Od autora

Pisanie to moja radość, socjologia to moja pasja. Zachwyca mnie składanie słów tak, by skłaniały ludzi do nauki lub śmiechu – lub jednego i drugiego zarazem. Socjologia jest także zbiorem słów. Jest ona symbolem naszej ostatniej nadziei na globalne wychowanie naszego gatunku i odnalezienie sposobów na wspólne życie. Fakt, że mogę być świadkiem tego, jak socjologia wchodzi nareszcie w centrum zainteresowania jako idea, której czas już nadszedł, jest dla mnie szczególnie podniecający.

Wyrosłem w małym miasteczku Vermont w New Hampshire. Kiedy oznajmiłem, że chcę zostać mechanikiem samochodowym jak mój tata, nauczyciel powiedział mi, żebym lepiej poszedł na studia. Kiedy Malcolm X oznajmił, że chce zostać prawnikiem, jego nauczyciel powiedział, że kolorowy chłopiec powinien być raczej kimś w rodzaju stolarza. Różnica w naszych doświadczeniach mówi coś istotnego o koncepcji poziomu odniesienia tła społecznego. Nierówności między grupami etnicznymi sięgają bardzo głęboko.

Wydostałem się na świat zewnętrzny poprzez Harvard, amerykańską piechotę morską, Uniwersytet w Berkeley i dwanaście lat nauczania na Uniwersytecie Hawajskim. W międzyczasie ożeniłem się z Sheilą (dwa miesiące po naszej pierwszej randce) i trzy lata później stworzyliśmy Arona – dwie najrozsądniejsze rzeczy, jakie kiedykolwiek zrobiłem. Zrezygnowałem z pracy nauczyciela w 1980 roku i pracowałem przez siedem lat jako pełnoetatowy pisarz, póki zew sali wykładowej nie stał się zbyt głośny, by go zignorować. Uczenie jest dla mnie jak jazz – nawet kiedy grasz ten sam numer wciąż od nowa, nigdy nie wychodzi ci dokładnie to samo i nigdy nie wiesz dokładnie, jak będzie brzmiało – póki nie usłyszysz. Uczyć – znaczy pisać głosem.

Dojrzałem ostatecznie na tyle, że każdego lata odkrywam na nowo i doceniam moje korzenie w Vermont. Odbieram to nie jako powrót w przeszłość, ale raczej jako kolejny zakręt na drodze wzdłuż rozszerzającej się spirali. Nie mogę się doczekać, żeby zobaczyć, co kryje się za następnym.

Dane o oryginale:

Earl Babbie The Practice of Social Research

9th Edition. Copyright © 2001 Wadsworth/Thomson Learning. All Rights Reserved

ISBN 0-534-57474-2

Zespół tłumaczy:

Witold Betkiewicz (rozdz. 10, 11)

Marta Bucholc (rozdz. 5, 6, 14–16, Od autora, Wprowadzenie, Podziękowania, Przegląd holograficzny, Załączniki A–H)

Przemysław Gadomski (rozdz. 4, Załącznik I)

Jacek Haman (rozdz. 17–19, Załącznik J, Słowniczek)

Agnieszka Jasiewicz-Betkiewicz (rozdz. 8)

Agnieszka Kloskowska-Dudzińska (rozdz. 7, 9)

Michał Kowalski (rozdz. 12, 13)

Maja Mozga (rozdz. 1–3)

Pomoc w tłumaczeniu – Krzysztof Jasiewicz

Współpraca przy redakcji naukowej (rozdz. 14–19, Załączniki A–H) – Marta Bucholc

Konsultacja naukowa – Antoni Sułek

Współpraca przy opracowaniu Załącznika I – SPSS Polska

Projekt okładki i stron tytułowych – Maryna Wiśniewska

Redaktor – Agnieszka Betlejewska

Redaktor inicjujący – Jakub Radziejowski

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2003

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2003 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-21275-9

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Podziękowania

Przegląd holograficzny

Część 1. Wprowadzenie do badań
Rozdział 1. Działalność badawcza człowieka a nauka

Wprowadzenie

W poszukiwaniu rzeczywistości

Zwykła działalność badawcza człowieka

Tradycja

Autorytet

Błędy w badaniach oraz jak ich uniknąć

Co rzeczywiście jest rzeczywiste?

Podstawy nauk społecznych

Teoria zamiast filozofii czy wiary

Prawidłowości społeczne

Zbiorowości zamiast jednostek

Język zmiennych

Trochę dialektyki badań społecznych

Wyjaśnianie idiograficzne i nomotetyczne

Teoria indukcyjna i dedukcyjna

Dane jakościowe i ilościowe

Etyka w badaniach społecznych

Dobrowolne uczestnictwo

Nie krzywdzić badanych

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 2. Paradygmaty, teoria i badania społeczne

Wprowadzenie

Kilka paradygmatów nauk społecznych

Makroteoria i mikroteoria

Wczesny pozytywizm

Darwinizm społeczny

Paradygmat konfliktu

Symboliczny interakcjonizm

Etnometodologia

Funkcjonalizm strukturalny

Paradygmaty feministyczne

Racjonalna obiektywność raz jeszcze

Elementy teorii społecznej

Powrót do dwóch systemów logicznych

Tradycyjny model nauki

Rozumowanie dedukcyjne i indukcyjne – zilustrowane na przykładzie

Kontrast ujęty graficznie

Budowa teorii dedukcyjnej

Zaczynamy

Tworzenie własnej teorii

Przykład teorii dedukcyjnej: sprawiedliwość dystrybutywna

Budowa teorii indukcyjnej

Przykład teorii indukcyjnej: dlaczego ludzie palą marihuanę?

Związki między teorią a badaniami

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 3. Pojęcie przyczynowości w badaniach społecznych

Wprowadzenie

Determinizm a nauki społeczne

Przyczynowość w naukach przyrodniczych

Znajdowanie przyczyn w naukach społecznych

Nie ma powodu bez powodu

Determinizm we właściwych proporcjach

Przyczynowość w idiograficznych i nomotetycznych modelach wyjaśniania

Kryteria przyczynowości

Przyczyny konieczne i wystarczające

Błędy w rozumowaniu na temat związków przyczynowych

Prowincjonalizm

Pochopne wnioski

Wątpliwa przyczyna

Przemilczane dowody

Fałszywy dylemat

Połączenie pomiaru z ustalaniem związków

Praktyczne problemy przy pomiarze zmiennych i ustalaniu związków między nimi

Przykład pomiaru i związku między zmiennymi

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Część 2. Struktura procesu badawczego
Rozdział 4. Plan badań

Wprowadzenie

Trzy cele badań

Eksploracja

Opis

Wyjaśnianie

Jednostki analizy

Jednostki indywidualne

Grupy

Organizacje

Wytwory społeczne

Przegląd jednostek analizy

Błędne wnioskowanie o jednostkach analizy: błąd ekologiczny oraz redukcjonizm

Wymiar czasowy

Badania przekrojowe

Badania dynamiczne

Badania zbliżone do dynamicznych

Przykłady strategii badawczych

Jak zaplanować projekt badawczy

Zaczynamy

Konceptualizacja

Wybór metody badawczej

Operacjonalizacja

Populacja i dobór próby

Obserwacje

Przetwarzanie danych

Analiza

Zastosowanie

Przegląd procesu planowania badań

Oferta badawcza

Elementy oferty badawczej

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Odpowiedzi do pytań i ćwiczeń, punkt 2

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 5. Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar

Wprowadzenie

Mierzenie wszystkiego, co istnieje

Koncepcje, pojęcia i rzeczywistość

Pojęcia jako konstrukty

Konceptualizacja

Wskaźniki i wymiary

Wzajemna wymienialność wskaźników

Definicje realne, nominalne i operacyjne

Tworzenie ładu pojęciowego

Przykład konceptualizacji: pojęcie anomii

Definicje w badaniach opisowych i wyjaśniających

Wybory dokonywane w procesie operacjonalizacji

Zakres zmienności

Zmienność między skrajnościami

Uwaga na temat wymiarów

Definiowanie zmiennych i wartości

Poziomy pomiaru

Implikacje poziomów pomiaru

Wskaźniki proste i złożone

Kilka przykładów możliwych wyborów w procesie operacjonalizacji

Operacjonalizacja trwa

Kryteria jakości pomiaru

Precyzja i poprawność

Rzetelność

Trafność

Kto decyduje, co jest trafne?

Napięcie między rzetelnością a trafnością

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 6. Indeksy, skale i typologie

Wprowadzenie

Indeksy a skale

Budowa indeksu

Dobór pytań

Badanie zależności empirycznych

Punktacja indeksu

Braki danych

Walidacja indeksu

Status kobiety: przykład procesu tworzenia indeksu

Budowa skali

Skala dystansu społecznego Bogardusa

Skala Thurstone’a

Skala Likerta

Dyferencjał semantyczny

Skala Guttmana

Typologie

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 7. Logika doboru próby

Wprowadzenie

Krótka historia doboru próby

Prezydent Alf Landon

Prezydent Thomas E. Dewey

Dwa typy doboru próby

Próby nieprobabilistyczne

Dobór oparty na dostępności badanych

Dobór celowy lub arbitralny

Metoda kuli śnieżnej

Dobór kwotowy

Wybór informatorów

Teoria i logika doboru losowego

Świadome i nieświadome obciążenie próby

Reprezentatywność i prawdopodobieństwo wyboru

Losowanie

Rachunek prawdopodobieństwa, rozkład z prób i szacowanie błędu z próby

Populacje i operaty losowania

Przegląd populacji i operatów losowania

Schematy losowania

Prosty dobór losowy

Dobór systematyczny

Dobór warstwowy

Ukryty podział na warstwy w doborze systematycznym

Przykład: dobór próby studentów uniwersytetu

Dobór próby wielostopniowy grupowy

Schematy doboru wielostopniowego a błąd z próby

Warstwowanie w wielostopniowej próbie grupowej

Dobór proporcjonalny

Dobór nieproporcjonalny i ważenie

Przykład: dobór próby kobiet chodzących do kościoła

Podsumowanie probabilistycznego doboru próby

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Część 3. Typy obserwacji
Rozdział 8. Eksperyment

Wprowadzenie

Tematy odpowiednie dla eksperymentu

Eksperyment klasyczny

Zmienne niezależne i zależne

Pretest i posttest

Grupy eksperymentalne i kontrolne

Eksperyment podwójnie ślepy

Dobór uczestników

Dobór losowy

Randomizacja

Dobieranie grup przez dopasowanie

Dobieranie grup przez dopasowanie czy randomizacja?

Odmiany schematów eksperymentalnych

Preeksperymentalne schematy badawcze

Trafność w badaniach eksperymentalnych

Przykłady eksperymentów

Eksperymenty „naturalne”

Mocne i słabe strony metody eksperymentalnej

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 9. Badania sondażowe

Wprowadzenie

Tematy odpowiednie dla badań sondażowych

Wskazówki do zadawania pytań

Wybierz właściwą formę pytania

Spraw, by pytania były jasne

Unikaj podwójnych pytań

Respondenci muszą być w stanie udzielić odpowiedzi

Respondenci muszą chcieć odpowiadać

Pytania powinny być adekwatne

Najlepsze są krótkie pytania

Unikaj form przeczących

Unikaj obciążonych pytań i pojęć

Budowa kwestionariusza

Ogólny format kwestionariusza

Formaty odpowiedzi

Pytania warunkowe

Pytania tabelaryczne

Kolejność pytań w kwestionariuszu

Instrukcje do kwestionariusza

Pilotaż kwestionariusza

Całościowy przykład

Kwestionariusz do samodzielnego wypełniania

Dystrybucja pocztowa i zwroty

Monitorowanie zwrotów

Listy przypominające

Wystarczający poziom zwrotów

Opis przypadku

Kwestionariusz wypełniany przez ankietera

Rola ankietera w badaniach sondażowych

Ogólne zasady pracy ankieterskiej

Koordynacja i kontrola

Sondaże telefoniczne

Wywiad telefoniczny wspomagany komputerowo (CATI)

Nowe technologie a badania sondażowe

Porównanie różnych metod badań sondażowych

Mocne i słabe strony badań sondażowych

Analiza wtórna

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 10. Jakościowe badania terenowe

Wprowadzenie

Tematy odpowiednie dla badań terenowych

Rzeczy, które należy brać pod uwagę w jakościowych badaniach terenowych

Różne role obserwatora

Stosunek do badanych

Niektóre paradygmaty jakościowych badań terenowych

Naturalizm

Etnometodologia

Teoria ugruntowana

Studium przypadku i metoda rozszerzonych przypadków

Etnografia instytucjonalna

Badania uczestniczące

Prowadzenie jakościowych badań terenowych

Przygotowanie do pracy w terenie

Wywiady jakościowe

Grupy fokusowe

Rejestrowanie obserwacji

Mocne i słabe strony jakościowych badań terenowych

Trafność

Rzetelność

Etyka badawcza w jakościowych badaniach terenowych

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 11. Badania niereaktywne

Wprowadzenie

Analiza treści

Tematy odpowiednie dla analizy treści

Dobór próby w analizie treści

Kodowanie w analizie treści

Przykład analizy treści

Mocne i słabe strony analizy treści

Analiza istniejących danych statystycznych[1]

Badania nad samobójstwami Durkheima

Jednostki analizy

Problem trafności

Problem rzetelności

Źródła istniejących danych statystycznych

Analizy historyczno-porównawcze

Przykłady analiz historyczno-porównawczych

ródła danych historyczno-porównawczych

Techniki analityczne

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Infotrac College Edition

Socjologiczna strona w sieci

Rozdział 12. Badania ewaluacyjne

Wprowadzenie

Tematy odpowiednie dla badań ewaluacyjnych

Sformułowanie problemu: zagadnienia związane z pomiarem

Określenie wyników

Mierzenie tła eksperymentu

Określenie interwencji

Określenie populacji

Nowe mierniki a mierniki już istniejące

Operacjonalizacja sukcesu lub porażki

Typy schematów badań ewaluacyjnych

Schematy eksperymentalne

Ewaluacja jakościowa

Kontekst społeczny

Problemy logistyczne

Niektóre zagadnienia etyczne

Wykorzystanie wyników badań

Badania wskaźników społecznych

Kara śmierci i odstraszanie

Symulacja komputerowa

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Część 4. Analiza danych
Rozdział 13. Analiza danych jakościowych

Wprowadzenie

Powiązanie teorii z analizą

Odkrywanie prawidłowości

Metoda teorii ugruntowanej

Semiotyka

Analiza konwersacyjna

Przetwarzanie danych jakościowych

Kodowanie

Zapisywanie notatek

Tworzenie mapy pojęciowej

Programy komputerowe dla danych jakościowych

Księga Kapłańska widziana oczami programu NUD*IST

Sandrine Zerbib: zrozumieć kobietę reżysera

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 14. Kwantyfikacja danych

Wprowadzenie

Komputery w badaniach społecznych

Kodowanie

Tworzenie kategorii kodowych

Budowa książki kodowej

Sposoby kodowania i wprowadzania danych

Arkusze kodowe

Kodowanie brzegowe

Bezpośrednie wprowadzanie danych

Wprowadzanie danych przez ankieterów

Bezpośrednie użycie kart do skanera optycznego

Powiązanie z programem do analizy danych

Czyszczenie danych

Czyszczenie dotyczące dopuszczalnych kodów

Czyszczenie logiczne

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 15. Podstawy analizy ilościowej

Wprowadzenie

Analiza jednozmiennowa

Rozkład wartości

Tendencja centralna

Rozproszenie

Zmienne ciągłe i dyskretne

Szczegółowość a czytelność

Porównywanie podgrup

Łączenie kategorii odpowiedzi

Sposoby postępowania z kategorią „nie wiem”

Opisy liczbowe w badaniach jakościowych

Analiza dwuzmiennowa

Procentowanie w tabeli

Tworzenie i odczytywanie tabel dwuzmiennowych

Wprowadzenie do analizy wielozmiennowej

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 16. Model analizy rozbudowanej

Wprowadzenie

Początki modelu analizy rozbudowanej

Paradygmat analizy rozbudowanej

Replikacja

Eksplanacja

Interpretacja

Specyfikacja

Doskonalenie paradygmatu

Analiza rozbudowana i stawianie hipotez post factum

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 17. Statystyka w naukach społecznych

Wprowadzenie

Niebezpieczeństwo sukcesów matematycznych

Statystyka opisowa

Redukcja danych

Miary siły związku

Analiza regresji

Inne techniki wielozmiennowe

Analiza ścieżkowa

Analiza szeregów czasowych

Analiza czynnikowa

Wnioskowanie statystyczne

Wnioskowanie jednozmiennowe

Testy istotności statystycznej

Logika istotności statystycznej

Test chi-kwadrat

Główne zagadnienia

Kluczowe pojęcia

Pytania i ćwiczenia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Część 5. Społeczny kontekst badań
Rozdział 18. Etyka i polityka w badaniach społecznych

Wprowadzenie

Zagadnienia etyczne w badaniach społecznych

Dobrowolne uczestnictwo

Nie krzywdzić badanych

Anonimowość i poufność

Oszukiwanie badanych

Analiza i prezentacja wyników

Instytucjonalne organa kontrolne

Kodeksy etyki zawodowej

Dwie kontrowersje etyczne

Kłopoty w kafejce

Obserwacja posłuszeństwa

Polityczne aspekty badań społecznych

Obiektywność a ideologia

Polityka przez małe „p”

Polityka we właściwych proporcjach

Główne zagadnienia

Pytania i ćwiczenia

Kluczowe pojęcia

Dodatkowe lektury

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Rozdział 19. Zastosowania badań społecznych

Wprowadzenie

Teoria – zbieranie danych – analiza

Wykorzystanie umiejętności badawczych na co dzień

Poradnik konsumenta badań społecznych

Plan badań

Pomiar

Dobór próby

Eksperyment

Badania sondażowe

Badania terenowe

Analiza istniejących danych statystycznych

Badania ewaluacyjne

Analiza danych

Zakończenie

Socjologiczna strona w sieci

Infotrac College Edition

Załączniki
Załącznik A Jak korzystać z biblioteki

Załącznik B Badania społeczne w cyberprzestrzeni

Załącznik C Raport z badań

Załącznik D Kwestionariusz struktury gospodarstwa domowego z badania GSS

Załącznik E Liczby losowe

Załącznik F Rozkład chi-kwadrat

Załącznik G Powierzchnie pod krzywą normalną

Załącznik H Szacunkowy błąd z próby

Załącznik I Podręcznik SPSS

Załącznik J Dwadzieścia pytań, które dziennikarz powinien zadać, zapoznając się z wynikami sondażu opinii

Bibliografia

Bibliografia uzupełniająca

Przypisy

Sheili Babbie

Dedykuję

Wprowadzenie

„Kilka” lat temu (nie chciałbym mówić, ile dokładnie) pierwszy raz prowadziłem zajęcia z metod badań społecznych. Tematem moich zajęć były przede wszystkim metody badań sondażowych, a uczestniczyło w nich tylko sześciu studentów. W miarę upływu czasu rozluźniłem się nieco jako nauczyciel i wkrótce zaczęliśmy się spotykać ze studentami w moim pokoju, gdzie mogłem im przynosić i pożyczać książki, skoro okazało się w czasie zajęć, że mogą się im przydać.

Stanąłem wtedy wobec naglącego problemu braku odpowiedniego podręcznika na temat badań sondażowych. Wszystkie dostępne książki dzieliły się na dwie kategorie. Jedne z nich prezentowały teoretyczną logikę metod badawczych w języku tak abstrakcyjnym, że nie sądziłem, by studenci byli w stanie zastosować którąkolwiek z tych ogólnych reguł w praktycznym świecie „robienia” badań. Pozostałe książki, nazywane często „książkami kucharskimi”, wręcz przeciwnie – zawierały szczegółowe instrukcje, jak krok za krokiem przeprowadzić sondaż. Niestety w ten sposób studenci przygotowywali się przede wszystkim do prowadzenia badań podobnych do opisanych przez autorów. Ani podejście abstrakcyjne, ani „książka kucharska” nie wydawały się szczególnie użyteczne z punktu widzenia studentów i ich nauczycieli.

Pewnego dnia zacząłem układać spis treści mojego wymarzonego podręcznika metod badawczych. Był on zorganizowany wedle podziału na trzy zasady teoretyczne, na których opierają się badania społeczne:

1. Rozumienie teoretycznych podstaw badań naukowych.

2. Świadomość stosowania tych podstawowych zasad w ustalonych technikach prowadzenia badań.

3. Gotowość do poszukiwania odpowiednich kompromisów, kiedy warunki realizacji nie pozwalają na rutynowe zastosowanie ustalonych technik.

Następnego dnia dostałem niespodziewany telefon z Wadswortha – prosili mnie, żebym napisał dla nich jakiś tekst metodologiczny! Metody badań sondażowych (Survey Research Methods) zostały opublikowane w 1973 roku. Zarówno wydawca, jak i ja otrzymaliśmy potem kilka dobrych wiadomości, kilka złych i dodatkowo jeszcze kilka dobrych. Pierwszą dobrą wiadomością było, że wszyscy nauczyciele metod badawczych pokochali od razu tę książkę i wydawało się, że używa się jej niemal na każdym kursie badań sondażowych w całym kraju. Złą wiadomością było natomiast, że nie ma wcale zbyt wielu tego typu kursów.

Dodatkową dobrą wiadomością było jednak, że wielu nauczycieli akademickich prowadzi bardziej ogólne zajęcia na temat badań społecznych, w toku których badania sondażowe omawiane są wraz z innymi metodami badawczymi. Prowadzący ci używali na ogół naszej książki, uzupełniając ją innymi podręcznikami na temat badań terenowych, eksperymentu itp. Korzystając z naszej specjalistycznej książki, wielu nauczycieli sugerowało Wadsworthowi, że dobrze byłoby, gdyby „ten sam facet” napisał coś ogólnie o badaniach społecznych.

W przedmowie do pierwszego wydania Badań społecznych w praktyce (1975) dziekuję za współpracę całemu tuzinowi nauczycieli badań społecznych od Kalifornii po Florydę. Książka była w istocie owocem ścisłej współpracy, mimo że na okładce figurowało tylko moje nazwisko i to ja byłem za nią ostatecznie odpowiedzialny.

Badania społeczne w praktyce (BSP) okazały się natychmiastowym sukcesem. Książka powstała początkowo z myślą o zajęciach z socjologii, ale kolejne wydania wykorzystywano coraz częściej w dziedzinach takich, jak psychologia, administracja publiczna, badania nad rozwojem miast, edukacja, komunikacja, nauki społeczne, nauki polityczne – z tego co wiem, w ponad 30 dyscyplinach. Z książki korzystają naukowcy i badacze w wielu krajach świata, w tym w Chinach i Rosji.

Opowiadam przydługą historię tej książki z kilku powodów. Po pierwsze, kiedy sam byłem studentem, moje wyobrażenie o podręcznikach było, zdaje się, podobne do mojego wyobrażenia o budynkach rządowych: po prostu były. Nigdy tak naprawdę nie myślałem, że napisał je człowiek. Z pewnością nigdy nie myślałem o podręczniku jako o czymś, co ewoluuje: jest uaktualniane, ulepszane, poprawiane. Jako student przeraziłbym się zapewne, dowiedziawszy się, że w którymś z moich podręczników mogą być błędy!

Po drugie, przedstawienie ewolucji tej książki pozwala mi opisać zmiany, które wprowadzono w jej poniższym, dziewiątym wydaniu. Podobnie jak poprzednio, zmiany wynikają z różnych przyczyn. Na przykład fakt, że technika i praktyka badań społecznych ciągle się zmieniają, sprawia, że książka – by mogła dalej być użyteczna – musi zostać uaktualniona. W trakcie mojej własnej pracy ze studentami często odkrywam lepsze sposoby prezentacji standardowych materiałów. Moi koledzy także dzielą się ze mną często swoimi pomysłami wykładu różnych zagadnień. Niektóre z nich zamieszczam w książce w ramkach, jako odrębne teksty. Zarówno studenci, jak i prowadzący zajęcia często sugerują, że pewne tematy powinny zostać inaczej uporządkowane, rozszerzone, skrócone czy wręcz pominięte.

Wydanie dziewiąte

W poprzednim wydaniu tej książki napisałem: „Przeglądanie podręcznika takiego jak ten uczy pokory. Choćby wydawał się nie wiem jak dobry, zawsze jest wiele pomysłów na jego ulepszenie”. Uwagę tę nadal uznaję za słuszną. Kiedy pytaliśmy prowadzących, co można poprawić, przemyśleli oni wszystko raz jeszcze, po czym ja sam przemyślałem ich sugestie; niektóre uwzględniłem, inne postanowiłem „jeszcze przemyśleć”. Dostałem też mnóstwo uwag i propozycji od studentów, którzy kupili książkę; im również zawdzięczam wiele pomysłów zmian.

Dwie największe zmiany w tym wydaniu dotyczą badań jakościowych. Kiedy w 1973 roku pierwszy raz opublikowałem Metody badań sondażowych, książka ta była w recenzjach krytykowana głównie za niedostatecznie pozytywistyczne podejście. Wielu uważało wówczas, że metody ilościowe wyprą wkrótce całkowicie metody jakościowe. (Kwestionowano też potrzebę zamieszczonego przeze mnie rozdziału na temat etyki badawczej). W następnych latach badacze społeczni stali się mniej rygorystycznymi pozytywistami, a zainteresowanie metodami jakościowymi odrodziło się zarówno wśród studentów, jak i w łonie kadry akademickiej.

Poprawiając ostatnio książkę, poświęcałem coraz więcej uwagi metodom jakościowym. Starałem się zawsze wskazywać, w jaki sposób te dwa podejścia wzajemnie się uzupełniają. W wydaniu dziewiątym starałem się szczególnie wzmocnić analizę metod jakościowych.

Po pierwsze, rozdział na temat badań terenowych został całkowicie zmieniony i zorganizowany wokół kilku wielkich współczesnych paradygmatów, takich jak: naturalizm, etnometodologia, teoria ugruntowana, studium przypadku i metoda rozszerzonych przypadków, etnografia instytucjonalna oraz badania uczestniczące. Każdy z nich został omówiony i zilustrowany przykładami badań.

Po drugie, dodałem nowy rozdział pt. „Analiza danych jakościowych”. Poza szerokim omówieniem kodowania i sporządzania notatek, rozdział ten zawiera także odrębną prezentację metody teorii ugruntowanej, semiotyki i analizy konwersacyjnej. Kodowanie ilustruję na przykładzie podejścia do męskiego homoseksualizmu w Księdze Kapłańskiej. Rozdział ten zamyka część poświęcona programom komputerowym służącym do analizy danych jakościowych, z przykładowym zastosowaniem programu NUD*IST do analizy danych z księgi kapłańskiej, oraz opis badania na temat kobiet reżyserów filmowych, przeprowadzonego przez moją koleżankę, Sandrine Zerbib.

Dotychczas zawsze omawiałem oddzielnie konceptualizację i operacjonalizację, tym razem omawiam je łącznie, rozważania zaś nad kwestionariuszami przeniosłem do rozdziału o badaniach sondażowych. Pozwala to utrzymać ogólną liczbę 19 rozdziałów, ze zmianą numeracji w obrębie rozdziałów 6–12.

Napisałem załącznik o programie SPSS 8.0[1]. Oczywiście niedługo po zamknięciu rozdziału pojawiły się wersje 9.0 i 10.0, jednak żadna z nowszych wersji nie zawiera, zdaje się, zmian, które wpłynęłyby na aktualność podstawowej prezentacji zawartej w tym załączniku.

Oto niektóre zmiany według rozdziałów:

Rozdział 1: Rozszerzyłem wprowadzenie do kwestii etycznych.

Rozdział 2: Rozszerzyłem wprowadzenie do teorii paradygmatów, dzięki czemu studenci mogą zapoznać się z głębokim oddziaływaniem paradygmatów na nasze myślenie. Wykorzystałem tam przykład godności ludzkiej i praw człowieka. Pominąłem teorię ról i paradygmat wymiany, ponieważ prowadzący zajęcia informowali mnie, że ten materiał rzadko bywa wykorzystywany.

Rozdział 3: Wprowadziłem świetne nowe przykłady wyjaśnień nomotetycznych i idiograficznych. Rozróżnienie to powiązałem z podejściem jakościowym i ilościowym.

Rozdział 4: Pominąłem „Przedmiot badań” – wydawało mi się, że ten materiał nie przydaje się już studentom. Więcej jest przykładów badań jakościowych. Zachęcam studentów do myślenia zarówno w kategoriach jakościowych, jak i ilościowych. Starałem się w miarę gładko połączyć podejście jakościowe i ilościowe, zamiast – zwyczajem wielu autorów – omawiać je oddzielnie. Obie te orientacje są przedstawione jako równie uprawnione – staram się nie tworzyć wrogich obozów.

Rozdział 5: Zgodnie z rozmaitymi sugestiami połączyłem dotychczasowe rozdziały 5 i 6. Nowy rozdział zajmuje się zarówno konceptualizacją, jak i operacjonalizacją, aby poprawić zrozumienie tych kwestii wśród studentów. Projektowanie kwestionariusza omawiałem dotychczas wraz z operacjonalizacją, teraz jednak przesunąłem to zagadnienie do rozdziału o badaniach sondażowych, gdzie jest najbardziej na miejscu. Dawne rozważania nad realizmem pojęciowym pominąłem, straciły bowiem jakiekolwiek znaczenie dla studentów.

Rozdział 6: Wprowadziłem nową ramkę zawierającą krytykę indeksu opracowanego przez U.S. News and World Report dla oceny wyższych uczelni.

Rozdział 7: Zmieniłem układ rozważań nad probabilistycznym doborem próby, dzięki czemu bieg myśli zyskał na płynności.

Rozdział 8: Omówienie grup fokusowych przeniosłem do rozdziału 10.

Rozdział 9: Pojawiło się nowe omówienie sondaży online, zaskakująco podobne do moich – bardzo w swoim czasie dyskusyjnych – rozważań nad ankietami telefonicznymi z 1973 roku.

Rozdział 10: Już o tym mówiłem.

Rozdział 11: Wprowadziłem nową ramkę zawierającą krytykę programu telewizyjnego „Czy Ameryka jest numerem 1?”.

Rozdział 12: Doszło kilka nowych przykładów badań ewaluacyjnych.

Rozdział 13: Jest to nowy rozdział, o którym już mówiłem.

Rozdział 14: Jak w przypadku każdego kolejnego wydania, także tutaj uaktualniłem rozważania o roli komputerów. Dodałem też obszerny przykład procesu kodowania. Wiąże się to z wcześniejszym omówieniem tego procesu w rozdziałach 10 i 13.

Rozdział 15: Uprościłem jeszcze bardziej niektóre przykłady. Wykorzystałem nowy przykład, dotyczący charakterystyki „przeciętnego” poziomu zamożności mieszkańców Redmond w stanie Waszyngton, by zilustrować różnice między średnią a medianą.

Rozdział 18: Rozszerzyłem jeszcze bardziej rozważania o etyce dzięki wykorzystaniu nowych przykładów, wzbogaciłem też rozważania na temat ochrony prywatności badanych.

Rozdział 19: Poświęciłem więcej uwagi podejściu jakościowemu.

Jak zawsze, uaktualniłem materiały użyte w książce. Starałem się przyzwyczaić do dat publikacji, które nie zaczynają się od 19. Teraz, kiedy kończę już wprowadzać poprawki, coraz bardziej przekonuję się do licznych materiałów pomocniczych dostępnych przez Internet, które i tobie mogą się wydać interesujące.

Jako nauczyciel poszukiwałem zawsze nowych, lepszych sposobów wyjaśnienia studentom, na czym polegają badania społeczne – wiele spośród tych wyjaśnień przybrało formę schematów graficznych. W tym wydaniu znajdziesz wiele nowych ilustracji. Również tu starałem się zastąpić starzejące się przykłady badań (z wyjątkiem klasycznych) nowymi. Pominąłem też kilka fragmentów, które – jak sądzę – nie przydają się już studentom.

Podobnie jak w przypadku każdego nowego wydania, będę wdzięczny za wszelkie uwagi dotyczące możliwości ulepszenia tej książki. Jej ponad 25-letnia ewolucja odzwierciedla niezliczone sugestie studentów i pracowników naukowych. Jestem im wdzięczny za współpracę przy tworzeniu tej książki.

Walory pedagogiczne

Studenci i ich nauczyciele informowali mnie co prawda, że poprzednie wydania tej książki były świetnym narzędziem do nauki metod badawczych, postanowiłem jednak wykorzystać okazję, by odświeżyć ją także z pedagogicznego punktu widzenia, dostrajając pewne elementy, dodając inne. Oto zestaw, który mamy w dziewiątym wydaniu.

Przegląd holograficzny: Podobnie jak w poprzednich wydaniach przegląd holograficzny przed rozdziałem 1 prezentuje całą książkę w jednym zdaniu, w jednym akapicie, na mniej więcej jednej stronie i wreszcie w kilku akapitach omówienia dla każdego rozdziału. Zawsze uważałem, że poszczególne elementy badań społecznych są najbardziej zrozumiałe, kiedy najpierw zna się całość. Ta część książki funkcjonuje nie tylko jako wstępny przegląd, ale i jako powtórzenie po zakończeniu lektury rozdziału lub całej książki.

Przegląd rozdziału: Idea „przeglądu holograficznego” powraca na początku każdego rozdziału jako nieduży, zwarty akapit objaśniający najistotniejsze elementy treści rozdziału.

Wprowadzenie do rozdziału: Każdy rozdział zaczyna się wprowadzeniem, które wymienia główne tematy danego rozdziału i – co nie mniej ważne – wiąże je z treścią pozostałych rozdziałów książki. Wprowadzenia są kontynuacją pomysłu zainicjowanego w przeglądzie holograficznym, by sensownie powiązać ze sobą poszczególne idee w miarę, jak student zagłębia się w lekturze.

Jasne i prowokujące przykłady: Studenci często mówią mi, że przykłady – prawdziwe i hipotetyczne – pomogły im zrozumieć trudne i/lub abstrakcyjne koncepcje. To wydanie zawiera wiele nowych przykładów obok tych, których szczególna przydatność została dowiedziona w poprzednich wydaniach.

Szata graficzna: Od czasu, kiedy pierwszy raz uczestniczyłem w kursie metod badawczych, większość kluczowych pojęć wydawała mi się najbardziej zrozumiała w formie graficznej. Moje zadanie polegało na przełożeniu obrazów mentalnych na słowa, ale i na ilustracje graficzne zawarte w tej książce. Postęp grafiki komputerowej ułatwił mi wyjaśnienie artystom z wydawnictwa Wadsworth, co widzę oczyma duszy i co chciałbym przekazać studentom. Jestem wręcz zachwycony nową szatą graficzną tego wydania.

Przykłady i rozważania w ramkach: Studenci mówią mi też, że podobają im się materiały w ramkach, które podkreślają wagę poszczególnych koncepcji i badań, przy okazji zaś urozmaicają format książki. W wydaniu dziewiątym zacząłem stosować ramki dla tych części materiału, które skupiają się na użyciu i nadużywaniu badań społecznych przez media.

Zasoby internetowe: Rola Internetu rośnie z każdym kolejnym wydaniem. Również i to wydanie kontynuuje ruch w kierunku cyberprzestrzeni. W samej książce znajduje się wiele użytecznych ćwiczeń i cytowań wykorzystujących Internet, a strona www poświęcona tej książce (http://sociology.wadsworth.com) została znacznie wzbogacona zarówno z punktu widzenia studentów, jak i nauczycieli.

Główne zagadnienia: Krótkie zestawienie głównych zagadnień na końcu każdego rozdziału to zarazem podsumowanie rozdziału i skuteczna pomoc w powtarzaniu. Główne zagadnienia pozwalają studentom zorientować się, na jakich problemach powinni się skupić w każdym rozdziale.

Kluczowe pojęcia: Jako nowość pojawia się w tym wydaniu zestawienie kluczowych pojęć, następujące po głównych zagadnieniach. Zestawienie to ułatwia studentom przyswajanie niezbędnego słownictwa. W treści rozdziału znajdują się definicje kontekstowe nowych pojęć występujących w zestawieniu. Pojęcia te zostały w tekście wyróżnione pogrubionym drukiem, ich definicje zaś znajdują się w słowniczku na końcu książki.

Pytania i ćwiczenia: W tym wydaniu poszerzono o nowe pytania i ćwiczenia tę część, służącą jako pomoc w powtórzeniu. Co najmniej jedno pytanie w zestawie wymaga skorzystania z Internetu.

Załączniki: Podobnie jak w poprzednich wydaniach, zestaw załączników pomaga studentom radzić sobie z biblioteką (materialną i wirtualną), pisaniem raportów oraz cyberprzestrzenią.

Jasny i przystępny styl: Jest to być może najistotniejszy „walor pedagogiczny” książki. Wiem oczywiście, że wszyscy starają się pisać jasno i przystępnie, i jestem dość dumny, że ta „cecha szczególna” mojej książki była jedną z jej najbardziej chwalonych zalet w ośmiu poprzednich wydaniach – to o tym właśnie studenci piszą najczęściej. W wydaniu dziewiątym poświęciłem szczególnie wiele uwagi, by dokładnie przejrzeć dosłownie każdą linijkę tekstu. Przycinałem, wygładzałem, ozdabiałem, a niekiedy zmieniałem całą strukturę tekstu, by uczynić go jak najbardziej „przyjaznym” czytelnikowi. Niezależnie od tego, czy jesteś nowym czytelnikiem, czy też znasz dokładnie poprzednie wydania, zachęcam, byś otworzył książkę na którymkolwiek rozdziale i samodzielnie ocenił ją pod kątem stylu.

Dodatki

Strona www

Jako że coraz więcej studentów i osób prowadzących zajęcia dysponuje dostępem do Internetu, starałem się też wykorzystać to medium jako dodatkową pomoc przy korzystaniu z książki. Obecnie mamy już stronę www poświęconą niniejszej książce, pod adresem http://sociology.wadsworth.com/. Mimo że jest tam już wiele pożytecznych materiałów, zamierzam w najbliższej przyszłości skupić wszystkie swoje siły na tworzeniu materiałów elektronicznych, które w znacznym stopniu ułatwią naukę i stosowanie metod badawczych.

Dostępne elementy kolekcji[2]

Surfing Sociology

Ten poręczny, kolorowy folder zawiera adresy www rozmaitych centrów, stowarzyszeń i organizacji, gromadzących zasoby socjologiczne.

Sociology Internet Companion

Ten dysk kompatybilny z IBM PC pracuje łącznie z przeglądarką internetową, zapewniając dostep do stron www związanych z socjologią. Zawiera też linki do ponad 800 stron.

The Practice of Social Research Video

Film ten zawiera sześć dziesięciominutowych części, omawiających tradycyjnie problematyczne pojęcia, jak operacjonalizacja, dobór próby, schematy eksperymentalne, sformułowanie teorii, etykę, indeksy i tabele procentowe oraz zmienne.

Investigating Change in American Society: oprogramowanie i podręcznik

Ten dodatek pozwala studentom uczestniczyć w analizach i przetwarzaniu zbiorów danych pochodzących ze spisu ludności Stanów Zjednoczonych. Zawiera on ćwiczenia dla każdego zestawu danych oraz łatwy w użyciu program statystyczny z przewodnikiem po analizie danych.

Podziękowania

Nie jestem w stanie podziękować należycie wszystkim ludziom, którzy wpłynęli na kształt tej książki. Mój poprzedni tekst metodologiczny, Metody badań sondażowych, zadedykowałem Samuelowi Stoufferowi, Paulowi Lazarsfeldowi i Charlesowi Glockowi. Po raz kolejny pragnąłbym wyrazić im swoją wdzięczność.

Chciałbym też powtórzyć moje podziękowania pod adresem tych kolegów, którym dziękowałem już za uwagi podczas pisania pierwszego, drugiego i trzeciego wydania tej książki. Poniższa praca, mimo że wielokrotnie zmieniana, nadal odzwierciedla ich wkład. W udoskonalaniu tej książki pomogło mi także wielu innych kolegów. Szczególnie chciałbym podziękować tym nauczycielom akademickim, którzy przejrzeli rękopis obecnego wydania i zgłosili cenne propozycje:

Anne Baird, Morehouse College

Rae Banks, Syracuse University

Joseph Fletcher, University of Toronto

Roland Hawkes, Southern Illinois University

Daniel J. Klenow, North Dakota State University

Cecilia Menjívar, Arizona State University

Alisa Potter, Concordia College

Zhenchoa Qian, Arizona State University

Robert W. Reynolds, Weber State University

Laurie K. Scheuble, Doane College

Matthew Sloan, University of Wisconsin-Madison

Bernard Sorofman, University of Iowa

Robert Wolf, Eastern Connecticut State University

Chciałbym też podziękować Rolandowi Chiltonowi z University of Massachusetts w Amherst, M. Richardowi Cramerowi z University of North Carolina w Chapel Hill, Shaulowi Gabbayowi z University of Illinois w Chicago, Marcii Ghidina z University of North Carolina w Asheville, Jeffreyowi Jacquesowi z Florida A&M University, Wandzie Kosinski z Ramapo College w New Jersey, Joan Morris z University of Central Florida, Beth Anne Shelton z University of Texas w Arlington, Ronowi Stewartowi i Randy’emu Stokerowi z University of Toledo, Theodore’owi Wagenaarowi z Miami University w Ohio oraz Jerome’owi Wolfe’owi z University of Miami.

Z biegiem lat coraz większe wrażenie wywiera na mnie waga roli wydawcy w przypadku książek takich jak ta. Nazwisko autora pojawia się co prawda na grzbiecie książki, jednak jej szkielet czerpie siłę od wydawcy. Od roku 1973 współpracowałem w wydawnictwie Wadsworth z sześcioma redaktorami do spraw socjologii, co wymagało mniej więcej takiego samego poziomu dopasowania charakterów, jak w sześciu kolejnych małżeństwach. Na szczęście to wydanie książki bardzo skorzystało na mojej współpracy z Ewą Howard. Ewa, oprócz bogactwa doświadczeń edytorskich, ma również wyczucie nowych technik i pedagogiki, i potrafi z nich korzystać.

Poniższe wydanie zyskało szczególnie dzięki pracy dwóch innych redaktorów. Po pierwsze, John Bergez podjął się dokonania całościowego przeglądu tekstu i wychwycenia wszystkich luźnych myśli i nieścisłości, które zawsze wkradają się do wielokrotnie poprawianej książki. John wyszukał także wszystkie przykłady, które wymagały uaktualnienia, argumenty domagające się uściślenia, sformułowania, które mogły być zgrabniejsze, oraz dołożył wszelkich innych starań, by ulepszyć tę książkę. Poza tym John zgłosił też kilka uwag, które pozwolily wprowadzić inne poprawki.

Molly Roth to osoba, z którą powinno się porównywać wszystkich redaktorów świata, aczkolwiek stawiałoby to być może poprzeczkę zbyt wysoko. Molly i ja pracowaliśmy już razem nad kilkoma książkami – ona jest po prostu najlepsza. Doskonale porusza się wzdłuż cienkiej granicy między niechęcią do stwierdzenia, że autor zawiódł, a upodobaniem do tego typu stwierdzeń. Nigdy nie miałem uczucia, że będzie mi w jakikolwiek sposób pobłażać, nigdy też nie spotkałem się z jej strony z niczym innym, niż całkowite poparcie dla moich zamiarów. Molly w jakiś sposób orientuje się, co chcę powiedzieć, i często potrafi znaleźć sposób, by powiedzieć to dobitniej.

Ted Wagenaar również wniósł wielki wkład w tę książkę. Ted i ja jesteśmy współautorami uzupełniających książkę ćwiczeń pod tytułem Practicing Social Research, ale to tylko wierzchołek góry lodowej. Ted jest świetnym kolegą, cenionym krytykiem, dobrym przyjacielem i w ogóle porządnym człowiekiem.

Proces wprowadzania poprawek skomplikował się, gdy okazało się, że mam raka. Teraz już go nie mam. Dzięki wysiłkom Jean deKernion, Mitchell Rausch i centrum medycznego Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles udało mi się wyleczyć chorą prostatę i powrócić niedługo potem do nauczania i poprawiania książki. Moja wdzięczność sięga oczywiście daleko poza możliwość poprawiania książki.

Przy okazji tego wydania książki możesz poznać młodą socjolog, o której usłyszysz jeszcze w przyszłości: Sandrine Zerbib. Sandrine, która kończy właśnie doktorat w University of California w Irvine, jest pierwszorzędnym metodologiem i naukowcem pracującym zarówno po jakościowej, jak i ilościowej stronie barykady. Jest szczególnie wyczulona na perspektywę feministyczną, przy czym jej kobiece doświadczenie wnosi nowe spojrzenie do naszych wspólnych zainteresowań metodologicznych. Wysiłek Sandrine jest szczególnie widoczny w rozdziałach 10 i 14, ale wpłynęła ona także na kształt innych części książki. Współpracowaliśmy więc po partnersku i oczekuję dalszego ciągu tej współpracy.

Zadedykowałem tę książkę mojej żonie, Sheili, która przyczyniła się w wielkim stopniu do jej powstania i ewolucji. Sheila i ja spotkaliśmy się, gdy została przydzielona do asystowania mi przy projekcie badawczym, który nadzorowałem w Centrum Badań Sondażowych przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley[1]. W trakcie naszego ponadtrzydziestoletniego małżeństwa pracowaliśmy przy licznych projektach i przypuszczam, że będzie ich jeszcze więcej w przyszłości. Jestem jednak wdzięczny Sheili za znacznie więcej niż tylko naszą wspólną pracę badawczą. Jest ona bowiem wspaniałą partnerką życiową. Jej zrozumienie i wsparcie prowadzą mnie zawsze do kresu moich zainteresowań i pozwalają mi spojrzeć dalej. Nie mam słów, by jej za to należycie podziękować.

Przegląd holograficzny

Badania społeczne składają się z wielu elementów, które niełatwo wyłożyć w prostym porządku chronologicznym. W toku długich lat nauczania metod badawczych w salach wykładowych i pisania podręczników na ten temat nigdy nie udało mi się zadowalająco rozwiązać problemu porządku prezentacji materiału. Na ogół starałem się uporządkować wykłady i rozdziały zgodnie z kolejnością kroków, które podejmujemy, prowadząc badania, choć nie każdy temat zamyka się całkowicie w jednym stadium tego procesu. Dobrym przykładem jest tu etyka badawcza. Dotyczy ona niemal każdego rozdziału tej książki, jednak szczegółowe omówienie etyki nabiera znaczenia dopiero, gdy rozumie się już całą resztę książki.

Chciałbym, żebyś spojrzał na badania społeczne jak na hologram – obraz powstający w rezultacie dość dziwnego procesu fotograficznego. Gdybyśmy chcieli zrobić sobie razem zwykłe zdjęcie, wykonalibyśmy odbitkę z negatywu i gotowe: mielibyśmy wspólne zdjęcie. Gdybyśmy przecięli negatyw na pół i zrobili odbitkę z jednej części, tylko jedno z nas byłoby na zdjęciu. Negatyw holograficzny jest jednak zadziwiająco inny. Gdybyśmy przecięli go na pół i zrobili odbitkę, powstały w ten sposób obraz byłby dalej obrazem nas obu, tyle że trochę mniej wyraźnym. Przeciąwszy z kolei ten negatyw na pół, otrzymalibyśmy znowu cały obraz, jeszcze mniej wyraźny.

Niniejszy podręcznik – a zwłaszcza jego prezentacja w tym wstępie – skonstruowany został na wzór hologramu. Za chwilę przedstawię ci cały jego temat w jednym zdaniu. Ponieważ zaś pokażę ci całość bardzo szybko, obraz przedmiotu będzie nieco niewyraźny.

Po tym pierwszym krótkim omówieniu przedstawię ci wszystko w jednym akapicie, następnie zaś na kilku stronach. Potem omówię jeszcze raz wszystko nieco bardziej szczegółowo. Reszta książki stanowi kolejną prezentację całego tematu – ze wszystkimi szczegółami, które składają się na gruntowną wiedzę o badaniach społecznych.

Przekonasz się, że w taki sam sposób skonstruowane są poszczególne rozdziały. Na pierwszej stronie każdego z nich znajdziesz „Przegląd holograficzny”, który przedstawia sedno rozdziału – całą jego treść – w jednym lub dwóch zdaniach. Następnie „Wprowadzenie” do rozdziału przedstawia temat nieco bardziej szczegółowo. W dalszej części rozdziału znajdziesz pełne rozwinięcie wszystkich zagadnień tematu. Część końcowa rozdziału, zatytułowana „Główne zagadnienia”, stanowi coś w rodzaju holograficznego podsumowania, które pomoże ci powtórzyć materiał. W powtórzeniu przyda ci się także umieszczone na końcu rozdziału zestawienie kluczowych pojęć, które zostały wytłuszczone w tekście i zdefiniowane w słowniczku na końcu książki.

Poniższy przegląd holograficzny książki może ci być pomocny na wiele sposobów. Po pierwsze, wstępna lektura stworzy kontekst dla zapamiętania i zrozumienia rozmaitych szczegółowych informacji dotyczących badań społecznych. Po drugie, możesz powracać do tego rozdziału co pewien czas w miarę postępów lektury. Odwoływanie się do tego rozdziału pomoże ci nie tracić z oczu lasu, w miarę zapoznawania się z poszczególnymi drzewami. Po trzecie, kiedy już przeczytasz całą książkę, możesz wykorzystać ten rozdział jako pomoc w powtórzeniu. Możesz wrócić do całości obrazu, umieścić wszystkie elementy w kontekście i na nowo ocenić sposób ich wzajemnego powiązania.

Możesz wreszcie użyć fragmentów tego rozdziału, by zaspokoić ciekawość rodziny i przyjaciół, wypytujących, co też tak sympatyczna osoba robi na takich zajęciach.

Całość: Hologram 1

Badania społeczne polegają na systematycznej obserwacji życia społecznego w celu odkrycia i zrozumienia prawidłowości, które wykazuje przedmiot obserwacji.

Całość: Hologram 2

Ludzie wchodzą ze sobą w interakcje i tworzą struktury tych interakcji. Przedstawiciele nauk społecznych starają się odkryć naturę relacji międzyludzkich, podobnie jak biologowie starają się zrozumieć funkcjonowanie organizmów żywych, a astronomowie – ruchy ciał niebieskich. Na ogół gdy ludzie obserwują to, co się wokół nich dzieje, i starają się to zrozumieć, wpływ co najmniej trzech czynników kładzie się cieniem na ich wysiłkach. Owe czynniki to: (1) opinie na temat tego, jak być powinno, (2) błędne mniemania i przesądy, których nabyli, dorastając oraz (3) niestaranne i błędne obserwacje. Badacze społeczni natomiast podejmują obserwację jako działanie świadome i przemyślane – w istocie często jako działanie zespołowe. Wyniki swoich obserwacji analizują następnie starannie i obiektywnie, by określić, jak jest, abstrahując od własnych odczuć na temat tego, jak powinno być.

Całość: Hologram 3

Część 1 tej książki stwarza kontekst dla zrozumienia logiki i procedur właściwych badaniom społecznym. Będę rozróżniał badania naukowe i to, co zachodzi w życiu codziennym, zwracając uwagę na niektóre powszechne błędy w obserwacji i interpretacji. Przekonamy się, że badania społeczne zmierzają do odkrycia i zrozumienia prawidłowości w tym, co wydaje się niekiedy chaosem codziennego życia, oraz zbadamy rolę zmiennych w tym przedsięwzięciu.

Paradygmaty i teorie kształtują cel naszych poszukiwań i interpretację ich wyników. W sposób bezwiedny zachodzi to w codziennych procesach poznawczych, jednak badacze społeczni robią to bardziej otwarcie – omówimy kilka najważniejszych spośród stosowanych przez nich paradygmatów i teorii. W rozdziale 3 zajmiemy się ideą przyczynowości – kolejną, którą przyjmujemy za pewnik w życiu codziennym, a która staje się precyzyjnym narzędziem w rękach badaczy społecznych.

Już na początku przekonasz się, że badania społeczne są ograniczone i uwarunkowane rozmaitymi kwestiami etycznymi. W rozdziale 1 otrzymasz ogólne informacje o kwestiach etycznych, abyś był w stanie ocenić ich konsekwencje w miarę zapoznawania się z kolejnymi technikami badawczymi. Pod koniec książki, w rozdziale 18 zajmiemy się etyką badawczą bardziej gruntownie.

Jak wszystkie dziedziny nauki, badania społeczne koncentrują się wokół dwóch czynności: pomiaru i interpretacji. W części 2 książki rozważymy, jak badacze społeczni dokonują pomiaru różnych aspektów rzeczywistości społecznej i jak wyciągają wnioski co do znaczenia wyników swoich pomiarów.

W tej książce używam terminów pomiar i obserwacja w pewnym sensie zamiennie, jako że pomiar jest w istocie specyficznym typem obserwacji. Chociaż wszyscy ciągle obserwujemy, w każdym razie w sposób nieformalny, termin pomiar odnosi się do bardziej przemyślanej i uregulowanej formy aktywności. Uczeni podejmują świadomą decyzję, że będą obserwować, równie świadomie wybierają przedmiot obserwacji, zabezpieczają się na wypadek błędnych obserwacji, wyniki zaś swoich obserwacji rejestrują starannie w formie pomiarów. Pomiary bywają niekiedy liczbowe lub ilościowe: „W czasie egzaminu studenci wychodzili do toalety średnio 2,4 raza”. Bywają też jakościowe: „Kierowca wyraził swoją irytację, gdy dowiedział się, że pomoc drogowa skończyła pracę o 17.00”.

Pomiar zaczyna się od obserwacji, ale pierwszy surowy materiał wymaga często dopracowania i wyklarowania. W rozdziale 5 zajmiemy się wstępną strukturyzacją systematycznej obserwacji – na przykład w trakcie projektowania kwestionariusza. Wrócimy do tego tematu w rozdziale 6, kiedy to zbadamy sposoby tworzenia miar złożonych, takich jak indeksy, skale i typologie. Tego typu złożone mierniki pozwalają połączyć kilka szczegółowych informacji o ludziach, aby następnie opisać ich w kategoriach ogólnych tendencji, na przykład uprzedzeń, poziomu intelektualnego, alienacji czy poglądów politycznych.

W naukach społecznych, bardziej niż w przyrodniczych, to, co mierzymy, jest równie ważne, jak to, jak mierzymy. Na przykład w sondażu wyborczym musimy pytać o opinie badanych w taki sposób, by nie wpływać na ich odpowiedzi, bardzo ważne jest jednak również, by wybrać do badania właściwych wyborców. Samo przebadanie ludzi w zamożnej dzielnicy podmiejskiej nie pozwoli na trafne przewidywanie wyników głosowania całego elektoratu, podobnie jak badanie wyłącznie mieszkańców zubożałego miejskiego getta. Dobór próby to precyzyjna naukowa dziedzina, która pozwala badaczom przepytać około 1500 głosujących, by przewidzieć w miarę trafnie, jak będzie głosować około 100 milionów ludzi. Dowiesz się, jak to zrobić, w rozdziale 7. Podobnie badacz dokonujący obserwacji uczestniczącej, poszukując wskazówek ze strony informatorów, musi być pewien, że wybiera takich, którzy są w stanie dostarczyć odpowiedniej informacji na temat badanej sytuacji.

W naukach przyrodniczych używa się suwmiarek, spektrografów i innych specjalistycznych narzędzi pomiarowych, w badaniach społecznych zaś rozmaitych technik, z których niektóre poznasz w części 3 tej książki. Badacze społeczni używają niekiedy kwestionariuszy w badaniach sondażowych. Eksperymentatorzy tworzą kontrolowane sytuacje i obserwują zachowania badanych. W obserwacji uczestniczącej badacze zanurzają się w sytuacje życia codziennego, które zamierzają zbadać, i obserwują je od wewnątrz. Prowadząc analizę treści, badacze mogą siedzieć przed telewizorem i używać kart, na których notują częstotliwość występowania różnych elementów. Przekonasz się, że rozmaitość technik pomiarowych możliwych do zastosowania w starannie prowadzonych badaniach społecznych jest niemal nieograniczona – jedyne granice stawia ci własna wyobraźnia.

Pomiar jest jednak tylko jednym z kluczy do badań społecznych. Drugim jest interpretacja, niekiedy nazywana analizą danych. Część 4 książki poświęcona jest wyłącznie analizie danych. Zobaczysz, jak na masie obserwacji skupia się logika, a niekiedy też matematyka, by odkryć znaczące prawidłowości. Niekiedy zależy nam na odkryciu prostych prawidłowości opisowych: jaki odsetek wyborców zagłosuje na konkretnego kandydata? W których miastach współczynnik przestępczości jest najwyższy?

Analiza w badaniach społecznych posługuje się tak zwanym językiem zmiennych. Mimo że przedmiotem zainteresowania badaczy społecznych są ludzie, starają się oni zrozumieć zmienne, które charakteryzują lub opisują tych ludzi i grupy, w których żyją. Płeć na przykład jest zmienną, w kategoriach której pewni ludzie są mężczyznami, inni zaś kobietami. Badacze mogą więc zająć się na przykład „rozkładem płci” w grupie młodocianych przestępców w danym mieście: jaka jest wśród nich proporcja dziewcząt, a jaka chłopców? Mogą też poświęcić szczególną uwagę zachowaniom przywódców demonstracji studenckich, aby rozróżnić i zrozumieć różne style przywództwa – czyli inną zmienną społeczną.

Oprócz opisywania ludzi w kategoriach zmiennych badacze społeczni często zainteresowani są odkrywaniem zależności między zmiennymi. W ten sposób badacze polityczni odkryli na przykład zależność między identyfikacją religijną a zachowaniami wyborczymi w Stanach Zjednoczonych. Rzymscy katolicy i żydzi częściej niż protestanci głosują na kandydatów partii demokratycznej. Jako przykład z innej dziedziny: badacze mówią niekiedy o różnych stylach przywódczych typowych dla kobiet i mężczyzn.

Przekonasz się, że interpretacja obserwacji wymaga nie tylko pomiaru – opiera się ona także na logicznym wyjaśnieniu przyczyn zależności między zmiennymi. Należy to do dziedziny teorii, którą zajmiemy się na początku książki, i do której będziemy w naszej podróży co pewien czas wracać.

Ostatecznie celem badań społecznych jest odkrywanie prawidłowości i zasad rządzących interakcjami międzyludzkimi w społeczeństwie – tym, co jest. Pod tym względem różnią się one od religii czy innych systemów moralnych, które ustalają, jak być powinno. Nie oznacza to jednak, że badania społeczne są wolne od wartościowania, czy też że odbywają się one w próżni moralnej – zagadnienia te omawiam w części 5. Badania mają swoją własną listę „powinności”, które dotyczą etycznego traktowania badanych. W rozdziale 18 podsumowuję krótko dotychczasową prezentację etyki badawczej i omawiam ten temat szczegółowo. Przedstawiam też wpływ nacisków politycznych na badania społeczne.

Co więcej, mimo że badania same w sobie nie są moralne ani niemoralne, można ich używać w sposób moralny i niemoralny (zakładam naturalnie, że jesteś zainteresowany tym pierwszym użyciem). Mądrze wykorzystane wyniki badań społecznych są skutecznym narzędziem kształtowania lepszego społeczeństwa: na przykład odkrycie przyczyn uprzedzeń może wskazać sposoby ich likwidacji. Niektórzy badacze studiują problem uprzedzeń właśnie z tego powodu. Można też używać wyników badań społecznych, by po prostu podejmować lepsze decyzje jako obywatel. Wszyscy stajemy na co dzień wobec rozmaitych oczekiwań co do rzeczywistości społecznej – znajomość metod badawczych może nam pomóc w mądrej ocenie tych roszczeń. Rozdział 19 poświęcony jest zastosowaniom badań społecznych.

Całość: Hologram 4

Rozdział 1. Działalność badawcza człowieka a nauka

Obserwacja i próby interpretacji tego, co obserwowane, są naturalną ludzką formą aktywności i podstawą naszego przetrwania w świecie. W życiu codziennym jesteśmy jednak często nieuważnymi i nieświadomymi obserwatorami i interpretatorami, błądzimy więc w jednej i drugiej dziedzinie. Uczeni czynią obserwację i interpretację aktami świadomymi i przemyślanymi.

Nie ma jednej metody prowadzenia badań społecznych. Badacze społeczni poszukują niekiedy ogólnego – acz cząstkowego – wyjaśnienia prawidłowości zachowań społecznych, innym razem skupiają się bardziej na głębokim wglądzie w specyfikę konkretnego przypadku. Badacze zaczynają niekiedy od ogólnej teorii i sprawdzają ją w toku kontrolowanych obserwacji. W innych przypadkach wybierają poszukiwanie ogólnej prawidłowości w obrębie tego, co obserwowane w drodze bardziej otwartego i swobodnego badania. Obiektywność jest co prawda istotnym pojęciem w każdym badaniu naukowym, jednak dla socjologa również subiektywność może stanowić decydujące narzędzie.

Rozdział 1 wprowadza zagadnienie etyki badawczej. Badacze społeczni są szczególnie wyczuleni na ewentualny wpływ, który ich badania wywierają na badanych ludzi, i zobowiązują się do ochrony dobra badanych. Ten istotny temat będzie przedmiotem szczegółowych rozważań w rozdziale 18, jednak w różnych miejscach książki – jeśli się to wyda stosowne – będziemy poruszać tematy etyczne.

Rozdział 2. Paradygmaty, teoria i badania społeczne

Omawianie metod badawczych koncentruje się na ogół na technikach pomiaru i analizy, wszystkie takie techniki zaś są wykorzystywane w systemach logicznych, zwanych paradygmatami. Te modele czy też systemy odniesienia ukierunkowują uwagę badaczy w trakcie prowadzenia pomiarów i kształtują teorie, które tworzą oni w celu ogólnego wyjaśniania.

Na przykład paradygmat funkcjonalistyczny każe nam traktować społeczeństwo jako system, złożony ze składników, z których każdy pełni w całości systemu jakąś funkcję. Orkiestra symfoniczna to dobry praktyczny przykład tego poglądu. Każdy z członków orkiestry ma jakieś konkretne zadanie do wykonania: dyrygent, perkusista, wiolonczelista. Kiedy słuchamy złożonego efektu ich wysiłków, rozumiemy, dlaczego każdy z nich robi to, co robi. Wyobraź sobie, że próbujesz zrozumieć zachowanie dyrygenta samo w sobie. Bywa, że zamyka się ludzi za tego typu zachowania.

Paradygmat interakcjonistyczny natomiast skupia naszą uwagę na typach interakcji i komunikacji międzyludzkiej, na wpływie działań jednej osoby na reakcje drugiej. Obserwując zespół jazzowy, możemy zainteresować się, w jaki sposób rytm podyktowany przez sekcję rytmiczną (bębny, kontrabas, fortepian) stał się podstawą dla solo saksofonu altowego, i jak z kolei inni muzycy podchwycili temat stworzony przez solistę. Taki sposób słuchania improwizacji Charliego Parkera i Milesa Davisa wydaje się bardziej rozsądny, niż badanie poszczególnych funkcji kolejno saksofonu i trąbki.

Badacze społeczni mogą opierać swoje badania na dowolnej liczbie paradygmatów. Żaden z nich nie jest prawdziwy lub fałszywy, co najwyżej bardziej lub mniej użyteczny w określonych okolicznościach. Każdy z nich kształtuje typ teorii, tworzonej na użytek ogólnego wyjaśniania. Na przykład teorie Karola Marksa na temat relacji między klasami społecznymi oparte były na paradygmacie konfliktu, który koncentruje się na wysiłkach jednej grupy, mających na celu zdominowanie innych grup i uniknięcie ich dominacji. W tym kontekście Marks mówił wiele na temat „walki klas”, pojęcia, które miałoby o wiele mniejsze znaczenie w teorii funkcjonalistycznej, zajmującej się rolami poszczególnych klas w funkcjonowaniu całego społeczeństwa.

Związek między teorią a badaniami może być postrzegany w kontekście dwóch odrębnych, acz powiązanych wzajemnie, modeli. Metoda indukcyjna wychodzi od konkretnych, szczegółowych obserwacji i ma na celu odkrycie ogólnych zasad rządzących tym, co obserwowane. Moglibyśmy na przykład rozpocząć badanie przekraczania ulicy w niedozwolonych miejscach od szczegółowej obserwacji i rejestrowania zachowań pieszych na skrzyżowaniach. Następnie przeanalizowalibyśmy dane, by przekonać się, czy pewne typy ludzi częściej niż inne przechodzą przez ulicę w niedozwolonych miejscach.

Metoda dedukcyjna wychodzi natomiast od zasad ogólnych (teorii), następnie zaś przechodzi do obserwacji, by sprawdzić trafność przewidywań teoretycznych. Wychodząc od teorii oczekiwań co do ról płciowych w społeczeństwie amerykańskim, moglibyśmy na przykład wysnuć hipotezę, że mężczyźni powinni przechodzić w niedozwolonych miejscach częściej niż kobiety. Następnie przeszlibyśmy do obserwacji prawidłowości w zachowaniu pieszych, by określić, czy nasz teoretyczny wniosek był poprawny. Proces ten nazywamy testowaniem hipotezy.

Zarówno metoda indukcyjna, jak i dedukcyjna są w nauce uprawnione. Studiowanie poszczególnych tematów na ogół wymaga w praktyce łączenia ich obu: obserwacje mogą sugerować wyjaśnienia teoretyczne, wyjaśnienia te zaś sugerują, jakie inne prawidłowości powinniśmy móc zaobserwować. Kolejne obserwacje mogą stanowić test naszych oczekiwań, którego wyniki prowadzą do modyfikacji teorii i do kolejnych oczekiwań.

Rozdział 3. Pojęcie przyczynowości w badaniach społecznych

Niektóre badania społeczne są poświęcone przede wszystkim dokładnemu opisowi faktycznego stanu rzeczy. Jednak często badacze społeczni interesują się żywo przyczynami tego stanu rzeczy. Innymi słowy, starają się oni zrozumieć, co powoduje obserwowane zachowania i zdarzenia.

Rozważanie logiki przyczynowości w badaniach wymaga użycia języka zmiennych – mówimy, że jedne zmienne determinują inne lub są ich przyczyną. Badacze mogliby na przykład dojść do wniosku, że wyższy poziom wykształcenia powoduje zmniejszenie uprzedzeń, że przynależność religijna wpływa na zachowania wyborcze, czy też, że płeć determinuje postawy wobec kwestii napastowania seksualnego w miejscu pracy.

Jeśli bezwyjątkowy charakter powyższych zdań budzi twój sprzeciw, twoje intuicje są prawidłowe. Wykształcenie nie jest w końcu jedynym czynnikiem wpływającym na uprzedzenia, głosowanie odzwierciedla nie tylko przekonania religijne, a niektórzy mężczyźni mogą być równie zagorzałymi przeciwnikami napastowania seksualnego, jak niektóre kobiety.

W przyczynowym języku badań społecznych rzadko zdarza się, że jedna zmienna warunkuje drugą w sposób zupełny i całkowity. Zachowanie wyborcze na przykład determinowane jest oczywiście przez identyfikację partyjną i wyznawaną filozofię polityczną, lecz również przez wykształcenie, dochód, region kraju, religię i inne zmienne. Zatem wyjaśnianie w naukach społecznych często bierze pod uwagę liczne zmienne wyjaśniające. Nie różni się to właściwie od sytuacji, w której wiele czynników może spowodować, że się przeziębisz – jeśli na przykład będziesz siedział w przeciągu, czy ktoś na ciebie kichnie, albo będziesz przemęczony itp.

Rozdział 4. Plan badań

Podstawowym celem badań społecznych jest obserwacja i interpretacja wyników, jednak cel ten można osiągnąć na wiele sposobów. Jednym z pierwszych kroków w planowaniu projektu badawczego jest sprecyzowanie jednostki analizy – przedmiotu naszego zainteresowania. W badaniach społecznych jednostką analizy jest na ogół pojedynczy człowiek, możemy jednak doprecyzować, że chodzi nam wyłącznie o obywateli Stanów Zjednoczonych, studentów wyższych uczelni, członków związków wyznaniowych, wyborców w Kalifornii czy inny podzbiór ludzkości. Jednostkami analizy mogą być również rodziny, organizacje, miasta, narody, filmy, wiersze czy jakakolwiek inna rzecz mająca odniesienia społeczne i obserwowalna. Moglibyśmy na przykład obejrzeć wiele teledysków rockowych, obserwując płeć wykonawców i mierząc stopień zawartej w ich występach wrogości lub przemocy. Następnie moglibyśmy określić, czy istnieje zależność między tymi dwiema zmiennymi.

Rozdział 5. Konceptualizacja, operacjonalizacja i pomiar

Pomiar jest jednym z filarów badań społecznych. W tym rozdziale zajmiemy się dwoma kluczowymi aspektami pomiaru: konceptualizacją i operacjonalizacją. W rozdziale 6 będziemy kontynuować rozważania nad pomiarem, analizując proces tworzenia złożonych mierników, takich jak indeksy, skale i typologie.

Konceptualizacja odnosi się do procesu określania i precyzowania pojęć, czyli naszych idei na temat natury rzeczy. Używaliśmy już w tym przeglądzie takich pojęć, jak uprzedzenia, wykształcenie, religia itp.

Gdybyśmy na przykład chcieli studiować zjawisko fanatyzmu, należałoby zapewne wyróżnić stereotypy (przekonania), dyskryminację (działania) i uprzedzenia (odczucia). Poza tym należałoby wyjaśnić, jakie obiekty fanatyzmu nas interesują: grupy rasowe lub etniczne, kobiety, mniejszości religijne, geje itp. Ten poziom specyfikacji jest niezbędny, jeśli chcemy stworzyć projekt badawczy; pozwoliłby nam również odkryć w dalszym ciągu badania, że przyczyny dyskryminacji gejów mogą być inne niż przyczyny dyskryminacji kobiet. Moglibyśmy też wykryć jakieś wspólne prawidłowości.

Żadne z pojęć, które określamy i badamy, nie ma „prawdziwej” definicji – mają one tylko dokładnie te znaczenia, które zgadzamy się im przypisać. Istotne jest, że w pewnym sensie znaczenie pojęcia uprzedzenia zależy od dokonanego przez nas wyboru – trudność zadania polega na wyszczególnieniu tych obserwacji, które możemy w sposób użyteczny objąć tym samym pojęciem.

Konceptualizacja dotyczy intelektualnego wyklarowania pojęć dla celów pomiaru, operacjonalizacja zaś jest konstruowaniem faktycznych, konkretnych technik pomiaru. Polega ona dosłownie na stworzeniu „operacji”, które umożliwią przeprowadzenie pożądanych pomiarów.

Niekiedy satysfakcjonujący pomiar postaw i opinii jest możliwy z użyciem jednego pytania w kwestionariuszu. Oto prosty sposób poznania opinii ludzi na temat kary śmierci: „Czy jest Pan(i) zwolennikiem czy przeciwnikiem kary śmierci dla osób skazanych za morderstwo?”. (Tak właśnie mierzy się tę zmienną w Generalnym Sondażu Społecznym [General Social Survey – GSS], ogólnonarodowym sondażu przeprowadzanym co rok lub dwa lata przez Krajowe Centrum Badania Opinii przy Uniwersytecie Chicago).

Weźmy zupełnie inny przykład – załóżmy, że zajmowalibyśmy się historyczno-porównawczym badaniem zależności między wydatkami na zbrojenia a ubóstwem, w którym jednostkami analizy byłyby państwa. Musielibyśmy dokładnie określić, jak chcemy mierzyć każdą z tych zmiennych, poza tym zaś inne zmienne, jak liczbę ludności i produkt krajowy brutto. Być może korzystalibyśmy z oficjalnych statystyk badanych krajów lub też z danych ONZ. W rozdziale 5 omawiam szczegółowo kwestie, związane z operacjonalizacją zmiennych.

Rozdział 6. Indeksy, skale i typologie

Operacjonalizacja i konceptualizacja większości zmiennych w badaniach społecznych wymagają dużo refleksji i pomysłowości. Weź na przykład pod uwagę postawy wobec feminizmu. Konceptualizując zmienną feminizm, moglibyśmy zdecydować się na ograniczenie naszych zainteresowań do „politycznej równości mężczyzn i kobiet”. Moglibyśmy zoperacjonalizować tę zmienną na wiele sposobów, na przykład pytając respondentów, czy zgadzają się lub nie zgadzają z każdym z następujących stwierdzeń:

1. Chciałbym, żeby kobieta została prezydentem.

2. Chętnie głosowałbym na kompetentną kobietę kandydującą do Kongresu.

3. Szczerze mówiąc, nie jestem pewien, czy kobiety mają niezbędne cechy fizyczne i psychiczne, by zajmować stanowiska polityczne.

4. Ogólnie rzecz biorąc, byłoby zapewne lepiej dla wszystkich, gdyby kobiety zostawiły politykę mężczyznom.

Każde z powyższych stwierdzeń jest wyrazem pewnej postawy wobec obecności kobiet w polityce. Pierwsze dwa sformułowane są pozytywnie (popierają udział kobiet w polityce), kolejne dwa – negatywnie. Moglibyśmy przeprowadzić operacjonalizację na podstawie reakcji respondenta na te cztery zdania, przyznając na przykład po jednym punkcie za każdą odpowiedź feministyczną. W ten sposób respondent, który zgodziłby się ze zdaniami (1) i (2), a nie zgodziłby się z (3) i (4), uzyskałby cztery punkty. Inny respondent, który nie zgodziłby się ze wszystkimi czterema zdaniami, otrzymałby dwa punkty.

Kombinacja kilku wskaźników postaw wobec feminizmu stanowiłaby indeks. Moglibyśmy też stworzyć skalę, która uwzględnia fakt, że niektóre wskaźniki zmiennej mają bardziej skrajny charakter niż inne. Sprzeciw wobec przyznania kobietom prawa głosu byłby na przykład bardzo silnym wskaźnikiem antyfeminizmu. W rozdziale 6 zbadamy kilka typów skal.

Rozdział 7. Logika doboru próby

Podstawowym elementem badań społecznych, który odgrywa na ogół znacznie mniejszą rolę w naukach przyrodniczych, jest wybór niektórych obserwacji spośród nieskończonej liczby tych, które możemy przeprowadzić. Skoro możemy obserwować wszystko, jak wybrać przedmiot obserwacji?

Kiedy przyrodnik postanawia zbadać właściwości tlenu, nie jest w stanie zbadać całego tlenu, mimo że pragnie wyciągnąć wnioski co do tlenu jako takiego. Na tej samej zasadzie politolog, który chce sformułować wnioski dotyczące preferencji wyborczych głosujących, nie może przepytać wszystkich głosujących. Jak więc każdy z tych uczonych decyduje konkretnie, co będzie badać?

W przypadku tlenu każda cząsteczka jest równie dobra. Fizyk wysyła po prostu asystenta do sklepu, w którym się na ogół zaopatruje, żeby kupił litr tlenu. Nikogo nie obchodzi, który litr. Politolog badający wszystkich wyborców, których akurat ma pod ręką, będzie jednak w kłopocie, ponieważ nie wszyscy głosujący są tacy sami. Wyobraź sobie, że poszukujesz wyborców w hipermarkecie znanej sieci, na zebraniu związkowym albo na walnym zgomadzeniu akcjonariuszy. Wybór grupy wyborców ma tu duże znaczenie.

Na szczęście można wybrać stosunkowo niedużą próbę wyborców w taki sposób, by ich odpowiedzi były reprezentatywne dla zamiarów dziesiątek milionów wyborców w całym kraju. Jeden z głównych zarzutów wobec sondaży wyborczych dotyczy faktu, że „psują one całą zabawę z wyborów”, informując nas o wynikach jeszcze przed oddaniem głosów. Z tych samych powodów niektórzy obawiają się, że wyniki prognoz wyborczych mogą mieć wpływ na to, jak ludzie zagłosują i czy w ogóle pójdą do wyborów.

Rozdział 7 wyjaśnia szczegółowo najprostsze techniki prostego doboru losowego i doboru systematycznego. Omawia on także bardziej złożone formy wielostopniowego doboru warstwowego, stosowanego w dużych sondażach ogólnokrajowych. Nawet jeśli nigdy nie będziesz prowadził badań sondażowych, będziesz w stanie zrozumieć i ocenić opisy technik doboru próby i błędu statystycznego zamieszczane w artykułach z badań czy też w prasowych omówieniach sondaży.

Nawet jeśli nie możemy wyłonić próby losowej z danej populacji, możemy i tak posługiwać się logiką doboru próby. W badaniach terenowych dotyczących gangów młodzieżowych istotna byłaby obserwacja i objęcie wywiadami wielu różnych członków wielu różnych gangów w celu uniknięcia zawężonego i stronniczego obrazu całości. Gdybyśmy zaś chcieli dojść do pogłębionego oglądu życia zawodowych polityków, wyniki naszych badań byłyby silnie uzależnione od tego, których polityków byśmy uwzględnili.

Gdybyśmy nawet chcieli przedstawić pełny opis pojedynczego przypadku (na przykład jednej gminy), bez intencji rozszerzenia zakresu naszych wyników na liczniejszą klasę grup czy jednostek, musielibyśmy dobrać próbę możliwych obserwacji danego przypadku. Rozważania na temat logiki doboru próby zawarte w rozdziale 7 rozwijają kwestię możliwości przemyślanego wyboru przedmiotu obserwacji w celu otrzymania właściwego obrazu obserwowanej rzeczywistości.

Rozdział 8. Eksperyment

Zapewne w wyobrażeniu większości laików na temat badań pojawiają się eksperymenty, na ogół prowadzone przez uczonych w długich, białych kitlach, czemu może – lecz nie musi – towarzyszyć demoniczny, pogardliwy wyraz twarzy czy błysk w oku. Eksperyment kontrolowany jest jedną z wielu technik stosowanych w badaniach społecznych. Bywa on często przeprowadzany w warunkach laboratoryjnych, mimo że badacze społeczni rzadko noszą białe kitle (czy też przybierają demoniczny wyraz twarzy). Eksperyment kontrolowany jest nie tylko powszechnie stosowaną techniką badawczą, lecz także praktycznym modelem wyjaśniającym logikę badania związków przyczynowych w naukach społecznych.

Badacze śledzą często relacje przyczynowe między zmiennymi. W języku zmiennych mówi się, że zmiany zmiennych niezależnych powodują zmiany zmiennych zależnych. Załóżmy na przykład, że chcemy się dowiedzieć, czy czytanie tej książki przez osiem godzin w noc poprzedzającą egzamin śródsemestralny spowoduje poprawę twojej oceny na egzaminie. Jak moglibyśmy się do tego zabrać?

Moglibyśmy zaprojektować prosty eksperyment, w którym niektórzy studenci czytaliby przez osiem godzin w noc przed egzaminem, inni natomiast oglądaliby telewizję. Następnie porównalibyśmy oceny w obu grupach i sprawdzili, czy ci, którzy się uczyli, wypadli lepiej. W tym przykładzie uczenie się i nieuczenie się to zmienne niezależne, oceny zaś byłyby zmienną zależną. Wyobraź sobie, że wynik jest następujący:

Z pewnością byłby to argument za przydatnością całonocnej nauki przed egzaminem, mógłbyś jednak zakwestionować wartość tego wniosku na kilka sposobów. Być może przed egzaminem uczyli się lepsi studenci, gorsi zaś oglądali telewizję. Ta właśnie różnica, nie zaś sam fakt uczenia się, mogła wpłynąć na różnice w ocenach. Przekonasz się, że metoda eksperymentalna posługuje się metodami doboru próby i dopasowywania, aby uchronić się przed nietrafnymi wynikami będącymi konsekwencją wadliwej konstrukcji samego eksperymentu, czyli inaczej nietrafnością wewnętrzną.

Zastanawiając się nad tym hipotetycznym eksperymentem, mógłbyś też zainteresować się, czy w takim przypadku, gdy studenci wiedzą, że są obserwowani, wyniki eksperymentu mogą faktycznie odzwierciedlać to, co się dzieje w normalnym życiu. Jest to dobre pytanie – dotyczy ono problemu nietrafności zewnętrznej, którym zajmiemy się w rozdziale 8, wraz z kilkoma innymi kwestiami związanymi z nietrafnością wewnętrzną i zewnętrzną.

Stosunkowo niewielkie rozbieżności między średnimi wynikami w naszym hipotetycznym przykładzie – tylko dziesięć punktów – stanowią kolejny problem. Czy całonocna nauka istotnie w niewielkim tylko stopniu wpływa na wynik egzaminu? Czy tak niewielka zaobserwowana różnica mogłaby być tylko kwestią przypadku? Jeśli tak, ponowne przeprowadzenie eksperymentu mogłoby dać dokładnie odwrotne wyniki, zgodnie z którymi grupa oglądająca telewizję dostałaby lepsze oceny, niż grupa kująca przed egzaminem.

W dalszej części książki przyjrzymy się, jak analiza statystyczna dostarcza informacji wpływających na interpretację przeprowadzonych obserwacji. Przekonasz się, że nie wszystkie różnice między obserwowanymi grupami są znaczące – uwaga, którą sam możesz zastosować do niektórych sloganów reklamowych.

Rozdział 9. Badania sondażowe

Jedna z najpopularniejszych metod badawczych w naukach społecznych polega na posłużeniu się kwestionariuszem – w formie wywiadu prowadzonego przez ankietera lub za pośrednictwem poczty – do przebadania próby respondentów. Sondaże wyborcze i spisy rządowe są przykładami tego typu badań.

Centralnym elementem badań sondażowych jest standaryzowany kwestionariusz. Standaryzowany kwestionariusz gwarantuje, że w stosunku do każdego respondenta zostanie zastosowana dokładnie taka sama technika badawcza. Rozdział 5 zajmuje się technikami formułowania pytań, a rozdział 9 zawiera wskazówki w zakresie sposobu ich zadawania i konstrukcji kwestionariusza. Na przykład w sondażu dotyczącym postaw wobec feminizmu powinniśmy zapewne rejestrować płeć badanych, ponieważ jest prawdopodobne, że poglądy kobiet i mężczyzn w tej kwestii będą się nieco różnić. W tym przypadku konceptualizacja nie jest szczególnie trudna, operacjonalizacja również jest dość prosta. W kwestionariuszu moglibyśmy zoperacjonalizować ten pomiar w sposób następujący:

Dobrym sposobem pomiaru wieku w kwestionariuszu jest na przykład takie pytanie:

Wiek: ________

Moglibyśmy też poprosić o zaznaczenie przybliżonego wieku respondenta w ramach kategorii w następujący sposób:

Rozdział 9 wyjaśnia także możliwe sposoby dystrybucji kwestionariusza: wywiad osobisty, telefoniczny, ankieta pocztowa lub inne formy kwestionariusza do samodzielnego wypełniania. Na koniec zajmiemy się zastosowaniem komputerów do dystrybucji kwestionariuszy oraz mocnymi i słabymi stronami badań sondażowych.

Rozdział 10. Jakościowe badania terenowe

Chyba najbardziej naturalna technika prowadzenia badań społecznych przypomina reportaż prasowy: po prostu idziemy w miejsce, gdzie się coś dzieje, i obserwujemy. Metoda ta jest jednak dobrze ugruntowana w badaniach społecznych i nazywa się badaniami terenowymi. Jest to technika jakościowa, co oznacza, że nie wymaga zastosowania analizy statystycznej.

W jednym z wariantów tej techniki, zwanym obserwacją uczestniczącą, badacz faktycznie włącza się w obserwowane zdarzenia i analizuje je od wewnątrz. Załóżmy, że interesują cię dyskusje polityczne wśród punk-rockowców w Los Angeles. W takim przypadku mógłbyś odkopać swoją gitarę i zejść pod ziemię[1].

W innych przypadkach badacze terenowi ujawniają się jako badacze. Oprócz obserwacji mogą również przeprowadzić wywiady pogłębione z niektórymi uczestnikami. Przekonasz się, że oba te podejścia mają swoje wady i zalety.

Poza tymi i im podobnymi technikami, postrzeganie świata przez badacza także wpływa na sposób przeprowadzania badań terenowych. Badacze terenowi, posługujący się metodami jakościowymi, w starannie przemyślany sposób formułują wiele paradygmatów, wzbogacających obserwację życia społecznego. Omówimy niektóre z nich: naturalizm, etnometodologię, teorię ugruntowaną, studium przypadku i metodę rozszerzonych przypadków, etnografię instytucjonalną i badania uczestniczące.

Niezależnie od osobistego punktu widzenia wszyscy prowadzimy w życiu codziennym pewnego rodzaju badania terenowe: obserwujemy, notujemy, analizujemy obserwacje. W rozdziale 10 opisane zostały szczegółowe techniki wykonywania tego typu czynności, wypracowane przez badaczy terenowych. W rozdziale tym omawiam również kilka najciekawszych przykładów badań społecznych, przeprowadzonych tą metodą.

Rozdział 11. Badania niereaktywne

Większość badań społecznych wymaga jakiegoś rodzaju interakcji z badanymi ludźmi: zadawania im pytań w sondażu, dawania im zadań do wykonania w eksperymencie czy też spotykania się z nimi w badaniach terenowych. Tego typu ingerencji w bieg życia społecznego towarzyszy pewne stałe niebezpieczeństwo: sam fakt badania może wpływać na przedmiot badań. Pytając ludzi, na kogo mają zamiar głosować, prawdopodobnie wpływamy w pewnym stopniu na ich zamiary i być może wzmacniamy ich stanowisko poprzez wymuszenie głośnej deklaracji.

Wiele technik badawczych można określić jako niereaktywne, dlatego że nie wymagają wywierania wpływu na przedmiot obserwacji. W rozdziale 11 omawiam kilka tego typu technik. Badacze społeczni mogą na przykład badać wiele zjawisk poprzez analizę istniejących danych statystycznych. W swoim nowatorskim badaniu Émile Durkheim, wielki socjolog francuski, poszukiwał przyczyn samobójstw, analizując i porównując wskaźniki samobójstw w różnych krajach i różnych regionach. Dokumenty historyczne mogą również dostarczyć danych dla analizy, jak w klasycznym studium Maxa Webera na temat związku między ascetyczną filozofią kalwinizmu a powstaniem kapitalizmu. Inny przykład badań niereaktywnych stanowi analiza treści, która dotyczy badania zarejestrowanych przekazów – od książek, przemówień, wierszy po obrazy, piosenki i reklamy telewizyjne. Rozdział 11 po raz kolejny dowodzi, że możliwości badań społecznych są praktycznie nieskończone.

Rozdział 12. Badania ewaluacyjne

Znaczna część badań społecznych poświęcona jest ewaluacji programów interwencji społecznej. Załóżmy, że ustawodawca stanowy przeznacza kilka milionów dolarów na wprowadzenie nowego programu resocjalizacji skazanych w więzieniu stanowym. Miło byłoby wiedzieć, czy program ostatecznie osiągnął zamierzony skutek: czy ktoś się zresocjalizował? Ewaluacja jest dla badaczy społecznych jedną z istotnych możliwości działania na rzecz społeczeństwa.

Gdybyś miał dokonać ewaluacji więziennego programu resocjalizacyjnego, musiałbyś zacząć od sprecyzowania konkretnych celów programu. Co rozumie się tu pod pojęciem „resocjalizacja”? Jak określić, czy więzień się zresocjalizował, czy nie? Osiągnąwszy porozumienie w tej kwestii, zechciałbyś prawdopodobnie określić „normalny” wskaźnik resocjalizacji, by mieć do czego porównać oddziaływanie nowego programu. Następnie mógłbyś zaplanować ewaluację programu resocjalizacji w dużej mierze zgodnie z logiką eksperymentu kontrolowanego. Jak to wyjaśniam w rozdziale 12, ewaluacja nie jest jednak nigdy tak nienaganna logicznie, jak mogłoby się wydawać. Osoby prowadzące badania ewaluacyjne muszą często radzić sobie z bardziej złożonymi kwestiami etycznymi, politycznymi i administracyjnymi, niż się to zdarza w innych typach badań.

Rozdział 13. Analiza danych jakościowych

W rozdziałach 13–17 tej książki zajmuję się analizą danych, czyli procesem objaśniania tego, co obserwujemy. Znaczna część tych rozważań poświęcona jest prostym analizom statystycznym, jednak rozdział 13 dowodzi, że nie zawsze potrzebujemy liczb, by odkryć i zrozumieć prawidłowości w życiu społecznym. Niekiedy możemy zastosować tak zwaną analizę danych jakościowych.

Analiza danych jakościowych okazała się owocna w badaniach interakcji bezpośrednich w skali mikro, na przykład procesów decyzyjnych w gangu młodzieżowym. Jest również skuteczna w odkrywaniu prawidłowości zmian społecznych w całym społeczeństwie, a nawet w badaniu relacji między społecznościami.

Znaczna część rozdziału 13 poświęcona jest logice i własnościom analizy danych jakościowych: jakiego typu prawidłowości szukamy, jakich używamy technik, skąd wiemy, że znaleźliśmy coś istotnego. Większość analiz danych jakościowych prowadzonych w naukach społecznych wymaga dość skromnego wyposażenia technicznego: często tylko maszyny do pisania, kopiarki i nożyczek. Pod koniec prezentacji tego tematu omówimy jednak dokładniej możliwości edytorów tekstu oraz niektórych programów komputerowych zaprojektowanych specjalnie do analizy danych jakościowych: NUD*IST, Atlas/ti i Ethnograph.

Badacze wykazali się wielką pomysłowością, projektując badania jakościowe wnikające w istotne aspekty życia społecznego. Myślę, że po przeczytaniu tego rozdziału nabierzesz większego szacunku dla wyobraźni socjologicznej.

Rozdział 14. Kwantyfikacja danych

Dotychczas zajmowaliśmy się tym, jak zabrać się do dokonywania obserwacji i pomiarów dla różnych celów. Niekiedy skutkiem gromadzenia faktów w drodze obserwacji jest stworzenie zbiorów danych nadających się do analizy ilościowej (czyli liczbowej). Współcześnie oznacza to na ogół tworzenie zbiorów danych nadających się do obróbki statystycznej za pomocą komputera. W rozdziale 14 zajmiemy się wpływem rozwoju komputerów na badania społeczne. Następnie zapoznamy się ze sposobem przekształcania danych na surowiec do analizy komputerowej.

Komputer – zwłaszcza komputer osobisty – stał się dla nauk społecznych tym, czym był mikroskop dla biologii, a teleskop dla astronomii. Komputer pozwala badaczowi analizować zbiór danych społecznych z wielu perspektyw, umożliwia mu koncentrację na poszczególnych podzbiorach, testowanie procesów przyczynowych itp. To jakby obracać w dłoni część społeczeństwa, by przyjrzeć się jej z różnych punktów widzenia.

Rozdział 15. Podstawy analizy ilościowej

Skoro dane zostały już ujęte w formie nadającej się do analizy ilościowej, można je zacząć analizować. Rozpoczniemy nasze omówienie analizy danych ilościowych od prezentacji prawidłowości opisowych i związków przyczynowych między zmiennymi. Sprowadza się to ostatecznie do prawidłowości w rozkładach wartości jednej zmiennej lub większej ich liczby.

W najprostszej formie analizy – analizie jednozmiennowej – badamy rozkład wartości jednej zmiennej. Na przykład w Generalnym Sondażu Społecznym (GSS) w 1998 roku zadano próbie dorosłych Amerykanów pytanie, czy uważają swoje poglądy polityczne za liberalne, konserwatywne czy umiarkowane. Oto odpowiedzi:

2% Skrajnie liberalne

13% Liberalne

13% Raczej liberalne

35% Umiarkowane

15% Raczej konserwatywne

15% Konserwatywne

3% Skrajnie konserwatywne

Możemy jeszcze uprościć tę jednozmiennową analizę, jeśli zauważymy, że 28% uznało się za liberałów (suma pierwszych trzech kategorii), 33% zaś za konserwatystów. (Tego typu zestawienia procentowe nie zawsze sumują się do równych 100%, ze względu na zaokrąglenia). Możesz uznać te dane za interesujące same w sobie, być może ciekawsza byłaby jednak informacja, jak określają się różne typy ludzi. Oto przykład dla płci:

Powyższe dane wskazują na ciekawe różnice między płciami. Badane kobiety mieściły się na ogół symetrycznie po obu stronach środka, natomiast mężczyźni częściej bywali konserwatywni. Oto przykład analizy dwuzmiennowej, w której staramy się odkryć zależności między dwiema zmiennymi – w tym przypadku płcią i poglądami politycznymi.

Jaka zmienna z największym prawdopodobieństwem jest powiązana z posiadaniem określonych poglądów politycznych? Może tu przyjść do głowy na przykład identyfikacja z partią polityczną. W ostatnich dziesięcioleciach Partia Republikańska była na ogół bardziej konserwatywna niż Partia Demokratyczna. Sprawdźmy, czy prawidłowość ta występuje w próbie GSS. Weźmiemy też pod uwagę osoby określające się jako „niezależne”.

Poglądy polityczne demokratów, republikanów i osób niezależnych odzwierciedlają ogólną prawidłowość, której wystąpienia oczekiwaliśmy, mimo że różnice nie są tak duże, jak można by się spodziewać. Widać zwłaszcza, że demokraci występują w całym spektrum politycznym, republikanie natomiast skupiają się raczej po stronie konserwatywnej.

Rozdział 15 zajmuje się dość szczegółowo analizą jedno- i dwuzmiennową. Wprowadza także do logiki analizy wielozmiennowej, w której badamy jednocześnie kilka zmiennych. Zagadnienie to rozwijane jest w rozdziałach 16 i 17.

Rozdział 16. Model analizy rozbudowanej

Analiza zależności wielozmiennowych w naukach społecznych posługuje się modelem logicznym nazywanym modelem analizy rozbudowanej. Model ten wymaga wprowadzenia zmiennej kontrolnej jako mechanizmu wyjaśniania związku stwierdzonego między dwiema innymi zmiennymi.

Model analizy rozbudowanej bywa niekiedy wykorzystywany do odkrywania mechanizmów wzajemnych powiązań między dwiema zmiennymi. Na przykład dzieci z rozbitych rodzin częściej stają się młodocianymi przestępcami, niż dzieci mieszkające z matką i ojcem. Model analizy rozbudowanej pozwala nam odkryć przyczynę tego stanu rzeczy: różnica w poziomie nadzoru ze strony osób dorosłych. Dzieci lepiej nadzorowane rzadziej stają się przestępcami, dzieci zaś z rozbitych domów częściej pozbawione są nadzoru. Jeśli jednak zapewni się im właściwy nadzór, nie zostają przestępcami częściej niż inne dzieci.

Model analizy rozbudowanej prowadzi niekiedy do wykrycia pozornych zależności, niekiedy pozwala też odkryć szczególne warunki, w których dana zależność występuje. A czasami jedynie potwierdza możliwość uogólniania zaobserwowanych zależności. Na przykład zależność między preferowaną partią polityczną a wyznawaną ideologią polityczną występuje u osób obu płci, jak wskazują następujące dane:

Prezentacja modelu analizy rozbudowanej uzmysłowi ci, pod jak wieloma względami badania społeczne przypominają pracę detektywa, gdyż usiłujemy w nich wyśledzić znaczące prawidłowości tkwiące w naszym życiu społecznym.

Rozdział 17. Statystyka w naukach społecznych

Zaprezentowane przeze mnie proste tabele procentowe są przykładem analizy statystycznej danych ilościowych. Mam dużą słabość do tego typu analiz, jako że większość ludzi jest w stanie zrozumieć znaczenie procentowych opisów i porównań. Niekiedy jednak zdarza się, że zależności między zmiennymi nie dają się w tak prosty sposób zobrazować. Przedstawiciele nauk społecznych stworzyli więc złożone techniki analityczne, służące badaniu i ujawnianiu tego typu zależności. Rozdział 17 zajmuje się logiką niektórych z tych technik analitycznych.

Zaawansowane techniki statystyczne wykorzystywane w naukach społecznych są na tyle złożone, że przed ich skutecznym zastosowaniem trzeba je dość dogłębnie studiować. Prezentacja podstawowych reguł zastosowania niektórych technik, na które możesz się natknąć w czasopismach naukowych, pozwoli ci jednak zrozumieć wyniki tego typu analiz, mimo że nie będziesz przeprowadzać ich osobiście. Gdybyś jednak chciał zająć się tymi technikami nieco dokładniej, rozdział 17 daje ci po temu dobre podstawy.

Rozdział 18. Etyka i polityka w badaniach społecznych

Książka przedstawia logikę i tajniki prowadzenia badań społecznych, zarówno z sposób wyidealizowany – czyli tak, jak gdyby badania były prowadzone w idealnych warunkach, jak i w kontekście przeszkód, z którymi musi sobie radzić badacz w świecie realnym. Badacze muszą rozumieć zasady logiczne, leżące u podstaw stosowania tych technik, zarazem jednak muszą wiedzieć, co zrobić, gdy nie ma listy, z której można dokonać losowania, gdy ludzie nie odsyłają kwestionariuszy itp.

Oprócz przeszkód natury logistycznej, na które natyka się badacz w świecie realnym, ma on do czynienia także z przeszkodami etycznymi i politycznymi. Ze względów etycznych nie można na przykład prowadzić badań, które mogą wyrządzić krzywdę badanym. Większość z nas zna przerażające przykłady lekceważenia tej reguły przez nazistowskich lekarzy podczas II wojny światowej. Badania społeczne, mimo że rzadko zagrażają życiu badanych, mogą wywołać u nich zażenowanie, zmartwienie, zwątpienie i inne formy dyskomfortu psychicznego. Co więcej, publiczne ujawnienie wyników ich dotyczących może narazić respondentów na nieprzyjemności. W rozdziale 18 omawiam wiele ścisłych reguł etyki badawczej, wypracowanych przez badaczy społecznych. Wyczerpujące rozważania na temat etyki w tym rozdziale są bardzo istotne, jako że omawiane zasady dotyczą każdego zagadnienia przedstawionego wcześniej – a będziesz już wówczas znał dogłębnie każdy temat.

Przeszkody polityczne także mają wpływ na praktykę badań społecznych. Niejednokrotnie zdarza się, że przeszkody te są w stanie powstrzymać badacza. Wyobraź sobie na przykład, że prowadzisz badania na temat uczciwości i efektywności urzędników państwowych w czasie kampanii wyborczej. Najprawdopodobniej nie uda ci się swobodnie działać wyłącznie na podstawie zasad naukowych. Niektórzy kandydaci polityczni mogliby odmówić udziału w badaniach czy wręcz podjąć próby ich zablokowania. Podobnie badania dotyczące drażliwych tematów, jak wychowanie seksualne, homoseksualizm, aborcja, AIDS są często prowadzone w kontekście sporu publicznego. Badania ewaluacyjne, mające na celu sprawdzenie skuteczności jakiegoś programu, muszą na ogół brać pod uwagę osobiste i zawodowe interesy osób odpowiedzialnych za ten program.

Mimo że także badania przyrodnicze muszą się liczyć z przeszkodami natury politycznej i etycznej, specyfika przedmiotu nauk społecznych sprawia, że przeszkody takie występują w nich częściej. Uwrażliwienie na etykę i politykę w badaniach społecznych pomoże ci radzić sobie z tego typu realnymi czynnikami i, w przypadku etyki, ustrzec się przed nieświadomym łamaniem przyjętych zasad etycznego postępowania w twoich praktykach badawczych.

Rozdział 19. Zastosowania badań społecznych

Kończę tę książkę przypuszczeniem, że być może nie planujesz wcale kariery badacza społecznego, i dobrze. Gdyby każdy, kto przeszedł kurs metod badań społecznych, zamierzał być zawodowym badaczem, większość ludzi takich jak ja byłaby bezrobotna.

Książka ta może jednak zainteresować również ludzi nie zajmujących się zawodowo badaniami społecznymi. Po pierwsze przez całą resztę życia będziesz czytał i słyszał o badaniach społecznych – zrozumienie ich podstawowych zasad stanowi element Cywilizacyjnej Kamizelki Ratunkowej. Wielokrotnie w tej książce będziemy się zastanawiać, jak możesz wykorzystać to, czego się nauczyłeś, by stać się bardziej efektywnym konsumentem wyników badań społecznych.

Po drugie znaczna część tej książki stosuje się również do obszarów twojego życia nie mających związku z badaniami społecznymi. Jeśli nauczysz się na przykład budować kwestionariusze, możesz wykorzystać tę wiedzę równie dobrze przy opracowywaniu innego typu dokumentów. Umiejętność prowadzenia obserwacji uczestniczącej przyda ci się w zawodzie dziennikarza prasowego, przedsiębiorcy, detektywa czy szpiega (choć ten ostatni przypadek stwarza pewne problemy etyczne).

Rozdział 19 stanowi podsumowanie całej książki, na wypadek, gdyby kazano ci coś o niej powiedzieć na egzaminie (przy okazji: powodzenia i nie dziękuj!).

To koniec hologramu 4. Reszta książki jest kolejną holograficzną prezentacją badań społecznych. Mam nadzieję, że zajrzysz tu od czasu do czasu, aby utrzymać wszystkie szczegóły we właściwych proporcjach. Przede wszystkim jednak mam nadzieję, że nauka o badaniach społecznych będzie dla ciebie równie wielką radością jak dla mnie.

Część 1
Wprowadzenie do badań

Nauka jest słowem znanym każdemu i powszechnie używanym. Jednak jego rozumienie bywa bardzo różne. Dla jednych nauka to matematyka, dla innych – białe fartuchy i laboratoria. Często myli się ją z techniką lub utożsamia z seminariami uniwersyteckimi.

Nauka nie jest oczywiście żadną z tych rzeczy per se. Trudno jednak precyzyjnie wyjaśnić, czym jest. Tak naprawdę naukowcy nie są zgodni w kwestii jej właściwej definicji. Dla celów tej książki wystarczy, jeśli spojrzymy na naukę jako na metodę badawczą – sposób, w jaki poznajemy otaczający nas świat. Nauka ma pewne cechy charakterystyczne, które odróżniają ją od innych metod poznawania świata. Jest przedsięwzięciem świadomym, przemyślanym i kierującym się rygorystycznymi zasadami. Czasem, choć nie zawsze, korzysta z analiz statystycznych. W tych wstępnych rozdziałach przyjrzymy się tym i pozostałym jej cechom.

Dr Benjamin Spock, słynny autor i pediatra, zaczyna swoje książki od zapewnienia młodych rodziców, że wiedzą więcej o opiece nad dziećmi, niż im się wydaje. Chciałbym wyjść od podobnego stwierdzenia. Szybko uświadomisz sobie, że znasz już całkiem dobrze praktykę badań społecznych, że w istocie przez całe życie prowadziłeś takie badania. Z tej perspektywy, celem książki jest pomoc w doskonaleniu posiadanych przez ciebie umiejętności i pokazanie pewnych sztuczek, które nie przyszły ci może wcześniej do głowy.

Pierwsza część książki kładzie fundament pod pozostałe. Rozważam w niej, co odróżnia naukę od innych form poznawania świata: jej podstawowe cechy oraz główne zagadnienia, które podejmuje. W rozdziale 1 zaczniemy od omówienia dociekań naturalnych dla każdego człowieka, takich, które prowadziłeś przez całe życie. W toku rozważań pokazane będą niektóre fałszywe tropy, jakimi ludzie podążają próbując zrozumieć otaczający ich świat, w podsumowaniu zaś – zasadnicze cechy badania naukowego pozwalające ustrzec się przed popełnianiem tego rodzaju błędów.

Rozdział 2 traktuje o teoriach społecznych i powiązaniach między teorią a badaniami. Przyjrzymy się kilku paradygmatom teoretycznym, które kształtują naturę badań i w ogromnym stopniu określają ich cele oraz interpretację wyników.

Dążąc do uogólnionego rozumienia, naukowcy chcą odkryć prawidłowości we wzajemnych relacjach między zmiennymi. Relacje te często przybierają postać zależności przyczynowo-skutkowych. Rozdział 3 odnosi się do związków przyczynowych, ich natury i logiki w przypadku badań społecznych. Ten teoretyczny rozdział stanowi też podstawę dla rozdziałów poświęconych technikom analitycznym.

Ogólnym celem pierwszej części jest stworzenie tła dla ukazania specyfiki planowania i przeprowadzania badań. Po jej przeczytaniu będziesz przygotowany do rozważenia niektórych bardziej szczegółowych aspektów badań społecznych.

Rozdział 1
Działalność badawcza człowieka a nauka

Przegląd holograficzny

Każdy z nas próbuje rozumieć i przewidywać zjawiska świata społecznego. Zadaniem nauki – a badań społecznych w szczególności – jest omijać pułapki, w które zazwyczaj wpada człowiek w swych dociekaniach.

Wprowadzenie

Oto książka o poznawaniu – nie tyle o tym, co wiemy, lecz w jaki sposób się tego dowiadujemy. Zacznijmy od przyjrzenia się temu, co prawdopodobnie wiesz już teraz.

Wiesz, że Ziemia jest okrągła. Możliwe, że wiesz również, iż po ciemnej stronie Księżyca jest zimno, a ludzie w Chinach mówią po chińsku. Wiesz, że witamina C zapobiega przeziębieniom, a seks bez zabezpieczenia może prowadzić do AIDS.

Skąd o tym wiesz? Jeśli nie byłeś ostatnio na Księżycu po jego ciemnej stronie ani nie prowadziłeś badań eksperymentalnych nad zaletami witaminy C, to wiesz o tym, ponieważ ktoś ci powiedział, a ty uwierzyłeś w to, co ci powiedziano. Być może o tym, że w Chinach ludzie mówią po chińsku, przeczytałeś w „National Geographic” i nie podałeś tego w wątpliwość, ponieważ wydawało się sensowne. Może to nauczyciel fizyki czy astronomii powiedział ci, że po ciemnej stronie Księżyca jest zimno, a może dowiedziałeś się o tym z „Newsweeka”.

Niektóre ze znanych ci rzeczy wydają się całkiem oczywiste. Gdyby spytał cię ktoś, skąd wiesz, że Ziemia jest okrągła, prawdopodobnie rzekłbyś: „wszyscy to wiedzą”. Mnóstwo jest rzeczy, które wszyscy wiedzą. Naturalnie, kiedyś wszyscy „wiedzieli”, że Ziemia jest płaska.

Większość z tego, co wiemy, jest kwestią umowy i wiary. Niewiele opiera się na osobistym doświadczeniu i własnych odkryciach. W istocie dużą część dorastania w każdym społeczeństwie zajmuje proces, w trakcie którego uczymy się akceptować to, o czym wszyscy wokół „wiedzą”. Jeśli nie wie się tych samych rzeczy, nie można tak naprawdę przynależeć do grupy. Gdybyś zamierzał poważnie zakwestionować kulistość Ziemi, szybko okazałoby się, że odróżniasz się od innych. Mógłbyś nawet zostać umieszczony w szpitalu, gdzie przebywałbyś z ludźmi kwestionującymi takie rzeczy.

Ważne jest, aby zdać sobie sprawę, że większość naszej wiedzy zależy od wiary w to, co nam powiedziano. Pod tym względem jednak wszystko jest z nami w najlepszym porządku. W ten sposób po prostu są zbudowane społeczeństwa i jest to naprawdę użyteczne. Umowa leży u podstaw wiedzy. Ponieważ nie sposób wyłącznie dzięki własnym odkryciom i doświadczeniu poznać wszystkiego, co wiedzieć należy, świat jest tak ułożony, abyśmy mogli po prostu uwierzyć w to, co mówią inni. Pewne rzeczy wiemy dzięki tradycji, inne – dzięki „ekspertom”.

Istnieją jednak też odmienne metody poznawcze. W przeciwieństwie do wiedzy pochodzącej z umowy poznawać można również dzięki bezpośredniemu doświadczeniu – poprzez obserwację. Jeśli zanurkujesz w lodowatym strumieniu płynącym w Górach Skalistych, nikt nie musi ci mówić, że jest zimny; sam to zauważasz. Gdy pierwszy raz nadepnąłeś na cierń, wiedziałeś, że zabolało, zanim ktokolwiek ci o tym powiedział.

Gdy nasze własne doświadczenie przeczy temu, co wszyscy wiedzą, jest całkiem możliwe, że zrezygnujemy z własnego doświadczenia na rzecz wspomnianej umowy.

Zilustrujemy to na przykładzie. Wyobraź sobie, że przyszedłeś na przyjęcie do mojego domu. Jest to spotkanie osób z wyższych sfer; drinki i jedzenie są wyśmienite. Szczególnie interesująca wydaje ci się jedna z przekąsek, które roznoszę na tacy: panierowana, smażona, wyjątkowo ciekawa w smaku. Zjadłeś kilka – są takie pyszne! Jesz więcej. Chwilę potem dyskretnie przemykasz po pokoju, by znaleźć się wszędzie tam, gdzie zjawiam się z tymi smakołykami na tacy.

W końcu nie możesz się już powstrzymać. „Co to jest?” – pytasz. „Skąd mogę wziąć przepis?” A ja dopuszczam cię do tajemnicy: „Jadłeś panierowane smażone dżdżownice!” Twoja reakcja jest gwałtowna: żołądek buntuje się i siłą powstrzymujesz się od zwymiotowania wszystkiego na dywan w pokoju gościnnym. Ohyda! Jak można podać takie paskudztwo gościom!

Sens tej historii jest taki, że oba doznania dotyczące przekąski były równie prawdziwe. Upodobanie, jakie początkowo w niej znajdowałeś, płynące z twych bezpośrednich wrażeń, z całą pewnością było prawdziwe, podobnie jak uczucie obrzydzenia, którego doznałeś dowiedziawszy się, że jadłeś dżdżownice. Jednak powinno być jasne, że odraza, którą poczułeś, była w całości produktem umowy, jaką zawarłeś z otoczeniem, a zgodnie z którą dżdżownice nie nadają się do jedzenia. To umowa, na którą przystałeś po raz pierwszy, gdy rodzice znaleźli cię na kupie śmieci, a z ust zwisała ci wijąca się połowa dżdżownicy. Kiedy oni rozwierali ci buzię i sięgali w głąb gardła w poszukiwaniu drugiej połowy, pojąłeś, że dżdżownice nie są pożywieniem akceptowanym w naszym społeczeństwie.

Abstrahując od tej umowy, cóż złego jest w dżdżownicach? Prawdopodobnie zawierają dużo białka, a mało kalorii. Mają rozmiary jednego kęsa i dają się łatwo zapakować – są więc marzeniem dystrybutora. Są także przysmakiem w społeczeństwach, którym obca jest nasza umowa uznająca robaki za odrażające. Niektórzy ludzie mogą nawet uwielbiać dżdżownice, ale odrzuca ich myśl o smażeniu w panierce.

Można zastanowić się nad następującym pytaniem: „Czy dżdżownice są «rzeczywiście» dobre, czy też «rzeczywiście» nie nadają się do jedzenia?”. A oto i pytanie ciekawsze: „Skąd można wiedzieć, co naprawdę jest rzeczywiste?”. Oto książka, która dotyczy pytań tego drugiego typu.

W pozostałej części tego rozdziału rozważymy, skąd wiemy, co jest rzeczywiste. Zaczniemy od spojrzenia na badanie jako na naturalną działalność człowieka, coś, czym zajmujemy się w naszym życiu na co dzień. Przyjrzymy się źródłom wiedzy potocznej i kilku rodzajom błędów popełnianych przy takim zwyczajnym badaniu. Potem zastanowimy się, czym pod tym względem odróżnia się nauka – a szczególnie nauki społeczne. Zastanowiwszy się nad niektórymi podstawowymi zasadami badań społecznych, zakończymy wstępnym omówieniem problemów pojawiających się w tych badaniach.

W poszukiwaniu rzeczywistości

Rzeczywistość jest podstępna. Zacząłeś już prawdopodobnie podejrzewać, że to, co się „wie” o niektórych sprawach, może nie być prawdą, ale skąd masz wiedzieć, co rzeczywiście jest rzeczywiste? Ludzie borykają się z tym problemem od tysięcy lat.

Jedną z odpowiedzi, powstałą w wyniku tych zmagań, jest nauka, która oferuje zbliżenie się zarówno do rzeczywistości umowy, jak i do rzeczywistości doświadczenia. Uczeni dysponują pewnymi kryteriami, które muszą być spełnione, aby mogli zaakceptować realność tego, czego osobiście nie doświadczyli. Ogólnie rzecz biorąc, twierdzenie naukowe musi mieć oparcie jednocześnie w logice i w empirii: musi być sensowne i nie może przeczyć faktycznej obserwacji. Dlaczego ziemscy naukowcy uznają twierdzenie, że po ciemnej stronie księżyca jest zimno? Po pierwsze, ma ono sens, ponieważ ciepło powierzchni księżyca pochodzi od promieni słonecznych; ciemna strona księżyca jest ciemna, ponieważ jest „odwrócona tyłem” do słońca. Po drugie, naukowe pomiary wykonane po ciemnej stronie księżyca potwierdzają te logicznie uzasadnione przewidywania. A zatem naukowcy akceptują rzeczywistość zjawisk, które nie są przedmiotem ich osobistego doświadczenia – uznają rzeczywistość umowy – ale służą im do tego odpowiednie kryteria.

Jednakże – i tu zbliżamy się do celu tej książki – nauka oferuje nam również szczególne podejście do odkrywania rzeczywistości poprzez osobiste doświadczenie. Innymi słowy, proponuje nam szczególne podejście do działalności badawczej. Epistemologia jest nauką o poznaniu; metodologię (jedną z dziedzin epistemologii) można by nazwać nauką o dowiadywaniu się. Oto książka, która rozpatruje i prezentuje metodologię nauk społecznych, czyli to, w jaki sposób badacze społeczni dowiadują się różnych rzeczy o życiu społecznym człowieka.

Dlaczego potrzebujemy nauk społecznych, by odkryć rzeczywistość życia społecznego? Aby się tego dowiedzieć, rozważmy najpierw, jak przebiega zwykłe, nienaukowe badanie.

Zwykła działalność badawcza człowieka

Praktycznie rzecz biorąc, wszyscy ludzie, podobnie jak inne zwierzęta, wykazują potrzebę przewidywania swego przyszłego położenia. Ludzie wydają się predysponowani do tego, by podejmując się takiego zadania stosować rozumowanie przyczynowo-skutkowe i probabilistyczne. Po pierwsze, na ogół uznajemy fakt, że przyszłe wydarzenia są w jakiś sposób spowodowane czy uwarunkowane przez obecne. Dowiadujemy się, że zdobycie wykształcenia wpłynie na ilość pieniędzy, które kiedyś będziemy zarabiać, a wypływanie poza rafę może doprowadzić do przykrego spotkania z rekinem. Rekinom z kolei zapewne wiadomo – niezależnie od tego, czy wnikliwie przeanalizowały tę kwestię, czy też nie – że jeśli będą szwendać się wokół rafy, może im się poszczęścić i spotkają nieszczęsnego pływaka.

Po drugie, ludzie, a najwyraźniej i pozostałe zwierzęta, uczą się, że takie przyczynowo-skutkowe modele mają charakter probabilistyczny: skutki pojawiają się częściej, gdy wystąpią przyczyny, a rzadziej, gdy tych przyczyn zabraknie. A zatem studenci uczą się, że ich trud zaowocuje lepszymi stopniami w większości przypadków, lecz nie za każdym razem. Uznajemy, że niebezpiecznie jest pływać poza rafą, choć jednocześnie nie wierzymy, że każda taka wyprawa musi się skończyć fatalnie. Jak zobaczymy w dalszych częściach książki, nauka czyni pojęcia przyczynowości i prawdopodobieństwa bardziej jednoznacznymi oraz dostarcza technik pozwalających radzić sobie z nimi w sposób bardziej rygorystyczny, niż czyni to na co dzień zwykły człowiek. Wyostrza narzędzia, którymi już wcześniej dysponowaliśmy, sprawiając, że stajemy się bardziej świadomi, zdyscyplinowani i kategoryczni w swoich badaniach.

Analizując zwykłą działalność badawczą człowieka, należy odróżnić przewidywanie od rozumienia. Często możemy przewidywać nie rozumiejąc – niektórzy przewidują deszcz na podstawie bólu w kolanie. I często, nawet jeżeli nie rozumiemy dlaczego, jesteśmy skłonni działać na podstawie wykazanych zdolności przewidywania. Miłośnik wyścigów, który zauważy, że w trzeciej gonitwie zawsze wygrywa koń na trzeciej pozycji, będzie przypuszczalnie stawiał na tego konia nie rozumiejąc, dlaczego tak się dzieje, ani nie dbając o to. Rzecz jasna, wada przewidywań nie opartych na rozumieniu stanie się oczywista, gdy wygra jeden z pozostałych koni, a nasz entuzjasta straci tygodniową wypłatę.

Niezależnie od tego, jakie prymitywne popędy czy instynkty kierują istotami ludzkimi i innymi zwierzętami, zaspokojenie ich zależy w ogromnym stopniu od zdolności przewidywania przyszłych wydarzeń. Jednak w przypadku ludzi próba przewidywania jest często umieszczona w kontekście wiedzy i rozumienia. Gdy można zrozumieć, dlaczego różne zjawiska są wzajemnie powiązane, dlaczego pojawiają się pewne prawidłowości, wówczas predykcja staje się dokładniejsza niż wtedy, gdy się te prawidłowości po prostu obserwuje i zapamiętuje. Ludzkie poszukiwania zatem mają na celu udzielenie odpowiedzi zarówno na pytanie „co”, jak i „dlaczego”; dążymy do tego celu obserwując i starając się rozumieć.

Jak sugerowałem już w tym rozdziale, nasze próby poznania świata tylko częściowo opierają się na bezpośrednim, osobistym doświadczeniu czy badaniach. Inna, znacznie większa część, pochodzi z uzgodnionej wiedzy, którą otrzymujemy od innych; są to właśnie rzeczy, które „wszyscy wiedzą”. Ta rzeczywistość umowy jednocześnie pomaga nam i przeszkadza w próbach poznania czegoś na własną rękę. Aby zobaczyć, jak to się dzieje, rozważmy dwa istotne źródła naszej wiedzy „z drugiej ręki” – tradycję i autorytet.

Tradycja

Każdy z nas dziedziczy jakąś kulturę stworzoną częściowo z powszechnie akceptowanej wiedzy o tym, jak funkcjonuje świat. Możemy nauczyć się od innych, że uprawa kukurydzy wiosną spotka się z największym wsparciem ze strony bogów, że jedzenie zbyt dużej ilości słodyczy spowoduje psucie się zębów, że obwód koła to, w przybliżeniu, dwadzieścia dwie siódme jego średnicy, albo że masturbacja prowadzi do ślepoty. Możemy na własnej skórze sprawdzać niektóre z tych „prawd”, lecz większość z nich po prostu akceptujemy. Są to rzeczy, które „wszyscy wiedzą”.

W tym sensie tradycja przynosi ludzkim poszukiwaniom wyraźne korzyści. Jeśli akceptujemy to, co wszyscy wiedzą, w naszym dążeniu do odkrywania prawidłowości i zrozumienia oszczędzone nam zostaje przytłaczające zadanie rozpoczynania wszystkiego od zera. Wiedza ma charakter kumulatywny, a odziedziczony zbiór informacji i wyjaśnień jest trampoliną dla dalszego jej rozwoju. Często mówi się, że „stoimy na barkach olbrzymów”, czyli poprzednich generacji.

Jednocześnie tradycja może być przeszkodą dla ludzkich poszukiwań. Jeśli szuka się świeżego podejścia do czegoś, co wszyscy już rozumieją i co zawsze rozumieli, można za swoje wysiłki zostać napiętnowanym i uznanym za głupca. Jednak bliższe rzeczywistości jest stwierdzenie, że większości z nas rzadko się zdarza poszukiwać odmiennego sposobu pojmowania tego, co w powszechnym odczuciu jest prawdą.

Autorytet

Pomimo siły tradycji nowa wiedza pojawia się każdego dnia. Niezależnie od naszych osobistych poszukiwań, korzystamy przez całe życie z nowych odkryć i wyjaśnień będących dziełem innych ludzi. Często akceptacja tych nowych dokonań zależy od statusu odkrywcy. Chętniej uwierzysz epidemiologowi, który oznajmia na przykład, że zwykłym przeziębieniem można zarazić się przy całowaniu, mniej chętnie – wujkowi Piotrowi.

Podobnie jak tradycja, autorytet może jednocześnie pomagać i przeszkadzać w działalności badawczej człowieka. Mądrze jest zaufać, szczególnie w obliczu kontrowersji, twierdzeniu osoby, która w danej dziedzinie jest odpowiednio wyszkolona, ma osiągnięcia i jest ekspertem. Jednocześnie jednak uznane autorytety mogą w znacznym stopniu utrudnić badanie, popełniając błędy w dziedzinie należącej do obszaru ich kompetencji. A przecież biologowie popełniają błędy w dziedzinie biologii. Poza tym wiedza biologiczna zmienia się w czasie.

Badania są także utrudnione, gdy uzależnieni jesteśmy od autorytetu ekspertów, którzy wypowiadają się na tematy nie należące do ich specjalizacji. Weźmy przykład politycznego czy religijnego przywódcy, który oznajmia, nie dysponując żadną wiedzą medyczną czy biochemiczną, że marihuana może usmażyć mózg. Przemysł reklamowy umiejętnie posługuje się tym nadużywaniem autorytetu, prezentując na przykład popularnych sportowców omawiających wartość odżywczą płatków śniadaniowych albo aktorów filmowych oceniających samochody.

Zarówno tradycja, jak i autorytet, gdy używamy ich zdobywając wiedzę o świecie, są jak obosieczny miecz. Ujmując to prościej, dają nam punkt wyjścia dla własnych badań, lecz mogą sprawić, że zaczniemy w złym miejscu, mogą też popchnąć nas w złym kierunku.

Błędy w badaniach oraz jak ich uniknąć

Całkiem niezależnie od potencjalnych zagrożeń związanych z tradycją i autorytetem potknięcia i upadki zdarzają się nam często, gdy zaczynamy uczyć się na własną rękę. Przyjrzyjmy się kilku powszechnym błędom, które popełniamy w naszych zwykłych badaniach, oraz sposobom, dzięki którym nauka zabezpiecza się przed tymi błędami.

Błędne obserwacje

Nierzadko w swoich obserwacjach popełniamy błędy. Na przykład, jak był ubrany twój wykładowca metodologii pierwszego dnia zajęć? Jeśli musisz zgadywać, wynika to stąd, że większość naszych codziennych obserwacji jest powierzchowna i półświadoma. Dlatego często nie zgadzamy się między sobą co do rzeczywistego przebiegu zdarzeń.

W przeciwieństwie do okazjonalnej działalności badawczej człowieka obserwacja naukowa jest działaniem świadomym. Już samo uczynienie obserwacji zajęciem bardziej przemyślanym pomaga ograniczyć błędy. Jeśli miałbyś zgadywać, w co był ubrany twój wykładowca pierwszego dnia zajęć, prawdopodobnie popełniłbyś błąd. Gdybyś jednak poszedł na te pierwsze zajęcia świadomie planując obserwację i zapamiętanie ubrania owego wykładowcy, miałbyś dużo większe szanse na bezbłędność.

W wielu przypadkach zarówno proste, jak i skomplikowane zalecenia dotyczące pomiaru pozwalają ustrzec się przed błędnymi obserwacjami. Co więcej, dzięki nim stopień precyzji jest dużo wyższy, niż pozwalają na to niczym nie wspomagane ludzkie zmysły. Powiedzmy na przykład, że owego pierwszego dnia zajęć zrobiłbyś swojemu wykładowcy kolorowe zdjęcia.

Nieuprawnione uogólnianie

Gdy obserwując poszczególne zjawiska zachodzące wokół nas, poszukujemy w nich prawidłowości, często zakładamy, że kilka podobnych zdarzeń stanowi dowód istnienia ogólnego wzorca. Oznacza to, że pozwalamy sobie na nieuprawnione uogólnianie na podstawie ograniczonych obserwacji. (Przypomnijmy naszego całkiem już spłukanego miłośnika wyścigów konnych).

Skłonność do nieuprawnionych generalizacji jest prawdopodobnie większa przy pracy pod dużą presją, kiedy wymaga się od nas ogólnych wniosków. Lecz pojawia się również wtedy, gdy nie ma takiej presji. W każdym przypadku nieuprawnione uogólnianie może nadawać badaniom niewłaściwy kierunek lub je hamować.

Wyobraź sobie, że jesteś reporterem, który pisze o demonstracji w obronie praw zwierząt. Polecono ci dostarczyć artykuł już po dwóch godzinach, a musisz dowiedzieć się, dlaczego ludzie biorą udział w proteście. Spieszysz na miejsce wydarzeń, zaczynasz rozmawiać, pytasz demonstrantów o ich motywy. Jeśli pierwszych trzech, z którymi rozmawiasz, poda ci właściwie tę samą przyczynę, możesz najzwyczajniej założyć, że pozostałe 3000 przybyło tu z tego samego powodu. Niestety, gdy artykuł się ukazuje, twój wydawca otrzymuje mnóstwo listów od uczestników demonstracji, którzy brali w niej udział z zupełnie innych powodów.

Naukowcy zabezpieczają się przed ryzykiem nieuprawnionej generalizacji z odpowiednim wyprzedzeniem, zobowiązując się do zbadania odpowiednio dużej i reprezentatywnej próby. Innym sposobem jest replikacja, czyli powtarzanie badań. W gruncie rzeczy replikacja służy sprawdzeniu, czy każde kolejne badanie da te same wyniki. Potem, w ramach dalszego testowania, badanie może zostać powtórzone w nieco zmienionych warunkach.

Wybiórcza obserwacja

Jednym z niebezpieczeństw nieuprawnionych uogólnień jest to, że mogą prowadzić one do wybiórczej obserwacji. Gdy tylko dojdziemy do wniosku, że istnieje określona prawidłowość, oraz gdy opracujemy ogólne wyjaśnienie jej przyczyn, będziemy skłonni koncentrować się w przyszłości na tych wydarzeniach i sytuacjach, które pasują do naszego wzorca, a ignorować te, które nie pasują. Uprzedzenia rasowe i etniczne trwałość swą zawdzięczają w znacznej mierze wybiórczej obserwacji.

Czasami plan badań będzie z góry określał liczbę i rodzaj obserwacji, jakie mają być przeprowadzone, aby dały podstawę do sformułowania wniosków. Chcąc dowiedzieć się, czy kobiety w większym stopniu niż mężczyźni są gotowe popierać wolny wybór w sprawie aborcji, trzeba by zadeklarować określoną liczbę obserwacji dotyczących tego zagadnienia w danym planie badawczym. Można wyselekcjonować tysiąc starannie dobranych osób, z którymi przeprowadzone zostaną wywiady na ten temat. Albo, gdy chodzi o bezpośrednią obserwację jakiegoś wydarzenia, na przykład demonstracji obrońców praw zwierząt, badacze społeczni zadają sobie dodatkowy trud znalezienia „nietypowych przypadków” – takich, które nie pasują do ogólnego wzorca. Wnioskowanie, że jakiś młodzieniec został przestępcą głównie z powodu braku pozytywnych modeli ról osób dorosłych, zwraca uwagę na znaczenie, jakie mają modele ról społecznych dla kształtowania moralnie właściwych zachowań młodzieży.

Nielogiczne rozumowanie

W życiu codziennym istnieją jeszcze inne sposoby radzenia sobie z obserwacjami, które przeczą naszemu pojmowaniu tego, jak się rzeczy mają. Z pewnością jednym z najbardziej godnych uwagi wytworów ludzkiego umysłu jest „wyjątek, który potwierdza regułę”. Myśl ta nie ma najmniejszego sensu. Wyjątek może pozwolić nam zwrócić uwagę na jakąś regułę czy na to, co wydaje się regułą, lecz w żadnym systemie logiki nie może on potwierdzić reguły, której zaprzecza. A jednak często korzystamy z tego zwięzłego powiedzonka, gdy chcemy zmieść sprzeczności zadając prosty nielogiczny cios.

To, co statystycy nazywają błędem hazardzisty, jest kolejnym przykładem nielogicznego rozumowania w życiu codziennym. Często zakładamy, że przedłużająca się dobra lub zła passa zapowiada swoje przeciwieństwo. Wieczór pokerowych porażek może skłonić do myśli, że od zwycięskiej karty dzieli nas już tylko kilka chwil. Z powodu tego błędnego przekonania wielu pokerzystów pozostawało przy stole zdecydowanie za długo. Bywa też odwrotnie, przedłużający się okres dobrej pogody martwi nas, gdyż sądzimy, że w trakcie weekendowego pikniku na pewno już będzie padać.

Choć każdemu z nas czasem zdarza się zawstydzająco nielogiczne rozumowanie, naukowcy starają się uniknąć tej pułapki, stosując systemy logiczne w sposób świadomy i jednoznaczny. Logikę nauki rozważymy dokładniej w rozdziale 2. Na razie wystarczy stwierdzić, że logiczne rozumowanie jest dla naukowca świadomym działaniem, a stała aktywność innych uczonych zmusza do uczciwości.

A zatem nauka stara się chronić swe badania przed pułapkami zwykłej działalności badawczej. Dokładna obserwacja i rozumienie rzeczywistości nie są sprawą oczywistą ani trywialną. Są to w istocie problemy bardziej skomplikowane, niż dotąd sugerowałem.

Co rzeczywiście jest rzeczywiste?

Filozofowie, by opisać sposób, w jaki większość z nas funkcjonuje na co dzień, używają czasami określenia „naiwny realizm”. Gdy zasiadasz przy stole do pisania, prawdopodobnie nie spędzasz wiele czasu zastanawiając się, czy stół naprawdę składa się z atomów, które to z kolei są na ogół pustą przestrzenią. Gdy wchodzisz na ulicę i widzisz pędzący na ciebie autobus, nie jest to najlepszy moment, by zastanawiać się nad metodami sprawdzania, czy autobus ten naprawdę istnieje. Wszyscy żyjemy w przekonaniu o oczywistości tego, co realnie istnieje – pogląd ten zazwyczaj pozwala nam radzić sobie na co dzień.

Nie chcę, by ta książka osłabiła czyjąś zdolność radzenia sobie z codziennym życiem. Mam jednak nadzieję, że powyższe argumenty wykazały, iż natura „rzeczywistości” jest prawdopodobnie bardziej złożona, niż jesteśmy skłonni zakładać w naszym codziennym funkcjonowaniu. Oto trzy ujęcia natury rzeczywistości, które zapewnią filozoficzne tło i poprzedzą dalsze rozważania o nauce. Są one czasem nazywane premodernistycznym, modernistycznym i postmodernistycznym ujęciem rzeczywistości (W. Anderson 1990).

Ujęcie premodernistyczne

Ten pogląd na rzeczywistość był przewodnikiem ludzkości w prawie całej jej historii. Nasi najdawniejsi przodkowie przyjmowali, że widzą rzeczy takimi, jakimi one w rzeczywistości są. Właściwie założenie to było tak fundamentalne, że nie uważano go nawet za założenie. Żadna jaskiniowa mama nie mówiła do swego jaskiniowego dziecka: „Nasze plemię wychodzi z założenia, że w Starym Pokręconym Drzewie przebywają złe duchy”. Przeciwnie, mówiła: „TRZYMAJ SIĘ Z DALA OD TEGO DRZEWA, BO INACZEJ ZAMIENISZ SIĘ W ROPUCHĘ!”.

Ludzie w toku ewolucji stawali się świadomi swej różnorodności i zaczęli dostrzegać, że inni nie zawsze podzielają ich poglądy. Może odkryli, że członkowie innego plemienia nie uwierzyli w historię o złym drzewie; właściwie to drugie plemię myślało, że duchy w drzewie są święte i pożyteczne. Odkrycie tej różnicy doprowadziło członków pierwszego plemienia do wniosku, że: „niektóre plemiona, których nazw nie podamy, są bardzo głupie”. Dla nich bowiem drzewo wciąż było złe i oczekiwali, że niektórzy pomyleńcy wkrótce przeniosą się do Ropuszego Miasta.

Ujęcie modernistyczne

Ujęcie nazywane przez filozofów modernistycznym uznaje taką różnorodność za uprawnioną; jest to filozoficzna wersja powiedzenia „co kraj, to obyczaj”. Osoba myśląca w duchu modernistycznym rzekłaby: „Uznaję duchy z tego drzewa za złe, ale wiem, że inni uznają je za dobre. Nikt z nas się nie myli ani nikt nie ma racji. W drzewie po prostu są duchy. Nie są ani dobre, ani złe, a tylko różni ludzie mają o nich różne wyobrażenie”.

Wielu z nas łatwo jest zaakceptować ten modernistyczny pogląd. Niektórzy mogą uznać mlecz za piękny kwiat, podczas gdy inni widzą w nim tylko denerwujące zielsko. Dla osób wyznających pogląd premodernistyczny mlecz musiał być jednym albo drugim. Jeśli myślisz, że to chwast, to rzeczywiście jest to chwast, choć możesz przyznać, że niektórzy ludzie mają wypaczone pojęcie piękna. W ujęciu modernistycznym mlecz to po prostu mlecz. To roślina z żółtymi płatkami i zielonymi liśćmi. Pojęcia „piękny kwiat” i „denerwujące zielsko” to subiektywne punkty widzenia narzucane tej roślinie przez różnych ludzi. Żaden z nich nie jest własnością samej rośliny. Podobnie „dobry” i „zły” były pojęciami narzucanymi duchom w drzewie.

Ujęcie postmodernistyczne

Filozofowie coraz częściej mówią o postmodernistycznym ujmowaniu rzeczywistości. Zgodnie z nim duchy nie istnieją. Ani mlecz. „Rzeczywiste” są tylko wyobrażenia, które uzyskujemy dzięki naszym punktom widzenia. Innymi słowy, nic nie istnieje tam, na zewnątrz, wszystko jest tu, w środku. Jak Gertruda Stein powiedziała o mieście Oakland: „Nie ma tam żadnego tam”.

Niezależnie od tego, jak dziwaczne może się na pierwszy rzut oka wydawać ujęcie postmodernistyczne, to jest ono w pewien paradoksalny sposób nieuniknione. Zastanów się przez chwilę nad książką, którą czytasz; w szczególności zwróć uwagę, jak ona wygląda. Skoro czytasz te słowa, książka prawdopodobnie wygląda jak rysunek 1.1A.

Rysunek 1.1

Książka

Ale czy rysunek 1.1A dobrze przedstawia, jak twoja książka „rzeczywiście” wygląda? A może jedynie oddaje to, jak książka wygląda z twojej obecnej perspektywy. Z pewnością ilustracje 1.1B, C oraz D przedstawiają ją również trafnie. A przecież te spojrzenia na książkę tak się różnią między sobą. Które z nich jest „rzeczywistością”?

Jak pokazuje ten przykład, nie ma odpowiedzi na pytanie: „jak ta książka wygląda w rzeczywistości?”. Wszystko, co możemy tu zaproponować, to różne wersje wyglądu książki, widzianej z różnych perspektyw. A zatem, zgodnie z ujęciem postmodernistycznym, nie istnieje „książka” jako taka, a jedynie różne jej wizerunki uchwycone z różnych stron. Wszystkie te wizerunki są tak samo „prawdziwe”.

Zastosujemy teraz tę logikę do sytuacji społecznej. Wyobraźmy sobie spór między mężem a żoną. Gdy żona spogląda na kłócącego się męża, widzi to, co przedstawia rysunek 1.2. Zastanów się przez chwilę, co byś czuł i myślał będąc kobietą z tego rysunku. Jak wyjaśniłbyś później, co zaszło, swojej najlepszej przyjaciółce? Jaki sposób rozwiązania konfliktu wydawałby ci się odpowiedni, gdybyś był tą kobietą?

Oczywiście, jak pokazuje rysunek 1.3, zupełnie inną sprawą jest, co widzi mąż tej pani. Wyobraź sobie przez chwilę, że przeżywasz tę sytuację będąc na jego miejscu. Co byś czuł i o czym myślał? Jak opowiedziałbyś o tym zdarzeniu swemu najlepszemu przyjacielowi? Jakie rozwiązania wydawałyby ci się stosowne, by rozwiązać konflikt?

Rozważmy teraz trzeci punkt widzenia. Przypuśćmy, że jesteś obserwatorem i z zewnątrz przyglądasz się tej interakcji między mężem a żoną. Jak by to teraz wyglądało? Niestety, niełatwo jest przedstawić ten trzeci punkt widzenia, nie wiedząc nic o osobistych uczuciach, przekonaniach, wcześniejszych doświadczeniach itd., które wniósłby do danej sytuacji „zewnętrzny” obserwator. (Choć nazywam cię obserwatorem „zewnętrznym”, obserwujesz oczywiście z wewnątrz twego własnego umysłu).

Rysunek 1.2

Punkt widzenia żony

Biorąc najbardziej skrajny przykład, gdybyś był zdeklarowanym męskim szowinistą, widziałbyś prawdopodobnie tę walkę w sposób bardzo podobny do tego, jak widział ją mąż. Z kolei jeślibyś zgadzał się z poglądem, że mężczyźni są na ogół głupimi bumelantami, ujrzałbyś tę sprawę tak, jak żona widziała ją na wcześniejszym obrazku.

Wyobraź sobie jednak, że zamiast tego widzisz dwoje zdenerwowanych ludzi bezmyślnie się ze sobą kłócących. Czy uznałbyś ich za nieodpowiedzialnych głupków, w takim samym stopniu odpowiedzialnych za zaistniały konflikt? A może ujrzałbyś w nich dwoje ludzi, którzy znalazłszy się w trudnej dla człowieka sytuacji, próbują robić, co mogą, by jej zaradzić? Wyobraź sobie, że odczuwasz współczucie w stosunku do każdego z nich i że dostrzegasz, jak bardzo oboje starają się położyć kres wrogości, choć ze względu na wagę problemu nadal się kłócą.

Zauważmy, jak tych kilka ujęć różni się od siebie. Które z nich „prawdziwie” oddaje to, co dzieje się między mężem a żoną? Sęk w tym, by dostrzec, że osobisty punkt widzenia, który wnosimy jako obserwator, ponownie zabarwi nasze postrzeganie zdarzenia.

Ujęcie postmodernistyczne dobrze oddaje zasadniczy dylemat naukowców. Choć ich zadanie polega na obserwowaniu i rozumieniu tego, co się „rzeczywiście” dzieje, to przecież są wszyscy ludźmi i jako tacy wnoszą do badania swe osobiste przekonania, które zabarwiają obserwowane i wyjaśniane zdarzenia. Ostatecznie nie istnieje żaden sposób, w jaki ludzie mogliby całkowicie wykroczyć poza swoje człowieczeństwo, aby ujrzeć i zrozumieć świat takim, jakim on „rzeczywiście” jest – tzn. niezależnie od wszystkich ludzkich perspektyw.

O ile modernistyczne ujęcie uznaje nieuchronność ludzkiej subiektywności, spojrzenie postmodernistyczne sugeruje, że przede wszystkim nie ma tak naprawdę żadnej „obiektywnej” rzeczywistości, którą można by obserwować. Istnieje tylko kilka naszych subiektywnych perspektyw.

Możesz chcieć zastanowić się przez chwilę samodzielnie nad tymi trzema ujęciami rzeczywistości. Powrócimy do nich w rozdziale 2, kiedy skoncentrujemy się na bardziej konkretnych naukowych paradygmatach. W końcu dojdziemy do dwóch wniosków. Po pierwsze, ustalone procedury naukowe pozwalają nam czasami skutecznie radzić sobie z powyższym dylematem – tzn. możemy badać ludzkie zachowania i pomagać ludziom rozwiązywać problemy, jednocześnie nie będąc w stanie ujrzeć bezpośrednio „rzeczywistości”. Po drugie, różne stanowiska filozoficzne dają liczne możliwości ustrukturyzowania naszych badań.

Rysunek 1.3

Punkt widzenia męża

Przejdźmy teraz od ogólnych idei filozoficznych do podstaw różnych szczegółowych sposobów wyjaśniania w naukach społecznych. Rozważenie tych fundamentów badań społecznych przygotuje nas do poznania poszczególnych technik badawczych.

Podstawy nauk społecznych

Nauka bywa czasem charakteryzowana jako logiczno-empiryczna. Ten niezgrabny termin niesie ze sobą istotny przekaz. Jak zauważyliśmy wcześniej, dwa filary nauki to logika i obserwacja. Znaczy to, że naukowe rozumienie świata musi jednocześnie być sensowne i zgodne z obserwacją. Oba te elementy mają zasadnicze znaczenie dla nauki i odnoszą się do trzech głównych aspektów działalności nauk społecznych: teorii, gromadzenia danych i ich analizy.

Upraszczając nieco tę kwestię, można powiedzieć, że teoria naukowa zajmuje się logiką, podczas gdy gromadzenie danych – obserwacją jako aspektem nauki. W trakcie analizy danych poszukuje się prawidłowości w obserwacjach, a tam gdzie to stosowne, porównuje się to, co zaobserwowane, z tym, co logicznie daje się przewidzieć. Choć książka ta przede wszystkim dotyczy gromadzenia danych i ich analizy – tzn. tego, jak przeprowadzać badania społeczne – pozostałe fragmenty 1 części poświęcone są teoretycznemu kontekstowi badań. Części 2 i 3 skupiają się na gromadzeniu danych, a w części 4 proponuje się wstęp do analizy danych.

U podstaw pojęć przedstawionych w tej książce leżą pewne fundamentalne idee, które odróżniają nauki społeczne – teorię, gromadzenie danych i ich analizę – od innych ujęć zjawisk społecznych. Zastanówmy się nad tymi ideami.

Teoria zamiast filozofii czy wiary

Teoria społeczna zajmuje się w dzisiejszych czasach tym, co jest, a nie tym, co być powinno, choć przez wiele setek lat nie rozróżniano tych dwóch orientacji. Filozofowie społeczni z dużą swobodą łączyli swoje obserwacje dotyczące tego, co wokół nich się działo, ze swoimi spekulacjami dotyczącymi przyczyn wydarzeń i swoimi pomysłami dotyczącymi tego, jak świat powinien wyglądać. Chociaż współcześni badacze społeczni mogą od czasu do czasu czynić to samo, jednak jako naukowcy skupiają się na tym, co faktycznie się dzieje i dlaczego.

Oznacza to, że teoria naukowa – a szerzej, także sama nauka – nie może rozstrzygać sporów o wartości. Nauka nie może określić, czy kapitalizm jest lepszy, czy gorszy od socjalizmu. Może natomiast określić, jak oba te systemy funkcjonują w kategoriach pewnego zestawu uzgodnionych kryteriów. Na przykład możemy naukowo określić, czy kapitalizm, czy socjalizm bardziej sprzyja ludzkiej godności i wolności tylko wtedy, gdy wcześniej uzgodnimy jakieś mierzalne definicje wolności i godności. Nasze wnioski będą zatem ograniczone do znaczeń określonych w naszych definicjach. Poza nimi nie będą miały żadnego ogólnego znaczenia.

Podobnie, jeśli zgodzimy się na to, że wskaźnik samobójstw lub, powiedzmy, datki na cele dobroczynne są dobrymi miernikami jakości religii, wówczas będziemy mogli naukowo określić, czy buddyzm, czy chrześcijaństwo jest lepszą religią. I ponownie nasze wnioski będą nierozerwalnie związane z wybranymi przez nas kryteriami. W praktyce ludzie rzadko uzgadniają precyzyjne kryteria przy rozwiązywaniu problemów dotyczących wartości, a zatem nauka rzadko przydaje się przy rozstrzyganiu takich debat.

Właściwie pytania tego typu są do tego stopnia sprawą opinii i wiary, że badania naukowe często postrzegane są jako zagrożenie dla tego, co „już wiadomo”.

Rozważymy ten problem bardziej szczegółowo w rozdziale 12, gdy będziemy się przyglądać badaniom ewaluacyjnym. Jak zobaczymy, badacze w coraz większym stopniu zajmują się analizowaniem programów społecznych odzwierciedlających perspektywy ideologiczne, takich jak wyrównywanie szans grup dyskryminowanych czy reforma państwa opiekuńczego. Jeden z największych problemów, z jakimi się stykają, to uzgodnienie kryteriów sukcesu czy porażki danego programu. Kryteria takie mają jednak zasadnicze znaczenie, jeżeli badania społeczne mają nam powiedzieć cokolwiek przydatnego w kwestiach dotyczących wartości. Analogicznie, stoper nie może powiedzieć nam, czy jeden sprinter jest lepszy od drugiego, jeżeli wcześniej nie umówimy się, że prędkość jest kryterium rozstrzygającym.

Nauki społeczne mogą nam zatem pomóc dowiedzieć się jedynie, co istnieje i dlaczego. Możemy je wykorzystać, by określić, jak powinno być, tylko jeśli ludzie wspólnie uzgodnią pewne kryteria pozwalające zdecydować, które wyniki są lepsze od innych – zgoda taka pojawia się rzadko.

Jak wskazałem wcześniej, nawet poznanie tego „co i dlaczego” nie jest zadaniem łatwym. Przejdźmy teraz do kilku zasadniczych idei, które leżą u podstaw wysiłków podejmowanych przez nauki społeczne, mających na celu opis i zrozumienie rzeczywistości społecznej.

Prawidłowości społeczne

Badania społeczne zmierzają w dużej części do odkrywania prawidłowości w życiu społecznym. Choć znalezienie prawidłowości jest dążeniem każdej nauki, cel ten niekiedy stanowi przeszkodę dla ludzi, którzy po raz pierwszy stykają się z naukami społecznymi.

Oczywiście na pierwszy rzut oka wydaje się, że zjawiska badane przez nauki przyrodnicze w większym stopniu podlegają prawom niż zjawiska społeczne. Ciężki przedmiot spada na ziemię zawsze, gdy go upuścimy, ale człowiek może w jednych wyborach zagłosować na jakiegoś kandydata, a w następnych przeciwko temu samemu kandydatowi. Podobnie lód zawsze topi się, gdy go wystarczająco podgrzejemy, natomiast ludzie zazwyczaj uczciwi czasem kradną. Pomimo tych przykładów zjawiska społeczne wykazują duży stopień regularności, którą można odkryć za pomocą badania i wyjaśnić za pomocą teorii.

Zacznijmy od tego, że ogromna ilość formalnych norm w społeczeństwie tworzy znaczące regularności. Na przykład zasady ruchu drogowego skłaniają ogromną większość ludzi do prowadzenia samochodów po prawej, a nie po lewej stronie drogi. Wymóg rejestracji głosujących prowadzi do powstania przewidywalnych wzorców, według których pewne grupy ludzi biorą udział w wyborach powszechnych. Prawo pracy wprowadza wysoki stopień uniformizacji, określając minimalny wiek pracownika oraz jego minimalną płacę. Takie zalecenia formalne regulują zachowania społeczne.

Obok zaleceń formalnych można obserwować inne normy społeczne, które tworzą kolejne prawidłowości. W grupie zarejestrowanych głosujących republikanie są w większym stopniu skłonni głosować na republikanów niż na demokratów. Profesorowie uniwersytetu zazwyczaj zarabiają więcej niż robotnicy niewykwalifikowani. Mężczyźni zazwyczaj zarabiają więcej niż kobiety.

W odniesieniu do takich prawidłowości społecznych stawiane są czasem trzy zarzuty. Po pierwsze, niektóre z nich mogą się wydawać trywialne. Na przykład wszyscy wiedzą, że republikanie głosują na republikanów. Po drugie, można podać przykłady, które przeczą danej „prawidłowości”, a więc nie ma ona absolutnego charakteru. I po trzecie, można argumentować, że w przeciwieństwie do ciężkich przedmiotów, które, upuszczone, nie mogą zadecydować, że nie upadną, ludzie, których dana prawidłowość dotyczy, jeśli zechcą, są w stanie wszystko popsuć.

Zajmijmy się teraz każdym z tych zarzutów z osobna.

Zarzut trywialności

Podczas II wojny światowej Samuel Stouffer, jeden z największych badaczy społecznych, zorganizował w Armii Stanów Zjednoczonych zespół badawczy, którego prace miały na celu wesprzeć wojenny trud (Stouffer i in. 1949– –1950). Wiele z przeprowadzonych analiz dotyczyło nastrojów panujących wśród żołnierzy. Stouffer i jego współpracownicy odkryli istnienie rozbudowanej „wiedzy potocznej” dotyczącej podstaw żołnierskiego morale. Duża część ich badań poświęcona była testowaniu tych „oczywistych” prawd.

Na przykład już dawno ludzie zorientowali się, że możliwość awansu wpływa na żołnierskiego ducha. Nastroje poprawiają się, gdy żołnierze awansują i gdy system awansowania wydaje się sprawiedliwy. Co więcej, logiczne jest, że ludzie, którzy awansowali, będą skłonni myśleć, że system jest sprawiedliwy, ci zaś, których pominięto, będą raczej myśleć, że sprawiedliwy nie jest. Rozwijając ten tok rozumowania, wydaje się rozsądne, że żołnierze w jednostkach, w których awansuje się wolniej, będą skłonni sądzić, że system jest niesprawiedliwy, a ci z jednostek, w których awans przychodzi szybko, uznają system za sprawiedliwy. Ale czy właśnie w ten sposób myśleli o tym żołnierze?

Stouffer i jego współpracownicy skupili się na dwóch jednostkach: na Żandarmerii Wojskowej (ŻW), w której w porównaniu z całą armią awansowano najwolniej, oraz na Wojskowym Korpusie Powietrznym (poprzedniku Sił Powietrznych USA), gdzie awansowano najszybciej. Było jasne, że żołnierze z ŻW powinni twierdzić, że system awansów był niesprawiedliwy, a ci z wojsk powietrznych, że sprawiedliwy. Badania wykazały jednak rzecz całkiem przeciwną.

Zwróćmy uwagę na dylemat, przed jakim stoi badacz w podobnej sytuacji. Z jednej strony, obserwacje wydają się bezsensowne. Z drugiej strony, wyjaśnienie, które ma oczywisty sens, nie zostało poparte faktami.

Osoba nie tak wybitna jak Stouffer odłożyłaby problem na bok „do dalszego zbadania”. On jednak szukał wyjaśnienia dla swoich obserwacji i w końcu je znalazł. Robert Merton i kilku innych socjologów z Columbia University zaczęło myśleć i pisać o czymś, co nazywali teorią grup odniesienia. Teoria ta mówi, że ludzie w mniejszym stopniu oceniają swój los odnosząc się do obiektywnych warunków, a w większym – poprzez porównywanie się z ludźmi wokół siebie – ze swoją grupą odniesienia. Na przykład gdybyś mieszkał wśród ubogich, pensja w wysokości 50 000 USD rocznie sprawiłaby, że czułbyś się jak milioner. Lecz z tą samą pensją 50 000 USD, żyjąc wśród ludzi, którzy zarabiają 500 000 USD rocznie, czułbyś się jak biedak.

Stouffer zastosował ten tok rozumowania do badanych żołnierzy. Nawet jeśli jakiś żołnierz z ŻW przez długi czas nie dostawał awansu, było mało prawdopodobne, by znał kogoś, kto mniej na awans zasługując, dostał go wcześniej. Nikt nie dostawał awansu w ŻW. Gdyby zaś należał do Korpusu Powietrznego – nawet jeżeli dostał kilkakrotnie awans w krótkich odstępach czasu – byłby prawdopodobnie w stanie wskazać kogoś, kto, będąc mniej zasłużonym, awansował jeszcze szybciej. Grupą odniesienia dla żołnierza z ŻW byli inni żołnierze z ŻW, a żołnierze z Korpusu Powietrznego porównywali się z kolegami z tegoż korpusu. Wreszcie więc Stouffer zrozumiał stosunek żołnierzy do systemu awansów, a wyjaśnienie (1) miało sens oraz (2) zgadzało się z faktami.

Historia ta pokazuje, że dokumentowanie tego, co oczywiste, jest cenną funkcją każdej nauki, zarówno przyrodniczej, jak i społecznej. Karol Darwin ukuł termin „eksperyment głupca”, by opisać większość swych własnych badań – badań, w których sprawdzał to, o czym wszyscy inni „już dawno wiedzieli”. Darwin rozumiał, że zdecydowanie zbyt często oczywistości okazują się nieprawdziwe. A zatem pozorna trywialność nie jest uprawnionym zarzutem przeciwko jakiemukolwiek naukowemu przedsięwzięciu.

A wyjątki?

Zarzut, że od każdej prawidłowości społecznej zawsze istnieją wyjątki, nie oznacza, że sama ta prawidłowość nie istnieje albo że jest bez znaczenia. Jakaś konkretna kobieta może z powodzeniem zarabiać więcej pieniędzy niż większość mężczyn, lecz będzie to małe pocieszenie dla tej większości kobiet, które zarabiają mniej. Reguła wciąż działa. Innymi słowy, społeczne prawa to modele probabilistyczne, które nie stają się mniej rzeczywiste tylko dlatego, że jakieś przypadki nie pasują do ogólnego wzorca.

Uwaga ta stosuje się zarówno do nauk przyrodniczych, jak i społecznych. Fizyka kwantowa, na przykład, jest nauką o prawdopodobieństwach. W genetyce zaślubiny osoby o oczach niebieskich z osobą o oczach brązowych dadzą prawdopodobnie efekt w postaci potomstwa z brązowymi oczami. Narodziny dziecka z niebieskimi oczami nie unieważniają zaobserwowanej prawidłowości, ponieważ genetycy twierdzą jedynie, że potomstwo o brązowych oczach jest bardziej prawdopodobne oraz że pojawi się ono w określonym procencie wszystkich takich przypadków. Podobnie badacze społeczni przewidują, opierając się na prawdopodobieństwie, że generalnie rzecz biorąc kobiety będą raczej zarabiać mniej od mężczyzn. Gdy reguła taka zostanie już zaobserwowana, badacze społeczni mają podstawy, by pytać, dlaczego ona istnieje.

Wpływ ludzi

Wreszcie zarzut, że zaobserwowane prawidłowości społeczne mogą być zakłócone dzięki świadomej woli aktorów, nie jest poważnym wyzwaniem dla nauk społecznych, choć nie ma dla niego odpowiednika w naukach przyrodniczych. (Przypuszczalnie obiekty fizyczne nie mogą pogwałcić praw fizyki, natomiast probabilistyczna natura fizyki kwantowej pozwoliła pewnym obserwatorom postulować, że elektrony mają wolną wolę). Nie ma wątpliwości, że prawicowy religijny fanatyk mógłby pójść na wybory i zagłosować na lewicowego afroamerykańskiego agnostyka, jeśli zechciałby zmartwić badaczy nauk politycznych zajmujących się tymi wyborami. Wszyscy głosujący mogliby nagle przerzucić swe głosy na stronę dotąd przegrywającą tylko po to, by sfrustrować osoby przeprowadzające sondaże. Podobnie pracownicy mogliby pójść do pracy wcześniej lub w ogóle zostać w domu i tym samym zapobiec spodziewanym godzinom szczytu na drogach. Rzeczy takie nie pojawiają się jednak wystarczająco często, aby poważnie zagrozić obserwacji społecznych prawidłowości.

A zatem społeczne prawidłowości naprawdę istnieją, a badacze społeczni mogą je wyśledzić i obserwować ich skutki. Gdy prawidłowości te zmieniają się w czasie, badacze mogą obserwować i wyjaśniać zmiany.

Zbiorowości zamiast jednostek

Prawidłowości życia społecznego, które studiują badacze społeczni, odzwierciedlają, ogólnie rzecz biorąc, zbiorowe zachowanie wielu jednostek. Choć badacze społeczni często zajmują się motywacjami jednostek, to jednak jednostka jako taka rzadko bywa przedmiotem zainteresowania nauk społecznych. Przeciwnie, badacze społeczni tworzą raczej teorie odnoszące się do natury życia grupowego, a nie jednostkowego. Również przedmiotem ich badań są raczej zbiorowości czy grupy, a nie jednostki.

Czasami prawidłowości zachodzące w zbiorowości są zadziwiające. Rozważmy na przykład wskaźnik urodzeń. Ludzie mają dzieci z niezliczonych osobistych powodów. Niektórzy dlatego, że ich rodzice chcą mieć wnuki. Niektórzy czują, że w ten sposób osiągną pełnię kobiecości czy męskości. Inni chcą utrzymać swe małżeństwo, doświadczać radości wychowywania dzieci, uwiecznić nazwisko rodowe czy osiągnąć pewien rodzaj nieśmiertelności. Jeszcze inni mają dzieci przez przypadek.

Jeśli jesteś ojcem lub jeśli urodziłaś dziecko, możesz prawdopodobnie opowiedzieć jeszcze bardziej szczegółową, pełną osobistych przeżyć historię. Dlaczego dziecko pojawiło się właśnie wtedy, a nie wcześniej czy później? Może straciłeś pracę i musiałeś poczekać jeszcze rok, zanim stać cię było na dziecko? Może po prostu poczułaś się ponaglona faktem, że ktoś z twych bliskich miał dziecko? Każdy, kto zeszłego roku zdecydował się na dziecko, miał po temu swoje powody. Ale pomimo tej ogromnej różnorodności, i pomimo swoistości motywów każdego człowieka, ogólny wskaźnik urodzeń w społeczeństwie – liczba żywych urodzeń na 1000 – jest z roku na rok zadziwiająco stały. W tabeli 1.1 przedstawiono wskaźniki urodzeń w USA z dwudziestu kolejnych lat.

Jeśli wskaźnik urodzeń w USA wyniósłby 15,9, 35,6, 7,8, 28,9 i 16,2 w ciągu kolejnych pięciu lat, demografowie zaczęliby padać jak muchy. Jak jednak widać, życie społeczne jest znacznie bardziej uporządkowane. Co więcej, prawidłowość ta pojawia się bez żadnych ogólnych rozporządzeń. Nikt nie planuje, jak wiele dzieci się ma urodzić, ani nie określa, kto je urodzi. Nie trzeba pozwolenia, aby mieć dziecko; tak naprawdę wiele dzieci zostało poczętych niespodziewanie, a niektóre rodzą się niechciane.

Tabela 1.1

Wskaźnik urodzeń; USA 1977–1996

Źródło: Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics (1998), „Monthly Vital Statistics Report” 46 (11, Suppl.), s. 29.

Teorie nauk społecznych zajmują się więc na ogół zbiorowymi, a nie indywidualnymi zachowaniami. Ich celem jest wyjaśnienie, dlaczego zagregowane wzorce zachowań wykazują taką regularność, nawet gdy uczestniczące w nich osoby mogą zmieniać się w czasie. Można by rzec, że nauki społeczne nawet nie starają się rozumieć ludzi. Starają się pojąć system, w którym ludzie funkcjonują, system, który wyjaśnia, dlaczego ludzie robią to, co robią. Elementami takiego systemu nie są ludzie, lecz zmienne.

Język zmiennych

Nasze najbardziej naturalne próby rozumienia zazwyczaj podejmowane są na poziomie tego, co konkretne i specyficzne. W taki sposób po prostu myślimy.

Wyobraź sobie, że ktoś mówi ci: „kobiety powinny wrócić do kuchni, tam, gdzie ich miejsce”. Najpewniej usłyszysz tę uwagę i zinterpretujesz ją w zależności od tego, co wiesz o wypowiadającej ją osobie. Jeśli to twój stary wujek Henio, który, jak sobie przypominasz, jest również zdecydowanie przeciwny oszczędzaniu światła dziennego dzięki zmianie czasu, systemowi kodów pocztowych i komputerom osobistym, prawdopodobnie pomyślisz, że jego ostatnie oświadczenie dobrze wpisuje się w ten cały, raczej przedawniony światopogląd. Jeśli jednak stwierdzenie to wymamrotał jakiś prominentny polityk, który śledził kroki swej przeciwniczki w walce wyborczej, prawdopodobnie tłumaczyłbyś jego wypowiedź w zupełnie inny sposób.

W obu przypadkach starasz się zrozumieć zachowanie danych jednostek. Badania społeczne dążą do zrozumienia klas czy typów jednostek. Badacze społeczni chcieliby dowiedzieć się czegoś o tego rodzaju ludziach, którzy podzielają podobny pogląd na temat „właściwej” roli kobiet. Czy ludzie ci mają inne wspólne cechy, które mogą pomóc wyjaśnić ich poglądy?

Nawet jeżeli badacze skupiają swą uwagę na studium pojedynczego przypadku – takiego jak jakaś społeczność lub gang młodzieżowy – ich celem jest uzyskanie wyjaśnień, które pomogłyby zrozumieć inne społeczności lub inne gangi młodzieżowe. Podobnie jak próba pełnego zrozumienia jakiejś osoby pociąga za sobą cel szerszy – rozumienie ludzi w ogóle lub typów ludzkich.

Kiedy kończy się taki projekt służący zrozumieniu i wyjaśnieniu, badacze społeczni są zdolni zrozumieć więcej niż jedną osobę. Wyjaśniając, co sprawia, że pewna grupa osób jest wrogo nastawiona do kobiet aktywnych poza domem, rozumieją wszystkie jednostki o podobnych cechach. Jest to możliwe, ponieważ badali nie tyle antyfeministów, co antyfeminizm. Może się wówczas okazać, że wujek Henio i tamten polityk mają więcej ze sobą wspólnego, niż wydawało się na początku.

O antyfeminizmie mówi się jako o zmiennej, ponieważ się zmienia. Niektórzy ludzie wykazują tę postawę w większym stopniu niż inni. Badacze społeczni zainteresowani są zrozumieniem systemu zmiennych, który sprawia, że określona postawa jest silniejsza w jednym przypadku, a słabsza w innym.

Pomysł systemu stworzonego ze zmiennych może się wydać dość dziwny, przypatrzmy się więc jakiejś analogii. Przedmiotem uwagi lekarza jest pacjent. Jeśli pacjent jest chory, celem lekarza jest pomóc mu wydobrzeć. Natomiast przedmiot badań medycznych jest inny: na przykład zmienne, które są przyczyną choroby. Badacz w naukach medycznych może zająć się naszym pacjentem, lecz ma on dla niego znaczenie tylko jako przykład przebiegu choroby.

Nie ma to znaczyć, że badaczy zajmujących się medycyną nie obchodzą prawdziwi ludzie. Z całą pewnością ich obchodzą. Ostatecznym celem studiowania chorób jest ochronienie przed nimi ludzi. Lecz w swych badaniach bardziej interesują się oni regułami rządzącymi pojawianiem się chorób niż indywidualnymi pacjentami. W rzeczywistości, jeśli mogą sensownie studiować chorobę nie angażując w to konkretnych pacjentów, tak właśnie czynią.

A zatem badania społeczne wiążą się ze studiowaniem zmiennych i związków między nimi. Teorie społeczne są sformułowane w języku zmiennych, a ludzie uwikłani są w nie tylko jako „nosiciele” tych zmiennych.

Zmienne z kolei mają coś, co badacze społeczni nazywają wartościami lub atrybutami. Wartości to własności lub cechy, które opisują przedmiot – w tym przypadku osobę. Na przykład: kobieta, Azjatka, wyalienowana, konserwatystka, nieuczciwa, inteligentna i pracująca w rolnictwie. Wszystko, co mógłbyś powiedzieć, by opisać siebie lub kogoś innego, wiąże się z wartościami zmiennych.

Zmienne zaś to logiczne pogrupowania wartości. A więc, na przykład, mężczyzna i kobieta to wartości, a płeć to utworzona z nich zmienna. Zmienna zawód jest utworzona z wartości takich jak: rolnik, profesor i kierowca ciężarówki. Klasa społeczna jest zmienną utworzoną z następujących wartości: klasa wyższa, klasa średnia, klasa niższa. Czasem warto pomyśleć o wartościach jako o „kategoriach”, które konstruują zmienną. (Rysunek 1.4 przedstawia schematyczny przegląd tego, co badacze społeczni rozumieją przez zmienne i ich wartości).

Związek między zmiennymi a wartościami to samo sedno zarówno opisu, jak i wyjaśniania w nauce. Na przykład możemy opisać dany rocznik studentów w kategoriach zmiennej płeć, odnotowując zaobserwowane częstości występowania wartości mężczyzna i kobieta: „Na roku jest 60% mężczyzn i 40% kobiet”. O wskaźniku bezrobocia można myśleć jako o opisie zmiennej status zatrudnienia siły roboczej, stosując kategorie: zatrudniony i bezrobotny. Nawet raport dotyczący dochodu gospodarstw domowych w danym mieście to podsumowanie wartości składających się na tę zmienną: 3124, 10 980, 35 000 USD itd.

Rysunek 1.4

Zmienne i wartości. W badaniach społecznych i w teoriach zarówno zmienne, jak i ich wartości są odpowiednikami pojęć społecznych. Zmienne to zestawy związanych ze sobą wartości czy atrybutów (cech)

Czasem znaczenie pojęć w naukach społecznych jest od razu jasne. W innych przypadkach tak nie jest. Taka sytuacja została omówiona w ramce „Najpoważniejsze straty poniosło…”.

Związek między zmiennymi a ich wartościami jest bardziej skomplikowany w przypadku wyjaśniania, a dotyczy on sedna języka zmiennych używanego w teoriach naukowych. Oto prosty przykład z zastosowaniem dwóch zmiennych: wykształcenia i uprzedzeń. Dla ułatwienia przyjmijmy, że zmienna wykształcenie przyjmuje tylko dwie wartości: wykształcony i niewykształcony. Analogicznie zmiennej uprzedzenia przypiszmy również dwie wartości: uprzedzony i nieuprzedzony.

Przypuśćmy teraz, że 90% niewykształconych jest uprzedzonych, a pozostałe 10% jest nieuprzedzonych. Przyjmijmy również, że 30% ludzi wykształconych ma uprzedzenia, a pozostałe 70% ich nie ma. Graficznie przedstawione jest to na rysunku 1.5A.

Rysunek 1.5A przedstawia relację czy związek między zmiennymi wykształcenie a uprzedzenia. Relację tę można postrzegać w kategoriach połączenia w pary wartości obu zmiennych. Oto dwa dominujące połączenia: (1) ci, którzy są wykształceni i nieuprzedzeni, oraz (2) ci, którzy są niewykształceni i uprzedzeni. A oto dwa inne pożyteczne sposoby ujęcia tej relacji.

Przypuśćmy najpierw, że wspólnie gramy w grę, zakładając się o to, czy potrafisz zgadnąć, która osoba jest uprzedzona, a która nie. Wybieram za każdym razem jedną osobę (nie mówiąc ci, kogo wybrałem), a ty musisz zgadnąć, czy osoba ta ma uprzedzenia. Zrobimy to z wszystkimi 20 osobami z rysunku 1.5A. Najlepszą dla ciebie strategią byłoby za każdym razem mówić, że ta osoba jest uprzedzona, ponieważ 12 osób z tych 20 jest zaklasyfikowanych w ten sposób. Trafiłbyś wówczas 12 razy na właściwą odpowiedź, a 8 razy na złą – czysty zysk w postaci przewagi 4 trafień.

Najpoważniejsze straty poniosło…

Z początkiem 1982 roku straszliwy sztorm spustoszył region Zatoki San Francisco, pozostawiając po sobie śmierć, okaleczenia i zniszczone posiadłości. Środki masowego przekazu, chcąc zwrócić uwagę na najbardziej tragiczne skutki sztormu, raz koncentrowały się na kilkorgu ludziach pogrzebanych żywcem w lawinie błotnej w Santa Cruz, innymi zaś razy opisywały trudne położenie 2900 osób z Marin County, które zostały bez dachu nad głową.

Jak można się domyślać, wszyscy chcieli wiedzieć, gdzie miały miejsce największe zniszczenia, ale odpowiedzieć na to pytanie nie było łatwo. Oto kilka danych opisujących efekty sztormu w dwóch hrabstwach: Marin i Santa Cruz. Przeanalizuj przedstawione porównanie i sprawdź, czy potrafisz określić, które hrabstwo poniosło „najpoważniejsze straty”.

Oczywiście, jeśli mówimy o stratach w ludziach, to z tych dwóch hrabstw Santa Cruz poniosło straty poważniejsze. Lecz w Marin zostało rannych ponad siedem razy więcej osób niż w Santa Cruz; z pewnością pod tym względem to Marin ucierpiało bardziej. Albo, jeśli rozważymy liczbę zburzonych domów, to gorzej było w Santa Cruz, a jeśli tych zniszczonych, to gorzej było w Marin: wszystko zależy od tego, na czym się skupimy. Dylemat ten jest tak samo istotny przy ocenianiu wartości powstałych strat: czy większą uwagę powinniśmy zwrócić na straty mienia prywatnego czy publicznego?

A zatem które hrabstwo poniosło „najpoważniejsze straty”? Ostatecznie na tak zadane pytanie nie ma odpowiedzi. Choć wszyscy mamy wyobrażenie o tym, jak wygląda społeczność, która została „zdruzgotana”, oraz jak wygląda ta jedynie „lekko draśnięta”, to jednak wizerunki te nie są wystarczająco precyzyjne, aby pozwalały na ścisłe pomiary.

Odpowiedzieć na to pytanie można tylko wtedy, jeśli uściślimy, co rozumiemy przez „najpoważniejsze straty”. Jeśli będziemy je mierzyć liczbą ofiar śmiertelnych, wówczas Santa Cruz ucierpiało bardziej. Jeśli zdecydujemy się zdefiniować tę zmienną w kategoriach liczby rannych i/lub wysiedlonych, wtedy w Marin katastrofa była większa. Po prostu nie możemy odpowiedzieć na to pytanie nie wyszczególniając, co dokładnie mamy na myśli mówiąc o „najpoważniejszych stratach”. Jest to wymóg podstawowy, który będzie się wciąż na nowo pojawiał przy próbach pomiaru zmiennych w naukach społecznych.

Źródło: „San Francisco Chronicle”, 13 stycznia 1982, s.16.

A teraz przypuśćmy, że wybrawszy którąś osobę z rysunku, muszę powiedzieć ci, czy jest ona wykształcona, czy nie. Tym razem najlepszą strategią jest zgadywać, że osoba jest uprzedzona w przypadku każdej niewykształconej osoby, a w przypadku każdej wykształconej, że uprzedzona nie jest. Jeśli zastosujesz taką strategię, otrzymasz 16 dobrych odpowiedzi i 4 złe. Fakt, że dzięki wiedzy o wykształceniu danej osoby poprawiłeś swoje wyniki w odgadywaniu uprzedzeń, dobrze ilustruje, co to znaczy twierdzić, że istnieje związek między zmiennymi.

Rysunek 1.5

Przykład związku między dwiema zmiennymi (dwie możliwości)

Teraz dla odmiany rozważmy, jak zaklasyfikowani byliby ci ludzie, gdyby wykształcenie i uprzedzenia nie były ze sobą związane. Przedstawia to rysunek 1.5B. Zauważ, że połowa ludzi jest wykształcona, a połowa nie jest. Zauważ też, że 12 z 20 (60%) jest uprzedzonych. Jeśli w każdej grupie 6 osób na 10 byłoby uprzedzonych, wnioskowalibyśmy, że obie te zmienne nie są ze sobą związane. Wówczas wiedza o tym, że ktoś jest wykształcony, nie miałaby dla nas żadnej wartości przy odgadywaniu, czy osoba ta jest uprzedzona.

Naturze związków między zmiennymi przyjrzymy się dokładniej w części 4. W szczególności prześledzimy kilka sposobów odkrywania i interpretowania tych związków w ramach analiz badawczych. Teraz jednak ważne jest ich ogólne zrozumienie, pozwalające docenić logikę teorii tworzonych w naukach społecznych.

Teorie opisują takie związki między zmiennymi, których z logicznego punktu widzenia można się spodziewać. Oczekiwanie takie często związane jest z ideą przyczynowości. Znaczy to, że spodziewamy się, iż pewne cechy osoby w ramach jednej zmiennej powodują, wywołują czy wspomagają pojawienie się określonych wartości innej zmiennej. Na przedstawionym powyżej przykładzie możemy budować teorię, że wykształcenie bądź jego brak powoduje, że dana osoba będzie z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem żywić uprzedzenia.

Jak omówię to ze szczegółami w dalszej części książki, wykształcenie i uprzedzenia z tego przykładu mogłyby być traktowane odpowiednio jako zmienna niezależna i zmienna zależna. Przyczynowe, czy inaczej deterministyczne modele zawierają oba te pojęcia. W naszym przykładzie przyjmujemy, że prawdopodobieństwo bycia osobą uprzedzoną jest przez coś zdeterminowane czy spowodowane. Innymi słowy, uprzedzenia zależą od czegoś i dlatego nazywamy je zmienną zależną. To, od czego zmienna zależna zależy, jest zmienną niezależną. W tym przypadku jest nią wykształcenie. Dla celów tego badania wykształcenie jest zmienną niezależną, ponieważ jest niezależne od uprzedzeń (tzn. poziom wykształcenia ludzi nie wynika z tego, czy są, czy nie są oni uprzedzeni).

Oczywiście zróżnicowanie poziomu wykształcenia może z kolei samo od czegoś zależeć. Ludzie, których rodzice mają wyższe wkształcenie, będą z dużym prawdopodobieństwem mieć lepsze wykształcenie niż ci, których rodzice byli słabo wykształceni. W tym związku zmiennych wykształcenie osoby jest zmienną zależną, a wykształcenie rodziców – niezależną. Możemy powiedzieć, że zmienna niezależna jest przyczyną, a zmienna zależna – skutkiem.

Powracając do naszego przykładu, omówienie rysunku 1.5 wymagało interpretacji danych. Patrzyliśmy na rozmieszczenie 20 osób pod względem dwóch zmiennych. Konstruując teorię w naukach społecznych, wyprowadzalibyśmy nasze oczekiwania co do związku między dwiema zmiennymi na podstawie tego, co wiemy o każdej z nich. Wiemy na przykład, że wykształcenie pozwala ludziom zetknąć się z szeroką gamą kulturowych zróżnicowań i rozlicznymi punktami widzenia – jednym słowem, poszerza ich horyzonty. Z kolei uprzedzenia świadczą o węższych horyzontach. A więc, logicznie rzecz biorąc, możemy spodziewać się, że wykształcenie i uprzedzenia będą w jakimś stopniu nie do pogodzenia. Moglibyśmy zatem zacząć oczekiwać, że wzrastający poziom wykształcenia będzie ograniczał pojawianie się uprzedzeń, które to oczekiwanie zostałoby poparte przez nasze obserwacje.

Skoro rysunek 1.5 przedstawiał dwie możliwości – że wykształcenie redukuje prawdopodobieństwo zaistnienia uprzedzeń oraz że nie ma na nie wpływu – możesz być ciekaw, co dzieje się faktycznie. W Generalnym Sondażu Społecznym z 1996 roku zapytano ogólnokrajową próbę dorosłych mieszkańców USA, stosując jeden ze wskaźników uprzedzeń, co sądzą o opinii: „Biali, jeśli chcą, mają prawo nie dopuszczać czarnych do zamieszkania w sąsiedztwie, a czarni powinni to prawo respektować”. Tylko 6% próby zdecydowanie zgodziło się z tym twierdzeniem, a kolejne 5% zadeklarowało, że raczej się zgadza. Większość – 71% – zdecydowanie się nie zgodziła.

W tabeli 1.2 przedstawiona jest analiza tych danych, grupująca respondentów zgodnie z poziomem zdobytego przez nich wykształcenia. Najprościej jest czytać tę tabelę skupiając się na procentach z ostatniego wiersza: na osobach, które zdecydowanie nie zgadzają się z tą opinią. Silne przeciwstawianie się segregacji stopniowo wzrasta od 62% wśród osób z wykształceniem średnim (lub niższym niż średnie) do 85% wśród absolwentów szkół wyższych. To odkrycie wyraźnie potwierdza pogląd, że wykształcenie zmniejsza uprzedzenia, gdyż to one były przedmiotem tego pomiaru.

Tabela 1.2

Wykształcenie a poparcie dla segregacji

Zauważmy, że teoria ta odnosi się do zmiennych wykształcenie i uprzedzenia, a nie do ludzi jako takich. Ludzie są nośnikami tych zmiennych, a więc relacja między zmiennymi może zostać dostrzeżona tylko wtedy, gdy obserwujemy ludzi. Ostatecznie jednak teoria stosuje język zmiennych. Opisuje związki między poszczególnymi wartościami różnych zmiennych, których istnienia moglibyśmy się logicznie spodziewać.

Trochę dialektyki badań społecznych

Nie istnieje jeden sposób przeprowadzania badań społecznych. (Gdyby istniał, książka ta byłaby znacznie krótsza). W istocie wiele siły i potencjału badania społeczne czerpią właśnie z wielości uprawnionych podejść.

Jednak u podstaw rozmaitości orientacji badawczych leżą trzy szeroko rozumiane i wzajemnie powiązane rozróżnienia. Choć rozróżnienia te mogą być postrzegane jako wybory konkurencyjne, to dobry badacz społeczny uczy się każdego podejścia. To właśnie rozumiem przez „dialektykę” badania społecznego: między komplementarnymi koncepcjami, które zamierzam opisać, występuje owocne napięcie.

Wyjaśnianie idiograficzne i nomotetyczne

Wszyscy idziemy przez życie, wyjaśniając różne rzeczy. Robimy to każdego dnia. Wyjaśniasz, dlaczego źle lub dobrze poszło ci na egzaminie, dlaczego twoja ulubiona drużyna wygrywa lub przegrywa, dlaczego możesz mieć problemy z umawianiem się na fajne randki czy ze zdobyciem porządnej pracy. W naszym codziennym wyjaśnianiu stosujemy dwie odmienne formy rozumowania przyczynowego, choć zazwyczaj nie rozróżniamy ich.

Czasem próbujemy wyjaśnić pojedynczą sytuację wyczerpująco. A więc: źle poszło ci na egzaminie, ponieważ (1) zapomniałeś, że tego dnia jest egzamin, (2) z tego przedmiotu jesteś najsłabszy, (3) spóźniłeś się, bo na drodze były korki, (4) w noc przed egzaminem nie spałeś, ponieważ twój współlokator słuchał głośnej muzyki, (5) policja zajęła cię aż do świtu, domagając się wyjaśnień, co zrobiłeś z zestawem stereo twego współlokatora, a także, co zrobiłeś z samym współlokatorem, no i (6) stado dzikich kojotów zjadło twój podręcznik. W takich okolicznościach nic dziwnego, że źle ci poszło.

Taki rodzaj przyczynowego rozumowania nazywany jest wyjaśnianiem idiograficznym. Idio- w tym kontekście oznacza wyjątkowy, wyodrębniony, szczególny lub odmienny, podobnie jak w słowie: idiosynkrazja. Gdy skończyliśmy dawać wyjaśnienie idiograficzne, mamy poczucie, że w pełni rozumiemy przyczyny tego, co stało się w tym konkretnym przypadku. Jednocześnie wyłącznie do tego konkretnego przypadku ograniczony jest zasięg naszego wyjaśnienia. Choć fragmenty wyjaśnienia idiograficznego mogą mieć zastosowanie do innych sytuacji, naszą intencją jest w pełni wyjaśnić jeden przypadek.

Rozważmy teraz inny rodzaj wyjaśniania. (1) Za każdym razem, gdy uczysz się w grupie, idzie ci na egzaminie lepiej, niż wtedy, gdy uczysz się sam. (2) Twoja ulubiona drużyna lepiej radzi sobie na własnym niż na cudzym boisku. (3) Członkowie stowarzyszeń studenckich częściej umawiają się na randki niż członkowie kółka biologicznego. Ten typ wyjaśniania – określany jako nomotetyczny – szuka wyjaśnień raczej dla pewnej klasy sytuacji czy zdarzeń niż dla pojedynczych przypadków. Co więcej, szuka wyjaśnień w sposób „ekonomiczny”, używając tylko jednego lub kilku czynników wyjaśniających. Ostatecznie zadowala się raczej cząstkowym, a nie kompletnym wyjaśnieniem.

W każdym z tych przypadków mógłbyś osłabić swoje twierdzenia dotyczące przyczyn za pomocą takich słów czy terminów, jak: „w sumie”, „zazwyczaj” czy „w takich samych warunkach”. A więc zazwyczaj lepiej ci idzie na egzaminach, do których uczyłeś się w grupie, ale nie jest tak zawsze. Podobnie twoja drużyna wygrała kilka meczów poza własnym boiskiem, a przegrała kilka na własnym. Atrakcyjny przewodniczący koła biologicznego może ciągle chodzić na fajne randki, a brzydcy członkowie stowarzyszeń studenckich wiele sobotnich nocy spędzają samotnie, rozwiązując krzyżówki. Obecność takich wyjątków to cena, jaką płacimy za ogólne wyjaśnienie mające szersze zastosowanie. Jak zauważyliśmy wcześniej, prawidłowości są realne i znaczące, nawet jeśli nie są doskonałe.

Zarówno idiograficzne, jak i nomotetyczne podejście do wyjaśniania może być użyteczne w życiu codziennym. Prawidłowości nomotetyczne, które odkryjesz, mogą być dobrym przewodnikiem na przykład przy planowaniu zwyczajów uczenia się, podczas gdy idiograficzne wyjaśnienie będzie bardziej przekonujące dla twego promotora.

Podobnie zarówno idiograficzne, jak i nomotetyczne rozumowanie jest skutecznym narzędziem w badaniach społecznych. Zastanówmy się najpierw nad rozumowaniem idiograficznym. Badacz, który dąży do wyczerpującego wyjaśnienia funkcjonowania wewnętrznej struktury jakiegoś konkretnego gangu młodzieżowego czy zasad zespołowego zarządzania jakąś międzynarodową korporacją, zajmuje się badaniem idiograficznym: próbuje zrozumieć tę konkretną grupę najpełniej, jak to możliwe.

Badacz David Wellman (1995) podjął się na przykład pogłębionej analizy świadomości klasowej członków 10 Oddziału Międzynarodowego Związku Robotników Portowych i Magazynierów w San Francisco (International Longshoremen’s and Warehousemen’s Union – ILWU). Wellman zauważył, że ten konkretny związek nie był typowym przykładem organizacji pracowników w USA. Choć zainteresowany był poznaniem związków zawodowych jako takich oraz natury kapitalizmu, jego bezpośrednim celem było pełne zrozumienie historii 10 Oddziału.

Często celem badań jest jednak bardziej ogólne wyjaśnienie dotyczące klasy zdarzeń – innymi słowy wyjaśnienie nomotetyczne – choć poziom zrozumienia jest tu z konieczności mniej pełny w odniesieniu do każdego pojedynczego przypadku. Na przykład badacze, którzy chcą odkryć główne czynniki prowadzące do przestępczości wśród młodzieży, przeprowadzają badania nomotetyczne. Mogą odkryć, że dzieci z rozbitych rodzin częściej popełniają przestępstwa niż te z rodzin pełnych. Wyjaśnienie to wykraczałoby znacznie poza dowolny przypadek pojedynczego dziecka, ale uogólnienie to odbywa się kosztem pełnego wyjaśnienia, dlaczego dane konkretne dziecko wchodzi na drogę przestępstwa.

W przeciwieństwie do badania Wellmana poświęconego 10 Oddziałowi, Susan Tiano (1994) próbowała wyjaśnić ogólny wpływ uprzemysłowienia w Trzecim Świecie na sytuację kobiet. Czy wkroczenie do przemysłu kobiet jako siły roboczej oznaczało wyzwolenie czy ucisk? Jej badania robotnic przemysłowych w Meksyku ilustrują podejście nomotetyczne do wyjaśniania.

A zatem badacze społeczni mają dostęp do dwóch różnych rodzajów wyjaśniania. Tak jak fizycy czasem traktują światło jak cząsteczkę, a czasem jak falę, tak i badacze społeczni jednego dnia mogą poszukiwać związków na szeroką skalę, a innego zgłębiać to, co specyficzne i jedyne w swoim rodzaju. Oba te podejścia są prawdziwą nauką, oba dają satysfakcję i oba mogą sprawiać przyjemność.

Teoria indukcyjna i dedukcyjna

Podobnie jak w przypadku wyjaśniania idiograficznego i nomotetycznego, zarówno myślenie indukcyjne, jak i dedukcyjne odgrywa dużą rolę w naszym życiu codziennym. Jest to kolejne ważne rozróżnienie w badaniach społecznych.

Są dwie metody, by dojść do wniosku, że lepiej ci idzie na egzaminach, gdy uczysz się do nich z innymi. Z jednej strony, mniej więcej na półmetku twych studiów możesz zastanawiać się, dlaczego raz na egzaminach idzie ci dobrze, a innym razem słabo. Możesz zrobić listę wszystkich egzaminów, jakie zdawałeś, odnotowując, jak poradziłeś sobie na każdym z nich. Potem możesz spróbować przypomnieć sobie wszelkie okoliczności, jakie towarzyszyły wszystkim egzaminom dobrze zdanym i wszystkim tym, na których poszło ci gorzej. Lepiej szło ci na testach czy przy pisaniu esejów? W godzinach rannych czy popołudniowych? Na egzaminach z nauk przyrodniczych, humanistycznych, czy z nauk społecznych? Wtedy, gdy uczyłeś się sam czy… BINGO! Okazuje się, że prawie zawsze najlepiej szło ci na egzaminach, do których uczyłeś się z innymi. Taki tryb badawczy jest nazywany indukcją.

Rozumowanie indukcyjne, czy inaczej indukcja, przechodzi od tego, co konkretne, do tego, co ogólne, od zestawu szczegółowych obserwacji do odkrycia prawidłowości, która odzwierciedla pewien stopień uporządkowania wszystkich danych zdarzeń. Zauważ przy okazji, że twoje odkrycie mówi ci jedynie, że określony wzór istnieje, a niekoniecznie: dlaczego.

Istnieje drugi, całkiem odmienny sposób dojścia do tego samego wniosku dotyczącego uczenia się do egzaminów. Wyobraź sobie, że podchodzisz do pierwszej sesji egzaminacyjnej na studiach. Zastanawiasz się, jakie są najlepsze metody uczenia się – czy bardziej powinieneś się skupić na notatkach z zajęć, czy raczej przejrzeć lektury. Dowiadujesz się, że niektórzy studenci przygotowują się, przepisując w systematyczny sposób swoje notatki. Potem zastanawiasz się, czy powinieneś uczyć się w umiarkowanym tempie, czy raczej zarwać noc tuż przed egzaminem. Namyślając się tak, możesz zadać sobie pytanie, czy powinieneś spotkać się z innymi studentami z twojej grupy, czy raczej uczyć się sam. Możesz oszacować wszystkie za i przeciw każdej opcji.

Studiowanie z innymi bywa nie tak efektywne, ponieważ wiele czasu spędza się wówczas nad rzeczami, które już się rozumie. Jednak możesz zrozumieć coś jeszcze lepiej, jeżeli wytłumaczysz to komuś innemu. Inni studenci mogą rozumieć te części programu, których ty jeszcze nie rozumiesz. Kilka umysłów może odsłonić perspektywy, które tobie mogłyby umknąć. A zobowiązanie się do nauki z innymi uczyni bardziej prawdopodobnym to, że będziesz się uczył, a nie oglądał powtórkę popularnego serialu.

Możesz w podobnym stylu dodać jeszcze kilka za i przeciw i logicznie wywnioskować, że z korzyścią dla ciebie będzie uczyć się z innymi. Wydaje ci się to rozsądne, tak jak rozsądne wydaje ci się, że lepiej jest uczyć się, niż się nie uczyć. Mówi się czasami, że takie rzeczy są prawdą „w teorii”. Aby uzupełnić proces badawczy, sprawdzamy, czy są prawdziwe w praktyce. Aby test był dokładny, możesz do połowy egzaminów przygotowywać się z innymi, a do drugiej połowy sam. Ta procedura sprawdzi logikę twojego rozumowania.

Ten drugi tryb badawczy, znany jako rozumowanie dedukcyjne lub dedukcja, przechodzi od tego, co ogólne, do tego, co szczegółowe. Przechodzi od (1) wzorca, którego możemy oczekiwać z logicznego lub teoretycznego punktu widzenia, do (2) obserwacji, które sprawdzają, czy oczekiwany wzorzec rzeczywiście się pojawia. Zauważ, że dedukcja zaczyna od „dlaczego” i przechodzi do „czy”, podczas gdy indukcja to ruch w przeciwnym kierunku.

Oba te tak różne podejścia są prawomocnymi drogami w nauce. Co więcej, często współgrając, dostarczają jeszcze bardziej znaczących i kompletnych wyjaśnień, jak przedstawiono na rysunku 1.6.

Rysunek 1.6

Koło nauki. Cykl teorii i badań może być porównany do sztafety; choć nie wszyscy uczestnicy muszą rozpoczynać czy kończyć w tym samym miejscu, to wszyscy mają ten sam cel - zbadać wszystkie poziomy życia społecznego

Źródło: Walter Wallace, The Logic of Science in Sociology, Aldine deGruyter, New York 1971. Copyright © 1971 by Walter Wallace. Dostosowano i wykorzystano za pozwoleniem.

Przy okazji zauważ, że rozróżnienie dedukcyjnego i indukcyjnego rozumowania niekoniecznie wiąże się z rozróżnieniem nomotetycznego i idiograficznego trybu wyjaśniania. Te cztery charakterystyki reprezentują cztery możliwości, dające się wykorzystać zarówno w codziennym życiu, jak i w badaniach społecznych.

Na przykład stosując dedukcję i wyjaśnianie idiograficzne, możesz się przygotować do jakiejś randki, biorąc pod uwagę wszystko, co wiesz o osobie, z którą masz się spotkać, i próbując logicznie antycypować, jaki rodzaj ubrania, zachowania, uczesania, higieny ustnej itd. sprzyjają udanej randce. Albo, idiograficznie i za pomocą indukcji, możesz spróbować ocenić, co właściwie sprawiło, że dziewczyna, z którą się spotkałeś, zadzwoniła pod numer 997.

Nomotetyczne, dedukcyjne podejście pojawia się, gdy udzielasz innym korepetycji z „podstaw udanej randki”, gdy mądrze im objaśniasz, dlaczego można chłopakowi zaimponować przedstawiając mu niebezpieczeństwa satanistycznego przesłania ukrytego w tekstach rockandrollowych piosenek. Gdy potem przyjrzysz się swemu życiu i zastanowisz, dlaczego nie miałaś więcej randek z muzykami, możesz przejść na drogę nomotetycznej indukcji.

Do indukcji i dedukcji powrócimy w rozdziale 2. A teraz zwróćmy się ku trzeciemu ogólnemu rozróżnieniu, które tworzy wiele odmian badań społecznych.

Dane jakościowe i ilościowe

Rozróżnienie danych jakościowych i ilościowych w naukach społecznych zasadniczo pokrywa się z rozróżnieniem danych liczbowych i nieliczbowych. Gdy nazywamy kogoś inteligentnym, stwierdzenie to ma charakter jakościowy. Analogiczne stwierdzenie, dotyczące kogoś mniej szczęśliwie wyposażonego, brzmiałoby „nieinteligentny”. Kiedy psychologowie i inni naukowcy mierzą inteligencję na skali IQ, próbują takie stwierdzenia jakościowe skwantyfikować. Na przykład psychologowie mogą powiedzieć, że IQ jakiejś osoby wynosi 120.

Każda obserwacja ma na początku charakter jakościowy, bez względu na to, czy jest to doświadczanie czyjejś inteligencji, czy umiejscowienie wskazówki na skali pomiaru, czy odpowiedź zaznaczona w kwestionariuszu. Natura żadnej z tych rzeczy nie jest liczbowa czy ilościowa, czasem jednak korzystnie jest nadać im tę numeryczną formę.

Kwantyfikacja często sprawia, że nasze obserwacje stają się bardziej wyraziste. Może też ułatwić agregację, porównywanie i podsumowywanie danych. Poza tym otwiera możliwość zastosowania analiz statystycznych, począwszy od prostych średnich, aż do złożonych wzorów i modeli matematycznych.

Dane ilościowe mają te same zalety, co liczby użyte jako mierniki jakiejś cechy w stosunku do słów. Ale mają też te same co liczby wady, włączając w to potencjalną utratę bogactwa znaczeniowego. Na przykład badacz społeczny może chcieć dowiedzieć się, czy studenci w wieku od 18 do 22 lat skłonni są raczej umawiać się z młodszymi czy ze starszymi od siebie. Udzielenie ilościowej odpowiedzi na to pytanie wydaje się zadaniem prostym. Badacz pyta pewną liczbę studentów o wiek każdej z osób, z którymi się spotykali, oblicza średnią i porównuje ją z wiekiem osoby pytanej. Sprawa zamknięta.

Ale czy rzeczywiście? Wprawdzie tutaj wiek równa się liczbie przeżytych lat, ale czasem ludzie używają tego terminu inaczej; może dla niektórych „wiek” tak naprawdę oznacza „dojrzałość”. Choć osoby, z którymi się umawiasz, mogą być na ogół młodsze od ciebie, to jednocześnie mogą zachowywać się dojrzalej, a zatem reprezentować tę samą grupę „wieku”. Ktoś inny znów może przez „wiek” rozumieć to, jak się wygląda, młodo czy staro, albo poziom zróżnicowania czyichś życiowych doświadczeń i jego obycia. Tracimy te znaczenia obliczając średnią. Krótko mówiąc, jakościowe dane mogą być bogatsze znaczeniowo niż dane skwantyfikowane. To właśnie milcząco zakłada formułka „jest starszy od swojej metryki”. Utracilibyśmy sens tego wyrażenia, próbując uszczegółowić „o ile starszy”.

Z kolei jakościowe dane mają te same wady co czysto słowne opisy. Na przykład bogactwo znaczeń, o jakim wspomniałem, częściowo jest funkcją wieloznaczności. Jeśli wyrażenie „jest starszy od swojej metryki” coś dla ciebie oznaczało, gdy je czytałeś, to znaczenie owo wyrasta z twych własnych doświadczeń albo doświadczeń ludzi, których znałeś i do których wyrażenie to pasowało, czy też z tych sytuacji, w których ktoś go w twojej obecności używał. Dwie rzeczy są pewne: (1) ty i ja zapewne nie mamy na myśli dokładnie tego samego oraz (2) nie wiesz dokładnie, co ja mam na myśli i vice versa.

Mam młodego przyjaciela, Raya Zhanga, który, gdy w 1989 roku demonstrowano w imię wolności na placu Tiananmen w Pekinie, był tam odpowiedzialny za łączność. Po interwencji wojska Ray zbiegł na południe, został aresztowany, a potem zwolniony z poleceniem powrotu do Pekinu. Zamiast tego uciekł z Chin i przedostał się do Paryża. W końcu przybył do Stanów Zjednoczonych, gdzie skończył studia, które wcześniej zmuszony był przerwać, uchodząc ze swej ojczyzny. Widziałem, jak radził sobie z trudnościami – musiał dostać się do szkoły, nie mając żadnych papierów z Chin, studiować w obcym języku, zaspokajać swe potrzeby finansowe – wszystko to na własną rękę, tysiące kilometrów od swej rodziny. Ray wciąż mówi o dniu, kiedy wróci do Chin budować tam system demokratyczny.

Uderza mnie w Rayu to, że „jest starszy od swojej metryki”. Prawdopodobnie się z tym zgodzisz. Ten dodatkowy szczegół mojego jakościowego opisu, choć uszczegóławia znaczenie tego sformułowania, wciąż nie pozwala nam powiedzieć, o ile ktoś jest starszy, ani nawet porównać pod tym względem dwóch ludzi bez ryzyka nieporozumień co do tego, który jest bardziej przez życie doświadczony.

Niemniej jednak możliwa jest kwantyfikacja tego pojęcia. Moglibyśmy, na przykład, stworzyć listę doświadczeń, które składałyby się na to, co rozumiemy przez doświadczenie życiowe:

- Małżeństwo

- Rozwód

- Śmierć ojca lub matki

- Bycie świadkiem morderstwa

- Bycie aresztowanym

- Bycie wygnańcem

- Utrata pracy

- Ucieczka z cyrkiem

Moglibyśmy skwantyfikować ludzkie doświadczenie życiowe jako liczbę tego typu doświadczeń: o tych, którzy mieli ich więcej, powiedzielibyśmy, że są bardziej doświadczeni. Gdybyśmy uznali niektóre z tych doświadczeń za ważniejsze, moglibyśmy przypisać im więcej punktów. Gdy już ustalilibyśmy listę i system punktacji, przyznawanie ludziom punktów i umieszczanie ich na skali liczbowej byłoby proste. Nie mielibyśmy żadnych trudności ze zgodnym ustalaniem, kto od kogo ma więcej punktów.

A zatem, aby skwantyfikować takie nieliczbowe pojęcie jak doświadczenie życiowe, musimy jednoznacznie określić, co to pojęcie znaczy. Jednak skupiając się szczególnie na tym, co włączymy do naszej miary tego pojęcia, jednocześnie wykluczamy każde inne znaczenie. Nieuchronnie dokonujemy tu pewnego wyboru: każdy jednoznaczny, ilościowy pomiar będzie uboższy w znaczenie niż odpowiadający mu opis jakościowy.

Co za dylemat! Które podejście powinniśmy wybrać? Które jest lepsze? Które jest bardziej odpowiednie dla badań społecznych?

Dobra wiadomość. Nie musimy wybierać. Właściwie nawet nie powinniśmy. Zarówno jakościowe, jak i ilościowe metody są użyteczne i uprawnione w badaniach społecznych. Niektóre zagadnienia i sytuacje badawcze lepiej poddają się metodom ilościowym, inne – jakościowym.

Choć badacze społeczni mogą używać obu tych podejść, każde wymaga innych umiejętności i procedur. W rezultacie możesz stwierdzić, że lepiej się czujesz – i uzyskujesz większą biegłość – w jednym z nich. Aczkolwiek im skuteczniej będziesz umiał korzystać z obu, tym lepszym badaczem się staniesz. Na pewno wszyscy badacze, niezależnie od swych osobistych skłonności, powinni uznawać obie te metody za uprawnione.

Zauważyłeś może, że podejście jakościowe wydaje się bardziej związane z wyjaśnianiem idiograficznym, natomiast wyjaśnianie nomotetyczne jest łatwiej osiągalne poprzez kwantyfikację. Jest to prawda, choć związki te nie są bezwarunkowe. Co więcej, w ramach obu tych perspektyw istnieje znacząca ilość obszarów trudnych do zaklasyfikowania. Uznanie podziału na badania jakościowe i ilościowe nie oznacza ścisłego związania własnej działalności badawczej tylko z jednym ich rodzajem, z wykluczeniem drugiego. Pełne zrozumienie jakiegoś zagadnienia często wymaga zastosowania obu technik.

Etyka w badaniach społecznych

Większość stron tej książki jest poświęcona logice i umiejętności przeprowadzania badań społecznych, różnym technikom preferowanym przez badaczy i powodom, dla których badacze je cenią. Istnieje jednak kilka istotnych, nienaukowych kwestii, które kształtują działalność badaczy społecznych. Kwestią kluczową jest sprawa etyki w badaniach.

Rozdział 18 tej książki traktuje obszernie o etyce badawczej, a gdy będzie to zasadne, odniesienia do zagadnień etycznych będą się pojawiać także w innych rozdziałach. Na razie chciałbym wprowadzić dwie podstawowe kwestie, o których należy pamiętać, czytając dalej tę książkę.

Dobrowolne uczestnictwo

Podstawowa zasada etyki badań społecznych głosi, że udział w nich powinien być dobrowolny. W zasadzie wydaje się to warunek dość łatwy do spełnienia. Badacz, który zmusiłby ludzi do udziału w eksperymencie, zostałby powszechnie skrytykowany. Podobnie zmuszanie ludzi do wypełniania kwestionariusza poprzez zamknięcie ich w pokoju czy grożenie im strasznymi konsekwencjami, jeżeli odmówią (na przykład niezaliczeniem seminarium), byłoby wyraźnie nieetyczne.

Jednak sprawy te nie zawsze są tak oczywiste. Gdy zgodnie z zasadami obserwujemy demonstrację w studenckim campusie, nie pytamy wszystkich uczestników o zgodę. Gdy badacz w celu przeprowadzenia badań udaje, że dołączył do jakiejś grupy wyznaniowej, ci, których obserwuje, właściwie nie zgłosili się dobrowolnie do udziału w projekcie badawczym. Badacze społeczni często dyskutują o tym, czy plan konkretnych badań nie gwałci ustalonych zasad etyki badawczej. Gdy przyglądasz się już przeprowadzonym badaniom albo myślisz o swych własnych planach badawczych, zadaj sobie pytanie, czy wybrana technika respektuje zasadę dobrowolnego uczestnictwa.

Nie krzywdzić badanych

Fundamentalna norma etyczna badań społecznych zabrania w jakikolwiek sposób krzywdzić badanych. Zasadniczo każdy z pewnością zgodzi się z tą regułą. Zobaczymy jednak, że czasem trudno jest w pełni się jej podporządkować.

Wyobraźmy sobie na przykład, że niektórzy ludzie pytani przez badaczy o poglądy religijne uświadamiają sobie po raz pierwszy, że mają wątpliwości dotyczące religii. Albo wyobraźmy sobie badania poświęcone traktowaniu kobiet w społeczeństwie, które sprawią, że część kobiet przestaje być zadowolona ze swych małżeństw czy pracy zawodowej. Kiedy badania mogą przynieść szkodę badanym poprzez wywieranie na nich wpływu?

Jak zobaczymy, trzymanie się tej na pierwszy rzut oka prostej zasady etycznej – „nie krzywdzić” – wymaga czujności ze strony badaczy. Planując własne badania, upewnij się, że zadałeś sobie pytanie, czy mogłyby one przynieść szkodę ludziom, których chcesz badać. Ponieważ wszystko, co w życiu robimy, potencjalnie rzecz biorąc może kogoś skrzywdzić, każdy badacz musi wyważyć między względnym ryzykiem a tym, jak istotne są dane badania i jakie przyniosą one korzyści.

Badacze społeczni mają wiele sposobów, by ustrzec się przed krzywdzeniem ludzi. Na przykład uważamy, by respektować prawo do prywatności badanych. Badania często wymagają poznania szczegółów życia prywatnego ludzi, więc przyjmujemy na siebie zobowiązanie, że zachowamy w tajemnicy to, czego się dowiemy. Niejednokrotnie przechowujemy dane anonimowo, a więc nie ma sposobu na ustalenie tożsamości człowieka, od którego pochodzą dobrowolnie przekazane informacje; zabezpieczamy się w ten sposób nawet przed przypadkowym wydostaniem się informacji na zewnątrz.

Przekonasz się, że choć wprowadzanie w błąd jest często konieczne, by przeprowadzić projekty badawcze pewnego rodzaju, badacze zobowiązują się go unikać, chyba że jest ono niezbędne. (Na przykład jeśli przedstawisz sondaż czy eksperyment słowami: „Chcemy się dowiedzieć, w jakim stopniu jest pan uprzedzony”, badani raczej tak dostosują swoje słowa i czyny, aby wyglądać na pozbawionych uprzedzeń). Gdy jednak wprowadzanie w błąd ludzi uznamy za konieczne dla naszych celów badawczych, musimy spytać, czy ewentualna wartość tych badań usprawiedliwia takie działanie.

Powaga problemów etycznych jest wyraźnie widoczna w kodeksach etycznych tworzonych i publikowanych przez stowarzyszenia zawodowe, których członkowie zajmują się badaniami społecznymi. W kodeksach tych rozpatruje się kwestie dobrowolnego uczestnictwa, niewyrządzania krzywdy oraz wiele innych, które poznamy w rozdziale 18.

Oto więc kilka zagadnień leżących u podstaw badań społecznych. Mam nadzieję, że omówienie to pomogło wykazać, że z badaniami społecznymi wiąże się wszystko oprócz rutyny i nudy. W swym najlepszym wydaniu są one działalnością tętniącą życiem, ekscytującą i doniosłą. Wszystko, czego nam trzeba, to umysł otwarty i spragniony przygód.

Oto terminy, które w tym rozdziale zostały zdefiniowane w odpowiednich kontekstach, i które można też znaleźć w słowniczku na końcu książki:

Główne zagadnienia

- Tematem tej książki jest to, w jaki sposób poznajemy rzeczywistość społeczną.

- Badania są naturalną działalnością człowieka. Duża część zwykłej działalności badawczej ma na celu wyjaśnianie i przewidywanie wydarzeń.

- Gdy rozumiemy coś dzięki bezpośredniemu doświadczeniu, to czynimy obserwacje i szukamy prawidłowości w tym, co obserwujemy.

- Większość naszej wiedzy bierze się z umowy, a nie z doświadczenia. Zwłaszcza dwa źródła uzgodnionej wiedzy są znaczące: tradycja i autorytet. Jednak, choć przydatne, oba mogą nas sprowadzić na manowce.

- Nauka szuka zabezpieczeń przed błędami, które popełniamy w zwykłych badaniach.

- Często nasze obserwacje są niepoprawne, więc badacze starają się uniknąć takich błędów, prowadząc obserwacje w sposób staranny i przemyślany.

- Czasem pochopnie wyciągamy ogólne wnioski na podstawie zaledwie kilku obserwacji, zatem naukowcy, chcąc uniknąć nieuprawnionego uogólniania, zobowiązują się do przeprowadzenia odpowiedniej liczby obserwacji i powtarzają badania.

- W życiu codziennym często rozumujemy nielogicznie. Badacze, chcąc uniknąć nielogicznego rozumowania, starają się o taką samą ostrożność i rozwagę w swoim rozumowaniu, co w swoich obserwacjach. Ponadto publiczny charakter nauki oznacza, że zawsze znajdą się inni badacze, którzy zakwestionują błędne rozumowanie.

- Ujęcie premodernistyczne, modernistyczne i postmodernistyczne to trzy spojrzenia na „rzeczywistość”. Zgodnie z ujęciem postmodernistycznym, nie istnieje „obiektywna” rzeczywistość, niezależna od naszych subiektywnych doświadczeń. Różne filozoficzne perspektywy oferują badaniom społecznym wiele możliwych podejść.

- Teoria społeczna próbuje rozważać i wyjaśniać to, co jest, a nie to, co powinno być. Teorii nie należy mylić z filozofią czy wiarą.

- Nauki społeczne szukają prawidłowości w życiu społecznym.

- Badacze społeczni interesują się zbiorowościami, a nie jednostkami.

- Teorie formułuje się w języku zmiennych.

- Zmienna jest logicznym zbiorem wartości. Wartość to cecha, na przykład: mężczyzna i kobieta. Płeć jest zmienną utworzoną z tych wartości.

- W wyjaśnianiu przyczynowym domniemana przyczyna jest zmienną niezależną, podczas gdy zmienna, na którą oddziałuje, jest zmienną zależną.

- Wyjaśnienia idiograficzne dążą do pełnego zrozumienia poszczególnych przypadków, nomotetyczne zaś mają na celu uogólnione rozumienie wielu przypadków.

- W teoriach indukcyjnych rozumowanie przebiega od poszczególnych obserwacji do ogólnych reguł. Teorie dedukcyjne zaczynają od stwierdzeń ogólnych i przewidują konkretne obserwacje.

- Dane ilościowe są liczbowe; jakościowe nie są. Oba rodzaje danych są użyteczne dla różnych celów badawczych.

- Etyka jest kluczową kwestią przy planowaniu badań społecznych. Stwierdzenia, że uczestnictwo w badaniu powinno być dobrowolne oraz że nie należy w żaden sposób krzywdzić badanych, to dwie podstawowe wskazówki etyczne.

Kluczowe pojęcia

replikacja

teoria

zmienna

wartość

zmienna niezależna

zmienna zależna

idiograficzny

nomotetyczny

indukcja

dedukcja

Pytania i ćwiczenia

1. Przypomnij, jakie błędy powszechnie popełniane przez ludzi w ich badaniach omówione są w tym rozdziale. Znajdź artykuł w gazecie czy czasopiśmie albo list do redakcji, który ilustrowałby jeden z tych błędów. Opowiedz, w jaki sposób naukowiec uniknąłby tego błędu.

2. Wymień pięć zmiennych społecznych i określ wartości, które się na nie składają.

3. Wejdź na jedną z następujących stron w Internecie i znajdź przykłady danych zarówno jakościowych, jak i ilościowych.
a. Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UN High Commissioner for Refugees):

http://www.unhcr.ch/

b. Amerykańskie Centra Kontroli Medycznej i Zapobiegania Chorobom (U.S. Centers for Disease Control and Prevention): http://www.cdc.gov/

c. Biblioteka Narodowa Australii (National Library of Australia):

http://www.nla.gov.au/

Dodatkowe lektury

Babbie Earl, The Sociological Spirit, Wadsworth, Belmont, Cal. 1994. Jest to elementarz poświęcony niektórym socjologicznym punktom widzenia. Wprowadza wiele pojęć powszechnie używanych w naukach społecznych.

Babbie Earl, Observing Ourselves: Essays in Social Research, Waveland Press, Prospect Heights, Ill. 1998. Zbiór esejów rozwijających kilka zagadnień filozoficznych, na które natkniesz się w kolejnych rozdziałach, m.in. obiektywność, paradygmaty, determinizm, pojęcia, rzeczywistość, przyczynowość oraz wartości.

Becker Howard S., Tricks of the Trade: How to Think about Your Research While You Are Doing It, University of Chicago, Chicago 1997. Ta bardzo przystępna książka sprawia, że ma się wielką ochotę na prowadzenie badań społecznych, czy to jakościowych, czy ilościowych. Pełna jest anegdot dotyczących badań, które pokazują badania społeczne jako śmiałe wyzwanie.

Cole Stephen, Making Science: Between Nature and Society, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 1992. Jeśli interesuje cię pogłębienie wiedzy o nauce jako przedsięwzięciu społecznym, prawdopodobnie uznasz tę książkę za fascynującą analizę.

Gallup George Jr. i in., Polls that Made the Difference, „The Public Perspective” maj–czerwiec 1990, s. 17–21. Kilku badaczy opinii publicznej dyskutuje tu o sondażach, które miały znaczący wpływ na codzienne życie.

Hoover Kenneth R., The Elements of Social Scientific Thinking, St. Martin’s Press, New York 1992. Hoover przedstawia wspaniały przegląd kluczowych elementów analizy w naukach społecznych.

Socjologiczna strona w sieci

Odwiedź stronę Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz dodatkowe linki, internetowe ćwiczenia i quizy do rozdziału oraz inne materiały:

http://www.sociology.wadsworth.com

Infotrac College Edition

Podsumowanie – wyszukiwanie słów

Wejdź na stronę Wadsworth Sociology Resource Center, Virtual Society, gdzie znajdziesz listę szukanych słów do każdego rozdziału. Używając wyszukiwarki idź do Infotrac College Edition – biblioteki internetowej z zasobami ponad 900 czasopism. Możesz tam przeprowadzić badanie online i znaleźć lektury związane z twoimi badaniami. Pomocą w poszukiwaniach i przydatnymi wskazówkami służy The Student Guide to Infotrac College Edition na stronie The Virtual Society:

http://www.sociology.wadsworth.com

Rozdział 2
Paradygmaty, teoria i badania społeczne

Przegląd holograficzny

Praktyka nauk społecznych to współgranie teorii i badań, logiki i obserwacji, indukcji i dedukcji – oraz podstawowych układów odniesienia znanych jako paradygmaty.

Wprowadzenie

W Stanach Zjednoczonych są restauracje, które z upodobaniem przeprowadzają sondaże wśród swoich gości, gdy tylko zbliżają się wybory. Niektóre z nich traktują to bardzo poważnie, ponieważ wielokrotnie w tajemniczy sposób udało im się przewidzieć zwycięzców. Są kina, które osiągnęły podobny sukces, proponując popcorn w torebkach z rysunkiem osła albo słonia[1]. Przed wielu laty w spichlerzach środkowego Zachodu dano farmerom sposobność wskazania swoich preferencji politycznych. W tym celu mieli oni wybierać określone worki ze zbożem.

Wszystkie takie interesujące, choć dość specyficzne sposoby określania trendów spotyka po pewnym czasie ten sam los: sprawdzają się przez chwilę, potem zawodzą. Co gorsza, nie możemy przewidzieć, kiedy i dlaczego zawiodą.

Te niecodzienne techniki sondażowe uwydatniają znaczącą wadę „badań”, których „wyniki” oparte są wyłącznie na obserwacji prawidłowości. Dopóki nie jesteśmy w stanie zaproponować logicznego wyjaśnienia tych prawidłowości, dopóty obserwowany przez nas wzorzec może być tylko wynikiem szczęśliwego trafu czy zbiegu okoliczności. Jeśli wystarczająco długo będziesz rzucał monetą, otrzymasz wreszcie orzełka dziesięć razy pod rząd. Naukowcy, aby opisać tę sytuację, mogliby zaadaptować nieco rynsztokowe wyrażenie „Każdemu się zdarza wdepnąć w prawidłowość”[2].

Logiczne wyjaśnienia są właśnie tym, czego dostarczyć mają teorie. W badaniach teorie pełnią trojaką funkcję. Po pierwsze, zapobiegają sytuacji, w której damy się nabrać szczęśliwym trafom. Jeśli nie potrafimy wyjaśnić, dlaczego jedna z restauracji osiągnęła takie sukcesy w przewidywaniu wyników wyborów, podejmujemy ryzyko, że staniemy się rzecznikami zbiegu okoliczności. Jeśli wiemy, dlaczego tak się stało, możemy przewidywać, czy zadziała to także w przyszłości.

Po drugie, teorie wyjaśniają zaobserwowane wzorce w sposób dopuszczający także inne możliwości. Jeśli rozumiemy, dlaczego przestępczość jest zjawiskiem częstszym wśród młodzieży z rozbitych rodzin niż wśród młodzieży z rodzin pełnych – na przykład: ze względu na brak nadzoru – możemy podjąć skuteczne działania, takie jak programy organizowania czasu młodzieży po szkole.

Po trzecie, teorie kształtują i ukierunkowują wysiłki badawcze, pokazując, jakich odkryć można by dokonać w wyniku obserwacji empirycznych. Szukając swoich zgubionych kluczy na ciemnej ulicy, mógłbyś światłem latarki jak batem chłostać na oślep okolicę, licząc, że na nie trafisz – albo mógłbyś przypomnieć sobie, gdzie konkretnie byłeś, aby ograniczyć rejon poszukiwań do najbardziej prawdopodobnych miejsc. Analogicznie, teorie kierują latarkę badacza tam, gdzie jest największa szansa zaobserwowania ciekawych prawidłowości życia społecznego.

Nie znaczy to, że wszystkie badania w naukach społecznych ściśle splecione są z teorią społeczną. Czasami badacze społeczni podejmują badania tylko po to, by ujawnić istniejący stan rzeczy – na przykład przeprowadzają badania ewaluacyjne, aby ocenić, czy innowacyjny program społeczny sprawdza się, albo sondaż, aby określić, który kandydat wygrywa w politycznym wyścigu. Podobnie etnografia opisowa, jak na przykład antropologiczne opisy społeczeństw przedpiśmiennych, dostarcza cennych informacji i daje wgląd w badane kwestie. A jednak nawet takie badania często wznoszą się ponad czysty opis, by spytać: „dlaczego?”. Teoria jest bezpośrednio związana z pytaniami „dlaczego”.

W rozdziale tym zastanowimy się nad kilkoma specyficznymi sposobami, z jakich teoria i badania korzystają, idąc ramię w ramię na wyprawę zwaną zgłębianiem życia społecznego. Zaczniemy od przyjrzenia się pewnym zasadniczym układom odniesienia, zwanym paradygmatami, które leżą u podstaw teorii i badań społecznych.

Kilka paradygmatów nauk społecznych

Zazwyczaj istnieje więcej niż jeden sposób rozumienia różnych spraw. W codziennym życiu na przykład liberałowie i konserwatyści często zupełnie inaczej wyjaśniają to samo zjawisko – powiedzmy, używanie broni przez nastolatków w szkołach. Podobnie zresztą rodzice i sami uczniowie. Lecz u podstaw tych różnych wyjaśnień czy teorii leżą paradygmaty – fundamentalne modele czy układy odniesienia, których używamy, by uporządkować nasze obserwacje i rozumowanie.

Czasem trudno jest rozpoznać paradygmaty, ponieważ są tak głęboko ukryte, milcząco zakładane, traktowane jako oczywiste. Przypominają bardziej stwierdzenie „tak już po prostu jest” niż jeden z wielu możliwych punktów widzenia. Oto przykład tego, co mam na myśli.

Jakie jest twoje stanowisko w kwestii praw człowieka? Czy uważasz indywidualne istoty ludzkie za świętość? Czy są one „obdarzone przez Stwórcę pewnymi niezbywalnymi prawami”[3], jak głosi Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych? Czy są rzeczy, których żaden rząd nie powinien robić swoim obywatelom?

Przejdźmy do konkretów. W czasie wojny obywatele są czasem używani jako żywe tarcze, które mają ochronić obiekty wojskowe. Czasem siłą zmusza się ich do niewolniczej pracy lub wykorzystuje jako ruchome banki krwi dla szpitali wojskowych. Nie wspominając już o zorganizowanych, planowych gwałtach i morderstwach w służbie „czystek etnicznych”.

Tym z nas, których takie praktyki przerażają i doprowadzają do wściekłości, trudno pewnie będzie uznać własny indywidualistyczny paradygmat za jeden z wielu możliwych punktów widzenia. A jednak zachodnie (a szczególnie wypracowane w USA) przywiązanie do świętości jednostki jest w dzisiejszym świecie w wielu innych kulturach uznawane za dziwaczne. Z historycznego punktu widzenia jest to zdecydowanie pogląd mniejszości.

Obecnie wiele krajów azjatyckich podpisuje się na przykład pod stwierdzeniem, że jednostki mają pewne „prawa”. Jednak przeciwstawia się je „prawom” rodziny, organizacji oraz społeczeństwa jako całości. Krytykowani za gwałcenie praw człowieka azjatyccy przywódcy często wskazują na wysoki wskaźnik przestępczości i społecznej dezorganizacji w społeczeństwach Zachodu jako na cenę tego, co uznają za nasz skrajny „kult jednostki”.

Nie będę próbował zmienić twojego stanowiska w sprawie jednostkowej godności człowieka, ale też nie rezygnuję ze swojego. Pożytecznie jest natomiast uznawać nasze poglądy i uczucia w tej sprawie za efekt działania paradygmatu, w ramach którego nas socjalizowano: nie są one obiektywnym zjawiskiem przyrodniczym. Wszyscy funkcjonujemy w ramach wielu takich paradygmatów. Przykładem głęboko zakorzenionego paradygmatu może być tradycyjne na Zachodzie postrzeganie obiektywnej rzeczywistości jako czegoś różnego od naszych indywidualnych doświadczeń.

Dwie korzyści płyną z uzmysłowienia sobie, że funkcjonujemy w ramach paradygmatu. Po pierwsze, jesteśmy w stanie łatwiej zrozumieć na pozór dziwne poglądy i działania tych, którzy funkcjonują w ramach innego paradygmatu. Po drugie, czasem przydaje się wychodzenie poza własny paradygmat. Nagle możemy ujrzeć nowe sposoby rozumienia i wyjaśniania rzeczy. Nie uda nam się to, póki mylnie bierzemy własny paradygmat za rzeczywistość.

Paradygmaty odgrywają w nauce, podobnie jak w codziennym życiu, zasadniczą rolę. Thomas Kuhn (1970) zwrócił uwagę na rolę paradygmatów w historii nauk przyrodniczych. Główne paradygmaty naukowe zawierają tak fundamentalne punkty widzenia jak kopernikańska koncepcja Ziemi poruszającej się wokół Słońca (zamiast na odwrót), teoria ewolucji Darwina, mechanika newtonowska i teoria względności Einsteina. Sensowność teorii naukowych zależy od tego, za jakim paradygmatem opowiadają się naukowcy.

Choć czasem myślimy, że nauka rozwija się stopniowo w czasie, naznaczana ważnymi odkryciami i wynalazkami, Kuhn twierdzi, że na ogół paradygmaty naukowe obwarowują się, stawiając opór każdej znaczącej zmianie. A zatem zarówno teorie, jak i badania przyjmują pewien zasadniczy kierunek. Ostatecznie jednak, gdy wady danego paradygmatu stają się oczywiste, pojawia się nowy i zajmuje miejsce tamtego. Na przykład naturalny z pozoru pogląd, że wokół Ziemi obraca się reszta wszechświata, zmusił astronomów do obmyślenia znacznie bardziej skomplikowanych ruchów ciał niebieskich niż te, które w rzeczywistości obserwowali. W końcu paradygmat ten wyparty został przez pogląd, że Ziemia i inne planety obracają się wokół Słońca. Była to ni mniej, ni więcej tylko rewolucyjna zmiana perspektywy, która skierowała teorię i badania w zupełnie odmiennym kierunku. Klasyczna książka Kuhna dotycząca tego zagadnienia zatytułowana jest, całkiem odpowiednio, Struktura rewolucji naukowych.

Badacze społeczni stworzyli kilka paradygmatów rozumienia zachowań społecznych. W naukach społecznych jednak los wypieranych paradygmatów różnił się od tego, co Kuhn zaobserwował w naukach przyrodniczych. Przyrodoznawcy generalnie rzecz biorąc wierzą, że zastępowanie jednego paradygmatu przez inny odzwierciedla postęp w przechodzeniu od poglądów fałszywych ku prawdziwym. Na przykład żaden współczesny astronom nie wierzy, że Słońce obraca się wokół Ziemi.

Natomiast w naukach społecznych teoretyczne paradygmaty mogą zyskiwać lub tracić popularność, lecz rzadko zostają odrzucone w całości. Paradygmaty nauk społecznych oferują różne perspektywy. Każda z nich uwzględnia pewne aspekty społecznego życia nieobecne w pozostałych, a jednocześnie pomija wątki ujawniane gdzie indziej.

Ostatecznie, paradygmaty nie są ani prawdziwe, ani fałszywe; jako sposoby patrzenia są tylko mniej lub bardziej użyteczne. Każdy z paradygmatów, które zaraz omówimy, oferuje odmienny sposób patrzenia na życie społeczne człowieka. Każdy czyni pewne założenia co do natury rzeczywistości społecznej. Jak zobaczymy, każdy może otworzyć przed nami nowe możliwości rozumienia, zasugerować inny rodzaj teorii, być inspiracją dla innych rodzajów badań.

Makroteoria i mikroteoria

Zacznijmy od pewnego zróżnicowania dotyczącego obszarów zainteresowania teorii. Różnicę tę znajdziemy w obrębie wielu paradygmatów. Niektórzy teoretycy nauk społecznych skupiają swą uwagę na społeczeństwie jako całości albo przynajmniej na dużej jego części. Do zagadnień badawczych takiej makroteorii należy walka klas ekonomicznych w społeczeństwie, stosunki międzynarodowe czy wzajemne relacje między głównymi instytucjami w społeczeństwie, takimi jak władza, religia i rodzina. Makroteoria zajmuje się wielkimi, zagregowanymi bytami społecznymi albo nawet całymi społeczeństwami.

Inni znów uczeni patrzą na życie społeczne w sposób bardziej osobisty. Mikroteoria zajmuje się problemami życia społecznego na poziomie jednostek i małych grup. Tematy lepiej pasujące do perspektywy mikroteoretycznej to umawianie się na randki, obrady ławy przysięgłych, stosunki między studentami a wykładowcami. Badania takie często zbliżają się do dziedziny psychologii, ale jeśli psychologowie na ogół skupiają się na tym, co dzieje się wewnątrz człowieka, to socjologowie studiują to, co dzieje się między ludźmi.

Oś rozróżnienia makroteorii i mikroteorii przecina też różne paradygmaty, które przeanalizujemy. Niektóre z nich, takie jak symboliczny interakcjonizm czy etnometodologia, częściej ograniczają się do poziomu mikro. Inne, jak paradygmat konfliktu, mogą być stosowane zarówno w skali mikro, jak i makro.

Wczesny pozytywizm

Gdy francuski filozof Auguste Comte (1798– –1857) w 1822 roku ukuł termin socjologia, rozpoczął intelektualną przygodę, która trwa do dziś. Co najważniejsze, Comte uznał społeczeństwo za zjawisko, które można badać naukowo. (Początkowo chciał nazwać swoje przedsięwzięcie „fizyką społeczną”, ale termin ten przyjął już wcześniej inny uczony).

Przed czasami Comte’a społeczeństwo po prostu było. Ludzie rozpoznawali różne rodzaje społeczeństw czy zmiany społeczeństw w czasie, ale na ogół dominującą rolę w wyjaśnianiu takich różnic odgrywały paradygmaty religijne. Stan spraw społecznych często był postrzegany jako odbicie Bożej woli. Bywało też, że ludzie czuli się wezwani do stworzenia „Miasta Boga” na ziemi, by zastąpić grzech i bezbożność.

Comte oddzielił swoje badania od religii. Czuł, że wiara religijna może zostać zastąpiona badaniami naukowymi i obiektywnością. Jego „filozofia pozytywna” postulowała trzy stadia rozwoju historii. Stadium „teologiczne” dominowało na całym świecie aż do, w przybliżeniu, 1300 roku. W ciągu kolejnych pięciuset lat stadium „metafizyczne” zastąpiło Boga ideami filozoficznymi, takimi jak „natura” i „prawo naturalne”.

Comte myślał, że rozpoczyna trzecie stadium w historii, w którym nauka zastąpi religię i metafizykę, opierając wiedzę raczej na obserwacji za pomocą pięciu zmysłów niż na wierze czy na czystej logice. Czuł, że zjawiska społeczne mogą być obserwowane i wyjaśniane logicznie i racjonalnie oraz że socjologia może być tak naukowa, jak biologia czy fizyka.

W pewnym sensie wszystkie badania społeczne wywodzą się od Comte’a. Jego pogląd, że społeczeństwo można badać w sposób naukowy, dał podstawy do dalszego rozwoju nauk społecznych. Widząc optymistycznie przyszłość, Comte ukuł termin pozytywizm, aby opisać to naukowe podejście i przeciwstawić je temu, co uważał za negatywne strony Oświecenia. Jak zauważymy w dalszej dyskusji, dopiero w ostatnich dekadach ta idea pozytywizmu została poważnie zakwestionowana.

Darwinizm społeczny

Główne dzieło Comte’a poświęcone jego pozytywistycznej filozofii zostało wydane między 1830 a 1842 rokiem. Rok po opublikowaniu pierwszego tomu w tej serii pewien młody brytyjski przyrodnik wypłynął na okręcie Jego Królewskiej Mości nazwanym Psem Gończym (Beagle) w rejs, który miał zasadniczo zmienić nasz sposób myślenia o sobie i o naszym miejscu w świecie.

W 1858 roku Karol Darwin opublikował O powstawaniu gatunków, gdzie przedstawił ideę ewolucji poprzez proces doboru naturalnego. Upraszczając, teoria ta głosi, że gdy gatunek zmaga się ze swym środowiskiem naturalnym, jednostki najlepiej przystosowane mają największe szanse przetrwać na tyle długo, by się rozmnożyć. Jednostki gorzej przystosowane giną. Z czasem cechy tych, które przetrwają, zaczynają dominować w danym gatunku. Jak ujmowali to późniejsi darwiniści, gatunki w toku ewolucji osiągnęły różne formy dzięki „przetrwaniu najlepiej przystosowanych”.

Skoro uczeni zaczęli badać społeczeństwo w sposób analityczny, zastosowanie przez nich idei Darwina do zmian w strukturze relacji międzyludzkich było prawdopodobnie nieuchronne. Drogę od prostych plemion zbieracko-łowieckich do wielkich cywilizacji przemysłowych z łatwością postrzegano jako ewolucję coraz lepiej „przystosowanych” form społecznych.

Między innymi Herbert Spencer (1820–1903) wywnioskował, że społeczeństwo staje się coraz lepsze. Jego ojczyzna Anglia rzeczywiście ogromnie zyskała na rozwoju kapitalizmu przemysłowego, a on popierał system wolnej konkurencji, która, jak sądził, zapewniała ciągły postęp i doskonalenie. Być może to nawet Spencer ukuł termin „przetrwanie najlepiej przystosowanych”. W każdym razie wierzył, że zasada ta była pierwotną siłą kształtującą naturę społeczeństwa. Społeczny darwinizm czy społeczny ewolucjonizm był w czasach Spencera poglądem popularnym, choć nie uzyskał powszechnej akceptacji.

Poniżej przedstawiony fragment z podręcznika metod nauk społecznych, wydanego w 1950 roku, ilustruje długotrwałą popularność koncepcji mówiącej, że jest coraz lepiej.

„Wykorzystanie energii atomowej jako materiału wybuchowego stwarza bardzo interesujące perspektywy zarówno w dziedzinie cywilnej, jak i wojskowej. Takie materiały wybuchowe mogą być wykorzystywane do przekształcania krajobrazu. Można ich używać do wysadzania i tworzenia wielkich dziur czy rowów, które następnie można zamienić w jeziora lub kanały. W ten sposób stanie się prawdopodobnie możliwe utworzenie jeziora w samym środku pustyni, a tym samym przemiana niektórych najgorszych miejsc na świecie w oazy i krainy urodzaju. Dzięki dostarczeniu stałego i nieograniczonego źródła ciepła będzie też prawdopodobnie możliwe uczynienie miejscem przyjemnym rejonów arktycznych. Biegun Północny mógłby zostać przekształcony w wakacyjny ośrodek wypoczynkowy”.

(Gee 1950, s. 339–340)

Pominąwszy powszechne rozczarowanie energią jądrową, współczesne zaniepokojenie globalnym ociepleniem i zagrożeniem podnoszącym się poziomem mórz odzwierciedla rosnącą świadomość, że często „postęp”, jak kij, ma dwa końce. Najwyraźniej dziś większość z nas funkcjonuje w ramach innego paradygmatu.

Paradygmat konfliktu

Jeden z autorów współczesnych Spencerowi przyjął drastycznie odmienny pogląd na ewolucję kapitalizmu. Karol Marks (1818–1883) zasugerował, że zachowania społeczne mogą być postrzegane jako proces, w którym stale dochodzi do konfliktu – prób zdominowania innych i uniknięcia cudzej dominacji. Marks skupił się przede wszystkim na walce między klasami ekonomicznymi. W szczególności gruntownie badał sposób, w jaki kapitalizm prowadzi do ucisku robotników przez właścicieli przedsiębiorstw przemysłowych. Zainteresowanie Marksa tym zagadnieniem nie kończyło się na analizie. Był on także ideologicznie zaangażowany w przekształcanie związków ekonomicznych, które położyłoby kres obserwowanemu przezeń uciskowi.

Kontrast między poglądami przedstawianymi przez Spencera i Marksa pokazuje, jaki jest wpływ paradygmatów na badania. Te podstawowe punkty widzenia nadają kształt typom obserwacji, które podejmujemy, rodzajom faktów, które próbujemy odkryć, i wnioskom, jakie z nich wyciągamy. Paradygmaty pomagają również określić, które pojęcia uznajemy za ważne i adekwatne. Na przykład w analizie Marksa zasadniczym pojęciem była klasa ekonomiczna, natomiast Spencer bardziej interesował się związkiem między jednostkami a społeczeństwem – a szczególnie tym, ile wolności jednostki muszą poświęcić, by społeczeństwo mogło funkcjonować.

Paradygmat konfliktu okazał się twórczy poza dziedziną czysto ekonomicznych analiz. W przeciwieństwie do walki klas, która zajmowała Marksa, Georga Simmla (1858–1918) szczególnie zainteresowały konflikty na małą skalę. Simmel zauważył na przykład, że wśród członków grup o silnych więzach konflikty miewają na ogół większe natężenie niż wśród ludzi, którzy nie podzielają uczucia przynależności i bliskości.

Paradygmat konfliktu zastosowany został niedawno w przeprowadzonej przez Michaela Chossudovsky’ego (1997) analizie Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) i Banku Światowego. Zasugerował on, że te dwie międzynarodowe organizacje zamiast zwalczać światowe ubóstwo raczej je zwiększają, i skierował swą uwagę na rywalizujące w tym procesie interesy. Teoretycznie, głównym interesem, którym miały się kierować te instytucje, był interes ludzi ubogich na całym świecie albo biednych narodów Trzeciego Świata. Badania jednak wykazały, że istnieje wiele innych zainteresowanych stron, które odnoszą korzyści: na przykład komercyjne instytucje kredytowe udzielające pożyczek w porozumieniu z MFW i Bankiem Światowym oraz ponadnarodowe korporacje szukające taniej siły roboczej i rynków zbytu dla swych dóbr. Chossudovsky w swojej analizie dochodzi do wniosku, że interesy banków i korporacji zaczęły przeważać nad interesami ubogich, którzy w zamierzeniu mieli być tu beneficjentami. Ponadto odkrył, że wiele programów osłabiało gospodarkę narodową w krajach Trzeciego Świata oraz podważało demokratyczne rządy.

Choć paradygmat konfliktu często koncentruje się na walce klasowej, walce etnicznej czy walce płci, właściwe byłoby jego stosowanie zawsze, gdy różne grupy mają przeciwstawne interesy. Na przykład można by go w sposób twórczy zastosować do wyjaśniania związków między różnymi wydziałami jakiejś organizacji albo między studentami, wykładowcami i administracją, czy też do analizy napięć między kobiecymi a męskimi stowarzyszeniami studenckimi – by wymienić tylko kilka możliwości.

Symboliczny interakcjonizm

W swych ogólnych zainteresowaniach Georg Simmel różnił się zarówno od Spencera, jak i od Marksa. Tamci skupiali się głównie na problemach makroteoretycznych – wielkich instytucjach i całych społeczeństwach, ich ewolucji w toku historii, Simmel zaś zajął się raczej tym, jak jednostki wchodzą we wzajemne interakcje. Innymi słowy, jego myśl i badania zwróciły się ku skali „mikro”. Skupił się na tych aspektach rzeczywistości społecznej, których nie dostrzeżemy u Marksa czy Spencera. Na przykład zaczął od badania diad (grup dwuosobowych) i triad (grup trzyosobowych). Pisał też o „sieci wewnątrzgrupowych powiązań”.

Simmel był jednym z pierwszych socjologów europejskich, którzy oddziaływali na rozwój socjologii amerykańskiej. Jego koncentrowanie się na naturze interakcji miało szczególny wpływ na George’a Herberta Meada (1863–1931), Charlesa Hortona Cooleya (1864–1929) oraz innych, którzy podjęli tę problematykę i przekształcili ją we wpływowy paradygmat dla badań.

Cooley na przykład wprowadził pojęcie „grupy pierwotnej” dotyczące członków tych bliskich nam grup, z którymi dzielimy poczucie przynależności; chodzi tu o naszą rodzinę, przyjaciół itd. Pisał także o „jaźni odzwierciedlonej”, którą kształtujemy, patrząc na reakcje ludzi wokół nas. Jeśli wszyscy traktują nas na przykład jako urodziwych, wnioskujemy, że tacy jesteśmy. Zauważmy, jak zasadniczo różnią się pojęcia i teoria zainspirowane tym paradygmatem od zainteresowań Spencera i Marksa, dotyczących poziomu społeczeństw.

Mead podkreślał wagę ludzkiej zdolności do „przyjmowania postaw innych” (taking the role of the other)[4], wyobrażania sobie, co czują inni i jak mogliby się zachować w pewnych okolicznościach. Gdy dowiadujemy się, jak ludzie ogólnie postrzegają sprawy, rozwijamy poczucie tego, co Mead nazwał „uogólnionym innym” (the generalized other)[5].

Mead wykazywał też wyjątkowe zainteresowanie rolą komunikowania się w relacjach międzyludzkich. Sądził, że większość interakcji obejmuje proces, w którym jednostki osiągają wzajemne porozumienie poprzez użycie języka i innych podobnych systemów, stąd termin symboliczny interakcjonizm.

Paradygmat ten pozwala nam zrozumieć naturę interakcji w zwyczajnym życiu społecznym, ale również niezwykłe formy interakcji, co pokazuje następujący przykład. Emerson, Ferris i Gardner (1998) zamierzali zrozumieć naturę „molestowania”. Dzięki wywiadom z licznymi ofiarami molestowania, udało im się zidentyfikować różne motywacje molestujących, stadia w rozwijaniu się scenariusza molestowania, odpowiedzieć na pytanie, jak ludzie orientują się, że są molestowani i co mogą w związku z tym zrobić.

Przypisy

Wstęp

[1] W polskim przekładzie dostosowano treść tego załącznika oraz zawarte w nim ilustracje do polskiej wersji programu SPSS 11.0 (przyp. red. nauk.).

[2] Tylko po angielsku (przyp. red.).

Podziękowania

[1] Zawsze uważałem za zabawne powtarzanie, że Sheila wyszła za swojego szefa. Po 35 latach mam wrażenie, że to ja ożeniłem się ze swoim.

Przegląd holograficzny

[1] W oryginale „underground” – określenie muzycznych środowisk alternatywnych (przyp. tłum.).

Rozdział 2

[1] W USA słoń jest emblematem Partii Republikańskiej, osioł zaś żartobliwym emblematem Partii Demokratycznej (wg: Władysław Kopaliński, Słownik symboli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1991, wyd. 2) (przyp. red. nauk.).

[2] W oryginale „patterns happen” (przyp. tłum.).

[3] Deklaracja Niepodległości, tłum. W. C. Borucki, w: W. C. Borucki, Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Liberty Book Publishing Co., Detroit 1953 (przyp. tłum.).

[4] G. H. Mead, Umysł, osobowość i społeczeństwo, tłum. Z. Wolińska, Warszawa 1975, s. 193–194 (przyp. tłum.).

[5] G. H. Mead, Umysł…, s. 214–216 (przyp. tłum.).