Tytuł oryginału

Animals' Rights: Considered in Relation to Social Progress

Copyright © 1892

For the Polish translation

© Copyright by Joanna Roś 2020

For the Polish edition

© Copyright by Fundacja „dzień dobry! kolektyw kultury” 2020

ISBN: 978-83-957678-0-7 (druk)

ISBN: 978-83-955426-9-5 (e-book, PDF)

ISBN: 978-83-955426-7-1 (e-book, MOBI)

ISBN: 978-83-955426-8-8 (e-book, EPUB)

WYDANIE PIERWSZE

REDAKCJA – Joanna Roś

KOREKTA – Lidia Knapek

OKŁADKA – Kamil M. Wieczorek

SKŁAD – Kamil M. Wieczorek

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

ERRATA ONLINE dostępna pod linkiem:

http://www.amorfati-journal.com/prawa-zwierzat-a-postep-spoleczny-internetowa-errata/

WYDAWCA

Fundacja „dzień dobry! kolektyw kultury”

ul. Wolnego 6/8

41-608 Świętochłowice

fundacjaddkk@gmail.com

WSTĘP DO POLSKIEGO WYDANIA
DARIUSZ GZYRA

Pewien stęskniony dobrego posiłku student, wchodząc do jednej z wegetariańskich restauracji, zobaczył wystawione w witrynie na sprzedaż książki. Jedną z nich kupił, a następnie z zainteresowaniem przeczytał. Nie mógł przypuszczać, że jej treść okaże się w wielkim stopniu formatywna dla jego tożsamości, a przesłanie stanie się ważną częścią jego światopoglądu, który po latach uznany zostanie za jeden z bardziej wpływowych we współczesnym świecie. Był rok 1887, zdarzenie miało miejsce w Londynie. Wspomnianą książką był wydany rok wcześniej przez The Vegetarian Society zbiór The Plea for Vegetarianism and Other Essays, autorstwa Henry’ego Stephensa Salta1. Młodym człowiekiem był Mohandas Karamchand Gandhi, przyszły Mahatma. What a fateful choice! – mógłby powiedzieć, wspominając moment, w którym zdecydował się zainwestować w ten sposób szylinga. Kilkadziesiąt lat później, podczas przemówienia na spotkaniu London Vegetarian Society, Gandhi podkreślał rolę, jaką Salt i jego książka odegrali w jego życiu2. Zachowało się zresztą zdjęcie z tego spotkania, na którym obaj siedzą obok siebie.

What a fateful choice! – podsumował3 Tom Regan wspomnienie chwili, w której szukając literatury na temat wojny i praw człowieka, wziął z półki biblioteki uniwersyteckiej egzemplarz książki Gandhiego An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth. Był początek lat 70. XX wieku. Regan był wówczas nie tylko akademikiem, wykładowcą filozofii, ale i działaczem społecznym zaangażowanym w sprzeciw wobec amerykańskiego udziału w wojnie w Wietnamie. „Ta książka pomogła mi zmienić kierunek mojego życia” – pisał później4. To u Gandhiego przeczytał o wegetarianizmie. Okres stypendium w 1973 roku poświęcił na zgłębianie jego prac. Nie tylko został wegetarianinem, ale i włączył problematykę praw zwierząt do swojej pracy naukowej. W 1975 roku opublikował w „Canadian Journal of Philosophy” swój pierwszy artykuł o wegetarianizmie – The Moral Basis of Vegetarianism5. Tytuł bezpośrednio nawiązywał do zatytułowanej w ten sam sposób niewielkiej książeczki Gandhiego. Artykuł zapoczątkował szereg innych publikacji. Regan, stopniowo rozwijając – przede wszystkim w kolejnych książkach – swoją koncepcję, stał się jednym z ważniejszych intelektualistów związanych ze współczesnym ruchem prozwierzęcym. Kiedy dziś mówi się o teorii praw zwierząt, nie sposób nie przywołać jego postaci. Koncepcję Regana wymienia się zwykle jako najrzetelniej opracowaną, najszerzej komentowaną i nieporównanie wpływową w ramach nurtu filozofii moralnej, zainteresowanej losem zwierząt pozaludzkich i odwołującej się do języka praw.

Salt, Gandhi, Regan. Tak oto koło się zamknęło. To tylko jeden z przykładów trajektorii myśli i inspiracji, związanych z książkami, które wydane i przeczytane w odpowiednim czasie i miejscu, okazały się istotne w historii ruchu prozwierzęcego. Książki często były trampolinami zmian społecznych. Te mówiące krytycznie o naszych relacjach ze zwierzętami nie są wyjątkiem od tej prawidłowości. Książką, która nierzadko jako pierwsza przychodzi na myśl w tym kontekście, jest Wyzwolenie zwierząt Petera Singera. Co ciekawe, to właśnie Singer pomógł przybliżyć szerszemu odbiorcy postać Salta. Już w pierwszym wydaniu – z 1975 roku – swojej najpoczytniejszej książki, wspominał o nim jako o wyjątkowej historycznej postaci, jak rzadko kto rozumiejącej, że nie da się jednocześnie szanować zwierząt i omijać problem jedzenia mięsa6. Cytował także książkę Salta Animal's Rights Considered in Relation to Social Progress (Prawa zwierząt a postęp społeczny), a więc tę, do której wstęp właśnie Państwo czytacie. Jej tytuł widnieje do dziś w zamieszczonym na końcu aneksie, podpowiadającym dalsze lektury7. To bardzo elitarne miejsce. Singerowskie Wyzwolenie nieco się zmieniało w kolejnych wydaniach, ale postać Salta nigdy z niego nie zniknęła.

W przedmowie do wydania Wyzwolenia z 1995 roku Singer przypomniał, że książki okazują się ważne i sprawcze dzięki czytelnikom. Bez nich nawet najwartościowsze publikacje pokrywają się kurzem i leżą w zapomnieniu w muzeach. Singer odnalazł swoich czytelników – licznych, chłonnych, wrażliwych społecznie odbiorców, którzy współtworzyli wpływowy ruch społeczny i wciąż działają na rzecz zmian. Henry Salt w swoim czasie nie miał podobnych możliwości, a docenienie go przez Gandhiego nie dało za życia autora takiego efektu społecznego, jak poczytność Singerowskiego Wyzwolenia zwierząt. Książka Prawa zwierząt a postęp społeczny to niestety dobra ilustracja problemu niewykorzystania potencjału publikacji, która wyprzedziła swój czas i na dobre doceniono ją dopiero po wielu latach. Singer zauważył, że co prawda, jak to ujął, została ona w końcu odnaleziona przez przedstawicieli młodego pokolenia, ale było to jednocześnie odkrycie faktu, że „ich argumenty wypowiedziano już znacznie wcześniej, ale daremnie”8.

Lektura tej książki jest uderzającym doświadczeniem dla każdego, kto śledzi stan współczesnej dyskusji o relacjach człowieka i reszty zwierząt oraz orientuje się w niezwykle rozbudowanej już dziś mapie jej wątków. Oczy same otwierają się szeroko ze zdumienia, kiedy na kolejnych stronach odkrywa się, jak wiele z tych motywów jest obecnych w publikacji, jakby nie było, sprzed blisko 130 lat. Potwierdza to między innymi cytat z przedmowy Singera do wydania książki z 1980 roku, przywołany w notce tłumacza niniejszego wydania. Żeby zachęcić do lektury, warto jednak wymienić przynajmniej niektóre z tych punktów: zasadnicze i moralnie znaczące pokrewieństwo pomiędzy ludźmi a innymi zwierzętami; podmiotowość zwierząt; rola jakości języka, którym mówimy o zwierzętach; niebezpieczne ignorowanie zwierzęcości człowieka; stopniowe poszerzanie kręgu moralności o nowe grupy, najpierw ludzi, a później zwierząt (etyczny ekstensjonizm); wyobraźnia jako niezbędny element zmiany społecznej; podobieństwo mechanizmów zniewolenia ludzi i zwierząt; konieczność realizmu w ocenie przeszkód na drodze do powszechnego uznania praw zwierząt; anachronizm rozumienia ewolucji jako procesu wyłącznie przemocowego, pozbawionego elementów współpracy; waga pojęcia międzygatunkowej sprawiedliwości; potrzeba synergii poszanowania praw zwierząt i praw człowieka; wyzysk zwierząt jako pracowników; problematyczność przekonania o konieczności różnych form krzywdzenia zwierząt i manipulacja tym przekonaniem; nieuchronna stopniowość procesu zmiany społecznej przychylnej zwierzętom, wynikająca z obecnego głębokiego uzależnienia od ich użytkowania; bezdomność zwierząt; problematyczność udomowienia zwierząt; żywe zwierzęta jako eksponaty; hipokryzja jednoczesnego deklarowania szacunku dla zwierząt i jedzenia mięsa; mechanizm społeczny zdystansowania od ofiary poprzez obarczanie innych funkcją kata; problemy moralne i społeczne związane z myślistwem; rybołówstwo jako proceder z kręgu myślistwa; stygmatyzacja zwierząt (jako szkodników); zwierzęta jako ofiary przemysłu modniarskiego i produkcji odzieży; konieczność wprowadzania roślinnych zamienników produktów pochodzenia zwierzęcego; rola nauki i religii w powodowaniu i sankcjonowaniu krzywdy zwierząt; pojęcie użyteczności jako alibi dla krzywdzenia; wybieg usprawiedliwiania jednej formy krzywdzenia zwierząt istnieniem innych; rola strategii wykorzystującej kampanie jednotematyczne jako części spójnego, konsekwentnego sprzeciwu wobec krzywdy zwierząt w ogóle; obawa o „równię pochyłą praw”, prowadzącą do bezpodstawnego uznania praw roślin; obecność mizantropii w ruchu społecznym na rzecz zwierząt; dopuszczalność ingerencji państwa w sferę prywatną, usprawiedliwiona chęcią zapobieżenia krzywdzie; wymóg przejrzystości retoryki w obronie zwierząt; napięcie pomiędzy reformizmem a abolicjonizmem; niedoskonałość demokracji wykluczającej zwierzęta; negatywna rola społeczna kapitalizmu, pogoni za zyskiem i utowarowienia zwierząt; rola edukacji w procesie postępu etycznego; rola ludzi kultury w zmianie społecznej; prawo jako pochodna systemu wartości społeczeństwa oraz „rejestr moralnego poczucia wspólnoty” i tak dalej. Imponująca lista, a przecież to tylko wybór wątków poruszonych w książce.

Salt nie był filozofem i trudno oczekiwać od niego wyczerpującego opracowania teorii etycznej. Nie w tym leży wartość tej książki. Korzysta on z pojęcia praw moralnych, jednocześnie nie upierając się przy nim i w zdystansowany sposób buduje argument w sposób warunkowy: jeśli ludzie są posiadaczami praw, inne zwierzęta również powinny nimi być. Jak zauważa – terminologia nie jest dla niego najważniejsza. Ta książka zachowuje swoją wartość przede wszystkim jako owoc przenikliwej myśli postępowego działacza społecznego, intelektualisty, który zdołał wyzwolić się z ograniczenia krytycznej analizy wyłącznie relacji międzyludzkich. O ile po Salcie napisano już wiele książek, które lepiej definiują pojęcie praw i dogłębniej uzasadniają jego stosowanie, o tyle wciąż można mówić, że niewielu autorów i autorek po nim tak dobrze rozumiało podobieństwo i zazębianie się różnych – przekraczających granice gatunkowe – form opresji, łącząc jednocześnie postępowe teoretyzowanie z rzeczywistym działaniem społecznym. Inaczej mówiąc, jakkolwiek nie świadczy to dobrze o stanie świata, Saltowski model wrażliwości społecznej wciąż jest w stanie zawstydzać wielu dzisiejszych postępowców.

Uważni Czytelnicy i uważne Czytelniczki sami wychwycą w książce te fragmenty, sformułowania i spostrzeżenia Salta, które są dyskusyjne lub nie spełniają standardów współczesności. Oczywiście można – a nawet trzeba – tę książkę czytać krytycznie. Nie chciałem jednak we wstępie skupiać się na wykazywaniu jej słabości. Zdecydowanie ważniejsza i wymagająca pilnej analizy jest słabość – precyzyjniej: niekompletność – współczesnej myśli lewicowej, która w dużej mierze nie odebrała lekcji tak pieczołowicie przygotowanej dla niej przez Henry’ego Salta. Współcześni reformatorzy społeczni, ślepi na opresję zwierząt pozaludzkich, powinni natychmiast zainwestować przysłowiowego szylinga w samorozwój i – również poprzez odniesienie do wciąż w wielu aspektach aktualnego Salta – przerobić lekcję międzygatunkowej solidarności.

1 H.S. Salt, The Plea for Vegetarianism and Other Essays, The Vegetarian Society, Manchester 1886.

2 https://ivu.org/history/salt Spotkanie miało miejsce 20 listopada 1931 roku.

3 T. Regan, Empty Cages: Facing the Challenge of Animal Rights, Rowman & Littlefield Publishers, Lanham 2004, s. 29.

4 Tamże.

5 Tegoż, The Moral Basis of Vegetarianism, „Canadian Journal of Philosophy” 1975, Vol. 5, No. 2, s. 181-214. Artykuł ten był pierwszym w historii o tej tematyce, opublikowanym w specjalistycznym czasopiśmie filozoficznym.

6 P. Singer, Animal Liberation. A New Ethics for Our Treatment of Animals, New York Review, 1975, s. 227. Drugim dziewiętnastowiecznym autorem, wspomnianym przez Singera w tym kontekście, był Lewis Gompertz, autor książki Moral Inquiries on the Situation of Man and of Brutes, wydanej w Londynie w 1824 roku. Singer wspomina także o autobiografii Salta Seventy Years Among Savages, wydanej po raz pierwszy w roku 1921.

7 Tegoż, Wyzwolenie zwierząt, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018, s. 372.

8 Tamże, s. 30.

OD TŁUMACZKI

Pierwsza edycja Praw zwierząt została opublikowana w 1892 roku w londyńskim wydawnictwie George Bell&Sons. Mimo to biblioteki uniwersyteckie przez długie dekady nie miały w swoich archiwach tej ważnej książki napisanej przez człowieka, który nie tylko wpłynął na wegetarianizm Gandhiego, ale także używał określenia „prawa zwierząt” na prawie sto lat zanim weszło ono do słownictwa akademickiego. W 1980 roku ukazało się jej nowe wydanie z przedmową Petera Singera, znanego na całym świecie autora Wyzwolenia zwierząt, inicjatora odrodzenia ruchu prozwierzęcego. Zdaniem Singera ani w XVIII, ani w XIX wieku nie powstała lepsza książka dotycząca zagadnienia praw zwierząt. „Za każdym razem, gdy ponownie czytam książkę Salta (...) dziwię się, jak udało mu się przewidzieć niemal każdy z punktów, z których składa się współczesna debata na temat praw zwierząt”9.

Ale książka, którą oddajemy w Państwa ręce, posiada nie tylko historyczne znaczenie. Jako ważny apel do „ludzi widzących i czujących, że wielki postęp świata, we wszystkich epokach, należy mierzyć wzrostem humanitarnych uczuć i spadkiem okrucieństwa” inspirowała i wciąż ma szansę inspirować tych, którzy nawołują do racjonalnego działania.

Obszerne przypisy autora, zaznaczone w tekście nawiasem kwadratowym [1], znajdują się na końcu książki. Drobne uwagi tłumaczki zostały zamieszczone w przypisach dolnych.

JOANNA ROŚ

9 P. Singer, Preface, [w:] H.S. Salt, Animals’ Rights Considered in Relation to Social Progress, Centaur Press, London 1980, s. ix.