Autor tekstu: EWA GŁĘBICKA

Redakcja i korekta: BEATA JANKOWIAK-KONIK, AGNIESZKA KRASZEWSKA

Projekt okładki, skład i łamanie: SYLWIA ARSZENNIK

Zdjęcia na okładce: przód – Aleksander Jałosiński/FORUM, tył – Stanisław Bibrich/ze zbiorów IBL, Jakub Głębicki

Zdjęcia: EAST NEWS, FORUM, Dział Zbiorów Specjalnych Instytutu Badań Literackich (IBL) PAN, Gabinet Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego (BUW), Zakład Zbiorów Ikonograficznych Biblioteki Narodowej (BN)

© Copyright by Ewa Głębicka, 2016
© Copyright by Trzecia Strona, 2016

Żadna część ani całość niniejszej publikacji nie może być reprodukowana,ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny, nie może być użyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawnictwo Trzecia Strona dołożyło wszelkich starań, aby uszanować prawa autorskie twórców ilustracji zawartych w niniejszej publikacji. Autorów, do których nie udało nam się dotrzeć, prosimy o kontakt z Wydawnictwem.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wydanie I

ISBN 978-83-64526-48-0

Trzecia Strona
03–978 Warszawa, ul. Ateńska 6/93
www.trzeciastrona.pl
e-mail: wydawnictwo@trzeciastrona.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Maria Dąbrowska, 1950 rok
(ze zbiorów IBL)

„Uwielbiam listonoszów”.
O korespondencji Dąbrowskiej[643]

„Uwielbiam listonoszów” – napisała Dąbrowska w liście do Stempowskiego z 16 IX 1947 r., należała bowiem do osób, dla których wymiana korespondencji stanowiła jedną z cenniejszych wartości życia. Po śmierci pisarki kuratorzy jej spuścizny literackiej ze zdumieniem stwierdzili, że pozostawiła ogromnych rozmiarów Dzienniki, pisane od 1914 r. niemal do dnia śmierci w maju 1965 r. Po dwukrotnym wydaniu ich drukiem w latach 1988 i 1997–2000 przez Tadeusza Drewnowskiego (w 7 tomach) na wiele lat przyćmiły one Noce i dnie oraz inne utwory Dąbrowskiej. Odtąd czytane były jako najznakomitsze współczesne świadectwo polskiej rzeczywistości tych lat[644]. Dzienniki pisarki nie były ostatnią niespodzianką – w zbiorach dokumentów Dąbrowskiej, stanowiących, obok rękopisów Iwaszkiewicza w Stawisku, największy zasób archiwalny literatury współczesnej, pozostały także ogromne zbiory epistolograficzne. Okazało się, że każdemu okresowi życia Dąbrowskiej towarzyszyła rozległa korespondencja. Jej pokolenie wprawdzie wizytowało się nieustannie, ale także korespondowało. W listach Dąbrowska powierzała swoje osobiste sprawy i najtajniejsze myśli tym najbliższym, do których najszczerzej pisała: Marianowi Dąbrowskiemu, potem Stanisławowi Stempowskiemu, Jerzemu Stempowskiemu i Annie Kowalskiej. List zastępował codzienną rozmowę, dawał poczucie niezerwanej rozstaniem więzi, stwarzał pozór obecności i obłaskawiał samotność nad kartką papieru.

Była skrupulatną korespondentką, przestrzegającą zasad dobrego wychowania. Na każdy z listów z reguły odpowiadała, rzadko zdawkowo. Do tego – zwykle odnotowywała na kopercie nadawcy datę odpowiedzi, a same listy starannie przechowywała w pudłach, na których były adnotacje dotyczące korespondentów: Przyjaciele, Bliscy, Znajomi, Zagranica, Interesanci. Może dzięki temu, mimo upływu lat, tak wiele cennych listów ocalało. Porządek wprowadzony przez pisarkę ułatwił potem archiwistom i badaczom identyfikację wielu nadawców. Niektóre z tych zespołów, np. korespondencja z przedwcześnie zmarłym mężem i Stanisławem Stempowskim, były tak ważne dla pisarki, że w czasie bombardowania Warszawy i w okresie powstania warszawskiego zabierała je ze sobą do piwnicy, pełniącej wtedy funkcję prowizorycznego schronu, by ocalić od zniszczenia. Po upadku powstania, mimo złamanej prawej ręki, tę najcenniejszą dla siebie pamiątkę wyniosła z Warszawy.

Spośród tysięcy listów, składających się na korespondencję Dąbrowskiej z setkami osób i instytucji, kilka zespołów zasługuje na szczególną uwagę, tj. wspomniane wyżej korespondencja z mężem, ze Stanisławem Stempowskim i jego synem Jerzym, znanym w prasie emigracyjnej pod pseudonimem Hostowiec i w końcu – korespondencja z bliską przyjaciółką, Anną Kowalską (za lata 1943–1964; łącznie 3170 listów). Poza okazjonalną korespondencją z pisarzami krajowymi jest też kilka niezwykle interesujących, choć objętościowo nie tak obszernych bloków korespondencji z pisarzami, którzy po II wojnie pozostali na emigracji: z Tadeuszem Sułkowskim (56 listów; wydane w 2007) i Kazimierzem Wierzyńskim (zespół za lata 1926–1965 liczy blisko 300 listów). Co ciekawe – szczególnym dopełnieniem tego ostatniego dialogu jest głos z boku – listy Kowalskiej do Wierzyńskiego z lat 1961–1967, dotyczące głównie spraw związanych z Dąbrowską, w tym kwestii testamentu i spuścizny po autorce Nocy i dni.

Marian i Maria Dąbrowscy, 1924 rok
(Muzeum Literatury/EAST NEWS, zbiory IBL)

Specyfikę listów, w odróżnieniu od zapisów dziennika, wyznaczają filary fragmentaryczności i nieobecności – autor listu opisuje te wydarzenia, których adresat nie jest świadkiem – listy dotyczą wszak okresów rozstania. Odtwarzana na ich podstawie rzeczywistość zwykle dzieli się na wyraziste sekwencje, niebędące pełnym, chronologicznie ciągłym opisem życia. Jest to sytuacja dwojga korespondentów, którzy rozstali się na krótko. Odmienna jest sytuacja, gdy korespondentów przez wiele lat dzielą granice i systemy polityczne, tak jak w przypadku korespondencji Dąbrowskiej z pisarzami emigracyjnymi: Sułkowskim, Jerzym Stempowskim i Wierzyńskim. Tu relacje o losach tworzą swoistą narrację, układającą się w bardziej spójną, dającą się odtworzyć całość biograficzną, chociaż korespondencja ta zawierała innego rodzaju ograniczenia, np. cenzuralne.

Marian Dąbrowski

Edytor prywatnych zapisków, często zawierających wiele intymnych szczegółów życia osobistego, zawsze staje przed pytaniem, czy ma pełne prawo ich publikowania. W przypadku listów Marii i Mariana Dąbrowskich[645] zgoda na ogłoszenie drukiem wyszła od samej pisarki. W Dziennikach pod datą 10 stycznia 1944 r. pisała o tych listach:

Chciałabym je uchronić, żeby gdzieś kiedyś – bodaj już po setkach lat – żeby ludzie kiedyś zobaczyli w olśnieniu, jak w Polsce miłowano...

Sporządzając kopie listów swoich i męża, Dąbrowska opatrzyła maszynopis takim oto komentarzem:

Przepisuję te cudem po zniszczeniu Warszawy ocalone listy, aby w razie jakiejś nowej katastrofy wojennej gdzieśkolwiek bodaj ocalała raz jeszcze ta jedyna widoma pamiątka naszej miłości. Piszę w dwu egzemplarzach. Maria Dąbrowska. Zduńska Wola koło Łowicza, d. 13 grudnia 1944 r. [646]

Maria Dąbrowska i Stanisław Stempowski w Truskawcu, 1937 rok
(ze zbiorów BN)

Nie ulega wątpliwości, że oba zapisy skierowane zostały do przyszłego edytora. Z myślą o osobach trzecich Dąbrowska dokonywała w listach znaczących zmian i poprawek. Zabiegi te potwierdzają przeświadczenie, że nie tylko liczyła się z upublicznieniem korespondencji, ale że wręcz sposobiła ją do publikacji. Niektóre z dokonanych przez Dąbrowską poprawek mają charakter odruchowych, powierzchownych zmian stylistycznych, są też jednak zmiany bardziej znaczące. W wielu wypadkach słowa i wyrażenia kolokwialne usuwała, zastępując je sformułowaniami mniej nacechowanymi, np. występujące w swoim liście dosadne określenie „byle jucha” zastąpiła słowami „byle kto”. Przepisując list z frontu, zawierający wzmiankę o rewindykacji kościoła w Leśnej, pominęła – z całą pewnością rozmyślnie – całe zdanie, gdzie mowa jest o paleniu krzyża cerkiewnego z rozkazu Mariana Dąbrowskiego. Na niektórych rękopisach listów męża Dąbrowska komentowała na marginesach poruszające ją stwierdzenia, zdarzało się czasem, że podawała nazwiska osób występujących tylko pod imieniem czy pseudonimem. Zakończywszy 29 stycznia 1945 r. przepisywanie części zachowanej korespondencji z mężem (nie przepisywała kart pocztowych), Dąbrowska opatrzyła maszynopis wyjaśnieniem:

Listy te, przypadkiem zachowane, stanowią bardzo drobną część naszej korespondencji, idącej w tysiące listów i pocztówek, gdyż były okresy, kiedy pisywaliśmy do siebie co dzień, a nawet, zwłaszcza w młodości, po dwa razy na dzień. Żyjąc w burzliwych i niespokojnych czasach potraciliśmy gdzieś te listy w licznych wędrówkach i przygodach naszego życia[647].

Fragmenty tej epistolografii pisarka wykorzystała w Nocach i dniach jako listy Marcina Śniadowskiego, dokonując w nich znacznych zmian natury literackiej – usuwała zwroty zbyt emocjonalne i nieco „chłopięce” oraz egzaltowane tyrady pisane w młodopolskiej manierze[648].

„...podróżować z Tobą listami”. Stanisław Stempowski

Poznali się w roku 1924 w siedzibie Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, gdy pisarka zdecydowała się porzucić pracę biurową i poświęcić się twórczości literackiej, a jej miejsce za biurkiem zajął, z protekcji Mariana Dąbrowskiego właśnie Stanisław Stempowski.

Mnie również nie postało w głowie, że siwy młodzieńczy pan, który mnie wówczas przyjął tak niezręcznie bukiecikiem fiołków, stanie się za kilka lat i też na zawsze wielką moją miłością, najwierniejszym i najoddańszym towarzyszem mojego życia[649].

Korespondowali ze sobą, zanim się spotkali. Stempowski utrzymywał bliskie kontakty z Marianem Dąbrowskim; znali się z jednej z wolnomularskich lóż polskich, pozyskani do masonerii przez brata Mariana, Józefa Dąbrowskiego (Grabca). Pierwsze, grzecznościowe listy Dąbrowska i Stempowski wysyłali sobie jeszcze za życia Mariana Dąbrowskiego i widać po nich, że korespondencja ta dawała obojgu wiele satysfakcji – Dąbrowska znalazła w Stempowskim (o ileż doskonalszego niż w mężu) partnera wymiany zdań o literaturze, znakomicie zorientowanego także w najnowszych publikacjach prasy literackiej i społecznej. Można odnieść wrażenie, że przyszła autorka Nocy i dni popisywała się nieco przed nim swoją erudycją, ten zaś nie szczędził jej czołobitnych komplementów i wyrazów entuzjastycznego uznania dla jej ostatnich utworów literackich, zwłaszcza po opublikowaniu Ludzi stamtąd.

Nietuzinkowa, ciepła i przepełniona mądrością postać, jaką był Stempowskiego, jego ogromna erudycja i – co nie bez znaczenia – poczucie humoru, były dla Dąbrowskiej antidotum na traumę związaną z przedwczesną śmiercią męża jesienią 1925 r. Obdarzyła wkrótce miłością Stempowskiego, który od lat żył w separacji żoną. W 1927 r. zamieszkali razem, ale nigdy się nie pobrali. Publicznie, a także w kartkach pocztowych zwracali się do siebie per „pan”, „pani” – stąd w korespondencji i w dzienniku Dąbrowskiej żartobliwe imię Paneczek, jakim nazywała towarzysza życia. Stempowski nigdy nie zajął miejsca Mariana Dąbrowskiego; jego obecność uratowała Marię przed jakąś mroczną ostatecznością na granicy powracających myśli samobójczych, pozwalając jednocześnie, by „ten pierwszy” stał się swoistą legendą, fantomem, nie tak znów wiele mającym wspólnego z rzeczywistą postacią[650].

[...] p. Stempowski to moja jedyna dziś pociecha i ukojenie [...]. Płynie przez niego strumień jakiejś cichej siły, o której może sam nie wie, a która się udziela i uzdrawia. W promieniu jego obecności cierpienie się ucisza i nazwę to szczęściem, że go co dzień teraz widzę. Ale kiedy odchodzi, tęsknota i cierpienie rozprzestrzeniają się z tym większą chyżością. Miru, nie myślałam, że aż na tyle różnych sposobów potrafi mnie tęsknota do Ciebie nachodzić. Napiszę Ci, jedyny, jak ty mnie kiedyś w liście napisałeś: „Co ty wyprawiasz, że ja tak za tobą tęsknię, że cię tak pragnę, czy ty tak tęsknisz za mną, czy to możliwe?” Zwracam ci te twoje własne słowa i z nawiązką. O mój chłopcze, chłopcze, nie przyszło mi na to szczęście, o którym marzyłam w kaprysach mojej rozwydrzonej natury – żeby ci nareszcie naprawdę okazać, jak cię kocham. Tak chciałam i już nie zdążyłam (Dz. 13 IV 1926).

Od lewej: Stanisław Stempowski, Maria Dąbrowska, Stanisław Posner, Leon Niemyski, Barbara Niemyska i Ksawery Niemyski, 1929 rok
(ze zbiorów IBL)

Maria Dąbrowska, Stanisław Stempowski i Maria Kownacka. Warszawa, 1934 rok
(ze zbiorów IBL)

Stempowski, starszy od pisarki o niemal dwadzieścia lat, w młodości działacz społeczny związany z PPS, współpracownik „Prawdy” Aleksandra Świętochowskiego, współzałożyciel socjalistycznego „Ogniwa”, po 1920 r. minister rolnictwa i zdrowia Ukraińskiej Republiki Ludowej, wolnomularz, wielki mistrz Wielkiej Loży Narodowej Polski, wybitna osobowość lewicującej inteligencji polskiej – był dla pisarki bodaj najważniejszym towarzyszem życia. Spędzili ze sobą ćwierć wieku, Stempowski zmarł na rękach Marii w 1952 r. Dużo wyjeżdżali osobno – on do rodziny i do przyjaciół na Kresach: do żony i syna Huberta w Zarzeczu, przyjaciela, Henryka Józewskiego, w Łucku i Juliusza Poniatowskiego, wówczas kuratora gimnazjum krzemienieckiego, ona – na wiele miesięcy do sanatorium w Jaworzu, gdzie powstało wiele rozdziałów Nocy i dni, na wojaże zagraniczne, wakacje oraz wizyty u rodziny i przyjaciół. Wszystkim tym wyjazdom towarzyszyła korespondencja, potrzeba pisania, zastępującego codzienne wspólne życie i rozmowy. Ten zespół listów ma charakter przede wszystkim bardzo osobisty – to świadectwo najpierw przyjaźni, potem miłości i przywiązania, a nade wszystko niezwykłej więzi intelektualnej, łączącej dwie wybitne osobowości twórcze. W 1930 r. Stempowski pisał:

[...] sprawa dziwna, która jest i toczy się między nami, a której rąbeczek uchyliłaś odważnie w swej karcie. Zdaje mi się, że dla tej jej fazy, którą teraz przeżywamy, znalazłaś właściwe określenie: adoracja, ale wzajemna. Współżycie nasze tedy byłoby – używając formuły starego Krzemińskiego – stowarzyszeniem się dla adoracji. Zapewne, nie ma już w tym niepoczytalnej żarliwości wiosny, ani nienasyconości lata, ale jest spokojna cisza zadumanej jesieni. Podmuchy zimy i dni szare jeno podkreślają i cenić każą uciekające uśmiechy jesiennego słońca – adoracji (list z 22 X 1930).

Trwająca prawie trzydzieści lat wymiana listów Dąbrowskiej ze Stanisławem Stempowskim wpisuje się w nowy, oparty na diariuszach i epistolografii nurt badań nad jej życiem i twórczością, zapoczątkowany serią kolejnych wydań jej Dzienników w opracowaniu Tadeusza Drewnowskiego, a następnie kolejnymi edycjami jej korespondencji.

Listy Marii Dąbrowskiej, podobnie jak jej diariusz, są przede wszystkim arcyciekawym świadectwem jej życia prywatnego, zawierają też komentarze odnoszące się do bieżących wydarzeń społecznych, politycznych i kulturalnych oraz liczne wypowiedzi i relacje na temat własnej twórczości. Po opublikowaniu Dzienników korespondencja pisarki jest nie mniej istotnym, a przy tym równie frapującym zbiorem dokumentów jej życia. Wydawanie kolejnych zespołów listów ma ogromne znaczenie dla rozpoznania nieznanych aspektów życia i twórczości obojga korespondentów, zawiera niewypowiadane publicznie sądy i oceny, stanowi też swoisty zapis życia społecznego i politycznego XX w., daje sylwetki przyjaciół i znajomych, w tym ludzi z pierwszych stron gazet i pierwszych rzędów sali sejmowej. Oboje byli osobami funkcjonującymi w szerokim kręgu towarzyskim, oboje też mieli przemożną potrzebę dzielenia się swoimi wrażeniami i myślami.

Stanisław Stempowski jest obecnie postacią nieco zapomnianą i niesłusznie postrzeganą głównie w kategoriach późnego towarzysza życia pisarki. To prawda, w swoich listach przedstawia się jako niespotykanie ciepły i troskliwy, opiekuńczy duch pisarki, przeżywającej załamanie psychiczne po śmierci męża. Ale przypomina się też czytelnikowi jako człowiek wysokiej kultury osobistej, znakomicie dowcipny. To Stempowski wprowadził pisarkę w środowisko reprezentowane przez takie osobistości jak Henryk Józewski, Stanisław Posner, Ludwik Krzywicki, które wywarło przemożny wpływ na ukształtowanie się jej dojrzałego światopoglądu i filozofii życia. To on był jej przewodnikiem po wysokiej literaturze i publikacjach dotyczących spraw społecznych.

Rozległość chronologiczna tej korespondencji jest imponująca, obejmuje bowiem okres od apogeum Niepodległej, poprzez koszmar II wojny, po mroki komunizmu. Mamy więc żywe świadectwo wydarzeń historycznych, oglądanych i ocenianych przez dwie wybitne indywidualności. Z perspektywy życia osobistego Dąbrowskiej jest to blisko trzydzieści lat od śmierci męża po kres życia Stempowskiego. Z punktu widzenia pracy literackiej – obserwujemy w listach jej dojrzewanie jako pisarki, od sukcesu Ludzi stamtąd po klęskę Przygód człowieka myślącego.

Kłopotliwym utrudnieniem w lekturze korespondencji bywa sytuacja, gdy list jest kontynuacją wcześniejszej rozmowy, prowadzonej jeszcze przed wyjazdem jednego z piszących. Listy stały się z czasem płaszczyzną, na której toczyły się rozmowy o polityce.

Co do opozycji i składania mandatów, to Ty miałabyś rację teoretycznie, gdybym ja nie miał jej praktycznie. Bo w praktyce to nie z dżentelmenami sprawa i nie ma takiej siły, która by zmieniła dalszych na liście do zrzeczenia się. Przecież o to było już tyle kramu. Ci, co przeszli głosami robotników PPS, żeby przejść do B[BW]R powinni byli złożyć mandaty – a tego nie uczynili. To samo było z „Wyzwoleniem”. A jakże wygląda ten rozłam w ChD – przeszli głosami swej partii i za jej pieniądze, a teraz za cenę notariatu dla Smólskiego on ich przeprowadza na podwórko rządowe. W tych warunkach, gdzie nie ma charakteru, a jest nabywca – czysta teoria wyjścia, taka prosta, jest nie do pomyślenia

– pisał Stempowski w liście z 7 lutego 1934 r. Domyślamy się więc, jak bardzo wydarzenia zewnętrzne absorbowały ich, jak były ważne, skoro dyskusję w zaciszu domowym kontynuowano pisemnie. Po zamachu na Bolesława Pierackiego 15 czerwca 1934 r. Dąbrowska relacjonowała reakcje przyjaciół na to wydarzenie:

Henryk [Józewski] siedział ze mną dość długo, wypił herbaty, zjadł konfitur – papierosów nie paliliśmy – i rozmowa toczyła się jak możesz sobie wyobrazić. Był w żałobnej opasce, natomiast Wacek [Dąbrowski] przyniósł swoją w kieszeni. Na ulicach coraz więcej widzi się żałobnych opasek. Rosną dwie legendy o charakterze i postaci człowieka, jedna – prywatna, zgodna u wszystkich najbliższych nawet współpracowników, druga, oficjalna – uroczysta. Czyżby cała historia była w taki sposób skłamana. A może kłamstwo jest prawdą, i na odwrót? A my chodzimy do góry nogami?[651]

Znajdujemy tu też wypowiedzi, które – czytane z obecnej perspektywy – zadziwiają pewną naiwnością. I tak na przykład – lektura listów z sierpnia 1939 r. nie wskazuje, by Dąbrowska i Stempowski zdawali sobie sprawę z groźby wybuchu wojny. Pisarka przebywała w Ciechocinku i narzekała na nudę i drożyznę. Sygnały w listach Stempowskiego wiązały się raczej z próbą jej uspokojenia i także nie mówią o świadomości zbliżającego się zagrożenia.

Można się wściec – pisał Stempowski – czytając w gazetach coraz to nowe pomysły niepokojenia świata. Zaiste szatany, złośliwe i zwyrodniałe! Spotkałem w tramwaju Łubieńskiego Michała z MSZ, pokazałem mu depeszę o mobilizacji w Rumunii i Serbii, ogromnymi literami krzyczącą. Uśmiechnął się i odrzekł, że o tym nic nie wiedzą, i że to Niemcy sami rozsiewają trwogę na świecie (list z 14 VIII 1939).

A przecież sygnałów było więcej; w kolejnym liście Stempowski informował:

Wśród listów znalazł się list Zawodzińskiego, który Ci odsyłam, po przeczytaniu. Wbrew temu co pisze, na kopercie podał adres: Rtm. Zaw[odziński], Kozienice, ul. Bandurskiego 8, a pisze, że wrócił do Warszawy (list z 16 VIII 1939).

Ze zdziwieniem czyta się naiwne wyobrażenia Dąbrowskiej, będące powtórzeniem jej marzeń sprzed wybuchu I wojny światowej, gdy pisała, że „dla Polski im prędzej to wszystko wybuchnie, tym lepiej. Nigdy już nie będzie równie pomyślnej dla nas koniunktury” (list z 19 VIII 1939).

Listy dają też wgląd w „kuchnię” twórczości. Czytelnik listów może śledzić, jak – widziana z perspektywy domowej – toczyła się praca literacka obojga korespondentów. Dotyczy to zwłaszcza zmagań Dąbrowskiej z Nocami i dniami. Stempowski był pierwszym czytelnikiem, doradcą i surowym recenzentem powstającej wówczas powieści; lektura listów pokazuje, jak wiele pisarka mu zawdzięczała: nie tylko całe frazy włożone w usta bohaterów, a wyjęte z listów, ale też sugestie skrótów, porządek w planie powieści, nazwiskach i imionach bohaterów.

Notatki Stanisława Stempowskiego dotyczące Nocy i dni
(ze zbiorów BUW)

Inaczej niż Marian, Stanisław dostrzegł w Dąbrowskiej niezwykły, oryginalny talent i nie szczędził jej zachęty do pracy twórczej. W okresie, gdy pomysł napisania powieści nie był jeszcze skrystalizowany, mobilizował ją:

Tak, tak. Odwalić jak najprędzej przekłady i recenzje, wśród których upadają śmieszne wątpliwości, a zanurzyć się w te właśnie podspodnie nurty swoje i wynosić stamtąd cudne skarby na świat, nie zatajać jak skąpiec, i nie marnować – jak nie powiem kto. Nie ginie się dla kogoś czy czegoś – czas przychodzi i nie ma rady. Trzeba wydać na świat. Tylko się skupić w sobie i wsłuchać w to, co mi pogrywa (list z 5 VII 1926).

Jak świadczą listy, aktywność literacka Stempowskiego miała inny charakter – próbował sił w twórczości przekładowej, publicystycznej, pisał nawet komedię rodzinną (!), był cierpliwym redaktorem artykułów Dymitra Fiłosofowa, konsultował i poprawiał przekłady Marii Czapskiej. Dąbrowska – co ujawniają listy – zawdzięczała mu sporo, gdy podjęła się przekładów opowiadań Czechowa; Stempowski dokonał ich tłumaczenia filologicznego, ona rzecz opracowała literacko. W liście z 6 grudnia 1950 r. czytamy:

Czechowa zacząłem już tłumaczyć, mianowicie Czarownicę (Beдьмa). [...] ...tłumaczę z przyjemnością, z myślą, że bodaj to komuś się przyda i nie pójdzie do szuflady. Pisać staram się wyraźnie i szeroko, żebyś mogła temu nadać postać godną Ciebie, bo nie chcę figurować na przekładach [...].

Listy dokumentują też ogromny wysiłek, jaki oboje włożyli w prace Instytutu Gospodarstwa Społecznego nad wyborem i przygotowaniem do publikacji Pamiętników bezrobotnych, Pamiętników chłopów i Pamiętników emigrantów.

W korespondencji tej odnajdujemy relacje z lektur (oboje czytali bardzo wiele, także w językach obcych, obficie cytując w listach ważne dla nich fragmenty). Po ukazaniu się nowej powieści Iwaszkiewicza Dąbrowska w 1938 r. pisała z wakacji nad morzem:

Przeczytałam tu Iwaszkiewicza Młyn nad Utratą. To bardzo ładna rzecz, wcale nie myślałam, że on jest takim dobrym powieściopisarzem, że się tak wyrobił. Żadnego efekciarstwa, wielka prostota i dyskrecja w malowaniu tragizmu życia tak jakoś niechcący. To była dla mnie niespodzianka... (list z 20 VIII 1938).

Maria Dąbrowska i Stanisław Stempowski
(ze zbiorów IBL)

Zadziwia rozległość lektur obojga. Prawda, że Dąbrowska była okresowo stałą recenzentką w czasopismach (np. w „Głosie Prawdy” Stpiczyńskiego), że dostawała wiele książek od znajomych i zaprzyjaźnionych pisarzy, ale też dobierała lektury wedle osobistego klucza: czytała filozofów, socjologów, książki historyczne i społeczno-polityczne. Dyskutowano też artykuły z bieżącej prasy.

Posyłam Ci „Wiadomości Literackie” – pisała Dąbrowska – dosyć puste, choć i pod pewnym względem ciekawe. Na pierwszej stronie artykuł Broniewskiego o Dnieprogesie – stek naiwnych bredni, z których nawet co nie inteligentniejszy zwolennik sowietów musiałby się uśmiać. [...] typowemu psychicznie drobnemu bourgeois polskiemu, dech zatyka ze zdumienia przy oglądaniu pierwszy raz pieców hutniczych, i opisuje ze straszną gadatliwością rzeczy, które oglądać można w Polsce, nie wyjeżdżając nawet tak daleko, jak do Jaworza![652]

Listy te to także miejsce rozważań na temat istoty twórczości artystycznej czy sądów o własnej twórczości. Cytowana niżej wątpliwość pokazuje, jak wobec zbliżającej się ofensywy socrealizmu bezradnie czuła się Dąbrowska.

Myślę o tym, że co ja mogę dać ojczyźnie, która nie jest w stanie [podkr. M.D.] skonsumować moich wartości. Kto daje rzeczy nad stan swojego kraju, wydaje się być dającym bardzo mało (list z 7 V 1947).

Znajdziemy też oczywiście liczne komentarze do współczesnego życia literackiego, plotki o pisarzach, informacje o niedogodnościach związanych z pracą literacką – poczynając od kondycji materialnej, a na uciążliwościach cenzury kończąc. Z korespondencji dowiadujemy się więc, że artykuł Dąbrowskiej o powstaniu warszawskim pt. Trzeźwość i patos[653] nie został opublikowany z powodu ingerencji cenzury, których, za namową Stempowskiego, Dąbrowska nie przyjęła. Podobnie w 1949 r. nie zostały wydane opowiadania z planowanego tomu nowel okupacyjnych Pożegnanie z przeszłością. Wiele mówiący jest rejestr ingerencji w Pamiętnikach Stempowskiego, zabawnie zestawiony w jego liście z 18 lutego 1950 r.:

Oto niektóre poprawki cenzora: zamiast dworek – domek; salon wzięty w cudzysłów (nie może być salonu!); firanki koronkowe w dwu oknach – usunięte. Następnie usunięte: 1) scena w salonie z tacą i kawą i gośćmi; 2) dżdżu poprawił na deszczu! 3) kwitariusze na biurku! (dowód, że Ojciec był ziemianin. W ogóle przerobił mi ojca zupełnie!) 4) ustęp o tym, że ojciec pracował w polu wespół z robotnikami (obszarnik, wyzyskiwał robotników zapewne!). 5) strój piastowy przerobił na Piasta. 6) Cały ustęp liryczny o służbie „prostych ludziach i zwierzętach (w ogóle służby nie mogło być, tak samo jak Żydów) 7) cały duży ustęp o klucznicy Chrzanowskiej, którą całowałem w rękę, o córce jej Saluni, o Antosi, jedynym oficjaliście ojca starym Jewtuchu, który nauczył mnie szanować węże domowe i jaskółki; 8) wędrowny „kacap” Pańko przerobiony na „stolarza”. 9) Ogromny ustęp o warunkach [dziwacznych?] z hutą szklaną i stosunku Ojca do tej fabryki – cały! 10) O budowie nowego domu; i dalej całe stronice usunięte! Wszystkiego nie wynotowuję, bo to nudne. Ale ręce opadają.

W odpowiedzi na tę wiadomość Dąbrowska pisała z goryczą:

Przecież przy tej surowości cenzury przestaną w końcu wychodzić polskie książki; nie aby pisarze nie chcieli sprostać zadaniu, ale że w ogóle przy najlepszej woli nie potrafią zadowolić tak bardzo kapryśnych panów. [...] Jesteśmy niepotrzebni i musimy się z tym pogodzić, ciesząc się, że pozwalają nam dożyć do końca naszych dni (list z 21 II 1950).

Powodem pisania listu jest najczęściej wyjazd któregoś z korespondentów, zrozumiałe więc, że zawierają one szczegółowe opisy podróży. W przypadku listów niezwykle ruchliwej Dąbrowskiej mamy do czynienia z niemal gotowymi reportażami. Jugosławia, Włochy, Finlandia, Litwa, Łotwa, Estonia, wycieczka statkiem „Kościuszko” – listowe relacje z tych wojaży stały się punktem wyjścia do tekstów publikowanych następnie w prasie. Zwłaszcza pobyt we Włoszech był dla Dąbrowskiej silnym przeżyciem, listy z tej podróży dostarczają czytelnikowi niezwykłych wrażeń[654]. Jedynie czas okupacji nie sprzyjał wojażom, jednak i z tego okresu zachowały się znakomite opisy wyprawy Dąbrowskiej do zajętego przez Rosjan Lwowa, pozwalające spojrzeć na losy przyjaciół: Blumenfeldów, Kowalskich, Barbary Wolskiej i innych. Tylko niektórych z tych przyjaciół Dąbrowska i Stempowski spotkają w kraju po 1945 r., gdy fala repatriantów z Kresów zostanie przesiedlona do Wrocławia; wśród nich będą Kowalscy i profesorowie uniwersytetu lwowskiego. W listach tego czasu odnajdziemy też tragiczne wieści o rodzinie Dąbrowskiej: o powstańczych losach i śmierci Jadwigi Szumskiej, o wojennych kolejach życia rodziny Stanisława Szumskiego, o angielskich peregrynacjach Bogumiła Szumskiego w Brygadzie gen. Maczka i powojennych jego losach po powrocie do kraju. Stempowski natomiast żył w nieustannym niepokoju o osiadłego w Bernie syna, od którego listy dochodziły rzadko, o aresztowane i wywiezione do obozu koncentracyjnego wnuczki, kłopotał się też problemami tułającej się po prowincji żony, Marii Stempowskiej.

Wycieczka dookoła Europy statkiem „Kościuszko”. Na pierwszym planie w środku Maria Dąbrowska i Maria Pawlikowska. Ateny, 1935 rok
(ze zbiorów IBL)

Ogromny blok korespondencji wiąże się z powojennym wrocławskim adresem Anny Kowalskiej, który przez długie miesiące bywał także adresem Dąbrowskiej. Stempowski stał się strażnikiem warszawskiego domu przy ul. Polnej i administratorem wszystkich spraw towarzyszki życia. Jego codzienne „kroniczki życia polnego” to urzekające dowcipem i ciepłem, czasem sarkastyczne relacje z codziennych spraw trudnego powojennego życia stolicy, rodziny, przyjaciół. Jednocześnie miał poczucie, że Dąbrowska oddala się w niebezpieczne rejony. Był świadomy emocjonalnych uwikłań Dąbrowskiej i delikatnymi aluzjami, czasami tylko stanowczym słowem, dawał do zrozumienia, że wie, co kryje się za jej płonnymi deklaracjami. W 1946 r. pisał do Dąbrowskiej do Wrocławia: „Zastanowił mnie również pewien motyw, stale powtarzający się w Twoich listach do mnie z szerokiego świata: «Polna jest najcudniejszym miejscem na świecie». Właśnie odczytywałem teraz Twoje listy do mnie z Jaworza i z innych piękniejszych miejscowości na świecie – i tamten refren wciąż brzmi. Pamiętam i Twój wykrzyknik po powrotach z podróży: «Po co ja właściwie wyjeżdżałam, kiedy tu tak dobrze!»” (list z 12–16 VII 1946); w kilku kartkach załączał pozdrowienia: „Całuję Mary – Annę”. Aluzja do wyjazdów Dąbrowskiej w okresie międzywojennym do Jaworza ma także swój ciężar, wszak w uzdrowisku Dąbrowska nie tylko pracowała nad Nocami i dniami, ale też przeżywała tam gwałtowny romans z Jerzym Czopem.

Maria wyjeżdżała częściej i na dłużej. Siłą rzeczy listy Stempowskiego dotyczyły więc w pierwszej kolejności spraw domu. W każdym niemal liście wysyłał z Polnej zarówno relacje ze swoich zmagań ze służącą oraz raporty o dostawach węgla i pilnej poczcie, jak też informacje o wszystkich gościach i swoich wizytach – a przede wszystkim opisywał przebieg i tematy rozmów. Ale otrzymujemy też zamkniętą w szczególe ilustrację codziennego życia Warszawy:

[...] podczas mojej nieobecności przyszedł drab z elektrowni i zamknął światło pomimo protestów Frani, że rachunek zapłacony. Po powrocie znalazłem rachunek, ten który ciągle zapominałaś brać idąc na pocztę – i zobaczyłem, że zapłacony 22-go, a światło mi zamknęli 28-go tj. w sześć dni. [...] okazuje się, że Elektrownia uczyniła to świadomie, żeby ukarać za to, że rachunek był wystawiony 31 XII, a opłacony w dwa tygodnie po terminie. [...]. Widziałem dziś, idąc do Elektrowni (jadąc!) śliczny wschód słońca i tłumy biednych, wystraszonych i przygnębionych ludzi, spieszących do pracy (list z 29 I 1949).

Korespondencję tę dobrze jest czytać równolegle z Dziennikami Dąbrowskiej, a za okres „wrocławski” – z Dziennikami Anny Kowalskiej. Ujawnia się wówczas swoista gra, prowadzona przez korespondentów, po to, by nie kłamiąc – jednocześnie nie ranić. Podjęli ją oboje w akcie wzajemnej lojalności i ze świadomością, że to konieczne. Czasem tylko górę brało rzadko ujawniane zniecierpliwienie, rozgoryczenie i poczucie samotności.

Otóż te zmiany w cielsku zmieniły mnie, że sam siebie nie poznaję. Zamiast radującego się życiem, pogodnego i lekkomyślnego, który tak obronną ręką przebył 33-letnią tułaczkę, poczułem w sobie smutnego, zgorzkniałego starca, który o każdej rzeczy myśli „czy już warto?”. Już mi się niczego nie zachciewa, tylko chciałbym z uśmiechem na ustach i żartem uczynić skok w nicość[655].

Chronologiczną lekturę korespondencji utrudnia fakt, iż nie zawsze listy docierały do adresata regularnie. Mowa o okresie okupacji, ale też latach powojennych, gdy były cenzurowane. W liście z 20 października 1949 r. Dąbrowska pisała:

Jestem zdumiona, że listy moje, wysłane, jeden 13-go, natychmiast po przyjeździe, drugi 14-go przybyły dopiero 18-go, czyli że pierwszy szedł sześć, drugi pięć dni. Ponieważ jednocześnie, i razem z twoim listem, 14-go wrzuciłam list do Jurka i Bogusia, który otrzymali nazajutrz i na który już wczoraj otrzymałam odpowiedź, więc stąd jasny wniosek, że korespondencja wysyłana na Polną do mojego mieszkania jest zatrzymywana po drodze przez durniów jakichś, którzy sądzą, że tym wyświadczają przysługę państwu, gdy je tylko kompromitują, bo przecie trudno tej szykany nie zauważyć. I pomyśleć, że za to jeszcze komuś płacą, co za zmarnowane pieniądze! Chyba zacznę wysyłać listy w otwartych kopertach, żeby zmniejszyć niezdrową ciekawość.

A w trzy dni później: „W piątek 21-go dostałam czwarty list z 19 i 20 paźdz[iernika], a więc na drugi dzień. Widać panom ciekawskim znudziło się zaglądać” (list z 23 X 1949).

Szczególną (także edytorską) sytuacją był fakt, iż Dąbrowska, po upadku powstania warszawskiego przebywająca w Dąbrowie Zduńskiej, przepisywała swoją korespondencję z mężem i Stempowskim, dokonując przy tym istotnych zabiegów redakcyjnych. „Wstajemy późno − Po śniadaniu i sprzątnięciu − przepisuję dalej listy nasze. Na dole Rosjanie grają na harmonii” (Dz. 26 I 1945). Czyniła to nie tylko, by listy ocalić, ale też (podobnie jak w przypadku korespondencji z mężem) – przygotować je do publikacji. Włączyła do tego bloku również listy do Stempowskiego, których nigdy nie wysłała, a także fragmenty Dziennika, zapisane w konwencji listu (zapiski w Dziennikach z września 1926 r.). Nie wiadomo, czy autorka przekazała je adresatowi. Można przypuszczać, że tak się nie stało, zaś formuła listu została nadana znacznie później. Spośród siedmiu notatek dziennikowych, skierowanych do Stempowskiego, jedna zasługuje na szczególną uwagę. W jednozdaniowym maszynopisowym liście z 9 września 1926 r., wprowadzonym do odpisów (brak rękopisu), Dąbrowska pisze:

W tych dniach pierwszy raz śniłeś mi się, Paneczku, nie chory, zdrowy i wesoły. Stałeś i śmiałeś się swoim śmiechem fauna i trzymałeś mnie na rękach, tak jak raz było.

(list z 9. X 1926).

Podobny tekst odnajdujemy w Dziennikach:

W tych dniach pierwszy raz śnił mi się St. Nie chory. Zdrowy, wesoły. Stał i śmiał się swym śmiechem fauna i trzymał mnie na rękach, tak jak raz było. St. jest już w Warszawie, ale jest tak rozbity swoją chorobą, że zupełnie tragicznie bierze naszą przyjaźń, rozpacza, że „minął się ze mną w czasie” (Dz. 9 IX 1926).

Nie wiemy, który zapis został uczyniony pierwszy – czy list został przepisany do Dziennika, czy też kolejność była raczej odwrotna – list został dołączony do innych dopiero w trakcie pracy nad korespondencją na przełomie lat 1944/1945 w Dąbrowie Zduńskiej. W planowanej edycji tej korespondencji należałoby podjąć decyzję o włączeniu tego i podobnych sześciu listów do publikacji (mimo braku rękopisu), mając jednocześnie świadomość, że być może tym samym czyni się odstępstwo od bieżącego dokumentu na rzecz późniejszej kreacji literackiej.

List Marii Dąbrowskiej do Stanisława Stempowskiego, 16 lipca 1929 roku
(ze zbiorów BUW)

Jerzy Stempowski

Lata 1939–1945 były dla autorki Nocy i dni czasem, który przełamał jej życie. Jak pisał Andrzej Stanisław Kowalczyk:

Świat Dąbrowskiej został przez wojnę unicestwiony, jej pokolenie wyginęło na polach bitew, w obozach, koncentracyjnych i więzieniach, w komorach gazowych, na stepach Kazachstanu, w lasach i kopalniach syberyjskich. Formacja społeczna, z którą pisarka była tak ściśle związana, przestała właściwie istnieć, wojny nie przeżyło osiemdziesiąt procent przedwojennej polskiej inteligencji. Niemała część tych, co ocaleli, znalazła się na emigracji[656].

„Umieram na samotność – notowała Dąbrowska w Dziennikach pod datą 28 grudnia 1947 r. – ale tęsknię nie za żywymi, tylko za umarłymi. Niepodobna znieść tylu bliskich śmierci i nie dostać się na tę pozagrobową stronę jakąś częścią siebie”. Jej listy pisane po 1945 r. naznaczone są stygmatem okupacyjnych przeżyć i strat. Potrzeba kontaktów z kimś z dawnych, przedwojennych lat była być może jednym z powodów wieloletniej korespondencji z Jerzym Stempowskim, synem Stanisława. Listy te, do niedawna znane tylko wyrywkowo, przez wiele lat były owiane legendą, w 2010 r. opublikował je Andrzej S. Kowalczyk[657].

Wprawdzie początki dialogu Dąbrowska – Hostowiec sięgają 1926 r., czyli czasów, gdy zaczynało się wspólne życie jego ojca i Marii, ale początkowo były to okazjonalne, rzadko pisane listy. Gdy Jerzy po wybuchu wojny uszedł z kraju, a następnie pozostał na emigracji, odezwał się do Dąbrowskiej w 1942 r., jednak korespondencja toczyła się raczej wokół osoby Stanisława Stempowskiego. Dopiero po jego śmierci wymiana listów między pisarką a publicystą emigracyjnym rozwinęła się w pełni, z czasem przekształcając się w jeden z najciekawszych dyskursów intelektualnych w polskiej epistolografii współczesnej. Edycja zawiera 329 listów (nie wszystkie udało się odnaleźć, część została skradziona z Biblioteki w Bernie, gdzie je zdeponowano), często przypominających bardziej obszerną rozprawkę literacką czy filozoficzną niż list. Nie znajdziemy w tej korespondencji zbyt wielu wątków osobistych – oboje piszący przestrzegali zasad dyskrecji i dobrych manier, choć z biegiem lat coraz więcej miejsca zajmowały passusy dotyczące dolegliwości zdrowotnych i różnego rodzaju kuracji (Stempowski, mimo braku wykształcenia medycznego, był znawcą problematyki medycznej). Na poziomie emocjonalnym można część tej korespondencji odczytać także jako rodzaj „terapii, opierania się śmierci”[658]. Trwający wiele lat dialog między Dąbrowską a pozostającym poza krajem Hostowcem w znikomym stopniu dotyczył polityki, choć oboje żywo się nią interesowali, o czym świadczą Dzienniki Dąbrowskiej. Wynikało to z przekonania pisarki o niemożności, czy wręcz bezcelowości podejmowania tego typu dyskusji z emigrantami, którym odmawiała prawa do oceniania pozostających w kleszczach totalitaryzmu Polaków w kraju. Ten motyw jej niechęci i poczucia wyższości wobec środowisk emigracyjnych odnajdujemy także w listach do innych pisarzy zza żelaznej kurtyny. Z tego powodu – odmiennie niż zabiegający o rozgłos Melchior Wańkowicz – nie zdecydowała się na publikację na Zachodzie swojego wystąpienia z 1964 r., w którym wzięła w obronę „List 34” i jego sygnatariuszy[659]. Lektura listów Stempowskiego, a także jego publicystyki przekonuje, że podzielał on stanowisko Dąbrowskiej i rolę wychodźstwa widział w tworzeniu i promowaniu kultury i literatury polskiej.

Listy Stempowskiego układają się w zamkniętą opowieść o intelektualnych przygodach ich nadawcy, wybitnego intelektualisty, erudyty, poruszającego się z jednakową łatwością tak po obszarach literatury powszechnej, jak i filozofii. Warto przywołać w tym miejscu przypomniane przez Gustawa Herlinga-Grudzińskiego stwierdzenie Hostowca, że gdyby nie konieczność zarobkowania, nie pisałby do druku, bo jedyną formą sensownego czernienia papieru wydawały mu się listy do przyjaciół[660]. Dla Dąbrowskiej z całą pewnością były one ożywczym tchnieniem wolnej myśli, zaś jej relacje były dla Stempowskiego przede wszystkim źródłem informacji o rodzinie i stale go pasjonujących wydarzeniach literackich i kulturalnych w Polsce. Wymieniali się też opiniami o własnych utworach, choć trzeba przyznać, że opinie te były raczej zdawkowe. Wydaje się, że ceniąc się wzajemnie jako partnerzy intelektualnej dyskusji, twórczość interlokutora lokowali na marginesie tej literackiej przyjaźni, jaka wyrosła poprzez ich korespondencję. Znamiennym przykładem jest wstęp Jerzego Stempowskiego do francuskiego przekładu opowiadania Dąbrowskiej Klara i Angelika[661], w którym stwierdził, że „wiele cech charakteru przybliża ją do typu kobiety, jaki wykształcił się w Polsce w XIX wieku”, co szalenie oburzyło autorkę.

Gdy w marcu 1965 r. do Stempowskiego dotarła wiadomość o ciężkim stanie pisarki i możliwości jej bliskiej śmierci, nie widział siebie jako autora okolicznościowego wspomnienie w prasie emigracyjnej. Pisząc w tej sprawie 21 marca do Jerzego Giedroycia, wskazywał na Wierzyńskiego, jako osobę, która powinna podjąć się tego zadania. Myśl tę Giedroyc podchwycił i odpowiadając listem z 23 maja 1965 r., dodawał, że zwracał się w tej sprawie także do Miłosza. Ostatecznie wspomnienia wskazanego przez Hostowca poety, a także Herlinga-Grudzińskiego i Tadeusza Nowakowskiego, ukazały się pod wspólnym tytułem Pani Maria odeszła w dodatku do londyńskich „Wiadomości” pt. „Na Antenie” (1965, nr 27/28)[662]. Stempowski natomiast opublikował w 1966 r. w paryskiej „Kulturze” (nr 5) niezbyt fortunny esej Niezdecydowanie pani Barbary, świadczący, że Noce i dnie raczej do niego nie przemówiły[663].

Kazimierz Wierzyński

Zdawkowa początkowo korespondencja Dąbrowskiej z Kazimierzem Wierzyńskim datuje się od 1926 r., ale na dobre rozpoczęła się dopiero w 1947 r., gdy żona poety, Halina, zaczęła wysyłać Dąbrowskiej z Londynu paczki z pomocą rzeczową. Za przesyłki pisarka rewanżowała się polskimi czasopismami literackimi, m.in. „Warszawą”, „Twórczością”, „Zeszytami Wrocławskimi”. Dziękując za delikatesy, którymi zresztą dzieliła się z innymi potrzebującymi, enigmatycznie rysowała atmosferę życia w kraju, pisząc:

Ach, czemuż nie mogę napisać listu na sto mil długości, listu mówiącego o świecie, co nas trafił jak pocisk i roztrzaskał tak, że się pozbierać nie możemy, listu Mickiewiczowsko-Słowackiego, co dałby się czytać we dnie i „w nocy na niebie dalekim”. Listu, w którym jedna kartka miałaby sto stron grubości i dała się odczytywać jak ów palimpsest średniowieczny – z którego odgaduje się ciemne i straszliwe dzieje na spodzie stuleci (list z 31 III 1947).[664]

Późniejsze listy do emigracyjnego poety zawierają m.in. ostrożne sygnały mówiące o odchodzeniu decydentów kultury od postulatów ideologicznych socrealizmu w literaturze. I tak – gdy w 1958 r. Dąbrowska „na usilne prośby” redakcji „Życia Warszawy” zamieściła w świątecznym numerze pisma opowiadanie Nic o ptakach (nr 307/308), które spotkało się z żywiołową reakcją odbiorców, pisała do Wierzyńskiego:

Rzecz miała nieoczekiwany oddźwięk u czytelników, jakby to było «dzieło», na które właśnie czekano. Zdaje się, że to nadszedł czas, by pisać o rzeczach niewątpliwych, a więc skromnie o ptakach, psach i ludziach pośród przyrody (list z 4 II 1959)[665].

Listy te to także dowód wątpliwości pisarki, czy nadszedł już czas, by korzystać z propozycji zachodnich instytucji życia literackiego. Tak było w 1959 r., gdy otrzymała zaproszenie od niemieckiego PEN Clubu na kongres we Frankfurcie i Heidelbergu jako gość honorowy. Pisała do Wierzyńskiego:

Po raz to pierwszy gospodarze Pen-Clubowego Kongresu (snadź im na czymś zależy) zaprosili z Polski aż czworo pisarzy, jako gości honorowych. Zawsze jeździł w tym charakterze tylko Jasio [Parandowski]. Deliberowaliśmy tu nad tym [tj. S. Stempowski i A. Kowalska] od różnych stron i postanowiliśmy zaproszenie przyjąć (list z 18 V 1959).

Listy Dąbrowskiej do Wierzyńskiego to również świadectwo wielkiej admiracji, jaką autorka Nocy i dni darzyła twórczość poety. W liście z 3 stycznia 1960 r. pisała pod silnym wrażeniem przeczytanego ponownie tomu Korzec maku (Londyn 1951)[666]:

Czytałam całą noc od początku do końca i znów od początku do końca. Nie czytałam, chłonęłam, piłam, jak się musi pić ze źródła na pustyni. [...] Odtąd nie rozstaję się z tą książeczką, jak inni – z Biblią. [...] Ile tracą ci, co żyją i nie mogą tego przeczytać, wziąć w siebie, nauczyć się na pamięć. [...] Zaślepiły i mnie, upoiły na cały koniec życia te wiersze.

Wysłała mu też wydane pod koniec 1959 r. w PIW-ie swoje Szkice o Conradzie[667]. Dowiedziawszy się, że 2 stycznia 1960 r. Wierzyński poświęcił jej audycję w londyńskim Radio, którą zakończył stwierdzeniem: „Dąbrowska jest nam dana jak talizman na szczęście”[668], protestowała przeciwko tonacji tego wystąpienia:

Dzięki ci, ale, Kaziu, nie mów o mnie takich rzeczy. Ja się duszę od panegiryków, choćby płynęły z najszczerszych uczuć. I przecież – nie jestem niczym takim, za co mnie wszyscy (a raczej z wszystkich stron jacyś) mają. I przecież nie starałam się niczym przypodobać także i emigracji, ani dbam o jej względy. Przeciwnie, gdybym mogła, mówiłabym „gorzkie prawdy” wszystkim rządom, wszystkim narodom i ludziom, wszystkim „zadomowieniom” i wszystkim emigracjom wewnętrznym i zewnętrznym. I we wszystkich „wyżej wymienionych” szukałabym z czasem czegoś dobrego. Ale że nie mogę mówić wszystkim wszystkiego co myślę, nie mówię wcale, albo mało [669].

W Dziennikach komentowała sprawę z właściwą sobie pasją, ujawniając tym samym, że powodowana przyjaźnią, nie pozwoliła sobie w liście na zbyt szczerą replikę:

Co za stek uproszczeń i nieporozumień! Nie cierpię panegiryków, nawet gdy dyktowane są najszczerszymi uczuciami. Wiję się pod nimi, jak deptana – bardziej niż pod naganami. A prócz tego – nigdy nie starałam się przypodobać emigracji, ani dbam o jej względy. Najchętniej mówiłabym tzw. „gorzkie prawdy” nie tylko naszemu rządowi, ale i naszemu społeczeństwu, i naszej emigracji. Nie mogę ich mówić rządowi, milczę też wobec społeczeństwa i emigracji. To cała tajemnica mojego rzekomego talizmanu. Nie mówię już o tym, że taka audycja nie wyświadcza mi dobrej przysługi tu w kraju. O tym nigdy nie pomyślą emigranci, zwłaszcza wybitni, podobni w tym do wybitnych Żydów z czasów okupacji, pogrążający siebie i swoich polskich „schronodawców”, bo miłość własna nigdy nie pozwoliła im do końca wytrwać w ukryciu tego, że są właśnie tacy wybitni. Żałosna sprawa (Dz. 4 I 1960).

Zestawienie tych dwóch cytatów pokazuje, że list, nawet do przyjaciela, nawet jeśli nosi znamiona „szczerego wyznania”, może być formą autokreacji i wymusza na czytelniku konieczność rozpoznania, co w korespondencji jest strategią poprawności i dobrego obyczaju.

Skąpe wiadomości z kraju, wyławiane z listów Dąbrowskiej do Wierzyńskiego, z reguły kolportowane były w środowisku emigracyjnym. I tak w styczniu 1961 r. Andrzej Bobkowski przekazywał Giedroyciowi zasłyszaną od Wierzyńskiego wiadomość, że cenzura skonfiskowała Dąbrowskiej kilka tekstów i wnioskował, iż „babcia Dąbrowska, nie mogąc opublikować swoich opowiadań w kraju, powinna skorzystać z «Kultury»”[670].

Pisarka i Wierzyński spotkali się (po raz pierwszy od 1939 r.) dopiero w 1960 r. Korzystając z przyznania Annie Kowalskiej w grudniu 1959 r. nagrody Ernesta Hemingwaya, od 14 kwietnia do 14 maja Dąbrowska przebywała z nią i córką Kowalskiej, Marią (Tulą), w Paryżu[671]. Widziała się tam z Juliuszem Żuławskim, z Czesławem Miłoszem oraz z Wierzyńskimi. Ponownie zobaczyli się w październiku 1963 r. w Rzymie, gdy przyjaciółki wyjechały do Włoch. Na to drugie spotkanie poeta przyleciał specjalnie samolotem ze Stanów Zjednoczonych, gdzie wówczas mieszkał. Dąbrowska pisała do niego po powrocie:

Czy powiedzieliśmy sobie coś istotnego przez te trzy właściwie dni w mieścisku starożytnym najechanym przez hordy aut – huk – trzask – wycie – plastikowe łyżeczki z lodów Coppa Olimpia na wąskich jezdniach bez chodników. I czy jakaś istotna rozmowa jest jeszcze na tym świecie możliwa? Monologujemy nieprzytomnie z dwu stron przepaści wciąż dzielących nas lat, przeżyć, doświadczeń, tak trudnych do zakomunikowania w jakichkolwiek słowach, może w pisanych, może w poezji, może „nim wiek przeminie” (list z 24 X 1963)[672].

Listy Kazimierza Wierzyńskiego do Marii Dąbrowskiej
(ze zbiorów BUW)

I ta korespondencja, choć znacznie bardziej osobista niż z Hostowcem, to przede wszystkim intelektualny dyskurs i świadectwo przyjaźni dwojga artystów. To także wzajemna adoracja ich twórczości, niepozbawiona zresztą akcentów megalomańskich. W jednym z listów, pisanych po lekturze wierszy Wierzyńskiego ogłoszonych w 1961 r. w paryskiej „Kulturze”, Dąbrowska napisała:

To dopiero poezja co się zowie, zdolna wzruszać w czasach i życia i epoki, kiedy zdawałoby się nic już nie może mnie wzruszająco zadziwić. A to naprawdę poezja zadziwiająca, oryginalna, Twoja własna, do niczyjej niepodobna. [...] Mój drogi, pisz tak dalej, a nie potrzeba będzie mojej powieści (o którą tak się upominasz), aby nadać wielkość literaturze polskiej naszego wieku – tak mi się przynajmniej wydaje (list z 29 VIII 1961)[673].

Korespondencja ta nie jest znana w całości. Nieliczne fragmenty listów Dąbrowskiej do Wierzyńskiego publikowane były w prasie emigracyjnej („Wiadomości”, „Orzeł Biały” i „Na Antenie”) oraz w warszawskiej „Kulturze” w wyborze Wiesławy Kordaczuk, fragmenty listów Wierzyńskiego do Dąbrowskiej ogłosił Paweł Kądziela w nowojorskim „Przeglądzie Polskim” (dodatek do „Nowego Dziennika”). Całość tej epistolografii, podzielona między Muzeum Literatury w Warszawie i londyńską Biblioteką Polską, czeka na opracowanie i wydanie.

„Pani najmocniej nauczyła mnie żyć” – Tadeusz Sułkowski

„Dziwną” nazwała Maria Dąbrowska dwudziestodwuletnią znajomość z Tadeuszem Sułkowskim. Pisywali do siebie przez szesnaście lat, ale na tę wieloletnią wymianę korespondencji złożyło się 56 listów, z czego 8 prawdopodobnie zaginęło.

Poznali się w maju 1937 r., gdy pisarka została zaproszona do Skierniewic przez tamtejsze Towarzystwo Artystyczne z odczytem o Elizie Orzeszkowej. Jej wystąpienie poprzedzone było prezentacją, dokonaną przez nieznanego jej wcześniej młodego polonistę i początkującego poetę, Tadeusza Sułkowskiego. We wspomnieniu pośmiertnym o poecie napisała:

Na dworzec wyszedł po mnie smukły, bardzo przystojny i sympatyczny młody człowiek i przedstawił mi się nazwiskiem mojej babki ze strony Ojca. To dziwne, ale nie poruszyłam z nim tego tematu i dotąd nie wiem, czy nie był moim dalekim krewnym[674].

Zbieżność nazwiska poety i nazwiska rodowego babki pisarki była przypadkowa. Spotkali się jeszcze tylko raz – po dziewiętnastu latach w Londynie. Bliższe kontakty między poetą i Dąbrowską zaczęły się w kwietniu 1943 r., gdy Sułkowski napisał do niej z Oflagu VII A w Murnau, gdzie przebywał od wiosny 1941 r.

Czym była osoba i twórczość Dąbrowskiej dla młodego poety świadczy fragment owego pierwszego listu z obozu z 1943 r.:

I w niewoli znalazłem Pani książki. Więc jak było bardzo gorzko, uczyłem się, jak dawniej, spokoju od Bogumiła i uciechy nawet z obłoków, tak jak się nimi cieszyła Niechcicowa. I to naprawdę pomagało i pomaga. Już od dawna zbierałem sobie materiały do pracy o Pani. Rzecz napisałem już i wygłosiłem na dwu odczytach dla kolegów. Chcę je sobie poszerzyć jeszcze i z tym podarunkiem dla Pani wrócić kiedyś do kraju (list z 21 IV 1943).

Silna fascynacja filozofią życia, prezentowaną przez Dąbrowską w jej twórczości, odzywa się w listach Sułkowskiego raz po raz. Od początku tej korespondencji sprawą zasadniczą dla Sułkowskiego były kwestie porządku etycznego świata i – własnej duszy, od początku też, mimo pozornej pogody listów poety – wyczuwa się w nich cień tragedii. Pisał:

[...] żebym jak najlepiej mógł podziękować za to, że wśród wielu rzeczy i ludzi, Pani najmocniej nauczyła mnie żyć. Jeszcze dawniej. Tu upewniłem się, że tylko tak żyć można. Że tak można świat nie tylko znieść, ale i ucieszyć się nim mądrze” (list z 21 IV 1943).

Nie są to stylistyczne figury, za pytaniem, jak znosić świat, jak się nim cieszyć, i – jak czynić to mądrze czai się mrok. Na te pytania poeta szukać będzie odpowiedzi do ostatnich dni. Pod koniec życia, gdy zajrzy w głąb swej duszy, znajdzie pustkę, która go przerazi. Czy zrozumiał, że dramatu życia trzeba doświadczyć samemu, a „uczenie się Dąbrowskiej od wielu lat – to tylko puste gadanie, po prostu kłamstwo”? (12 III 1959).

List Tadeusza Sułkowskiego z offlagu do Marii Dąbrowskiej
(ze zbiorów BUW)

Każdy list od Dąbrowskiej, jaki Sułkowski otrzymywał, był dla niego radosnym wydarzeniem: „Więc święto i radość, aż lepiej żyć i myśleć” – pisał (19 V 1943). Łaknącemu wiadomości z Warszawy więźniowi Oflagu, pisarka przekazywała dramatyczne informacje o losie jego przedwojennych przyjaciół, m.in. Romana Kołonieckiego, Henryki Łazowertównej oraz o prof. Stefanie Kołaczkowskim.

Przed marcem 1944 r. Sułkowski wysłał na konkurs literacki YMCA w Szwajcarii, ogłoszony dla jeńców wojennych, esej o Dąbrowskiej, zatytułowany Doczesność etyczna i otrzymał za niego pierwszą nagrodę. Donosił o tym pisarce, podkreślając, że napisanie rozprawki było formą podziękowania jej „za wszystko”. Odważył się też wysłać jej jeden ze swoich obozowych wierszy pt. W nocy. „Dziękuję za wiersz, bardzo ładny, naprawdę – czy raczej bardzo dobry” – skwitowała Dąbrowska (27 VI 1944); znacznie więcej uwagi poświęciła poradom, jak należy gotować suszony makaron. Być może zdawkowość oceny Dąbrowskiej boleśnie uraziła poetę, nigdy potem nie wysłał jej żadnego swojego utworu, pisarka także nie prosiła go o to. Gdyby potraktowała serio ten gest zaufania młodego poety, ich korespondencja mogłaby rozwinąć się inaczej. Wspominając twórczość obozową Sułkowskiego, jego przyjaciel z oflagu, Stefan Jarociński, napisał: „w wierszach, które [Sułkowski] opublikował po wojnie, nie znalazłem już tego «czystego trelu», który cechował jego poezję z lat obozowych”[675].

Pisane w okresie okupacji listy Dąbrowskiej do Sułkowskiego, przyjazne i serdeczne, były jednak rzeczowe i krótkie, zwykle zamykały się w połówce strony maszynopisu. Przygnieciona własnymi kłopotami, schorowana i walcząca z psychiczną niemocą bliską depresji, nie znajdowała dość siły, by szerzej odpowiadać na nieśmiałe i przepełnione admiracją listy Sułkowskiego.

Już na początku ich korespondencji wyraźnie zarysował się emocjonalny powód, dla którego poeta zwrócił się do Dąbrowskiej. „Pani uczy brać rzeczy zwyczajnie, z ich ciężarem i z ich radością. Inna rzecz, że nigdy się tego nauczyć nie mogę i dlatego tak czekam na listy od Pani” (12 VII 1944). Sułkowski oczekiwał przyjaźni, pociechy w zmaganiach z dotkliwą codziennością życia. Dlatego podejmował ten korespondencyjny kontakt w chwilach dla niego być może najtrudniejszych.

Nasza wiedza o duszy drugiego człowieka jest wartością względną, a bezradność wobec jego tajemnicy – bezsporna. Domyślać możemy się jedynie, co działo się w sercu poety, gdy podejmował decyzję pozostania na wychodźstwie; odpowiedzi na to pytanie nie znajdziemy w listach do Dąbrowskiej. Ich korespondencja została wznowiona po trzyletniej przerwie; pierwszy list po wojnie poeta wysłał w 1947 r. z obozu przejściowego w Anglii. Autorka Nocy i dni znowu była dla niego nie tylko najwyższym, prawie matczynym autorytetem moralnym, ale też bodaj jedyną osobą, która w jego przekonaniu miała prawo oceniać jego życiowe wybory; „Wiem dobrze, że kiedyś będę musiał opowiedzieć Pani wszystko, bo tylko Pani ma prawo powiedzieć, co w tych moich rzeczach było złe i co dobre” (list z 13 IV 1947). Ale nie wiemy, co to były za rzeczy – nie zachęcany, nie pisze o tym Dąbrowskiej. Z dość powściągliwych, raczej grzecznościowych niż wylewnych jej listów Sułkowski mimo wszystko odczytywał prawdy ważne dla siebie i krzepiące zarazem. Sam fakt, że pisarka utrzymywała z nim korespondencję, wydawał się poecie najwyższą nagrodą, pocieszeniem i moralnym zobowiązaniem. Już wolny, zdawał się równie zagubiony, niepewny i samotny, jak w oflagu i nadal szukał psychicznego wsparcia. „Raz jeszcze gorąco proszę, żeby Pani była łaskawa napisać do mnie” – kończył list z kwietnia 1947 r. Dąbrowska w odpowiedzi radziła powrót do kraju, mimo że – jak sugerowała – nie wszystko w Polsce idzie właściwą drogą.

Tyle wiadomości pozytywnych. A co do innych, to jakiekolwiek by były, nie umiałabym, zdaje się, żyć poza Polską. Ale tego nie może pewno zrozumieć nikt, kto nie przeżył tu z nami całego piekła okupacji niemieckiej i całej polskiej tragedii, kto nie wypił całego zgotowanego nam przez los «kielicha goryczy». Może jednak dobrze, że są i tacy, co go całego nie wypili. Zresztą wiem, że tęsknota do ojczyzny jest ogromną torturą (list z 13 IV 1947).

Ton korespondencji powojennej zmienił się. Listy obojga były bardziej obszerne, osobiste, pojawiły się też częściej ślady zainteresowań literackich. Dąbrowska słała do Londynu swoje książki, w czerwcu 1947 r. kilka numerów dwutygodnika „Warszawa”, zawierających jej artykuły, m.in. ważną w tym czasie i głośną polemikę z Janem Kottem na temat Conradowskiego pojęcia wierności, w której w ostrych słowach sprzeciwiała się atakom krytyka na Armię Krajową. Ale, o dziwo, przesyłka ta nie skłoniła poety do podjęcia listownej dyskusji.

Po czerwcu 1947 r. nastąpiło kolejne blisko trzyletnie zawieszenie korespondencji. Zapewne był to trudny czas dla poety. Nie kontaktował się przez lata także ze swoimi bliskimi w Polsce. „Nie pisałem, bo był mi potrzebny dłuższy niż Wam się to może wydaje, czas – aby się przyzwyczaić do życia tak daleko” – pisał do siostry w 1959 r.[676] W liście do Dąbrowskiej sytuację tę tłumaczył następująco:

Nie pisałem i do Pani, i do swojej rodziny bo nieraz wydaje się człowiekowi, że przybędzie mu siły, jeśli będzie liczył tylko na tę pomoc, którą potrafi zdobyć dla siebie od siebie samego. Ale to nieprawda.

O twórczym dorobku Sułkowskiego w tym okresie próżno szukać wzmianek w listach do Dąbrowskiej. Wymagający i krytyczny, nieświadom wartości swojej poezji, publikował niechętnie, nowe utwory skrywał i w nieskończoność cyzelował. Niemniej listy obojga korespondentów z 1951 r. niepozbawione są licznych refleksji natury artystycznej. Sułkowski pisał o swoich wrażeniach z lektur, koncertów muzyki poważnej, na których często bywał, subtelnie opisywał angielską przyrodę, przywołując wspomnienia polskiej ziemi. Narastające poczucie paraliżującego niepokoju i dolegliwej samotności coraz częściej narzucało ton listom poety do Dąbrowskiej. Ta, zaniepokojona i bezradna wobec jego duchowych rozterek, pisała o powszechności poczucia zagubienia:

Nie wiem, czy to może być dla Pana pociechą i pomocą, ale to właśnie tylko mogę Panu napisać. Może jednak obecna faza niepokoju wszystkich i – aby użyć zwrotu Gombrowicza – „ogólna niemożność” dania sobie rady zawiera niejakie znamiona „chaosu przedstworzeniowego”; pewne fakty zaszłe w najniepomyślniejszych okolicznościach zdają się mówić o rozpoczynaniu się twórczej „reakcji łańcuchowej” w kierunku – zwycięstwo dobra nad złem? Bądźmy skromni – może tylko w kierunku dania szansy dobru – jak w «wieku męskim» naszego życia dana była maksymalna szansa – złu (list z 17 V 1952).

W powieści i opowiadaniach Dąbrowskiej Sułkowski szukał tego, czego nie potrafił odnaleźć w sobie i swoim życiu – harmonii i ładu. Otrzymawszy od pisarki świeżo wydany tom opowiadań Gwiazda zaranna, jak dawniej rozkoszował się siłą jej prozy. Pisał:

doświadczyłem ile spokoju i pociechy dają zdania dobyte z prostej mowy, od których i świat staje się widniejszy. Jest się wtedy lepszej myśli, że można zrobić i koło siebie porządek na wzór takiego gospodarskiego spokoju zdania i opisu (list z 25 IX 1955).

Zwodniczo przekonany, że przemieniwszy nieporządek życia w gospodarski ład odzyska wewnętrzny spokój, gwarantujący też twórczy porządek i zaufanie do wartości własnej twórczości, znowu szukał wsparcia w sile prozy swoich mistrzów. Założył sobie zeszyt, do którego przepisywał cytaty z utworów Dąbrowskiej, Conrada, Orzeszkowej. Potem i to nie wystarczało. W wierszu Rzeczy pisał:

Łaska grozy i łaska pracy

nie uciszą i nie obronią

trudną planetą jest Horacy

z ładem uczynków i harmonią.

(ze zbioru Tarcza)

Raz jeszcze, w 1955 r., Dąbrowska ponowiła propozycję powrotu poety do kraju lub choćby krótkiej wizyty w Polsce, ten jednak wszystkie takie sugestie kwitował milczeniem. Jednak poczucie samotności i zagubienia narastało, co pisarka rychło dostrzegła. W liście z 19 lutego 1956 r. pytała: „Listy Pana są jakby cichsze i coraz smutniejsze?”.

Zobaczyli się w pierwszej połowie lipca 1956 r. w Londynie, dokąd pisarka wyjechała na XXVIII Międzynarodowy Kongres PEN Clubów. „Zobaczyłam wtedy raczej krępego, tęgawego starszego pana, tylko spojrzenie i czuły, promienny uśmiech pozwalały rozpoznać dawnego młodzieńca ze Skierniewic” – wspominała po latach[677]. Sporo rozmawiali, Sułkowski opiekował się pisarką z najwyższym oddaniem, zasypywał kwiatami. Ale rozmowy rwały się, nie odnaleźli tonu z listów. Także Dąbrowska po powrocie wyznawała: „Jakoś po osobistym kontakcie trudniej jest wypisać się w liście niż dawniej” (list z 2 X 1956).

Echa wydarzeń londyńskich wprowadziły niepotrzebny zgrzyt do ich listów. Pisarka przeczytała w paryskiej „Kulturze” relację z uroczystości, zorganizowanej przez Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie na cześć Kazimierza Wierzyńskiego, Wiktora Weintrauba i Aleksandra Janty-Połczyńskiego, w której uczestniczył też przybyły na londyński kongres Michał Rusinek. Jak relacjonowano z oburzeniem w „Kulturze”, przewodniczący Związku „nie znalazł dla gościa z Polski miejsca przy stole honorowym, przy którym zasiedli goście z Ameryki”. Nie chciał też znaleźć dla niego „ani jednego słowa powitania”[678]. Całą gorycz rozczarowania emigracją londyńską Dąbrowska wylała w liście do Sułkowskiego. Z pozycji osoby, która miała za sobą bolesną lekcję demagogii politycznej lat powojennych – z niepokojem i zgorszeniem dostrzegała w życiu środowiska pisarzy londyńskich szkodliwe, jej zdaniem, i prowadzące donikąd zachowania.

Te wszystkie postacie zła, które my długo cierpieliśmy oniemiali, a z którymi u nas się dziś walczy – u Was kwitną i rozrastają się coraz bujniej. [...] Ale nie należy z punktu widzenia polskich interesów stawiać żadnej tamy spotkaniom i rozmowom Polaków z Polakami – i nie powinniście chyba, jak myślę budować żadnych kordonów sanitarnych ani żelaznych kurtyn między nami i Wami. Zostawmy to już postronnym – pisała (list z 2 X 1956).

Widziała rozziew między optyką pisarzy polskich i przebywających na emigracji. Używała znamiennych przeciwstawień: „my” i „wy”. Także kolejne listy Dąbrowskiej zdominowane był przez gorące w tym czasie kwestie możliwości kontaktów literatów w kraju i na emigracji i sprawę drukowania w Polsce pisarzy przebywających poza krajem. Sułkowski przysłał jej kopię uchwały 23 członków londyńskiego Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z 20–21 października 1956 r. (pod którą widniał też jego podpis), dotyczącej niedrukowania w kraju. Poeta komentował tę inicjatywę, dając dowód słabej znajomości sytuacji w kraju i jednocześnie właściwej „londyńczykom” niechęci wobec pisarzy skupionych wokół „Kultury”, protestujących przeciw uchwale:

To było pomyślane jako pomoc dla Was. [...] Ale niech sobie warszawski Związek nie wyobraża, że reszta piszących poza grupą «Kultury» to ludzie – próchna, bez poczucia nowej rzeczywistości.

Nie znalazł zrozumienia u Dąbrowskiej, która, przeciwna podobnym zakazom, formułowanym przez ZPP dawniejszą uchwałą z 14 czerwca 1947 r.[679], odniosła się z lekceważeniem do deklaracji z 1956 r., jednak Sułkowskiego ostro karciła:

Jeśli Pan pisze „do czasu uzyskania przez Was większej swobody słowa” to znaczy, że Pan w ogóle nie czytuje obecnej prasy polskiej, czyli – jak wy to nazywacie – „krajowej”. Szkoda! (list z 25 I 1957).

Zapewne znowu boleśnie uraziła Sułkowskiego, bo w następnym liście pisała wobec jego zamilknięcia: „Nie wiem, czy mój ostatni list Pana doszedł, gdyż nie otrzymałam odpowiedzi” (list z 15 IV 1957). Nie ustępowała jednak ze swej pozycji w ocenie środowiska emigracji:

Koresponduję z kilkorgiem przyjaciół na emigracji, ale choć wszyscy są szczerzy, tylko listy Pana i Jerzego Stemp[owskiego] są najprawdziwszą prawdą. – A prawdą waszą jest rozbicie i być inaczej nie może” (list z 2 II 1959).

Na te tak ostre zarzuty wobec całej formacji emigracyjnej Sułkowski odpowiedzieć nie potrafił lub, być może, nie chciał, zaskoczony gwałtownością reakcji Dąbrowskiej. Jego listy z tego okresu świadczą o znacznym pogorszeniu się stanu jego zdrowia i upadku ducha.

Już od dawna nie mogę sobie dać rady z wieloma rzeczami, jakoś słabnę i trudno mi o spokojniejszą myśl. Odpadła nawet pociecha z książek i z pisania, skoro nie potrafię zrobić w sobie porządku tym, co jest tych książek i pisania sednem, to znaczy porządkiem życia. [...] To wszystko przez Conrada i Dąbrowską. Pokazali drogę i powiedzieli jak żyć, ale to są reguły na inną epokę, niech teraz będą mądrzy, niech powiedzą, jak teraz żyć (list z 13 V 1957).

Nieskora do zdawkowych słów pocieszenia i nieświadoma zbliżającej się katastrofy[680], którą zaledwie przeczuwała, bezradna wobec cierpienia poety, Dąbrowska odpierała stanowczo jego pretensje i oczekiwania: „Niech Pan nie porównywa mnie z Conradem i nie szuka u mnie rady, jak żyć, bo ja sama dla siebie jeszcze na to rady nie znalazłam” (list z 2 II 1959).

Listy Sułkowskiego do autorki Gwiazdy zarannej pokazują, że pod koniec życia poniewczasie zrozumiał, że pozostając poza krajem, dokonał wyboru, który dla niego był drogą do samozniszczenia:

[...] chociaż i Wam i nam ciężko, Wasz ciężar jest prawdziwszy, zatem budzący potrzebę odnawiania życia, a więc i siły po temu potrzebne (list z 12 III 1959).

Rozumiał boleśnie Conradowską myśl, że życie jest tragedią, intuicyjnie odczuwał całą duszą, że los człowieczy musi być oparty na podstawowych prawach moralnych: wierności sobie, uczciwości i godności, ale bezmiar tego imperatywu przerażał go i przytłaczał. Listy do Dąbrowskiej świadczą, że osobisty dramat Sułkowskiego ukryty był nie w relacjach ze światem, ale w najodleglejszych zakamarkach duszy, która zdawała mu się pusta.

Jeden z moich licznych błędów i nieporządków, zwłaszcza w ostatnich latach, to uciekanie od skupienia, co było chyba lękiem, abym nie zobaczył siebie samego. [...] Ale i rozmaite roboty nie pomogą, jeśli to się dzieje w pustej duszy, głuchej nawet na radość z tego, co się robi. A taka głuchota to już klęska najgorsza, bo nie odbierając rzeczy życia, odbiera im smak i umiejętność wspierania (list z 12 III 1959).

Nie wydaje się, by Sułkowski znalazł pocieszenie w ostatniej wiadomości od Dąbrowskiej. Zaniepokojona stanem psychicznym poety, a jednak nieskłonna do udzielania zdawkowych rad w delikatnej materii życia, Dąbrowska pisała:

Dziękuję za list, który mnie i ucieszył i trochę przeraził, nastrojem jakimś rozpaczliwym. Nie poczuwam się też do tego, żebym kogokolwiek, czegokolwiek miała nauczyć, sama się ciągle uczę i coraz bardziej nic nie rozumiem i nie umiem (list z 25 IV 1959).

Z pewnością pisarka nie zdawała sobie w pełni sprawy, jak rozległe i destrukcyjne było poczucie zagubienia i samotności Sułkowskiego, jak bardzo potrzebował optymistycznego wsparcia i poczucia więzi z człowiekiem silnym wewnętrznie, którym przecież Dąbrowska nie była, ale też – nie umiała znaleźć właściwych słów duchowego wsparcia. Sama schorowana, niespokojna i niepogodzona z życiem, żadną miarą nie była w stanie wziąć współodpowiedzialności za porządek cudzego życia. We wspomnieniu pośmiertnym o Tadeuszu Sułkowskim napisała:

Mam wrażenie, że cokolwiek by uczynił, czułby się w jakiś sposób przegrany. Uratować mogłaby go tylko twórczość, ale zbyt wiele od siebie wymagał, aby z pewną dozą lekkomyślności pisać i drukować nie dbając o doskonałość[681].

Tymon Terlecki napisał o Sułkowskim:

Z Dąbrowską łączyła go piękna przyjaźń, ale i coś więcej: była ona „super-ego”, wzorcem, kimś, kto urzeczywistniał upragnioną harmonię między jaźnią moralną i osobowością twórczą[682].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[643] Tu m.in. zmieniona i rozszerzona wersja artykułów: Samotność nad kartką papieru. Dąbrowska jako epistolografka, „Tematy i Konteksty” 2012, nr 2, s. 264–280; „...wśród wielu rzeczy i ludzi Pani najmocniej nauczyła mnie żyć. Przyjaźń Tadeusza Sułkowskiego z Marią Dąbrowską w świetle ich korespondencji 1943–1959”, „Teksty Drugie” 2001, nr 5, s. 125–139; przedr. w: T. Sułkowski, M. Dąbrowska, Listy 1943–1959, Skierniewice 2007.

[644] W 2009 r. Tadeusz Drewnowski wydał w 300 egzemplarzach ich pełny zasób, tym razem bez opracowania edytorskiego; publikacja ta jest przeznaczona do różnego rodzaju badań naukowych, ale w przyszłości powinna zostać wydana z aparatem krytycznym.

[645] Ich noce i dnie. Korespondencja Marii i Mariana Dąbrowskich 1909–1925, wstęp i oprac. E. Głębicka, Warszawa 2005.

[646] Tamże, s. 7.

[647] Tamże, s. 8.

[648] Więcej o tej korespondencji zob. wstęp do: Ich noce i dnie...

[649] M. Dąbrowska, Dzienniki 1914–1965 w 13 tomach, t. 3: Uzupełnienia za lata 1917–1935, Warszawa 2009, s. 100.

[650] Korespondencja Marii i Mariana Dąbrowskich pokazuje, jak trudne było to małżeństwo i jak wiele ich dzieliło. Zob. Ich noce i dnie...

[651] W Dziennikach Dąbrowska pisała znacznie mniej powściągliwie: „Teraz znów zabili Pierackiego. Wredna to była postać klerykał i bigot, wstrętny człowiek i szkodnik publiczny – wiem o nim gdyż St. miał z nim przejście, które go całego oburzyło. Rząd robi teraz z niego wielkiego narodowego bohatera – nakazuje urzędnikom żałobę tygodniową – pisze panegiryki. Biskup Gawlina wygłosił na pogrzebie ohydną moralnie mowę. Włożyłam ją do «muzeum parszywizny». Dziś również w «Bluszczu» czytałam równie ohydny wiersz Iłłakowiczówny o «rusałce, co nie chciała nosić lnu» i na którą ludność robi donos do wójta, starosty, a gdy to nie pomaga, do generała. Już nie apoteoza policjanta, jak o tym marzy Stpiczyński, ale apoteoza donosicielstwa wsącza się w podświadomość nawet pisarzy. Rząd ogłosił 100 000 zł nagrody za wykrycie zabójcy Pierackiego. Jakiż odmęt bagna ludzkiego porusza się takim krokiem” (Dz. 18 VI 1934).

[652] „Wiadomości Literackie” 1934, nr 27 z 1 VII: W. Broniewski, Kombinat Dnieprogesu i Dniepropietrowsk. 50 dni w ZSRR, s. 1.

[653] M. Dąbrowska, Trzeźwość i patos. Referat wygłoszony na Czwartku Literackim, zorg. 1 sierpnia 1946 w Towarzystwie Miłośników Literatury i Języka Polskiego we Wrocławiu. Tekst, przeznaczony dla pisma „Warszawa”, nie został opublikowany z powodu ingerencji cenzury, których Dąbrowska nie zaakceptowała.

[654] Doceniła ten ważny wątek Ewa Nawrocka, poświęcając mu osobną książkę; analizując podróże pisarki, badaczka przeprowadziła rekonstrukcję jej postawy życiowej, twórczej i filozoficznej. Zob. E. Nawrocka, Osoba w podróży. Podróże Marii Dąbrowskiej, Gdańsk 2002.

[655] S. Stempowski [Zapiski z lat 1949–1951; fragm.], Muzeum Literatury, inw. nr 3574, 3578, 3579 (3), k. 134.

[656] A.S. Kowalczyk, Wstęp, w: M. Dąbrowska, J. Stempowski, Listy, t. 1, Warszawa 2010, s. 34.

[657] M. Dąbrowska, J. Stempowski, Listy, t. 1–3, opracował, wstępem i przypisami opatrzył A.S. Kowalczyk, Warszawa 2010.

[658] Taki wątek dostrzegł A.S. Kowalczyk, zob. tegoż, Wstęp, w: M. Dąbrowska, J. Stempowski, Listy, op. cit., s. 34.

[659] M. Dąbrowska, Naiwniacy i cwaniacy? [tytuł pochodzi od red.], „Polityka” 1994, nr 10, s. 7–12.

[660] G. Herling-Grudziński, Pisarz „czysto prywatny”, w: Z. Hertz, Listy do Czesława Miłosza 1952–1979, Paryż 1992, s. 7, 8.

[661] „Preuves” 1961, nr 120 z II.

[662] Jerzy Giedroyc – Jerzy Stempowski, Listy 1946–1969, cz. 2, Warszawa 1998, s. 305–306.

[663] Przedruk w: J. Stempowski, Szkice literackie, t. 2, Warszawa 1988.

[664] Listy Dąbrowskiej do Wierzyńskiego (76, z lat 1947–1965) zdeponowane są w Bibliotece Polskiej w Londynie w jego archiwum. Tam też złożono fotokopie listów Wierzyńskiego do Dąbrowskiej (103, z lat 1926–1965), sporządzone zapewne decyzją Haliny Wierzyńskiej z oryginałów w kraju. Kopie całości zbioru sprowadziła do Polski Beata Dorosz z zamiarem jego wydania.

[665] „Kultura” 1978, nr 4, s. 13.

[666] Dąbrowska otrzymała tomik w połowie 1956 r. z dedykacją: „Kochanej Pani Maryjce – najserdeczniej, z przyjaźnią wierniejszą niż psy – oddany Kazimierz Wierzyński”.

[667] Fragm. w: Przebity światłem. Pożegnanie z Kazimierzem Wierzyńskim, Londyn 1969, s. 7–8. Całość listu zob. „Kultura”, Warszawa 1978, nr 4, s. 13.

[668] Pogadanka nr 51. Druk w: K. Wierzyński, Pamiętnik poety. Warszawa 1991, s. 232–236.

[669] List z 4 I 1960. Druk: „Kultura” 1978, nr 4, s. 3.

[670] Jerzy Giedroyc, Andrzej Bobkowski, Listy 1946–1961, Warszawa 1997, s. 678, 680.

[671] A. Kowalska, Opowiadania greckie, Warszawa 1949, wyd. 2 tamże 1956. – Nagrodę otrzymał też Jan Józef Szczepański za powieść Polska jesień (Kraków 1955). Nagrodę przyznawało jury wybrane przez PEN Club i ZLP, w skład którego weszli m.in.: Jerzy Zawieyski, Mieczysław Jastrun, Antoni Słonimski, Bronisław Zieliński. Nagroda dla najlepszego prozaika polskiego obejmowała sumy uzyskane z honorariów za książki Hemingwaya opublikowane w Polsce oraz dodatkowo 1000 dolarów. – Wprawdzie Jan Maria Gisges występował z ramienia ZG ZLP do Biura Podróży LOT z prośbą o zarezerwowanie trzech miejsc w samolocie do Paryża na 13 kwietnia 1960 r., ale Dąbrowska zastrzegła w podaniu do ZLP z 5 lutego 1960 r. (przesłanym do Biura Współpracy z Zagranicą MKiSz), że do Francji zamierza jechać na własny koszt.

[672] „Kultura” (Warszawa) 1978, nr 6, s. 13.

[673] Cyt. za „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 26/27, s. 1.

[674] M. Dąbrowska Wspomnienie o Tadeuszu Sułkowskim, w: O Tadeuszu Sułkowskim, Londyn 1967, s. 5.

[675] S. Jarociński, Poeta za drutami, w: O Tadeuszu Sułkowskim, op. cit., s. 79.

[676] List z 5 V 1959; ze zbiorów rodziny.

[677] M. Dąbrowska, Wspomnienie o Tadeuszu Sułkowskim, op. cit., s. 6.

[678] Z. Broncel, Kongres PEN Clubu i jego polskie echa, „Kultura” (Paryż) 1956, nr 9, s. 116.

[679] W Dziennikach pod datą 30 VI 1947 nieprzychylnie komentowała uchwałę: „[...] to nie tylko nieprzyzwoitość, ale i bezczelność ludzi, którzy powinni być o wiele skromniejsi. Łatwe uchylenie się od zniesienia wszystkiego oprócz nostalgii nie jest legitymacją na sędziów «postawy» narodu. [...] A oprócz tego Polacy, jeśli nie chcą wzbudzić jeszcze większej odrazy do siebie w świecie, muszą dążyć do jak największej spoistości i szukać tego, co ich łączy, a nie podżegać wciąż to, co ich dzieli”.

[680] Tadeusz Sułkowski zmarł na serce 27 lipca 1960 roku.

[681] M. Dąbrowska, Wspomnienie o Tadeuszu Sułkowskim, op. cit., s. 9.

[682] T. Terlecki, Dramat doskonałości, w: O Tadeuszu Sułkowskim, op. cit., s. 19.