Maciej Pieńkowski

Anna Pieńkowska

Czy Zygmunt III Waza

zasłużył na niesławę?

Autorzy:

Maciej Pieńkowski

Anna Pieńkowska

Redakcja:

Roman Sidorski

Korekta:

Bożena Pierga

Skład i łamanie:

Michał Turajski

Projekt okładki:

Michał Turajski

Konwersja do EPUB/MOBI - InkPad.pl

All rights reserved.

Copyright © 2013 by

PROMOHISTORIA Michał Świgoń

Warszawa 2013

e-mail: redakcja@histmag.org

www: http://histmag.org

ISBN: 978-83-934630-2-2

Wydanie elektroniczne

Książka dostępna w sprzedaży w przystępnej cenie. Wersję elektroniczną kupisz na stronach portalu Histmag.org. Jeśli korzystasz z publikacji z naruszeniem praw autorskich, zachęcamy do zakupu oryginału i wsparcia jej twórców.

Spis treści

PRZEDMOWA

1. WŁADCA ZMITOLOGIZOWANY

2. POLITYKA WEWNĘTRZNA

3. MECENAT ARTYSTYCZNY

4. POLITYKA ZAGRANICZNA

5. STOSUNKI Z MOSKWĄ

PODSUMOWANIE

Przedmowa

Oto przed Państwem kolejny e-book przygotowany dla Was przez portal Histmag.org. Do tej pory skupialiśmy się na historii dwudziestego wieku, odsłaniając mniej znane epizody z dwudziestolecia dzielącego pierwszą i drugą wojnę światową. Prace nad kolejnymi publikacjami dotykającymi tej tematyki trwają, przyszedł jednak czas na nowe wyzwania. Dlatego też oddajemy do Państwa rąk pierwszą naszą publikację poświęconą historii I Rzeczpospolitej.

Dzieje staropolskie stanowią ważny składnik naszej tożsamości narodowej. Lata potęgi monarchii rozciągającej się „od morza do morza” przypominane są z wielkim sentymentem, lecz i z dumą. Bohaterowie wieków XV, XVI i XVII po dziś dzień stanowią dla Polaków ważny punkt odniesienia. Przez pryzmat ich dawnych osiągnięć, staramy się oceniać naszą rzeczywistość – nasze ambicje, działania i możliwości. Jednym z najważniejszych aktorów dziejów staropolskich był król Zygmunt III Waza. Monarcha panujący, najpierw w Krakowie, a potem w Warszawie, aż przez 45 lat.

Cesarz Francuzów Napoleon I miał niegdyś powiedzieć, że historia to uzgodniony zestaw kłamstw. Postać króla Zygmunta III Wazy pokazuje jak bardzo trafne jest to stwierdzenie. Polski monarcha znalazł w historiografii licznych przeciwników. Zarzuca mu się wciągnięcie Rzeczpospolitej w szereg niepotrzebnych wojen, przede wszystkim ze Szwecją i Państwem Moskiewskim. Bez opamiętania wyrzuca mu się jego głęboką i otwarcie manifestowaną wiarę, mającą jakoby świadczyć o kołtuństwie i wąskich horyzontach. Ten ostatni argument pojawia się zresztą nie tylko w gronie historyków. Z jakichś powodów Zygmunt III stał się wygodnym symbolem wszystkiego tego, co w czasach I Rzeczpospolitej było złe, symbolem wszystkiego, czego Polacy powinni się wstydzić. Czy rzeczywiście pierwszy przedstawiciel dynastii Wazów na tronie polskim zasłużył na taką ocenę? Zapraszamy do lektury e-booka wydanego przez portal historyczny Histmag.org!

Michał Przeperski

redaktor naczelny portalu Histmag.org

1. Władca zmitologizowany

Zygmunt III to król, wokół którego narosło wiele mitów i nieporozumień. W powszechnej świadomości jest to monarcha bez zalet, który „psuł państwo”. Czy stwierdzenia te znajdują potwierdzenie w badaniach naukowych?

Zygmunt III przedstawiany jest często jako sługa doktryn i autor niefortunnych wypraw wojennych. Lata jego panowania miały przynieść Polsce uwikłanie w niepotrzebne, podyktowane wyłącznie dynastycznymi interesami wojny. Nie zawsze kojarzy się on nawet z kolumną umiejscowioną na Placu Zamkowym w Warszawie. A przecież władał prawie pół wieku, a 45 lat jego rządów nazwano później „srebrnym wiekiem” w dziejach Polski.

Czarną legendę Zygmunta III pieczołowicie upowszechniali publicyści oraz przedstawiciele starszej historiografii, niezależnie od przyjmowanych opcji metodologicznych i politycznych. Poszczególni autorzy manipulowali faktami i eksponowali w biografii króla takie jej elementy, by znaleźć uznanie w danym czasie i wpasować się w nurt ideowy, z którym czuli się związani. Z tych właśnie przyczyn Zygmunt III Waza funkcjonuje w pamięci potomnych jako „nieme monstrum” lub „Bardziej nijaki: ni zły, ni dobry. Ot, kukła, nie król”.

Krótko o historiografii

Zygmunt III Waza, portret pędzla Martina Kobera, ok. 1590 roku

Król Zygmunt III ma niekorzystny wizerunek literacki. Negatywnie pisali o nim: Wacław Potocki, Julian Ursyn Niemcewicz, Maria Ilnicka czy Zofia Kossak. Niewątpliwie przyczynili się oni w znacznym stopniu do upowszechnienia negatywnego obrazu tego władcy.

W czasach komunistycznych, szczególnie w latach 50. XX wieku, skutecznie budzono w społeczeństwie poczucie wstydu za szlacheckich przodków, co miało prowadzić do osłabienia tożsamości narodowej i historycznej związanej z I Rzeczpospolitą. Dawna szlachecka i obywatelska Rzeczpospolita, posiadająca status regionalnego mocarstwa skutecznie powstrzymującego ekspansję Moskwy, stała niczym ość w gardle „elit” stalinowskiej Polski.

„Ultrakatolik” Zygmunt III miał budzić szczególną niechęć. Chciał przecież podbić Rosję, we współpracy z „obskuranckim” klerem uciskał poprzez wprowadzenie unii brzeskiej wschodniosłowiańską ludność i nie pozwalał jej zrealizować „odwiecznego pragnienia” zjednoczenia z Rosją. Stwierdzenia tego typu mogą budzić dzisiaj jedynie pobłażliwy uśmiech.

Historiografia peerelowska przez wiele lat skutecznie powielała stereotypy dotyczące I Rzeczpospolitej, w tym przede wszystkim okresu panowania pierwszego Wazy. Obraz ten wśród historyków zaczął się zmieniać dopiero w latach 70. i 80. XX wieku dzięki wielu cennym pracom naukowym. Jednak mocno zakorzenionych w społeczeństwie stereotypów nie udało się pozbyć aż do dzisiaj. Wynika to z braku woli w środowiskach establishmentu III RP, czyli „opiniotwórczych” mediów i autorytetów naukowych. I chociaż wydaje się, że niepodległa i suwerenna III RP powinna się odwoływać do tradycji tej pierwszej, tak się nie dzieje.

Powszechnie sądzi się, że historia panowania Zygmunta III została zweryfikowana, a stereotypy oraz przekłamania wyjaśniono i zastąpiono rzetelną wiedzą opartą na szerokiej bazie źródłowej. Nie jest to jednak prawda. W dalszym ciągu możemy przeczytać w publikacjach różnych autorów, że Zygmunt III Waza był „zawzięty, nietolerancyjny, podejrzliwy, prohabsburski. Psuł państwo. […] usiłował przehandlować Rzeczpospolitą w zamian za zamorską koronę”. Cytat ten pochodzi z „Pomocnika Historycznego”, dodatku do „Polityki” (4/2011), a więc z ogólnodostępnego, uznanego czasopisma, polecanego choćby przez nauczycieli historii, reklamowanego w masowych środkach przekazu, w tym w telewizji.

Także w wydanym nie tak dawno numerze „Newsweek Historia” (1−2/2013), zatytułowanym Dziesięciu najgorszych Polaków w historii, możemy przeczytać, że w rankingu antybohaterów Zygmunt III zajął wysokie piąte miejsce. W wywiadzie przeprowadzonym z prof. Zbigniewem Mikołejką padają stwierdzenia, że pierwszy Waza był „najstraszliwszy i najgorszy” i przeniósł stolicę do Warszawy, aby mieć bliżej do Szwecji, choć na Mazowszu mieszkała półdzika barbarzyńska szlachta mazowiecka. Dodatkowo Waza miał być winien tego, że Szwedzi zaatakowali Rzeczpospolitą w 1655 roku.

Cytowany profesor nie sięgnął do nowszych monografii naukowych i powiela stereotypy. Teksty tego typu czytają ludzie, którzy nie mają rozległej wiedzy historycznej. Tezy o dzikiej szlachcie mazowieckiej już dawno zostały obalone przez historyków takich jak Jolanta Choińska-Mika czy Jan Dzięgielewski i nie mają nic wspólnego z faktami. Także pozostałe stwierdzenia są bardzo dalekie od tego, co ustalili historycy nowożytni.

Na polskim rynku wydawniczym istnieje tylko jedna biografia Zygmunta III, autorstwa historyka Henryka Wisnera, który zerwał na szczęście z dotychczasowym spojrzeniem na dzieje panowania pierwszego Wazy. Mimo to brakuje wciąż publikacji omawiających ważkie problemy, które wypełniły okres rządów tego monarchy. Na szczęście w ostatnich dwudziestu latach pojawili się badacze, którzy opierają się o obszerną bazę źródłową i dzięki temu w nowy sposób patrzą na wydarzenia z pierwszego półwiecza funkcjonowania monarchii elekcyjnej w Polsce.

Wydaje się, że historia nowożytna jest dziś niemodna, niezrozumiała i – jak twierdzą niektórzy –niepotrzebna. A może jest po prostu niewygodna? Nie potrafimy chwalić się osiągnięciami w zakresie budowy polskiego parlamentaryzmu, unią polsko-litewską, tolerancją religijną, dorobkiem nowożytnej myśli politycznej, a nawet siłą polskiego oręża. Dziwi to, gdyż w państwach stawianych nam współcześnie za wzór historia ojczysta jest szczególnie pielęgnowana. Czyżby znakomita część Polaków dźwigała na sobie piętno nie tylko komunizmu, ale też kolonializmu i tworzyła społeczeństwo zdławione „wielkością” szeroko rozumianej kultury zaborców?

Zygmunt III – król z dalekiej północy a Rzeczpospolita

Wróćmy jednak do tematu. Urodzony w 1567 roku w Szwecji Zygmunt III był synem Jana Wazy, czyli późniejszego Jana III – króla Szwecji oraz Katarzyny Jagiellonki, córki Zygmunta I oraz siostry Zygmunta II Augusta. Został wychowany surowo i zawsze był z tego powodu nieco skryty, wydawał się wręcz nieprzystępny.

Zygmunt III jako dziecko i jego rodzice, Jan III i Katarzyna Jagiellonka, uwięzieni na Zamku Gripsholm; obraz Józefa Simmlera

Koronę polską otrzymał w okresie burzliwego bezkrólewia. Znał pięć języków, w tym biegle polski, ale nie miał szerszej wiedzy na temat mechanizmów ustrojowych Rzeczpospolitej Obojga Narodów, nie nauczono go, jak rządzić ani jak dowodzić armią. Obejmował we władanie rozległe państwo, którego obywatele mieli wobec królów wiele oczekiwań, przede wszystkim w kwestiach reformy ustrojowej oraz uregulowania stosunków z sąsiadami.

W ówczesnej Rzeczpospolitej funkcjonował ustrój mieszany, w którym równoważyły się pierwiastki monarchii w postaci króla, arystokracji – reprezentowanej przez senat – i demokracji, czyli ogółu obywateli szlacheckich. Z tego powodu współcześni historycy parlamentaryzmu staropolskiego unikają określenia „demokracja szlachecka” na rzecz terminu monarchia mixta (mieszana).

Naród polityczny był świadomy swoich praw i obowiązków oraz wiązał z osobą nowego władcy nadzieje na dokończenie budowy szeroko pojętego „gmachu publicznego” budzącego u nich dumę i szacunek. Każdy obywatel traktował przynależność do stanu szlacheckiego jako wyróżnienie zobowiązujące jednocześnie do brania odpowiedzialności za losy państwa, którego ustrój opierał się na trzech filarach: zgodzie, wolności i poszanowaniu prawa. Ustrój I Rzeczpospolitej wymagał od obywateli zaangażowania w życie polityczne państwa. Nie zawsze jednak determinanty kształtujące jego politykę były dla zwykłego obywatela jasne. Skutkowało to polityczną obojętnością lub opowiadaniem się po stronie, która oferowała najwięcej korzyści. Zapobieganie temu leżało w gestii animatorów życia politycznego.

Od samego początku rządów Zygmunt III musiał mierzyć się z poważnymi problemami, a głównym z nich był Jan Zamoyski, który zamierzał kierować młodym królem. Waza nie miał jednak zamiaru iść na taki układ z kanclerzem, chciał być samodzielny.

W czasie panowania Stefana Batorego Zamoyski podważał swoją działalnością autorytet monarchy i stosował w polityce metody, które spotkały się z dezaprobatą szlacheckiego narodu. Stworzył własną fakcję magnacką i korzystał z rozwiązań pozasystemowych, mające mu zapewnić władzę. Podejmowane przez niego działania powodowały, że szlachta gubiła się w zasadach ustroju demokratycznego. W okresie rządów Stefana I pogłębione zostały podziały nie tylko w społeczeństwie szlacheckim, ale także wśród elit politycznych poszczególnych województw oraz w senacie. Stałym elementem życia politycznego pozostawała wspomniana działalność sił pozasystemowych, które utrudniały funkcjonowanie najważniejszych, centralnych instytucji państwa, osłabiając je. Celem Zamoyskiego była dezintegracja stronnictwa neutralistów, którzy wywodzili się z dawnego ruchu egzekucyjnego i dążyli do dalszych reform państwa. Wszystko to niosło ze sobą ogromne niebezpieczeństwo kryzysu, z którym musiał się zmierzyć młody Zygmunt III Waza.

Sprawy wewnętrzne

Młodemu królowi przyszło rządzić I Rzeczpospolitą w epoce przełomu. Kończyły się czasy renesansu i reformacji, natomiast zaczynał się okres baroku i kontrreformacji. W Europie następowała zmiana układu sił prowadząca do polaryzacji politycznej, której apogeum stała się wojna trzydziestoletnia.

Nowy władca bardzo szybko przekonał się, że ustrój Rzeczpospolitej miał już swą długą historię i skomplikowane uwarunkowania, a próby jego radykalnej zmiany muszą prowadzić do ostrych starć wewnętrznych i w końcu do osłabienia bądź nawet sparaliżowania działań władcy. Niemożliwe było zatem włączenie kraju w schemat ustroju politycznego lansowanego przez ideologów kontrreformacji, przede wszystkim Roberta Bellarmina, który funkcjonował w państwach rządzonych przez Habsburgów.

Zarzuty o sprzedaż korony i pierwszy okres panowania

Walka stoczona w pierwszych latach panowania z niezwykle groźnym przeciwnikiem, którym pozostawał najpierw osobiście, a potem duchowo dla swych stronników Jan Zamoyski, zaważyła na relacjach króla ze szlachtą. Hetman wielki i kanclerz wielki koronny starał się podważyć autorytet młodego władcy, strasząc możliwością wprowadzenia absolutum dominium i rzucając oszczerstwa o kupczenie polską koroną. W tym celu Zamoyski zorganizował tak zwany sejm inkwizycyjny, który miał rozstrzygnąć o ewentualnej winie króla.

Pierwszym, który poruszył temat tego sejmu, aczkolwiek zrobił to bardzo powściągliwie, był Julian Ursyn Niemcewicz w Dziejach panowania Zygmunta III wydanych w roku 1819. Na publikację szeroko omawiającą ten problem trzeba było czekać aż do roku 1939, kiedy to ukazała się praca Rzeczpospolita w dobie sejmu inkwizycyjnego 1589–1592 autorstwa Kazimierza Lepszego. Zanim jednak przystąpimy do przedstawienia opinii tego historyka, musimy się zastanowić, dlaczego w ogóle doszło do zwołania sejmu inkwizycyjnego.

Jan Zamoyski oskarżył Zygmunta III o negocjowanie porozumienia z Habsburgami, na mocy którego zamierzał odstąpić im polską koronę w zamian za udzielenie poparcia w uzyskaniu przez Wazę dziedzicznego królestwa Szwecji. Kanclerz chciał tym samym skompromitować władcę w oczach narodu szlacheckiego. Wywiązała się walka polityczna powiązana z szerzeniem antykrólewskiej propagandy, co doprowadziło w roku 1592 do zwołania Sejmu, który miał wyjaśnić, czy Zygmunt III rzeczywiście dopuścił się zdrady Rzeczpospolitej.

Wspomniany wcześniej K. Lepszy wywarł duży wpływ na kształtowanie się opinii o Zygmuncie III. We wstępie do swojej pracy Rzeczpospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego 1589–1592 pisał:

[…] skutki tej polityki nie były z wielu względów pomyślne. Wewnątrz kraju spotkała się ona z ostrą opozycją szerokich mas szlacheckich prowadzonych przez Zamoyskiego, później po jego zgonie przez Mikołaja Zebrzydowskiego lub Jerzego Zbaraskiego. Sejm Inkwizycyjny, rokosz Zebrzydowskiego, opozycja Zbaraskiego pod koniec rządów – oto smutne etapy konfliktu króla, narzucającego obcą i niezrozumiałą dla ogółu orientację większości narodu. Osłabienie sił wewnętrznych kraju, upadek znaczenia na zewnątrz i co najważniejsza triumf rządów sejmikowych nad wszelkimi rozumnymi próbami reformy ustroju, naprawy elekcji i wzmocnienia powagi tronu, oto najbardziej ujemne pozycje bilansu austriackiej polityki Zygmunta III.

Badacz oskarżał króla, że przez swoją przyjaźń z Habsburgami doprowadził do pogorszenia kondycji politycznej kraju – zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Największym natomiast zarzutem stawianym królowi była oczywiście sprzedaż korony. Lepszy, opisując te wydarzenia, opierał się na tajnej korespondencji, którą miał prowadzić król Zygmunt z dworem wiedeńskim. Historyk informuje, że numeracja tej ważnej dokumentacji w Archiwum Wiedeńskim była dwukrotnie zmieniana, jednak „[…] tylko dzięki szczególnemu przypadkowi udało się nam obecnie odszukać i zużytkować ją w niniejszej pracy”.

K. Lepszy sugerował, że sprawa małżeństwa Zygmunta III z jedną z Habsburżanek była przykrywką do prowadzenia potajemnych pertraktacji, których inicjatorem był ojciec króla – Jan III: „Szkice tej misternej akcji, jego pomysł i ogólne ramy zostały z pewnością opracowane przez samego Jana III w Sztokholmie, jemu bowiem przede wszystkim na ich wykonaniu mogło zależeć, i stamtąd były podyktowane królowi Zygmuntowi III do wykonania. Szczegóły natomiast i sposób przeprowadzenia «sekretu królewskiego» zostały przemyślane w ściśle zakonspirowanym gronie, złożonym z najbliższych doradców królewskich”.

Jan III, portret z XVI wieku

Są to jednak wyłącznie przypuszczenia, ponieważ K. Lepszy nie powołał się na żadne źródła potwierdzające słowa o decydującej roli Jana III. Dalej badacz przedstawił przebieg działań Zygmunta III. Według niego król wysłał do Wiednia poselstwo pod pozorem oceny urody arcyksiężniczek, a przekazał za jego pośrednictwem propozycję opuszczenia Polski. W przypisie do tego stwierdzenia znajduje się odwołanie do listu arcyksięcia Ernesta do Brahego (zaufanej osoby króla), a poniżej wyjaśnienie, że inicjatywę Zygmunta III w pertraktacjach z Ernestem potwierdził wobec nuncjusza Hannibala kasztelan podlaski Marcin Leśniowolski. Nie jest jednak jasne, czy chodziło o inicjatywę mającą na celu sprzedanie korony, czy ocenę urody córek cesarskich. Co więcej, autor nie przytacza cytatów, które mogłyby świadczyć o rzeczywistym kupczeniu koroną przez polskiego monarchę. Mająca to potwierdzać korespondencja to tylko dwa zachowane listy Ernesta do Brahego oraz list cesarza Rudolfa II do Ernesta, które nie mogą dowodzić chęci odstąpienia korony Habsburgom przez Zygmunta III. Autor traktuje je bardzo ogólnikowo i stawia wiele hipotez.

Opisując te wydarzenia, historycy oparli się na powyższej pracy. H. Wisner cytuje K. Lepszego w swojej biografii króla, nie dodając nic od siebie oraz nie próbując rzucić nowego światła na ten ważki problem. Również Urszula Augustyniak, autorka podręcznika do historii Polski w latach 1572–1795 wtóruje tym opiniom, krytykując Zygmunta III nie tylko za jego rzekome konszachty z Habsburgami, ale też za wszelkie podejmowane przez niego działania. Ten sam błąd popełnia Janusz Byliński, w artykule Rokoszowe koncepcje reformy państwa powielając zdanie wspominanych wyżej autorów:

(…) nie chcąc utracić dziedzicznego królestwa, Zygmunt III zamierzał zrzec się tronu elekcyjnego na rzecz arcyksięcia Ernesta, który miał poślubić królewnę Annę. Gdy wieść ta przedostała się do opinii publicznej, nastąpiło ogromne zgorszenie. W rezultacie tego nastąpił z inicjatywy Zamoyskiego sejm inkwizycyjny w 1592 r., podkopujący wydatnie prestiż władzy królewskiej i samego króla, kupczącego świeżo uzyskanym tronem Jagiellonów.

Te tezy można odnaleźć w niemal każdym podręczniku do historii Polski. Są one traktowane jako pewnik, którego się nie podważa. Czy słusznie?

Władysław Konopczyński również wskazywał, że to Jan III był pomysłodawcą sprzedaży korony Habsburgom w zamian za korzyści dla swego syna, o czym Zygmunt III miał przynajmniej początkowo nie wiedzieć. Należy pamiętać, że nie zostały odnalezione żadne dokumenty, które mogłyby przemawiać za taką interpretacją. Historyk zauważył przy tym jednak:

(…) Zamoyski przerzucił się do roli publicznego oskarżyciela. On w Jędrzejowie, a Zebrzydowski w Proszowicach podnieśli alarm, że «cudzoziemcy o nas targ czynią», już na tę inkwizycję jak na rokosz wybierała się do Warszawy szlachta z województw. Nowe rewelacje Maksymiliana, łącznie z listem Zygmunta do Ernesta, odczytanym na sejmie przez kanclerza, wytworzyły taką atmosferę, że król musiał wyrazić żal z powodu zamierzonego wyjazdu do Szwecji ale nie abdykacji(!) i obiecać, że nawet po śmierci ojca bez pozwolenia stanów nie odjedzie (…)

Wynika stąd jasno, że Zygmuntowi III udowodniono wyłącznie chęć wyjazdu z Rzeczypospolitej, ale jej cel pozostaje nieznany. Po tym jak król przyznał się do zamiaru opuszczenia kraju, Zamoyskiemu chodziło już jedynie o dwie sprawy: uznanie przedsejmowych zgromadzeń szlachty za legalne oraz uniemożliwienie Zygmuntowi III wyjazdu do Szwecji. Nie było mowy o tym, że król faktycznie chciał sprzedać koronę. Jak pisze Dzięgielewski, tego zarzutu nigdy królowi nie udowodniono:

(…) wciąż jednak chętnie jest przez historyków powtarzany, bardziej chyba z sympatii dla Zamoyskiego niż w oparciu o rzetelne dowody bądź racjonalne argumenty. Habsburgowie znali na tyle ustrój Rzeczypospolitej i istniejący tam układ sił, iż w uzyskanie tronu polskiego wierzyć nie mogli, ani w drodze cesji, ani nawet elekcji, po ewentualnej abdykacji Zygmunta.

Również Stanisław Grzybowski przyjmuje podobne stanowisko, wysuwając hipotezę, że propozycje odstąpienia korony były prowokacją króla wymierzoną w Habsburgów oraz Zamoyskiego i pyta:

(…) kogo chciał oszukać? Czy szlachtę? A może Habsburgów i wiernych mu Szwedów, którzy wciąż oczekiwali jego powrotu do ojczyzny, może własnego ojca? Może chodziło i trochę o szantaż wobec Polaków, by przestali własnemu monarsze rzucać kłody pod nogi. Wbrew zdaniu dotychczasowych badaczy opowiadamy się za ostatnią ewentualnością. Prawdziwe intencje Zygmunta pozostaną jednak chyba na zawsze okryte tajemnicą.

Kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski, portret anonimowego autorstwa z XVI wieku

Gdy podczas sejmu kanclerz wypowiedział charakterystyczne słowa: rex legat, non gubernat (król panuje, nie rządzi), młody Waza zerwał się z tronu i chwycił za szpadę – Zamoyski obraził bowiem w jego przekonaniu majestat. Zygmunt III miał wysokie poczucie godności, pochodził bowiem z królewskiej rodziny, a w jego żyłach płynęła również krew potężnych Jagiellonów, o czym nigdy nie zapomniał. Nigdy także nie pozwalał, aby ktokolwiek podważał w jego obecności autorytet króla. I żaden monarcha elekcyjny nie był w tym tak skuteczny jak on.

Gdy plan kanclerza, mający na celu zdyskredytowanie monarchy w oczach narodu, nie powiódł się, zainicjował on akcję propagandową, przypisując sobie rozmaite zasługi oddane w służbie kraju, a jednocześnie oskarżając króla niemal o wszystkie niepowodzenia. Najniebezpieczniejsze było jednak przekonywanie szlachty do przyjmowania biernej postawy wobec wszelkich posunięć króla. Dwór dążył do przeprowadzenia reform, które doprowadziłby do ukończenia budowy gmachu monarchii mieszanej, między innymi poprzez usprawnienie przebiegu obrad sejmowych (głosowanie większościowe w sprawach skarbowo-wojskowych), powiększenie stałej armii. Dwór nie chciał przeprowadzać elekcji za życia króla, co często przedstawia się jako jeden z powodów wybuchu rokoszu. Pogłoski o elekcji były plotką – podczas jednej z uczt Jan Tarnowski miał wznosząc kielich powiedzieć, że chciałby kiedyś wypić również za zdrowie króla Władysława (najstarszego syna Zygmunta III).

Zamoyski stał w opozycji do tych planów, nie mógł bowiem sprawować kurateli nad królem. Kanclerz podjął w związku z tym działania destrukcyjne, a zwolennicy tej polityki zamknęli jej sens w złowieszczym przesłaniu: „póki nie będzie bardzo źle w Polszcze, nie będzie dobrze”. Apogeum tej działalności stanowił rokosz Zebrzydowskiego, w wyniku którego przynajmniej częściowo zostały zrealizowane cele nieżyjącego już wtedy Zamoyskiego, związane z chęcią zablokowania reformy ustroju państwa. Paradoksem historiografii polskiej jest to, że późniejszy rokoszanin Jerzy Lubomirski uważany jest za postać negatywną, która zaprzepaściła szansę na naprawę państwa, natomiast Zamoyski i Zebrzydowski cieszą się uznaniem.

Podważanie przez opozycję autorytetu monarchy, brak woli przeprowadzenia reform i utrzymywanie czynnika pozasystemowego w postaci fakcji spowodowały, że dialog na linii dwór – naród polityczny został poważnie zachwiany.

2. Polityka wewnętrzna

Wśród oskarżeń wysuwanych pod adresem Zygmunta III Wazy ważne miejsce zajmują twierdzenia, jakoby był to władca nietolerancyjny i niechętny do współpracy ze szlachtą. Rzeczywistość była jednak inna. Jak pisał Władysław Konopczyński

Zygmunt III, wychowany w konstytucyjnej (jak na owe czasy) Szwecji, nie był, podobnie jak Batory, królem malowanym, ale też nie brzydził się sejmowaniem. Za niczyjego panowania nie zjeżdżały się sejmy tyle razy i tak często, co ważniejsza, nigdy z tak obfitym rezultatem. Co najważniejsza, ten okrzyczany absolutysta widział jasno potrzebę uzdrowienia sejmów i sprawę tę w licznych poruszał uniwersałach.

W historiografii występują różne opinie na temat tego, jaki stosunek pierwszy Waza miał wobec sejmu i, ogólniej, szlachty. Posądzono go o niechęć do współpracy z izbą poselską, a Urszula Augustyniak stwierdziła nawet, że za jego panowania sejm „utracił pozycję podstawowej instytucji życia publicznego”, a Henryk Samsonowicz dodał, iż „wzajemne zwalczanie się orientacji i stronnictw doprowadziło do osłabienia pozycji kraju oraz do początków niemocy ustawodawczej”.

Sejm za czasów Zygmunta III Wazy (grafika Giacomo Lauro)

Zygmunt III Waza wobec sejmu i senatu

W 1573 roku powołano na mocy artykułów henrykowskich organ doradczy u boku króla. W skład tej instytucji miało wchodzić szesnastu senatorów (tzw. senatorów rezydentów) wyznaczanych podczas sejmu według porządku miejsc zajmowanych w senacie. Nie byli przed nikim odpowiedzialni, ale zmieniali się co kwartał według automatycznej kolejki, bez możliwości prowadzenia ciągłej polityki. Król wraz z radą senatu miał rozstrzygać kwestie bieżącej polityki. Ze względu na brak jednoznacznego określenia podziału zadań między radą a sejmem zrodziły się spory kompetencyjne. W rzeczywistości artykuł powołujący tę instytucję miał przez długi czas jedynie znaczenie teoretyczne, a senatorów rezydentów powołano po raz pierwszy dopiero w 1607 roku.

Król podejmował decyzje nawet bez zgody większości senatorów, ponieważ to do niego należało ostatnie słowo. W związku z powyższym przed Zygmuntem III otwierały się drzwi, za którymi stało wiele opcji w obszarze sprawowania władzy. Ze względu na taki, a nie inny sposób funkcjonowania senatorów rezydentów, król mógł budować własne stronnictwo, złożone z wiernych i całkowicie mu uległych osób. W związku z tym, wbrew pozorom, konstytucje z 1607 roku o senatorach rezydentach nie osłabiły pozycji króla, lecz ją wzmocniły. Zygmunt III umiał bowiem przekształcić tę instytucję w sprawne narzędzie prowadzenia bieżącej polityki państwa.

Zygmuntowi zarzuca się, że prowadził politykę faktów dokonanych, pomijając proces decyzyjny w sejmie. Dla części historyków były to wręcz działania na szkodę państwa. W ich opinii, Zygmunt III ukrywał się za plecami senatorów przed narodem szlacheckim, dbając wyłącznie o swój interes, czy też szerzej, dobro swojego rodu. Co za tym idzie, jak pisał Jarema Maciszewski, nie mogło być też mowy o współpracy z sejmem: „(…) w dobie rządów Zygmunta III Wazy zabrakło tej współpracy, postulaty szlacheckie zgłaszane bądź na sejmikach, bądź w izbie poselskiej w postaci między innymi urazów, egzorbitancyj, petitów czy punktów nie były na ogół realizowane”. Według Urszuli Augustyniak „Stworzony system rządów przyczynił się w długim trwaniu do osłabienia instytucji parlamentarnych Rzeczypospolitej na rzecz zakulisowej rywalizacji stronnictwa regalistycznego i fakcji magnackich”. Badania Jana Dzięgielewskiego oraz Edwarda Opalińskiego wskazują jednak, że wspomniana rywalizacja stronnictw rozpoczęła się już za panowania Stefana Batorego, nie zaś Zygmunta III Wazy, nie jego więc należy winić za przemiany, które doprowadziły do tego stanu. Pierwszą fakcję magnacką stworzył przecież Zamoyski, król zatem musiał mu się przeciwstawić, budując własne stronnictwo.

Część badaczy twierdzi, że Zygmunt III rządził za pomocą senatu, powiedzmy – za pomocą mechanizmu królewsko-senatorskiego. Argumentują przy tym, że szlachta sama zmuszała króla do takiego postępowania, nie dając mu możliwości stworzenia podległego aparatu urzędniczego.

Polityka nominacyjna Zygmunta III

Budowanie własnego stronnictwa przez Zygmunta III było możliwe głównie dzięki temu, że posiadał władzę rozdawania urzędów. Umożliwiło mu to prowadzenie własnej polityki personalnej oraz awansowanie na urzędy nowych ludzi, wywodzących się już nie tylko z dawnej magnaterii, lecz także ze średniej szlachty. Polityką personalną Zygmunta III kierowały dwa cele: protegowanie zwolenników dworu oraz neutralizowanie przeciwników przez zaspokajanie ich ambicji. Szlachta krytykowała praktyki stosowane przez króla, ponieważ dostrzegała, że monarcha traktuje rozdawnictwo dóbr i urzędów jako środek do tworzenia oddanego sobie stronnictwa. Krytyka ta nie wpłynęła jednak realnie na postępowanie władcy, który pod koniec panowania dysponował w pełni uległym senatem. Złożonym jednak z osób godnych zasiadania w nim i świadomych swych senatorskich powinności.

Popadnięcie w niełaskę króla Zygmunta było bolesne nawet dla takich magnatów jak Krzysztof Radziwiłł (młodszy) czy Jan Karol Chodkiewicz – do tego stopnia, że woleli nie pokazywać się w Warszawie. Król, jako sprawujący najwyższe dowództwo nad armią, nie uznawał niesubordynacji, nawet hetmanów. Kiedy w końcu Chodkiewicz został przywrócony do łask, podczas uczty z radości „począł na swej głowie rozbijać drogocenne puchary”.

Nie było chyba drugiego króla elekcyjnego, który potrafiłby z taką rozwagą dobierać sobie współpracowników. Zygmunt III był cierpliwy, co spotykało się nawet z drwinami w późniejszej historiografii. Potrafił całymi latami nie ulegać naciskom poddanych, czego skutkiem było zachowanie równowagi ustrojowej w państwie. Zygmunt III podnosił prestiż majestatu i nie pozwalał na uszczuplenie swoich praw na rzecz pozostałych stanów. To właśnie cierpliwość i długie obserwacje konkretnych osób pozwoliły monarsze podejmować trafne decyzje w kwestii nominacji. Otrzymywali je ludzie, którzy dbali przede wszystkim o dobro państwa, godnie sprawując powierzony urząd. Do takich osobistości możemy zaliczyć z pewnością: Jakuba Zadzika, Feliksa Kryskiego, Wawrzyńca Gembickiego, Macieja Pstrokońskiego, Bernarda Maciejowskiego, Albrychta Stanisława Radziwiłła, Andrzeja Lipskiego, a także Stanisława Żółkiewskiego czy Stanisława Koniecpolskiego.

We współdziałaniu z takimi ludźmi król Zygmunt utrwalił w drugim okresie swojego panowania zasady funkcjonowania monarchii mieszanej oraz wzmocnił rolę instytucji. Nie pozwolił także na wyraźne osłabienie władzy monarszej na rzecz pozostałych stanów. Warte jest także podkreślenia, że król ten posiadał znaczny autorytet i potrafił zadbać o prestiż majestatu, czego coraz bardziej brakowało jego następcom. Zygmunt III dobierał urzędników lojalnych, a nie sprzedajnych i, jak zauważyła Stefania Ochmann-Staniszewska, „miał w tej dziedzinie największe osiągnięcia”. Sejm szczególnie w drugiej połowie jego rządów pozostawał niezaprzeczalnie najważniejszą instytucją państwa. Nie wydaje się, aby Zygmunt III wychodził z założenia, że victor leges dabit (zwycięzca nada prawa), gdyż rozumiał, na czym polega rola konstytucyjnego monarchy. Wyraźniejszy spadek znaczenia sejmu obserwuje się dopiero w czasach panowania Jana Kazimierza.

Król

Sejmy ogółem

Niedoszłych

Skuteczność

Stefan Batory

7

3

58%

Zygmunt III

36

6

84%

Władysław IV

14

3

79%

Jan II Kazimierz

20

7

65%

Michał Korybut Wiśniowiecki

6

4

44%

Jan III Sobieski

12

6

50%

Tab. Maciej A. Pieńkowski, na podstawie W. Konopczyński, Chronologia sejmów polskich 1493–1793, Kraków 1948

Czy król dążył do wzmocnienia władzy królewskiej? W pierwszym okresie rządów jego celem było zatrzymanie dalszego osłabiania pozycji monarchy na rzecz izby poselskiej. Razem z ludźmi wywodzącymi się ze średniej szlachty król chciał przeprowadzić dalsze reformy. Zamoyski, „obrażony” na politykę króla, przeszedł do opozycji, kreując się na trybuna ludowego, chociaż za czasów Batorego był raczej monarchistą. Opozycja w latach 90. XVI wieku i na początku kolejnego stulecia organizowała zjazdy podważające rolę sejmu. Działania te źle wpływały na funkcjonowanie ustroju, były wymierzone w osobę panującego i odbywały się nie tylko bez jego zgody, lecz także z pogwałceniem prawa. Polityka ta doprowadziła do rokoszu. Nielegalne zjazdy szlacheckie organizowane przez głównych opozycjonistów przyczyniały się do psucia państwa i to właśnie ich inicjatorów należy obwiniać za pojawienie się w Rzeczpospolitej precedensów niosących ze sobą przyczyny kryzysu, który doprowadził do coraz częstszego pojawiania się w życiu publicznym działań destrukcyjnych i dekompozycyjnych.

Problem opozycji polegał na tym, że nie miała ona konkretnego projektu reformy państwa, która mogła przebiegać w trzech kierunkach: republikańskim (ze znaczną przewagą parlamentu w życiu politycznym), oligarchicznym (z rządami magnaterii) oraz monarchicznym (z przewagą króla). Ostatecznie po rokoszu nie zwyciężyła żadna z tych opcji.

Unia brzeska i oskarżenia o nietolerancję

Pisząc o Zygmuncie III, nie sposób pominąć roli, jaką odegrał on w zawarciu unii brzeskiej. Powszechnie krytykuje się samą ideę, a także króla, uważanego za jej inicjatora. Część historyków otwarcie twierdzi, że unia doprowadziła do późniejszych buntów kozackich oraz zaostrzenia stosunków społecznych na Ukrainie. Co więcej, Zygmunt III jest oskarżany o wielką nietolerancję religijną i podporządkowanie swojej polityki wyznaniowej Rzymowi.

Pomysł podporządkowania Kościoła prawosławnego w Rzeczpospolitej Stolicy Apostolskiej zrodził się w głowie władyki łuckiego Cyryla Terleckiego, który opracował zasady unii z miejscowym biskupem katolickim Bernardem Maciejowskim. Przedstawili oni królowi prośbę przyznania biskupom greckim pozycji w państwie równej biskupom łacińskim, w tym włączenia ich do grona senatorów, a także nadania pewnych przywilejów szlachcie unickiej. Król wydał dokument zrównujący biskupów unickich z łacińskimi, ale nie zgodził się na ich dostęp do senatu, ponieważ decyzję w tej sprawie mógł podjąć tylko sejm. Zygmunt III tłumaczył akceptację zwarcia unii tym, że ostatni głos w tej religijnej sprawie należał do biskupów, „do ich władzy duszpasterskiej, za którą my winniśmy pójść bez wahania”.

Unia nie zdobyła uznania w oczach kresowej szlachty i magnaterii, jednak zdaniem Władysława Konopczyńskiego zadecydowały o tym nie działania Zygmunta III, lecz egoizm stanowy łacińskiego episkopatu, który nie dopuścił biskupów unickich do senatu. Badacz podkreślał również, że krytyka zarzucająca unii podtrzymywanie odrębności ruskiej nacji i przyspieszenie topnienia żywiołu mazursko-polskiego na Rusi jest przesadna. Juliusz Bardach sądził z kolei, że „opór przeciw unii w obronie tradycyjnej religii był jednocześnie formą walki o zachowanie rodzimej kultury i tożsamości narodowej”. Faktem jest, że unia nie zakorzeniła się w świadomości masach mieszczańsko-chłopskich, a Moskwa wykorzystała to, aby pogłębiać późniejsze konflikty społeczne. Jak pisze Jan Dzięgielewski: „Unia brzeska, która w myśl zamierzeń jej współtwórców – hierarchów Kościoła wschodniego w Rzeczypospolitej – miała wyprowadzić go z kryzysu, doprowadziła do pogłębienia podziałów wyznaniowych w Rzeczypospolitej. Spowodowała też wzrost zaangażowania prawosławnych w obronie praw Cerkwi”. Jednak w końcowych latach XVI wieku idea zjednoczenia Kościołów była pozytywnym elementem polskiej myśli państwowej.

Istotna jest także opinia Natalii Jakowenko, ukraińskiej badaczki nowożytnych dziejów Ukrainy, która uznawała słusznie, że zawarcie unii to:

(…) początek wielkich sporów (…), które przeistoczyły unie brzeską, pomyślaną jako narzędzie porozumienia, w symbol rozłamu, wrogości i przemocy, gdzie obu stronom, ogarniętym przez żywioł walki, sądzone było w równym stopniu paść ofiarą własnego fanatyzmu i zaciętości. Zastanawiając się nad źródłem tego fenomenu, musimy przyznać, że prawosławny ogół Ukrainy-Rusi na unii niczego nie tracił, co więcej – logika unickich władyków, którzy za pośrednictwem przywódcy możnowładców katolickiej Polski szukali opieki potężnego Rzymu i wzmacniali tym samym pozycję prawosławnych w katolickim państwie, była bez najmniejszej wątpliwości słuszna. Nie istniało również zagrożenie dla tradycyjnych obrzędów Kościoła Wschodniego (…). Dlatego u podłoża wrogiego stosunku do unii leżał mentalny opór wobec „nowego” (…)

Wydaje się więc, że w kontekście wyżej przytoczonych opinii posądzanie Zygmunta III o złą wolę jest nieuzasadnione, tym bardziej że król osobiście angażował się w rozmowy między wyznaniami. W roku 1595 zorganizowano pod jego protekcją synod generalny w Toruniu, w którym wzięli udział dysydenci oraz prawosławni. Podobne wydarzenie miało miejsce cztery lata później w Wilnie. Zainteresowane strony nie były jednak w stanie dojść do porozumienia.

Jarema Maciszewski pisał, że część historyków uważała, i nadal uważa, króla za katolika bardziej gorliwego niż sam papież, przesiąkniętego duchem kontrreformacji, nietolerancyjnego wobec innowierców. Jednak historyk uznawał taki sąd za zbyt surowy, argumentując przy tym:

(…) ukochana siostra Zygmunta, Anna Wazówna, była luteranką. Mimo oporów biskupów król nie bronił jej urządzać na Wawelu (jako bodaj jedyny król Polski) modłów w obrządku luterańskim. W jej starostwie brodnickim znajdowali – za wiedzą i zgodą monarchy – azyl duchowni i pisarze protestanccy, często cudzoziemcy. Nie wszystkie też decyzje polityczne króla pozostawały w zgodzie z zaleceniami kurii rzymskiej.

Królewna Anna Wazówna, siostra Zygmunta III (portret anonimowego autorstwa)

Za prawdziwością ostatniego zdania przemawia fakt, że Zygmunt III utrzymywał kontakty z Wenecją, gdy w 1605 roku spadł na nią interdykt papieski. Król polski kazał wówczas wstrzymać publikację anatemy i pozwolił, aby wrócono do projektów z czasów Batorego, czyli do utworzenia w Koronie stałej ambasady weneckiej.

Zygmunt III śpiewał wraz z ewangelikiem Kasprem Denhoffem psalmy ewangelickie. Popadł też w konflikt z kaznodzieją królewskim Mateuszem Bambusem, w wyniku czego duchowny musiał opuścić dwór. Jednym z łożniczych królewskich był ewangelik Jan Bojanowski, jednym z lekarzy arianin Jan Ciachowski, a mamką królewicza Władysława została ewangeliczka pani de Fornes i to pomimo protestów prymasa Karnkowskiego (!). Król szukał również żony dla Władysława między innymi na protestanckim dworze angielskim, co zresztą wiązało się z poważniejszymi planami.

Olbracht Łaski przeszedł na katolicyzm w roku 1569, Jan Zamoyski w bliżej nieznanym czasie, Mikołaj Radziwiłł w 1570 roku, Janusz Ostrogski około 1579 roku, a Lew Sapieha w 1586 roku. Jak pisał Henryk Wisner: „świadczy to o tym, że nie w czasach Zygmunta III i nie w następstwie jego działań protestantyzm polski utracił swój rozmach”. Władysław Konopczyński dodawał, że „katolicyzm zaś zwyciężył, ponieważ lepiej odpowiadał mentalności polskiej, bo był jednolity i karny, świecił z zagranicy przykładem wewnętrznego odrodzenia”.

To prawda, że Zygmunt III nadawał urzędy głównie katolikom, Rzeczpospolita była bowiem krajem przede wszystkim katolickim. Jednak człowiek, który był dysydentem, ale w odczuciu władcy wydawał się wartościową osobą, mógł także liczyć na nominację. Przykładem może być to, że łaską królewską cieszył się ewangelik Jan Potocki, wojewoda bracławski, oraz że Krzysztof Radziwiłł otrzymał w roku 1615 buławę polną litewską, a jego brat Janusz w 1618 – kasztelanię wileńską. Jak stwierdził Krzysztof Chłapowski:

Badania potwierdziły, że w sprawach polityki personalnej Zygmunt III nie był fanatykiem religijnym. Potrafił podporządkować swe preferencje religijne nadrzędnym celom politycznym i nie uprawiał świadomej polityki prowadzącej do przekształceń struktury wyznaniowej Rzeczypospolitej. Podejmował natomiast decyzje personalne sprzyjające katolikom, dostosowując się w ten sposób do zmian zachodzących w sferze stosunków wyznaniowych. Kształtowały się one pod wpływem czynników działających niezależnie od woli monarchy.

W 1591 roku sułtan Murad III wystosował prośbę do polskiego króla, aby ten zezwolił muzułmanom na swobodę wyznania. Król potwierdził ich przywileje oraz wyraził zgodę na budowę meczetu w Mińsku. Dodajmy również, że w czasach panowania Zygmunta III, w roku 1623, sformował się na Litwie sejm żydowski.

Przytoczone fakty wskazują, że Zygmunt III nie był władcą nietolerancyjnym, który lekceważył i nie szanował innowierców. Wręcz przeciwnie – pomimo, że sam jako katolik potrafił chodzić po świątyni w worze pokutnym, biczować się i leżeć krzyżem – król był tolerancyjny i miał jednocześnie poważne podejście do swojej wiary.

3. Mecenat artystyczny

Czesław Lechicki stwierdził, iż „w osobie Zygmunta III otrzymała Rzplita artystę na tronie. Artystę wprawdzie dyletanta, w każdym razie pierwszego i bodaj ostatniego monarchę, który nie tylko sztuką osobiście się interesował i popierał jej rozwój, lecz również sam w niej sił własnych próbował”.

Mecenat, który sprawowali w Polsce zwłaszcza dwaj pierwsi Wazowie, cechował się świadomym dążeniem do podniesienia prestiżu i powagi majestatu królewskiego poprzez wspieranie sztuki i nauki. Zygmunt III był tym, który powołał do życia instytucję mecenatu królewskiego typu renesansowego.

Znawca nowożytnego mecenatu artystycznego, Władysław Tomkiewicz, uważa, że były dwie przyczyny, dla których Zygmunt III poświęcił tyle uwagi sztuce. Pierwsza to osobiste zamiłowania i uzdolnienia artystyczne, druga zaś wynikała z ówczesnych tendencji politycznych. Celem było oddziaływanie na szlachtę środkami propagandowymi w sztuce, służącej jako broń do walki o wpływy w państwie.

Malarz, muzyk, zegarmistrz…

Jak wspominał jeden z mu współczesnych: „król ten malował, rytował i rzeźbił (…) srebrne i złote figury, aparaty kościelne ozdobione perłami, złote kielichy, świeczniki, lampy do świątyń w Częstochowie i Loreto”. Niektóre dzieła Zygmunta III znalazły się poza granicami kraju. Trafiły między innymi do skarbca monachijskiego jako część posagu córki Zygmunta III i Konstancji Habsburżanki, Anny Katarzyny Konstancji, która wychodząc za mąż za księcia neuborskiego, otrzymała w posagu znaczną ilość klejnotów i wyrobów złotniczych. Henryk Wisner pyta jednak: „Czy (…) to, co łączone jest z jego imieniem – monstrancje, wyroby ze złota – wykonał król całkowicie sam?”. Nie znamy jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Nie ulega natomiast wątpliwości, że król posiadał duże zdolności rzemieślnicze, które skrupulatnie rozwijał. Korzystając z pomocy zegarmistrzów, budował zegary, a jeden z nich podarował kardynałowi Gaetano, legatowi papieskiemu.

Zygmunt III pasjonował się również malarstwem. Niezwykłe było to, że król sam malował i miał duży talent – jedno z jego płócien łączono nawet z nazwiskiem Rubensa. Oprócz malarstwa król interesował się alchemią, urządził nawet laboratorium na Wawelu. Najprawdopodobniej to przez liczne eksperymenty z łatwopalnymi substancjami w styczniu 1595 roku wybuchł na zamku krakowskim pożar, który zniszczył wieżę zwaną „Kurzą Stopką”.

Król był także wybitnym kolekcjonerem obrazów, które kupował zarówno we Włoszech, jak i w Niderlandach hiszpańskich. Zgromadził wiele dzieł między innymi Rubensa czy Jana Breughla. Niestety, po wojnach z połowy XVII wieku zachowało się niewiele obrazów z tej kolekcji. Warto również pamiętać, że król sprowadził na dwór wybitnego malarza Tomasza Dalabellę, specjalistę od scen historycznych i batalistycznych. To on namalował słynne obrazy: Carowie Szujscy przed Zygmuntem III czy Triumf Żółkiewskiego prowadzącego jeńców kłuszyńskich. Zostały one jednak spalone na rozkaz Piotra I, nie zachowały się więc do naszych czasów.

Obok malarstwa do najważniejszych zainteresowań króla należała muzyka. Zygmunt III grał na klawikordzie, a swoje zdolności muzyczne odziedziczył z pewnością po ojcu, Janie III, który również odznaczał się szczególną muzykalnością. W Krakowie Waza utworzył kapelę, którą powiększył na Zamku Królewskim. W szczytowym okresie liczyła ona 60 instrumentalistów i wokalistów, a jej znaczenie nie ograniczało się jedynie do dworu. Poszczególni dygnitarze koronni i litewscy wypożyczali muzyków królewskich i urządzali koncerty w swych warszawskich siedzibach. Warszawa stała się w Rzeczpospolitej stolicą muzyki instrumentalnej na europejskim poziomie.

Zygmunt III interesował się również teatrem, na co zwracają uwagę wszyscy piszący o jego mecenacie. Król organizował widowiska teatralne w specjalnie do tego przeznaczonej sali. W latach 1616–1617 i w roku 1618 występował tam zespół Johna Greena, a później Arenda Aerschena. Wystawiono także Tragiczne dzieje doktora Fausta Christophera Marlowe’a, a sama sztuka wywarła na Zygmuncie III wielkie wrażenie. Zamiłowanie do tego rodzaju rozrywek odziedziczył Władysław IV, który szczególnie upodobał sobie sztuki teatralne. W okresie jego panowania każdy Sejm poprzedzany był takimi widowiskami.

Rezydencje królewskie

Zygmunt III zasłużył się również w dziedzinie architektury, przede wszystkim rozbudowując i przebudowując Zamek Królewski w Warszawie, który według teoretyka sztuki Georgio Vasari Młodszego wybudować miano „dla wygody samego księcia”, ale także „dla wygody wszystkich tych, którzy z różnych przyczyn muszą tam bywać”. Obok apartamentów królewskich na zamku znajdowały się biura centralnych urzędów, sale obrad plenarnych obu izb sejmu, kancelaria królewska i urząd grodzki. Z tego powodu Zamek Warszawski nie był jedynie rezydencją monarszą, lecz również siedzibą najwyższych władz ustawodawczych i wykonawczych kraju. Leszek Podhorodecki pisał:

Z całej budowli najwspanialsze były trze sale: Senatorska, Gabinet marmurowy oraz Sala Teatru. Gabinet Marmurowy ozdobiony był 22 portretami królów polskich oraz plafonem Dolabelli. Wszystkie pokoje królewskie miały drewniane pułapy z rzeźbionymi i polichromowanymi belkami. Po raz pierwszy w Polsce dekorowano je stiukami w kolorach białym i złotym. Ściany gładzono na połysk i malowano, posadzki wykładano taflami dębowymi i marmurem. Bogactwa wnętrz dopełniały arrasy, kaflowe wielobarwne piece i wielkie brązowe żyrandole.

Oprócz Zamku Królewskiego Zygmunt III rozpoczął budowę reprezentacyjnej podmiejskiej siedziby królewskiej przy Krakowskim Przedmieściu, która z czasem przybrała nazwę pałacu Kazimierzowskiego (dzisiejszy rektorat UW). Wreszcie wymienić trzeba willę pod miastem, podmiejską rezydencję królewską w Ujazdowie, której uroki opisał Adam Jastrzębski:

Choćby się malarze zeszli,

a wiele krain obeszli,

trudno znaleść piękniejszego miejsca

i w oczach milszego

Zygmunt III nakazał również budowę czwartego królewskiego pałacu, na który sam wskazał miejsce. Wybór padł na malowniczo położony nad Narwią Nieporęt. Była to drewniana willa w lesie, która miała służyć „do urządzania polowań na grubszego zwierza”.

Skąd król miał fundusze na tak znaczne inwestycje budowlane? Zwiększył ponad trzykrotnie dochody skarbu królewskiego w porównaniu z czasami Batorego, dodatkowo był dobrym gospodarzem i umiejętnie wydawał pieniądze.

Historiografia, oświata

Zygmunt III z pewnością interesował się historią, zwłaszcza dziejami Szwecji. Zbierał cenne egzemplarze książek z całej Europy, szczególnie dzieła łacińskie, toteż jego księgozbiór był nader okazały i w szczytowym okresie liczył ponad 3000 woluminów. Do naszych czasów przetrwały nieliczne egzemplarze z tej biblioteki: część znajduje się w Sztokholmie, kilka w Bibliotece Narodowej.

Król poparł ideę Reinholda Heidensteina spisania dziejów Polski, jednakże pomysłodawca nie spełnił swych marzeń. Jego pracę na wyraźne życzenie króla kontynuował Stanisław Łubieński, co zaowocowało książką „Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta”, wydaną jednakże dopiero w 1672 roku. Niewiadomą pozostaje, jaki wpływ wywarł król na pozostałe dzieła historiograficzne z tego okresu: De rebus gestis Sigismundi III Andrzeja Lipskiego 1605 roku, oraz Res geste Sigismundi Tertii Zygmunta Kazanowskiego (data wydania pozostaje nieznana).

Król założył również mennicę, wyraził zgodę na otwarcie pierwszej stałej drukarni w Warszawie, prowadzonej przez Jana Rossowskiego, która miała prawo wyłączności drukowania druków urzędowych, konstytucji sejmowych oraz gazet ulotnych.

Nie można również pominąć wkładu Zygmunta III w rozwój oświaty. Król popierał rozwój szkolnictwa jezuickiego. W Rzeczypospolitej powstała pokaźna liczba kolegiów prowadzonych przez ten zakon. Szkoły te musiały konkurować z innowierczymi, przez co poziom nauczania był w nich w tym okresie wysoki. Król wsparł też starania Jana Zamoyskiego o założenie Akademii w Zamościu w roku 1594.

Nowa stolica, dwór

Poszukując przyczyn uzyskania przez Warszawę funkcji stołecznych, historycy rozpatrywali wiele mających na to wpływ czynników. Według Jerzego Lileyki decydujące nie były: fakt wcześniejszego rezydowania nad Wisłą wdów królewskich, centralne położenie miasta, względy gospodarcze ani nawet rzekoma bliskość Szwecji. Przeniesienie głównej rezydencji królewskiej miało być decyzją warunkowaną politycznie. Zygmunt August i sejm lubelski wyznaczył Warszawę na miasto, w którym miał się zbierać sejm. Uczyniono tak, ponieważ nie chciano faworyzować żadnej ze stolic (Krakowa i Wilna). Z tego powodu, mieszkając w Warszawie, Zygmunt III był bliżej spraw publicznych ważnych dla kraju. Rozbudowany Zamek Królewski był nie tylko domem królewskim, ale również gmachem publicznym.

Tak więc w ciągu XVI wieku, w wyniku posunięć królewskich, przed mazowiecką stolicą otworzyły się nowe, wspaniałe horyzonty nieoczekiwanego awansu do roli głównego ośrodka życia politycznego i kulturalnego jednego z największych wówczas państw europejskich.

Warszawski dwór Zygmunta III czerpał wzory szczególnie z madryckiego, jednakże „pomimo drobiazgowej etykiety, nie krępowała ona działalności pary królewskiej i nie zatruwała życia dworzan”. Zygmunt III nigdy nie wprowadził tak sztywnego ceremoniału i obyczajów, jakie panowały na dworach habsburskich. Zamek w Warszawie cechował spokój, nie występowała tu samowola, awantury, a oficjalne ceremonie odbywały się raczej rzadko. Można przez to powiedzieć, iż było dość nudno. Jednak, jak pisze Czesław Lechicki, król nigdy się nie nudził:

[…] wróg bezczynności, oddany pilnie sprawom publicznym i funkcjom państwowym, godziny w życiu nie zmarnował. Gdy inni za dnia spali lub odpoczywali, on nieustannie coś dłubał, czymś był zajęty, około czegoś pożytecznego lub przyjemnego się trudził. Arbitralny i ekskluzywny, rozważny i ostrożny, nad warsztatem i przy palecie zapominał o swem dostojeństwie i pracował nieraz jak zwykły rzemieślnik. Wtedy traktował artystów niemal jak kolegów. A gdy nadeszła pora rozrywki, bodaj w kręgle grał i na cytarze brzdąkał i w zamkniętym kórku, maskę zrzuciwszy, bawił się po swojemu, beztrosko, niczym zwykły śmiertelnik.

Król Zygmunt III miał wysokie wymagania estetyczne względem dzieł sztuki, posiadał szerokie kontakty z artystami europejskimi, a jego galeria obrazów liczyła ponad 200 sztuk. Idąc za przykładem swojego wuja Zygmunta Augusta, Waza zakupił również wiele cennych arrasów.

I właśnie wokół sztuki skupił się mecenat artystyczny tego władcy, król nie przejawiał bowiem zainteresowania literaturą. W swoim zamiłowaniu do sztuki kontynuował godnie dzieło Jagiellonów.

4. Polityka zagraniczna

Zygmuntowi III zarzucano, że w polityce zagranicznej przedkładał osobiste interesy dynastyczne nad dobro Rzeczypospolitej. Miało to skutkować wciągnięciem kraju w długotrwałe i tragiczne w konsekwencjach wojny ze Szwecją. Błędem miało być również przymierze z Habsburgami. Czy król miał jednak w tych sprawach duże pole manewru?

Stosunki Rzeczypospolitej z państwami sąsiednimi w okresie panowania Zygmunta III były bardzo skomplikowane i nie wszystkie ich aspekty doczekały się należytego opracowania. Polityka zagraniczna w czasie panowania tego monarchy była zdominowana przez relacje ze Szwecją, Moskwą, Habsburgami i Turcją. Jedynie z Austrią nie prowadziła Rzeczpospolita wojen.

Szwecja

Zygmunt III Waza; portret ze szkoły Petera Paula Rubensa

Niezwykle ważne za panowania pierwszego Wazy były oczywiście relacje ze Szwecją. Związane to było zarówno z planami dynastycznymi króla, jak również z rywalizacji obu państw w basenie Morza Bałtyckiego. Zygmunt III chciał utrzymać dziedziczną monarchię szwedzką oraz unią personalną Rzeczypospolitej i Szwecji trwającą od 1592 roku, to jest od śmierci Jana III Wazy.

W historiografii Polskiej istnieje spór pomiędzy historykami o ocenę działań pierwszego Wazy w stosunku do jego dziedzicznego królestwa. Przyjęło się, że postępowanie Zygmunta III spowodowało „przekształcenie sporu dynastycznego Wazów w wojnę między podległymi im państwami”. Szwecja zdecydowała się bronić kraju przed „absolutystycznymi i kontrreformacyjnymi dążeniami nowego króla”. Ogólnie można napisać, że zwykło się sądzić, iż bezpośrednim winowajcą wojny był polski król, który zachowałby oba kraje w pokoju, gdyby podjął inne decyzje. Jest to jednak wielkie uproszczenie, bowiem zarówno zdaniem Stanisława Herbsta jak i Leszka Podhorodeckiego „wojna o Bałtyk stawała się nieuchronna”.

Zanim przystąpimy do opisywania konkretnych wydarzeń oraz decyzji Zygmunta III, postawić trzeba trzy zasadnicze pytania:

1. Czy realne było utrzymanie szwedzkiej korony przez polskiego króla?

2. Co było przyczyną wybuchu wojny w 1600 roku? Czy inkorporacja Estonii była nieodpowiedzialną decyzją władcy?

3. Czemu utraciliśmy Rygę z Inflantami i jaki był ogólny bilans polityki szwedzkiej?

Zygmunt III przybył do Szwecji dziesięć miesięcy po śmierci swojego ojca, to jest w październiku 1593 roku. Po Janie III „odziedziczył państwo, gdzie kler luterski ział nienawiścią do katolików, arystokracja wadziła się z niższymi klasami, sejm przeciwstawiał się prerogatywom monarchy, a na dobitkę własny stryj królewski , książę Karol Sudermański wyzyskiwał wszystkie żywioły, aby samemu zagarnąć władzę”. Sytuacja polskiego (bo jeszcze nie szwedzkiego) króla była trudna chociażby z tego powodu, że był on katolikiem i przybył z katolickiego kraju, na dodatek u boku nuncjusza Malaspiny. Szwedzi domagali się, aby Zygmunt podpisał zobowiązanie, że zachowa wolność religijną na podstawie wyznania augsburskiego, co w praktyce oznaczało zakaz odprawiania publicznych nabożeństw dla katolików.

Intrygi Karola Sudermańskiego

Zygmunt pozostawił swoje dziedziczne królestwo pod rządami stryja mianowanego regentem. „Ten (…) raczej kalwinista, wysunął się na czoło wojującego luteranizmu, ze skłonności despota, wyzyskiwał zapędy sejmu przeciw władzy królewskiej (…), cały swój spryt wysunął celem wydarcia Zygmuntowi rządów”. Te słowa Władysława Konopczyńskiego pokazują, jak wielką opozycję miał Zygmunt w samej Szwecji. Książę Karol starannie zadbał o to, aby pod nieobecność króla rozszerzyć antyzygmuntowską propagandę. Jak pisał dalej Konopczyński: „Karol poprowadził wśród chłopów kampanię tak demagogiczną, że szlachta sterroryzowana musiała iść za innymi stanami. Władzy Karol nie tylko nie złożył, ale wyrobił sobie jej zatwierdzenie i począł prześladować wiernych królowi senatorów. Przedsięwziął wreszcie zrewoltowanie i podbój wiernej królowi Finlandii”. Działania te doprowadziły do wybuchu tak zwanej wojny pałek w 1596 roku.

W 1598 roku Zygmunt III wyprawił się do Szwecji na zajętych statkach angielskich i holenderskich zacumowanych w porcie gdańskim. Po wylądowaniu armia około 8000 żołnierzy ruszyła na Sztokholm, z którego w popłochu wycofał się książę Karol na czele nielicznych oddziałów. Wojska Zygmunta III i Karola Sudermańskiego spotkały się pod Stegeborgiem. Najemnicy króla z łatwością powstrzymali niewyszkolone formacje książęce, a atak polskiej jazdy przełamał ich szeregi, wywołując popłoch, w czasie którego nieprzyjaciel poniósł ciężkie straty. Wbrew opinii Zamoyskiego król postanowił przerwać natarcie, pozwalając na wycofanie się wojsk szwedzkich. Jak pokazały późniejsze wydarzenia, decyzja ta była z militarnego punktu widzenia błędem. Z czego wynikała? Wydaje się, że Zygmunt III nie chciał doprowadzić do rzezi, co mocno podkopałoby jego i tak nadwątlony autorytet. Z drugiej jednak strony jego polityczni oponenci stosowali metody terroru, zaś książę Karol ścinał zwolenników Zygmunta. Może zatem król okazał zbytnią litość? Kilka lat później postąpił tak samo przy okazji bitwy pod Guzowem, gdzie zabronił wojsku koronnemu ścigać rokoszan.

W dwa miesiące później doszło do decydującego starcia pomiędzy Zygmuntem III a jego stryjem. Pod Stångebro o porażce tego pierwszego zadecydował brak polskiej kawalerii, która zajęta była powstrzymywaniem wroga w innym miejscu. Zginęło około 2000 zwolenników króla, z czego duża część utopiła się przy przeprawie przez rzekę. Sam władca dostał się wraz z wojskiem do niewoli, gdy część jego szwedzkich stronników nieoczekiwanie zmieniła stronę pod sam koniec bitwy. Książę Karol uwolnił Zygmunta za cenę wydania zwolenników króla oraz odesłania polskiej gwardii.

Królewicz Władysław Waza w 1596 roku; portret pędzla Martina Kobera

W kolejnym roku padł Kalmar, ostatni bastion Zygmuntowskiego panowania w Szwecji. Sejm sztokholmski ogłosił detronizację Zygmunta i przekazał koronę jego synowi, Władysławowi. Król nie zareagował na taką propozycję – dlaczego? Wydaje się, że przede wszystkim był pod wielkim wrażeniem niedawnych wydarzeń. Dodatkowo Zygmunt III nadal uważał się za prawowitego władcę. Królewicz Władysław miał wówczas zaledwie cztery lata, w Szwecji nie tylko zmieniłby wyznanie, ale także pozostawał poza opieką ojca. Polska szlachta również nie zareagowałaby na to pozytywnie, w pierworodnym królewiczu upatrywała bowiem przyszłego kandydata do tronu Rzeczypospolitej.

Podsumowując, można powiedzieć, że utrzymanie korony polskiej i szwedzkiej było zadaniem arcytrudnym. Nie tylko przez szkodliwe działania Karola Sudermańskiego, ale też w związku z głębokimi różnicami pomiędzy sąsiadami. Z jednaj strony katolicka Polska, z drugiej luterańska Szwecja. Szlachecka Rzeczpospolita i scentralizowana, rządzona twardą ręką Szwecja. Nawet gdyby Zygmunt III pokonał swego stryja, utrzymanie przezeń władzy w jego dziedzicznym królestwie wydaje się mało prawdopodobne.

Kwestia estońska

Dlaczego wybuchła wojna w 1600 roku? Powodów konfliktu było kilka. jednakże pretensje Zygmunta III do korony szwedzkiej, a także sprawa Estonii, były kwestiami drugorzędnymi. Główną przyczyną była przede wszystkim rywalizacja obu państw o dominium maris Baltici. Eksport towarów (przede wszystkim zboża) do Europy Zachodniej był dla Rzeczypospolitej bardzo istotny, stanowiąc główne źródło jej dochodów. Poddanie szwedzkiej kontroli większej części wybrzeża bałtyckiego groziło zmianą układu sił w tej części Europy, „dlatego wydaje się, że nawet zażegnanie konfliktu o koronę po Janie III nie skłoniłoby obu stron do trwałego pojednania”. Stanisław Herbst pisał z kolei: „zagarnięcie Inflant mieściło się w ujawnionych przez Szwecję już od XIII w., a odnowionych przez Eryka XIV dążeniach do kontroli handlu Bałtyckiego Rusi […]. Obrona drogi handlowej wymaga posiadania inflanckiego przedpola, na które już wkroczyła ekspansja szwedzka”. Wojna była nieunikniona, a Zygmunt III był „pod wrażeniem spadającej już na ów kraj [Inflanty] inwazji Karola Sudermańskiego”. Również Piotr Florek uważa, iż „jest wielce prawdopodobne, że Szwecja kierowana przez energicznego, a nawet, można tak powiedzieć, agresywnego w swych działaniach Karola Sudermańskiego i tak zaatakowałaby Inflanty w 1600 roku”.

Są jednak także historycy, którzy przyczyn wojny upatrywali w działaniach samego króla Zygmunta III. Zbigniew Wójcik pisał w podręczniku do historii powszechnej wieku XVI i XVII, że „Dążność do utrzymania, a wkrótce do odzyskania berła szwedzkiego stanowiła zasadniczy motyw działalności Zygmunta III. Prowadziło to m.in. do konfliktu zbrojnego, który z małymi przerwami miał trwać ponad 60 lat”. Również Urszula Augustyniak pomija inne uwarunkowania wojny, zrzucając zasadniczą winę za jej wybuch na polskiego króla.

W polskiej historiografii zwykło się pisać, że w 1600 roku Zygmunt III podjął decyzję o inkorporacji szwedzkiej dotąd Estonii do Polski, co miało być „iskrą, która padła na beczkę prochu” i bezpośrednią przyczyną wojny. Król miał tego dokonać pod wpływem żądań ze strony narodu szlacheckiego, bowiem przyłączenie północnych Inflant do Rzeczypospolitej wpisane zostało do pactów conventów Zygmunta III jako warunek jego elekcji.

Jak wskazują jednak najnowsze badania, kwestia estońska nie była w ogóle poruszana w kręgach szlacheckich ani przed, ani nawet po elekcji króla Zygmunta. Reprezentujący go posłowie Brahe i Sparre, przebywający w Warszawie w marcu 1587 roku, przekroczyli otrzymane pełnomocnictwa, zgadzając się na przyłączenie szwedzkiej prowincji do Rzeczypospolitej. Posłowie zastrzegli jednak, że ostatecznie zgodę na inkorporację, mogą wydać jedynie stany szwedzkie.

Kiedy 29 września 1587 roku okręt wiozący Zygmunta Wazę do Polski stanął na gdańskiej redzie, Szwedzi oświadczyli, że elekt zejdzie na ląd dopiero wówczas gdy, z pactów conventów usunięty zostanie sporny punkt. Przez kilka kolejnych dni poszukiwano sposobów rozwiązania zaistniałej sytuacji. W końcu Zygmunt Waza złożył ustną protestację przeciwko temu zapisowi i zaprzysiągł pacta conventa oraz artykuł o tolerancji religijnej.

Karol Sudermański (król Karol IX); portret anonimowego autorstwa

Do kwestii inkorporacji Estonii powrócono podczas obrad sejmu koronacyjnego. Na radzie senatu kanclerz Jan Zamoyski postawił Zygmuntowi ultimatum „Jeżeli Wasza Królewska Mość […] taki masz wstręt do ustąpienia Estonii, pozwól a przystąpimy do obrania innego pana”. Hetman celowo przywołał tę kwestię, aby stworzyć wrażenie, że inkorporacja stanowiła warunek elekcji i koronacji Zygmunta. Postulatu tego nie mógł spełnić ani Zygmunt, ani Jan III (przede wszystkim ze względu na zobowiązania wynikające z tak zwanych statutów kalmarskich), zatem dzięki umieszczeniu tego punktu w pactach conventach Zamoyski zyskiwał w przyszłości możliwość szantażowania króla.

Trudno w związku z powyższym uznać, że inkorporacja została wymuszona żądaniami szlachty. Biorąc pod uwagę badania austriackiego historyka Waltera Leitscha należy raczej powiedzieć, że Estonia odgrywała znikomą rolę w propagandzie prowadzonej na rzecz wyboru Zygmunta. Co więcej, Barbara Janiszewska-Mincer wskazuje, że Zygmunt III wcale nie wydał dokumentu inkorporacyjnego, a postulat przyłączenia tej prowincji do Rzeczypospolitej był wysuwany wobec króla również w latach późniejszych. Sprawa wymaga dalszych badań.

Wojna w Inflantach

Latem 1600 roku silna armia szwedzka pod wodzą Karola Sudermańskiego wylądowała w Estonii. Pomimo tego, że Litwini mieli przewagę w polu, Szwedzi doszli aż do Dźwiny. Zygmunt III bardzo zaniepokojony takim obrotem wydarzeń nieustannie wzywał dygnitarzy litewskich, aby wystawili swe poczty dla obrony Rzeczypospolitej. „Żądamy zatem od Uprzejmości Waszej, aby w takim nagłym razie i niebezpieczeństwie wielkim tych tam krajom i ojczyzny swej, z miłości swej powinnej i zwykłem przeciwko onej wysłaniem prędkim pocztu, jaki by mógł być z chęci uprzejmości Waszej, ratować nie zaniechał”.

Wojna o Inflanty toczyła się ze zmiennym szczęściem. Kiedy Rzeczpospolita była całkowicie zaangażowana w wojnę z Turcją w 1621 roku, Gustaw Adolf zajął Rygę. Spotkał się co prawda z krytyką, na przykład króla angielskiego, że zaatakował chrześcijańskie państwo walczące z niewiernymi, ale król szwedzki nie kierował się sentymentami tylko realną polityką. I właśnie w zaangażowaniu pod Chocimiem należy upatrywać przyczyny upadku Rygi i zawarciu rozejmu mitawskiego, który oznaczał de facto oderwanie Inflant od Rzeczypospolitej. Warto także pamiętać, że większość szlachty nie była zainteresowana prowadzeniem wojny o tę prowincję, traktując ten obszar jako peryferie. Wielkie Księstwo Litewskie nie było ich w stanie odzyskać bez pomocy Korony, co potwierdził w roku 1635 układ zawarty w Sztumskiej Wsi.

Gustaw II Adolf (1594–1632)

Po tych sukcesach król szwedzki skierował swoje wysiłki w stronę Prus, licząc na zyski z ceł pobieranych w tamtejszych miastach i chcąc przenieść wojnę w niezniszczone obszary. W Rzeczypospolitej nie do końca zdawano sobie sprawę z zagrożenia. Na wieść o desancie Zygmunt III podjął energiczne działania, ale przeciwnik szybko zajął wiele umocnionych punktów. Szwedzi dążyli do zdobycia Gdańska – gdyby im się to udało, mocno nadszarpnęliby prestiż Rzeczypospolitej oraz jej panowanie nad tą częścią Pomorza. Z tego powodu głównym celem wyprawy wojennej polskiego króla było w 1626 roku niedopuszczenie do upadku najważniejszego portu Rzeczypospolitej. Bitwa pod Gniewem jest wręcz legendarna, to tam Szwedzi mieli bowiem pokonać husarię, wojska koronne oraz samego Zygmunta III. Jednakże niektóre tezy stawiane w stosunku do niej są krytykowane w nowszych opracowaniach. Przede wszystkim wojska polskie nie dały się Szwedom rozbić, osiągnęły zaś strategiczny cel, jakim było odciągnięcie Gustawa Adolfa od Gdańska. Król polski nie dysponował dobrym żołnierzem, a ponadto nie sprzyjało mu ukształtowanie terenu. Pomimo tych udogodnień Gustaw II Adolf nie błysnął geniuszem i nie pokonał swojego krewniaka.

Wojna trwała nadal i zakończyła się porażką Rzeczypospolitej, przede wszystkim gospodarczą oraz prestiżową. Problemy wojsk koronnych nie wynikały jednakże z poczynań króla, tylko ze specyfiki prowadzonych walk. Armia polska toczyła przez ostatnie lata wojny na słabo zaludnionych kresach, gdzie najważniejszą rolę odgrywała kawaleria. W gęsto zaludnionych Prusach potrzeba było piechoty i artylerii oraz doświadczenia zdobytego na takim teatrze działań wojennych. Rzeczpospolita wyciągnęła jednak wnioski z tej wojny i przeprowadziła reformy wojskowe zapoczątkowane jeszcze w 1628 roku, a zakończone w czasach Władysława IV. Sukcesy Gustawa II Adolfa w porównaniu do jego poczynań w Rzeszy nie były oszałamiające, a przecież uważa się go za jednego z najwybitniejszych wodzów nowożytnej Europy.

Wojny ze Szwecją bardzo zaciążyły na polityce Rzeczypospolitej. Z przerwami trwały one aż do 1660 roku. Państwo polsko-litewskie wyszło z nich bardzo osłabione (szczególnie po „potopie”), chociaż – jak wykazała przyszłość – jego potencjał nadal był bardzo duży. Większa część historiografii obarcza za to winą Zygmunta III i jego synów, sądzę jednak, że wojny te były nieuniknione ze względu na agresywny charakter naszego północnego sąsiada i walkę o panowanie nad wybrzeżem Bałtyku. Z pewnością spór dynastyczny zaostrzał ten konflikt, jednak pełnił w nim rolę drugoplanową. Jak powiedział słynny kanclerz Szwecji Axel Oxenstierna „Szwecja to kraj, który nie może długo nie prowadzić wojny”, i rzeczywiście prowadził.

Austria i Turcja

Pierwszy Waza na polskim tronie związał się z Habsburgami. Część historiografii uważa, że był to niekorzystny wybór. Patrząc jednak na mapę polityczną XVII wieku, nasuwa się pytanie, czy Rzeczpospolita miała poza Austrią naturalnego sojusznika? Większość sąsiadów, Moskwa, Szwecja czy Turcja, była ustosunkowana do niej wrogo. Francja pozostawała daleko i niejeden polski król przekonał się, że nie była ona w stanie realnie poprzeć polskich interesów. Wydaje się zatem, że wybór Zygmunta III był racjonalny, a to, czy Habsburgom udało się wykorzystać państwo polsko-litewskie do realizacji swoich interesów, zależało w dużej mierze nie od cesarza, lecz od umiejętności lub nieudolności polskiego władcy. Przecież Zygmunt III nie wciągnął Rzeczypospolitej w konflikt wojny trzydziestoletniej.

Czasami spotyka się zarzut, że w momencie kiedy stany czeskie proponowały koronę królewiczowi Władysławowi, król nie powinien jej odrzucać, a jej przyjęcie miałoby pozwolić na odzyskanie części Śląska. Przede wszystkim nie wiadomo jednak, czy rzeczywiście było to możliwe, a poza tym groziłoby to wojną z Austrią. Nie poprawiłoby to automatycznie stosunków ze Szwecją i Moskwą, które nadal miałyby sprzeczne interesy z Rzeczpospolitą. Wymusiłoby to więc zaangażowanie się na jeszcze jednym teatrze działań wojennych, kosztem północy, południa i wschodu. Król Zygmunt III kierował się nie tylko racjonalizmem politycznym, ale także legalizmem, sam bowiem został pozbawiony tronu przez poddanych i zabiegał w Europie o poparcie jego słusznych pretensji do tronu w Sztokholmie. Gdyby zaakceptował projekt czeski, wyglądałby w oczach opinii europejskiej po prostu niepoważnie.

Gabor Bethlen, książę Siedmiogrodu; portret nieznanego autorstwa

Stosunki z Austrią ściśle wiążą się z wojną chocimską jaka wybuchła w roku 1621. Prowadzona głównie przez Zamoyskiego rywalizacja o wpływy w księstwach Naddunajskich nie była życzliwie przyjmowana przez Imperium Osmańskie. Ciągłe najazdy Kozaków na miasta leżące nad Morzem Czarnym, a nawet spalenie przez nich przedmieść Stambułu, spotykały się z oburzeniem. Były to pośrednie przyczyny wybuchu tej wojny. Kolejną było polskie wsparcie udzielone Habsburgom w czasie ich wojny z lennikiem Turcji Gaborem Bethlenem, księciem Siedmiogrodu, który oblegał w 1620 roku Wiedeń. Mimo braku formalnego zaangażowania się w konflikt, Zygmunt III wysłał Austriakom odsiecz w postaci Lisowczyków, których najazd na północne Węgry zmusił Bethlena do wycofania się spod cesarskiej stolicy.

Historycy upatrują różnych bezpośrednich przyczyn wybuchu konfliktu z Turcją. Adam Kersten widział je głównie w polityce prohabsburskiej króla i wyprawie Lisowczyków, Rzeczpospolita złamać miała bowiem w ten sposób układ o nie mieszaniu się w sprawy Siedmiogrodu. Z kolei Jerzy Teodorczyk oraz Wiesław Majewski upatrują głównej przyczyny konfliktu w wydarzeniach w Mołdawii, gdzie hospodarem był sprzyjającym Polakom Gaspar Grazziani. Jego działania spotykały się z dezaprobatą Turków, którzy planowali interwencję w swym lennym kraju. Hetman Żółkiewski chciał wesprzeć Grazzianiego i namawiał króla do zgody na wysłanie wojsk koronnych do Mołdawii, argumentując, że wojna z Stambułem jest nieunikniona i że należy przenieść jej ciężar do obcego kraju. Zygmunt III wahał się jednak i dążył do pacyfikacji wojennych nastrojów. Sejm w 1619 roku powołał komisję do przygotowań wojennych. posłowie nie uchwalili jednak odpowiednich podatków, nie dowierzając doniesieniom o niebezpieczeństwie i źle oceniając politykę króla. Polskie poselstwo wysłane w tym samym roku do Stambułu spotkało się z wrogim przyjęciem i zbiegło się w czasie z kolejną wyprawą kozacką.

W związku z tym, że sułtan otwarcie zaczął grozić wojną, w Rzeczypospolitej podjęto decyzję o interwencji w Mołdawii, która uprzedziłaby uderzenie Tureckie. Wprawa ta zakończyła się klęską pod Cecorą i zachęciła Turków do uderzenia na Koronę znacznie większymi siłami. Ambitny Osman II dążył do wojny, a podsycała go Moskwa. Sądził, że uwikłana wojnę o Inflanty i nie mogąca liczyć na pomoc Austrii Rzeczpospolita stanie się łatwym celem. Z pewnością młody sułtan lekceważył swojego przeciwnika. Opracowano ambitny plan uderzenia na Koronę z dwóch kierunków. W rzeczywistości Turcy mogli liczyć najwyżej na opanowanie Podola, co zresztą udało się im się dopiero w roku 1672, kiedy Rzeczpospolita była zdecydowanie słabsza niż w czasach Zygmunta III.

Czy zatem wyprawa Lisowczyków i prohabsurska polityka Zygmunta III doprowadziły do wojny? Wydaje się, że wydarzenia te przyczyniły się do wybuchu konfliktu, ale nie były jego bezpośrednią przyczyną.

5. Stosunki z Moskwą

Polityka Zygmunta III wobec Moskwy to jeden z najbardziej kontrowersyjnych aspektów jego rządów w Rzeczypospolitej. Królowi zarzucano, że w imię interesów własnych i Kościoła katolickiego zaprzepaścił szansę na unię między Polską i Litwą oraz Rosją. Czy słusznie?

Carewicz Dymitr Iwanowicz jako prawosławny święty (obraz Michaiła Nesterowa, 1899 rok)

Zacznijmy od tego, że na początku XVII wieku państwo moskiewskie było pogrążone w kryzysie gospodarczym, społecznym i politycznym wywołanym polityką cara Iwana IV Groźnego. Po śmierci jego syna Fiodora I władzę w Moskwie przejął jego szwagier Borys Godunow, pozbywając się wcześniej młodszego syna Iwana Groźnego – Dymitra.

W związku tą sytuacją elity polityczne Rzeczypospolitej chciały doprowadzić do trwałego pokoju na wschodniej granicy. Początkowo planowano ożenić Zygmunta III z siostrą Godunowa Ksenią. Proponowano sojuszu wojskowo-polityczny, budowę floty kupieckiej i handlowej, gwarantowano swobodę wyznawania religii i możliwość wstępowania na służbę w obu państwach. Ta oferta wywołała jednak w Moskwie sprzeciw i oburzenie. Jak pisał Lew Sapieha: „do żadnej rzeczy statecznie przystępować nie chcą, jeno rzeczami próżnymi czas wloką”. Jak widać, pomysły unii zrodziły się w Rzeczypospolitej jeszcze przed śmiercią pierwszego Samozwańca.

Dymitriada

Nowy okres w stosunkach polsko-moskiewskich rozpoczął się wraz z przybyciem do Rzeczypospolitej (około 1600–1602 roku) Dymitra Samozwańca, który podawał się za cudownie ocalałego syna cara Iwana IV. Zygmunt III poparł nieoficjalnie przedstawiony przez Konstantego i Adama Wiśniowieckich projekt udzielenia rzekomemu carewiczowi pomocy w odzyskaniu przez niego tronu. Król zrobił to wbrew zdaniu przytłaczającej większości senatorów i niemal wszystkich sejmików szlacheckich.

Jak można uzasadnić taką decyzję króla? Jarema Maciszewski pisał:

poparcie Dymitra oznaczało możliwość rozszerzenia katolicyzmu na ziemie moskiewskie, zwiększenie szansy odzyskania Szwecji – dziedzicznego królestwa Zygmunta, odebranego mu przez stryja, ks. Karola Sudermańskiego. Stanowiło pewien element ofensywy sił wojującej kontrreformacji, której obiektywnym wyrazicielem i subiektywnym zwolennikiem był Zygmunt III.

Czy jednak rzeczywiście Zygmunt III kierował się jedynie takimi motywami? Henryk Wisner wskazywał, że:

Jeśliby Dymitr zasiadł na tronie moskiewskim, a zwycięstwo zawdzięczał królowi i Rzeczpospolitej, Zygmunt mógł liczyć na rozerwanie zarysowującego się zbliżenia Moskwy i Szwecji. Co więcej, na przyjazne współdziałanie w walce o utracony tron. Rzecz tym ważniejsza, że władca, co dobitnie wykaże przyszłość, zdawał już sobie sprawę, że ani oparcie na Rzeczpospolitej, a zatem działania w Inflantach, ani płynąca z poczucia wspólnoty i legalizmu pomoc władców europejskich nie otworzą mu drogi do Sztokholmu.

Należy do tego dodać, że w takiej sytuacji Zygmunt III mógł mieć nadzieję na trwały pokój z państwem carów. Tym bardziej, że Dymitr ożenił się z Maryną Mniszchówną, córką wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha. To on organizował w Rzeczpospolitej wojska mające wyruszyć wraz z Samozwańcem po carską koronę. Ojciec Maryny zażądał dla niej Pskowa i Nowogrodu, a dla siebie Siewierszczyzny i Smoleńska. Car zgodził się na to i Mniszech wyraził zgodę na ślub, który odbył się w Krakowie 22 listopada 1605 roku przy udziale kardynała Bernarda Maciejowskiego i w obecności króla Zygmunt III.

Wydarzenia, które rozegrały się wkrótce w Rosji, zmieniały diametralnie całą sytuację. Mimo iż po wkroczeniu do Moskwy i koronowaniu się na cara (co było możliwe głównie dzięki nagłej śmierci Godunowa w 1605 roku) Dymitr prowadził dość zręczną politykę i uzyskał poparcie cerkwi, w stolicy carów doszło do wybuchu buntu w czasie którego zamordowano Samozwańca i część towarzyszących mu Polaków. Na tron został powołany Wasyl Szujski, przedstawiciel potężnego rodu bojarskiego. Niedługo potem na arenie politycznej pojawił się drugi Dymitr Samozwaniec, który podawał się za zabitego władcę Rosji.

Dymitr Samozwaniec I (portret pędzla Szymona Boguszowicza)

Początek wojny

Urszula Augustyniak jest zdania, że w takiej sytuacji król winien szybko zawrzeć pokój z Szujskim, ponieważ było to zgodne z postulatami szlachty wysuwanymi na sejmikach. Tymczasem król zaczął szerzyć propagandę antymoskiewską i rozpoczął przygotowania do wojny. Szujski wszedł natomiast w konszachty z Karolem IX. 10 marca 1609 roku w Wyborgu Moskwa i Szwecja podpisały traktat o wieczystym pokoju. Król szwedzki przysłał do dyspozycji cara 15 tys. swoich żołnierzy w zamian za zrzeczenie się pretensji do Inflant i oddanie Koreły (dzis. Priozorsk, szw. Kexholm). Taki obrót sprawy był zdecydowanie niekorzystny dla Rzeczpospolitej. Zygmunt III potraktował te działania jako prowokację wobec Polski i powziął decyzję o oficjalnym wystąpieniu przeciwko wschodniemu sąsiadowi. Władysław Konopczyński pisał:

Zygmuntowi III przymierze moskiewsko-szwedzkie rozwiązało ręce, teraz mając do czynienia z dwoma uzurpatorami, postanowił nie wspierać trzeciego (Łżedymitra), ale wytoczyć własne pretensje do tronu Rurykowiczów jako potomek Julianny twerskiej i Zofii holszańskiej. W różnych stronach kraju rodziny ofiar rzezi moskiewskiej wołały o pomstę.

W 1609 roku nie istniało prawo zabraniające monarsze wypowiadania wojny bez zgody Sejmu, król miał natomiast przyzwolenie senatu. Decyzja Zygmunta III spotkała się z pozytywną reakcją na wielu sejmikach, które dziękowały królowi za szybkie działanie w obliczu realnego zagrożenia państwa. Popieranie wojny z Moskwą skończyło się w roku 1611, kiedy szlachta zmęczona przedłużającymi się zmaganiami oczekiwała wyjaśnień i konkretnych sukcesów. Sejm podjął wówczas uchwałę, która zobligowała monarchę do nie wypowiadania wojny bez zgody stanów. Oznaczało to przejęcie tej prerogatywy przez sejm kosztem króla oraz senatu. Sytuacja została wykorzystana przez izbę poselską do wzmocnienia pozycji narodu szlacheckiego oraz zwiększenia kontroli społecznej nad monarchą.

Władysław carem?

Decyzja o podjęciu wojny w sytuacji z 1609 roku była słuszna. Król wybrał najbardziej odpowiedni moment do interwencji zbrojnej. Polityka Zygmunta III zmierzająca do zawarcia unii dynastycznej z Moskwą poniosła jednak fiasko. Dlaczego tak się stało?

Do rozmów na temat unii dynastycznej doszło podczas wyprawy Stanisława Żółkiewskiego, po odniesionym przezeń zwycięstwie pod Kłuszynem. Plany Zygmunta III zostały wówczas pokrzyżowane w dużym stopniu właśnie przez hetmana, który podpisał z bojarami układ pod Carowym Zajmiszczem, na mocy którego carem miał zostać królewicz Władysław. Żółkiewski postąpił wbrew otrzymanej wcześniej instrukcji królewskiej i przekroczył znacznie swoje kompetencje. Obiecał przy tym, że królewicz Władysław zostanie niezwłocznie przysłany do Moskwy, a Smoleńsk zostanie przy Rosji. Oczywiście taki obrót sprawy nie mógł zostać zaakceptowany przez króla, który bał się wysyłać syna do ogarniętego chaosem państwa. Z obietnic danych przez hetmana bojarom nie można było się już w zasadzie wycofać, przez co wzajemne rozmowy komplikowały się, doszło na tym tle do buntów i spisków. Król chciał nawet wysłać królewicza do Rosji, ale uważał, że powinien sprawować w jego imieniu regencję. Później był gotów zrezygnować nawet z tego warunku, nie jest więc prawdą, że chciał korony carskiej tylko dla siebie. Nie przystając na wygodne dla strony moskiewskiej postanowienia, Zygmunt III kierował się interesem Rzeczypospolitej, realizując pacta conventa. Jego możliwości działania ograniczone były jednak przez obiektywne czynniki, jak wolno napływające fundusze i obowiązek uczestniczenia w sejmach. W latach 1612–1614 żołnierze Rzeczypospolitej zawiązali liczne konfederacje, które uniemożliwiły zdobycie dla Władysława carskiego tronu. Zygmunt III prawdopodobnie przecenił swoje siły, jestem jednak zdania, że jego wielce ryzykowny plan był jednak bardziej realny niż Żółkiewskiego.

Ostatecznie na mocy rozejmu dywilińskiego podpisanego w 1618 roku państwo polsko-litewskie zyskało rozległe obszary, to jest Smoleńszczyznę, Siewierszczyznę i Czernihowszczyznę. Nabytki te okazały się nietrwałe, bowiem utracono je w 1667 roku. Można spotkać się z głosami, iż interwencja w Moskwie oraz odebranie Rosji licznych terytoriów przygranicznych spowodowały dążenie tego państwa do zemsty na Rzeczypospolitej. Nie ulega jednak wątpliwości, że Rosja – od XV wieku realizująca misję zbierania ziem ruskich – kontynuowałaby wcześniejszą agresywną politykę i przy nadarzającej się okazji rozpoczęła wojnę przeciwko Rzeczypospolitej. W czasie konfliktu z lat 1654–1667 celem Moskwy nie była tylko Ziemia Smoleńska, Czernichowska i Siewierska, ale przede wszystkim białoruskie terytoria Litwy oraz Ukraina.

Zygmunt III przeciął groźne dla Polski i Litwy przymierze rosyjsko-szwedzkie, ale też skutecznie oddalił wzrost potęgi Moskwy o kilkadziesiąt lat i ugruntował silną pozycję swojego państwa w Europie Środkowo-Wschodniej. To za panowania tego króla Rzeczpospolita osiągnęła największy rozmiar terytorialny w dziejach.

Brandenburgia i lenno pruskie

Formalnie decyzja o nadaniu lenna pruskiego i kurlandzkiego leżała w gestii monarchy. Jednak w momencie gdy Zygmunt III przekazał kuratelę nad chorym umysłowo księciem pruskim elektorowi brandenburskiemu Joachimowi Fryderykowi, naród szlachecki zaprotestował. Sejmiki zebrane przed sejmem 1606 roku w większości skrytykowały decyzję króla, twierdząc, że sprawa kurateli powinna zostać podjęta przez Sejm. Król nie ugiął się pod presją opinii publicznej i to pomimo trwającego rokoszu.

Elektor brandenburski Joachim Fryderyk (grafika autorstwa Johanna Bussemachera)

Najbardziej radykalna pozostawała przez cały okres tego sporu szlachta mazowiecka, uważając, że kuratelę powinien sprawować sam Zygmunta III. Król nie popierał jednak takiego rozwiązania, oczekując poparcia elektorów dla swej polityki zagranicznej. Edward Opaliński zauważył, że „prowadząc umiejętną grę dyplomatyczną [Zygmunt III] osiągnął lepsze warunki polityczne niż jego poprzednicy. Pozycja Rzeczypospolitej jako suwerena została, w porównaniu z poprzednim okresem wzmocniona”.

Na przykładzie lenna pruskiego obserwujemy ścieranie się dwóch wizji racji stanu państwa. Pierwsza z nich reprezentowana była przez królów, druga zaś przez obywateli. Zgodnie z założeniami tej pierwszej lenno pruskie traktowano instrumentalnie, jako narzędzie do realizacji własnych celów politycznych. Dla Batorego była to wojna z Moskwą, dla Zygmunta III interesy w Szwecji, dla jego syna Władysława IV głównie sprawa ceł.

Szlachecka opinia publiczna patrzyła na to z innej perspektywy. Uważała, że odsunięcie Hohenzollernów od władzy w Prusach Książęcych leży w interesie państwa, jednakże ze względu na brak jednolitego stanowiska wśród narodu szlacheckiego, ze starć na linii dwór – szlachta zwycięsko wychodził monarcha. Nie można rozpatrywać tej problematyki z perspektywy późniejszych traktatów welawsko-bydgoskich z 1657 roku czy rozbiorów. Podejście takie jest całkowicie ahistoryczne i nie uwzględnia realiów politycznych, które wpłynęły na takie a nie inne decyzje.

Podsumowanie

Spostrzegawczy obserwator życia politycznego w Rzeczypospolitej za Wazów, nuncjusz Visconti trafnie uznał, że „w Rzeczypospolitej król rządzi na tyle, ile mu rozum pozwala”. Jeśli monarcha był mądry i prowadził rozsądną politykę, pozwalało mu to na rzeczywiste rządy. W moim przekonaniu Zygmunt III faktycznie kierował państwem, spełniając jednocześnie swoją rolę monarchy „konstytucyjnego”.

Po zmierzeniu się z opozycją w pierwszych latach rządów i przezwyciężeniu kryzysu politycznego, w drugim okresie panowania nastał czas stabilizacji. Ustrój państwa dobrze funkcjonował, a Zygmunt III pokazał, że w ramach istniejących zasad prawnych król może nie tylko realnie sprawować rządy, ale także prowadzić owocną pracę ustawodawczą we współpracy z sejmem. Ponadto król ten zapewnił ciągłość dynastii, podejmując działania mające na celu zapewnienie swojemu pierworodnemu popularności wśród szlachty. Oczywistym było, że po jego śmierci na tronie zasiądzie królewicz Władysław, a bezkrólewie 1632 roku było najspokojniejszym w dziejach Polski. Pokazało, że można połączyć ideę elekcyjności tronu z monarchią dziedziczną.

Gdyby Zygmunt III faktycznie zostawił państwo w złym stanie, to Rzeczpospolita nie wyszłaby zwycięsko w pierwszych latach panowania jego syna z wojskowo-dyplomatycznych zmagań z Moskwą, Turcją oraz Szwecją.

Oczywiście, król ten popełnił wiele błędów. Uważam jednak, że lansowane opinie na jego temat są daleko krzywdzące i stoją zwyczajnie w sprzeczności z faktami. Zygmunta III można, a nawet trzeba porównywać do innych polskich monarchów elekcyjnych. Jak zatem wygląda na tym tle bilans jego rządów? Stosunki z sejmem, powaga majestatu, współpracownicy, mecenat artystyczny, polityka zewnętrzna, poszerzenie bądź uszczuplenie granic? Zostawiam to każdemu do indywidualnej oceny.

Zygmunt III Waza „ostatnia gałązka krwie Jagiełłowej” sprostał trudnym wyzwaniom epoki. „Orłem nie był – pisał przed laty Konopczyński –swe rzemiosło króla konstytucyjnego spełniał poprawnie, nie żałował nerwów na męczące sesje sejmowe […] żył trzeźwo, przystojnie, kulturalnie, w zgodzie z sumieniem i na poziomie idei swojego wieku”.

Zygmunt III Waza na katafalku (obraz Christiana Melicha, 1633 rok)

Chociaż wielu czytelników może być zaskoczonych, wielu współczesnych historyków badających dzieje nowożytne uważa, że król Zygmunt III był najwybitniejszym polskim królem elekcyjnym. Do ich grona można zaliczyć: Jolantę Choińską-Mikę, Stefanię Ochmann-Staniszewską, Janusza Ekesa, Jana Dzięgielewskiego czy też Włodzimierza Kaczorowskiego. Henryk Wisner pisał:

Historycy szukając źródeł klęsk, jakie spadły na Rzeczpospolitą w połowie XVII wieku, wykluczali z ich kręgu rządy Jagiellonów, bo z ich imieniem był i jest związany okres złotego wieku. Zapomniano zresztą, że złoty był między innymi dlatego, że sąsiedzi przeżywali żelazny. Nie chciano także oskarżać Stefana Batorego, który jak Władysław IV stał się symbolem zwycięstwa nad późniejszym zaborcą. Winnym całego zła uznano Zygmunta III. Z władcy, który jak żaden inny rozszerzył granice państwa polsko-litewskiego, zapamiętano jedynie to, co utracił i to co działało na jego niekorzyść.

Jakże odmienny to pogląd od tego, który funkcjonuje w powszechnej świadomości. Gdyby mistrz Matejko żył dzisiaj, z pewnością dałby się przekonać, by Zygmunta III przedstawić inaczej, jako ciepłego, cierpliwego, otwartego władcę.

Powszechny podziw i dumę szlachty wzbudzały pod koniec życia Zygmunta III nagromadzone przez niego bogactwa i liczne potomstwo. Podczas sejmu 1632 roku marszałek wielki koronny poprosił aby wszyscy synowie królewscy weszli do sali senatu. Widok sześciu królewiczów napawał dumą zebranych. Naród radował się z własnej dynastii, której tak brakowało po odejściu Zygmunta Augusta. Przyszłość pokazała, że dwóm synom Zygmunta III pisane było zostać królami Rzeczypospolitej.

Bibliografia:

- Anusik Zbigniew, Kariery ulubieńców Zygmunta III. Rola polityki nominacyjnej króla w kreowaniu elity władzy w Rzeczypospolitej w latach 1587–1632, [w:] Faworyci i opozycjoniści. Król a elity polityczne w Rzeczypospolitej XV–XVIII wieku, pod red. Mariusza Markiewicza i Ryszarda Skowrona, Zamek Królewski na Wawelu, Kraków 2006.

- Augustyniak Urszula, Historia Polski 1572–1795, PWN, Warszawa 2008.

- Bardach Juliusz, Historia ustroju i prawa polskiego, PWN, Warszawa 1994.

- Bazylow Ludwik, Historia Rosji, t. 1, PWN, Warszawa 1983.

- Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rkps 2073.

- Byliński Janusz, Rokoszowe koncepcje reformy państwa (1606–1608)], [w:] Studia historyczno-prawne…, pod. red. Władysława Kaczorowskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2008.

- Chłapowski Krzysztof, Elita senatorsko-dygnitarska Korony za czasów Zygmunta III i Władysława IV, Wyd. Sejmowe, Warszawa 1996.

- Chmiel Zbigniew, Militarne uwarunkowania interwencji zbrojnej Zygmunta III Wazy w państwie moskiewskim, [w:] Na z góry upatrzonych pozycjach, pod red. Bartłomieja Międzybrodzkiego, Magdalena Gajdy, Krzysztofa Fudaleja i Michała Przeperskiego, Inforteditions, Warszawa-Zabrze 2011.

- Choińska-Mika Jolanta, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji społeczności lokalne-władza w epoce Jana Kazimierza, Neriton, Warszawa 2002.

- Czwołek Arkadiusz, Piórem i Buławą. Działalność polityczna Lwa Sapiehy, kanclerza litewskiego, wojewody wileńskiego, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2012.

- Dzięgielewski Jan, Sejmy elekcyjne, elektorzy, elekcje 1573–1674, Wyższa szkoła humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Pułtusk 2003.

- Tenże, Procesy destrukcyjne w ustroju mieszanym Rzeczypospolitej, [w:] Dziedzictwo Pierwszej Rzeczypospolitej w doświadczeniu politycznym Polski i Europy, pod red. Janusza Ekesa, Wydział Studiów Politycznych WSB w Nowym Sączu, Nowy Sącz 2005.

- Tenże, Sprawy wyznaniowe a narastanie kryzysu wewnętrznego w Rzeczypospolitej schyłku wieku XVI-połowy XVII wieku, [w:] Poleski męczennik – czy patron trudnego pojednania? Materiały międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej 350. rocznicy śmierci świętego Andrzeja Boboli, Brześć, Janów Poleski, 16–17 V 2007 r., pod red. Andrzeja Jana Zakrzewskiego, Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana, Brześć–Białystok 2008.

- Tenże, O ustroju, decydentach i dysydentach. Studia i szkice z dziejów Pierwszej Rzeczypospolitej, Instytut Nauk Historycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Kraków 2011.

- Florek Piotr, Starosta Uświacki – Jan Piotr Sapieha, jego udział w kampaniach wojennych Rzeczpospolitej ze Szwecją w latach 1600–1605, [w:] Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją w XVII wieku, seria Fasciculi Historici Novi, t. 8, pod. red. Mirosława Nagielskiego, DiG, Warszawa 2007.

- Gieysztorowa Irena, Od Jagiellonów do Sobieskiego 1526–1696, [w:] Cztery wieki Mazowsza. Szkice z dziejów 1526–1914, Nasza Księgarnia, Warszawa 1968.

- Grzybowski Stanisław, Jan Zamoyski, PIW, Warszawa 1994.

- Heidenstein Reinhold, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, t. 1, opr. Michał Gliszczyński, Włodzimierz Spasowicz, Wyd. B.M. Wolff, Petersburg 1857.

- Herbst Stanisław, Wojna inflancka 1600–1602, Inforteditions, Zabrze 2006.

- J. Dulski do K. Radziwiłła, Gdańsk, 14 października 1587, AGAD, AR V, rkps 3352.

- Jakowenko Natalia, Historia Ukrainy do końca XVIII wieku, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000.

- Jasienica Paweł, Rzeczpospolita Obojga Narodów, t. 1, Srebrny wiek, PIW, Warszawa 1967.

- Jastrzębski Adam, Gościniec albo opisanie Warszawy 1643, opracował i wstępem opatrzył Władysław Tomkiewicz, PWN, Warszawa 1974.

- Jurament królewski w Oliwie uczyniony, B. Czart. 328, k. 177–180.

- Konopczyński Władysław, Dzieje Polski nowożytnej, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2003.

- Lechicki Czesław, Mecenat Zygmunta III i życie umysłowe na jego dworze, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego – Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1932.

- Lepszy Kazimierz, Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III, Kraków 1929.

- Tenże, Rzeczpospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego 1589–1592, PAU, Kraków 1939.

- Tenże, Walka sejmowa o konfederację warszawską w roku 1587, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, t. 4 (1959).

- Leśniewski Sławomir, Poczet królów Rzeczpospolitej Obojga Narodów, „Polityka. Pomocnik historyczny”, nr 4/2011.

- Lew Sapieha do Krzysztofa Radziwiłła Pioruna, Moskwa, 23 grudnia 1600, [w:] Archiwum domu Radziwiłłów (listy ks. M.K. Radziwiłła Sierotki – Jana Zamoyskiego – Lwa Sapiehy), Scriptores Rerum Polonicarum, t. 8, wyd. August Sokołowski, Nakładem Księcia Antoniego Radziwiłła, Kraków 1855.

- Leitsh Walter, Sigismund III. von Polen und Jan Zamoyski. Die Rolle Estlands in der Rivalität zwischen König und Hetman, VÖAW, Wien 2006.

- Lileyko Jerzy, Sejmy elekcyjne jako podstawowa cecha stołeczności Warszawy w Rzeczpospolitej szlacheckiej, „Rocznik Warszawski”, t. 32 (2004).

- Maciszewski Jarema, Szlachecka opinia publiczna w Polsce wobec interwencji w Moskwie 1604–1609, „Kwartalnik Historyczny”, r. 70 (1963), z. 2.

- Tenże, Wstęp, [w:] Stanisław Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, PIW, Warszawa 1966.

- Tenże, Szlachta polska i jej państwo, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969.

- Tenże, Zygmunt III Waza, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Czytelnik, Warszawa 1993.

- Miasto idealne kawalera Georgio Vasariego, obmyślone i narysowane w roku 1598, wydała i wstępem poprzedziła Teresa Zarębska, PWN, Warszawa 1962.

- Mincer-Janiszewska Barbara, Rzeczpospolita Polska w latach 1600–1603 (narastanie konfliktu między Zygmuntem III Wazą a stanami), Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1984.

- Niemcewicz Julian Ursyn, Dzieje Panowania Zygmunta III, drukiem Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1819.

- Ochmann-Staniszewska Stefania, Od stabilizacji do kryzysu władzy królewskiej. Państwo Wazów, [w:] Między monarchą a demokracją. Studia z dziejów Polski XVI–XVIII wieku, Wydawnictwo Sejmowe, red. Anna Sucheni-Grabowska, Małgorzata Żaryn, Warszawa 1994.

- Taż, Dynastia Wazów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.

- Opaliński Edward, Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587–1632. System parlamentarny a społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1995.

- Podhorodecki Leszek, Chocim 1621, Wydawnictwo MON, Warszawa 1988.

- Tenże, Wazowie w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985.

- Polak Wojciech, O Kreml i Smoleńszczyznę. Polityka Rzeczypospolitej wobec Moskwy w latach 1607–1612, Finna, Gdańsk 2008.

- Responsum s-mi regis Sigismundi Cracoviae ad Polonorum iniquas petitiones, Svenska Riksarkivet Stockholm, Extranea IX polen, 88 s.f.

- Sajkowski Alojzy, W stronę Wiednia. Dole i niedole wojenne w świetle listów i pamiętników, Wyd. Poznańskie, Poznań 1984.

- Samsonowicz Henryk, Historia Polski do roku 1795, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990.

- Szmydki Ryszard, Artystyczno-dyplomatyczne kontakty Zygmunta III Wazy z Niderlandami południowymi, Wyd. KUL, Lublin 2008.

- Tomkiewicz Władysław, Z dziejów polskiego mecenatu artystycznego w wieku XVII, Ossolineum, Wrocław 1952.

- Wieczorkiewicz Paweł, Dylematy Historii. Nos Kleopatry, czyli co by było, gdyby…, Klub Dla Ciebie, Warszawa 2004.

- Wisner Henryk, Dyplomacja polska w latach 1572–1648, [w:] Historia dyplomacji polskiej (połowa X–XX w.), t. 2, 1572–1795, pod .red. Zbigniewa Wójcika, PWN, Warszawa 1982.

- Tenże, Zygmunt III Waza, Ossolineum, Wrocław 2006.

- Wójcik Zbigniew, Historia powszechna wiek XVI–XVII, PWN, Warszawa 1995.