Dane oryginału

Phillip Goff

Galileo’s Error: Foundation for a New Science of Consciousness

Copyright © 2019 by Philip Goff. All rights reserved.

Polski przekład publikacji finansowany w ramach projektu realizowanego przez Uniwersytet w Oksfordzie „New Horizons for Science and Religion in Central and Eastern Europe”.

This research was supported by the University of Oxford project ‘New Horizons for Science and Religion in Central and Eastern Europe’ funded by the John Templeton Foundation. The opinions expressed in the publication are those of the author(s) and do not necessarily reflect the view of the John Templeton Foundation.

Recenzenci przekładu: Prof. dr hab. Robert Piłat
Dr hab. Karol Polcyn

Ilustracja na okładce: Cornelius20/Dreamstime

Projekt okładki: Przemysław Spiechowski

Wydawca: Mikołaj Tajchman

Redaktor prowadzący: Barbara Surówka

Redakcja: Grzegorz Antoszek

Korekta: Edyta Wygonik-Barzyk

Produkcja: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN: Michał Latusek

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 2022

ISBN 978-83-01-22100-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (Wydanie I)

Warszawa 2022

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Podziękowania

Pragnę podziękować Emmie Bullock za fantastyczne ilustracje, które ożywiły przedstawione w tej książce eksperymenty myślowe.

Jestem bardzo wdzięczny Davidowi Chalmersowi oraz Nigelowi Warburtonowi za pomoc, dzięki której udało mi się zrealizować pomysł napisania tej popularnonaukowej książki. W szczególno-ści dziękuję Nigelowi za wymyślenie jej tytułu. Mój agent Max Brockman pomógł mi wykonać następny krok, czyli przygotować ofertę i znaleźć wydawcę. Dzięki temu pozostało mi tylko jedno do zrobienia – pisanie. Moi redaktorzy, Edward Kastenmeier i Andrew Weber, wykonali kawał dobrej roboty, zwracając uwagę na różne niejasności w dwóch pierwszych szkicach i pomagając mi zrozumieć, że to, co wydaje się oczywiste po dwudziestu latach zajmowania się danym zagadnieniem, może być mniej oczywiste dla kogoś, kto styka się z nim po raz pierwszy. Za cenne komentarze do całego tekstu lub jego fragmentów (albo do ich pierwocin) pragnę podziękować: Luke’owi Roelofsowi, Heddzie Hassel Mørch, Davidowi Papineau, Davidowi Chalmersowi, Barry’emu Loewerowi, Alastairowi Wilsonowi, Keithowi Frankishowi, Galenowi Strawsonowi, Simonowi Goffowi (który pomógł mi zwłaszcza w kwestiach językowych, dopracowywanych w ostatniej chwili), Johnowi Houghtonowi, Clare Goff, Garretowi Mindtowi, Damjanowi Aleksievowi, Marcie Santuccio, Ianowi Hobsonowi, Tony’emu Goffowi, Robowi Hovemanowi oraz Jessy Hawkins. Chciałbym również złożyć podziękowania Ianowi Hobsonowi za wykonanie fotografii, która znalazła się na wewnętrznej stronie okładki.

Przede wszystkim jednak chcę podziękować mojej żonie Emmie, za jej niezwykłe i niegasnące wsparcie, za niezliczone godziny bezcennych dyskusji nad treścią tej książki, a także za surowe komentarze do pierwszego szkicu. Bez Ciebie – jak zwykle – nie dałbym sobie rady.

Bezpłatny fragment

Podziękowania

1. W jaki sposób Galileusz stworzył problem świadomości

W końcu nam się uda…

Czym w ogóle jest „nauka”?

Filozoficzne podstawy nauki

Błąd Galileusza

2. Czy w maszynie jest duch?

Problem oddziaływania

Dualizm naturalistyczny

Czy nauka dowiodła, iż rzeczywistość jest całkowicie fizyczna?

Na ratunek – mechanika kwantowa?

Doniosłość prostoty

3. Czy fizyka może wyjaśnić świadomość?

Jaki sens ma filozofia?

Zabójstwo własnego dziadka

Największy filozof w historii

Jak to jest być nietoperzem?

Opowieść o Marii z czarno-białego pokoju

Eksperyment myślowy z Marią w czarno-białym pokoju

Niebieskie banany i żółte pomidory

Atak zombie na filozofię umysłu

Czy świadomość jest złudzeniem?

Czy komputery potrafią myśleć?

Wracając do iluzjonizmu…

Dodatek techniczny A: Czy potrzebujemy wyjaśniać świadomość?

4. Jak rozwiązać problem świadomości

Zaginione w międzywojniu…

Dlaczego fizyka mówi mniej niż ci się zdaje

Ku szerszej koncepcji nauki

Postawienie problemu świadomości na głowie

Zmiana kulturowa

Składanie umysłów

Podzielony mózg

Czy splątanie kwantowe może nam pomóc w zrozumieniu umysłowego połączenia?

Eksperyment Bella

Wracając do problemu połączenia…

Który trudny problem to najtrudniejszy z trudnych problemów?

Manifest post-Galileuszowej nauki o świadomości

Dodatek techniczny B: Dlaczego potrzebujemy wewnętrznych natur?

5. Świadomość a sens życia

Kryzys klimatyczny

Czy naprawdę jesteśmy wolni?

Duchowość znaturalizowana

Wszechświat sensu

Bibliografia

Przypisy

1

W jaki sposób Galileusz stworzył problem świadomości

Czytanie to doświadczanie wrażeń wzrokowych: czarnych liter na białym tle. Podczas lektury trudno też uniknąć wrażeń słuchowych: pojawiających się w tle odgłosów ruchu ulicznego, odległej rozmowy albo cichego szumu komputera. Być może do czytającego dochodzą też jakieś wyraziste zapachy i smaki: aromat kawy albo smak mięty pochodzący z żutej właśnie gumy. Przypuszczalnie lekturze towarzyszą jakieś emocje: podekscytowanie czy smutek, a może również zmęczenie lub dekoncentracja. Przy większym skupieniu można też wyróżnić bardziej subtelne doznania: odbierane przez ciało dotykowe wrażenie krzesła, uczucie swędzenia albo pulsującego bólu w kolanie lub ramieniu. Wszystkie te odczucia to świadome doświadczenia. Charakteryzują one subiektywne życie wewnętrzne jednostki ludzkiej. Te uczucia i doznania składają się na to, jak to jest być samym sobą.

Świadomość stanowi fundament tego, kim – jako ludzie – jesteśmy. Nie oznacza to, że nasze ciało jest nieważne: wszak każdy z nas to istota ucieleśniona, wchodząca dzięki ciału we wzajemne relacje z innymi. Jednak to świadomość definiuje tożsamość danego człowieka. W podstawowym sensie znamy osobę, kiedy odnosimy się do jej uczuć i myśli, a także do osobliwości jej charakteru. Być może pewnego dnia możliwe stanie się życie po śmierci polegające na wgraniu umysłu do komputera, dzięki czemu będzie można na przykład e-mailowo korespondować ze swoją babcią wiele lat po rozkładzie jej ciała[1]. Dopóty trwa świadomość, dopóki mamy wrażenie, że dana osoba istnieje. Kiedy natomiast świadomość zanika – jak na przykład w przypadkach trwałej śpiączki – żywe ciało wydaje się zaledwie wspomnieniem osoby, której już nie ma.

Świadomość stanowi także jedno z głównych źródeł wartości istnienia człowieka. Bo czy Wszechświat, ogromny i godny podziwu, gdyby pozbawić go tej małej cząstki zdolnej docenić majestat istnienia tego wszystkiego, miałby naprawdę jakąś wartość? To właśnie nasze doświadczenia – upajające przyjemności, skrajne emocje, subtelne myśli – czynią życie wartym przeżycia. Bez świadomości żadne z tych wrażeń nigdy by nie zaszło.

Ale świadomość to nie tylko podstawa naszej tożsamości i wielkiej wartości, to również jedyna rzecz, której istnienie możemy stwierdzić z całkowitą pewnością. Nie mogę być zupełnie pewny, że świat zewnętrzny naprawdę istnieje, być może znajduję się właśnie w Matriksie – tkwię nagi i łysy w wypełnionej chemikaliami kadzi, a wykorzystujące mnie jako źródło energii komputery karmią mój mózg informacjami na temat nieistniejącego, wirtualnego świata. Mogę nawet nie mieć ciała – możliwe, że moi oprawcy pozbyli się go dawno temu, przez co jestem samym tylko mózgiem podłączonym do komputera. Albo to ja sam jestem komputerem, stworzonym przez ludzi po to, bym myślał, że jest żywym człowiekiem.

Jest jednak coś, o czym wiem w sposób niepodważalny – że istnieję jako świadomy byt. Jeżeli żyję w Matriksie, komputery mogą zwodzić mnie w wielu różnych kwestiach, nie byłyby mnie jednak w stanie zmusić, bym myślał, że jestem świadomy, choć tak naprawdę byłbym nieświadomy. Możliwe, że doświadczenie wzrokowe pokoju dookoła mnie nie odpowiada niczemu w rzeczywistości; wiem mimo to, że posiadam wrażenia wzrokowe. Moje własne doznania to wszystko, do czego posiadam bezpośredni dostęp. Wszystko inne znam wyłącznie pośrednio, opierając swoją wiarę na doświadczeniu. Cała moja wiedza o rzeczywistości zapośredniczona jest przez świadomość.

Taki właśnie pogląd głosił Kartezjusz (1596–1650), ojciec nowożytnej filozofii, wyrażając go w słynnym stwierdzeniu: „cogito ergo sum”, czyli „myślę, więc jestem”. Ten zwrot może być mylący – Kartezjusz nie sądził, że istnieje, ponieważ myśli (dlatego nie działa ten stary żart: Kartezjusz wchodzi do baru. „Napijesz się piwa?”, pyta barman. „Ani myślę”, odpowiada Kartezjusz i znika), jego twierdzenie dotyczy bowiem wiedzy. Kartezjusz wie, że myśli – mówiąc ogólniej: wie, że jest istotą świadomą – a przez to wie również, że istnieje. Niepodważalne przekonanie o własnym istnieniu i byciu świadomym stanowiło jego zdaniem punkt wyjścia dla całej dalszej wiedzy.

Choć nie ma nic bardziej pewnego niż świadomość, nie istnieje zarazem nic, co równie trudno byłoby uwzględnić w naukowym obrazie świata. Dzięki postępom, poczynionym głównie w ciągu ostatnich osiemdziesięciu lat, wiemy dziś bardzo dużo o naszym mózgu. Rozumiemy, jak neurony – podstawowe komórki, z których składa się mózg – działają na poziomie chemicznym, stanowiącym ich podłoże. Wiemy, jak różne obszary mózgu funkcjonują w zakresie przetwarzania informacji oraz koordynacji zmysłowych bodźców i zachowania. Wyjaśnienia te w najmniejszym stopniu nie pozwalają nam jednak pojąć, jak mózg wytwarza świadomość[2].

Niektórzy po prostu odrzucają tę konkluzję, argumentując, że neuronauka – przyrodnicza nauka o mózgu – jest jeszcze w powijakach. Jeżeli jednak intensywnie pracujemy, by wyjaśnić świadomość, mamy prawo oczekiwać choćby częściowych – nieobejmujących wielu problematycznych przypadków – odpowiedzi. Tymczasem, mimo wszelkich zalet, neuronauka nie zdołała jak dotąd zaoferować nawet szkicu takiego wyjaśnienia doświadczeń człowieka.

Fakt ten okazuje się jeszcze bardziej osobliwy, gdy zdamy sobie sprawę, jak ogromny postęp poczyniły nauki tłumaczące inne zjawiska. Dotychczasowa wiedza o wodzie czy benzynie wyjaśnia obserwowalne cechy tych substancji. Dzięki temu w wystarczającym stopniu pojmujemy już, dlaczego woda wrze w temperaturze 100°C, a benzyna jest palna. Naukowa koncepcja genów pozwala coraz lepiej rozumieć, jak określone cechy dziedziczy się z pokolenia na pokolenie. Astrofizyka potrafi tłumaczyć, jak powstają gwiazdy i planety. W każdym z tych przypadków udało się nam uzyskać satysfakcjonujące wyjaśnienia. Natomiast, mimo coraz lepszego rozumienia procesów elektrochemicznych zachodzących w naszym mózgu, wciąż nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób stanowią one podstawę subiektywnego świata wewnętrznego.

W końcu nam się uda…

Nauki przyrodnicze nie zanotowały dotąd żadnych sukcesów w wyjaśnianiu zjawiska świadomości. Mają one natomiast na koncie godne podziwu osiągnięcia w każdym innym aspekcie. Zdaniem wielu uczonych i filozofów dowodzi to, że – niezależnie od dotychczasowych niepowodzeń – neuronauka w końcu rozwikła zagadkę świadomości.

Neuronaukowiec Anil Seth wskazuje, iż podobna sytuacja dotyczyła niegdyś życia[3]. Przed laty uważano życie za tajemnicze zjawisko, które da się wyjaśnić tylko poprzez przyjęcie zagadkowych niefizycznych „sił witalnych”. Dziś pogląd ten – zwany witalizmem – mało kto traktuje poważnie. Zdaniem Setha nie stało się tak jednak dlatego, że filozofowie rozwiązali „problem życia”. Otóż witalizm przeszedł do historii, ponieważ biochemicy, zamiast upierać się, że w życiu tkwi jakaś tajemnica, zakasali rękawy i zaczęli wyjaśniać własności organizmów żywych – metabolizm, homeostazę, reprodukcję i tak dalej – odwołując się do mechanizmów leżących u podstaw tych własności. W ten sposób zagadka sama zniknęła.

Seth nalega, aby podobne podejście zastosować do świadomości. Taką postawę można by nazwać metodą „wstań z fotela i idź do laboratorium”. Zaleca też, by zamiast twardo obstawać przy pytaniu, dlaczego w ogóle istnieje świadomość, skupić się na tym, co nazywa on „prawdziwym” problemem świadomości – na poszukiwaniu korelacji pomiędzy zjawiskami zachodzącymi w mózgu a doznaniami danej osoby. Seth przewiduje, że – podobnie jak w przypadku życia – wrażenie tajemnicy ostatecznie zniknie, przyszli naukowcy będą zaś zachodzić w głowę, na czym dokładnie polegały zmartwienia filozofów.

Problem z doborem przykładów pochodzących z historii nauki polega na tym, że zawsze można podać kontrprzykład, dowodzący czegoś wprost przeciwnego. Seth koncentruje się na naukowym wyzwaniu wyjaśnienia obecnie istniejącego życia. Rozważmy jednak zagadkę historycznych początków złożonych istot żywych. Nim Darwin zaproponował swoją teorię, pytanie o pochodzenie skomplikowanych, samoreplikujących się organizmów pozostawało bez odpowiedzi. Dziewiętnastowieczny filozof William Paley[4] twierdził, że jedyna rozsądna hipoteza brzmi, iż organizmy te zostały stworzone przez inteligentnego projektanta – czyli przez Boga[5]. Paley użył następującego porównania: wyobraź sobie, że wędrujesz plażą i znajdujesz leżący na ziemi zegarek. Głupotą byłoby uznać, że tak złożony mechanizm mógł powstać przez przypadek, w wyniku zdarzeń losowych. Naturalne wydałoby ci się założenie, iż ktoś go zaprojektował. To samo – argumentuje Paley – dotyczy ogromnej złożoności organizmów żywych, musimy zatem uznać, że one również powstały za sprawą działań projektanta, a nie zbiegu przypadkowych okoliczności.

Zapewne zgodzisz się, że na pierwszy rzut oka powyższy przykład jest podobny do tego, który podaje Seth. W obu przypadkach to, co brano niegdyś za skutek działania na świat przyrody zagadkowych niefizycznych sił, znalazło naukowe wyjaśnienie. Jest tu jednak znacząca różnica. Jak zauważa Seth, problemu wyjaśnienia obecnie istniejącego życia, który doprowadził niektórych dziewiętnastowiecznych uczonych do przyjęcia koncepcji niefizycznych sił witalnych, nie rozwiązano za sprawą nagłego olśnienia; po prostu w pewnym momencie przestał się on wydawać zasadny. Tymczasem kwestię historycznych początków życia udało się rozwiązać właśnie dzięki takiemu olśnieniu. Darwin nie stwierdził: „Przestańmy marnować czas na mierzenie się z zagadnieniem pochodzenia życia i zacznijmy odpowiadać na bardziej poważne naukowe pytania”, lecz wprost przeciwnie: zaproponowana przez niego zasada doboru naturalnego tłumaczyła powstanie złożonych form życia. Darwin zgadzał się z Paleyem, że pojawienie się skomplikowanych organizmów nie mogło być wynikiem czystego przypadku, adekwatne wyjaśnienie nie wymaga jednak odwołania się do Boga[6], lecz do „ślepego zegarmistrza” – by użyć znanej frazy Richarda Dawkinsa – czyli doboru naturalnego[7].

Wracając do problemu świadomości, wydaje się, że jego rozwiązanie może przybrać każdą z tych dwu postaci. Seth może mieć rację, że wraz z powiększaniem się naszej wiedzy o mózgu, przestaniemy w końcu dociekać, skąd pochodzi świadomość (chociaż nic nie wskazuje, by miało się tak stać). Równie dobrze jednak może pojawić się „Darwin świadomości”, który rozwiąże problem w zadowalający nas sposób. W przeciwieństwie do Setha spróbuję pokazać nie tylko, że istnieje dobry powód, by potraktować zagadnienie świadomości poważnie, ale także że na naszych oczach powstaje teoretyczna rama, która może przynieść postęp.

Jednym z najbardziej zażartych zwolenników podejścia „wstań z fotela i idź do laboratorium” jest neurofilozof Patricia Churchland[8]. Jeśli chcesz mieć o niej oględne pojęcie, wyobraź sobie – o ile tylko umiesz – siejącego postrach, pełnego pasji kapłana, który zamiast o religii, rozprawia o neuronauce. Patricia Churchland oraz jej mąż Paul[9] zyskali naukową sławę w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku za sprawą obrony skrajnego stanowiska znanego jako „materializm eliminacyjny”. Ich zdaniem, zamiast wyjaśniać umysł, powinniśmy go wyeliminować. Nauka udowodniła bowiem, że zjawiska umysłowe – podobnie jak wróżki czy magia – po prostu nie istnieją[10].

Oto porównanie – chorobę, którą ludzie zwali niegdyś opętaniem demonicznym, znamy dziś pod nazwą epilepsji. Nie mówimy jednak: „Świetnie, dysponujemy naukowym wytłumaczeniem opętania demonicznego”. Przeciwnie: wyjaśnienie naukowe zastąpiło wyjaśnienie religijne, dowodząc ponad wszelką wątpliwość, że opętanie nie istnieje (a przynajmniej – że nie zachodzi w typowych przypadkach epilepsji). Podobną tezę przyjmują Churchlandowie w odniesieniu do naszego staromodnego sposobu tłumaczenia ludzkiego zachowania za pomocą takich terminów jak „myśl”, „chcenie”, „nadzieja” czy „miłość”. Spodziewają się oni, że pewnego dnia porzucimy to prehistoryczne słownictwo i zaczniemy mówić o ludzkich zachowaniach, odwołując się do ich prawdziwych przyczyn – elektrochemicznych zmian zachodzących w mózgu. (Trudno nie zastanawiać się, czy w młodości Churchlandowie wyznawali sobie miłość, pisząc wiersze na temat siły wzajemnego pobudzenia neuronalnego…).

Nie mam wątpliwości, że postęp naukowy dowiedzie być może, iż wiele naszych zdroworozsądkowych przekonań na temat świata jest błędnych. Współczesna nauka wykazała na przykład, że przedmioty, które wydają nam się lite, jak kamień czy stal, tak naprawdę składają się głównie z pustej przestrzeni, bowiem jądro atomu i orbitujące wokół niego elektrony dzielą ogromne odległości. Einsteina teoria względności sugeruje, że potoczne pojęcie absolutnego czasu jest złudzeniem. Co więcej, jak zobaczymy w kolejnym rozdziale, mechanika kwantowa podkopała dużą część naszej intuicyjnej wiedzy na temat materii. Niemniej jednak takie rewolucje mają pewne granice, a jedną z nich jest niemożność zakwestionowania przez naukę istnienia świadomości.

Wyobraź sobie, że w magazynie „New Scientist” natrafiasz na następujący artykuł:

Naukowcy odkryli, że świadomość jest iluzją

Przez miliony lat ludzie wierzyli, że mają uczucia i doświadczenia. Dzięki niezwykłym osiągnięciom nauki neuronaukowcy z Kalifornijskiego Instytutu Technologicznego odkryli, że nikt nigdy niczego nie doświadczał ani nie odczuwał.

„Nie kwestionujemy zachodzenia żadnych potocznie znanych faktów na temat ludzkich zachowań – mówi doktor Ivor Cutler, kierownik zespołu badawczego. – Nikt nie przeczy na przykład, że ludzie krzyczą, kiedy ich ciała ulegają uszkodzeniu. Ale powszechnie podzielane przekonanie, że urazom tym towarzyszy uczucie bólu, jest tak naprawdę złudne. Wrażenia nie są bardziej prawdziwe niż potwór z Loch Ness”.

Prawnicy dyskutują już możliwe konsekwencje tego odkrycia dla kwestii związanych z prawami człowieka.

Takie twierdzenia nigdy nie spotkałyby się – i nie powinny się spotkać – z naszą akceptacją, a to dlatego, że nasza wiedza naukowa o świecie sama wywodzi się ze świadomego doświadczenia. Tylko dzięki niemu możemy dokonywać obserwacji i przeprowadzać eksperymenty. W tym sensie wiedza naukowa jest zależna od realności doświadczenia. Nauka nie może dowieść, że nie ma świadomości, podobnie jak astronomia nie może wykazać, iż nie istnieją teleskopy[11].

Realność świadomości, stanowiąca nasz punkt wyjścia, jest niezależną daną. Nauka może odkryć wiele dziwactw i osobliwości na temat świata: że czas nie płynie, że nie istnieją lite przedmioty albo że nie jesteśmy wolni w taki sposób, w jaki nam się wydaje. Na jej podstawie nie da się jednak stwierdzić, że nie czujemy bólu albo nie widzimy czerwieni. Realność własnych uczuć i doświadczeń jest bezpośrednio znana, przez co nie sposób na poważnie podawać ją w wątpliwość.

Czym w ogóle jest „nauka”?

Można żywić obawy, że podejście „wstań z fotela i idź do laboratorium” prowadzi do nazbyt uproszczonej wizji nauki, w której polega ona wyłącznie na rozstawieniu aparatury, a następnie rejestrowaniu danych. W rzeczywistości niektóre przełomowe osiągnięcia naukowe polegały na dalece posuniętej przebudowie obrazu przyrody, obejmującej wymyślanie – prawdopodobnie z wygodnego fotela – możliwości, których nikt wcześniej nie brał pod uwagę. Oto zaledwie kilka najważniejszych przykładów takich zmian.

Zjednoczenie nieba i ziemi

Popularny mit głosi, iż Newton był pierwszą osobą, która zdała sobie sprawę, że jabłka spadają na ziemię. Rzecz jasna, to nieprawda. Jako pierwszy natomiast wpadł on na myśl, że siła, która sprawia, że jabłka spadają z drzewa, jednocześnie utrzymuje Księżyc na ziemskiej orbicie. Nikt wcześniej nie brał pod uwagę takiej możliwości. To, co dziś wydaje nam się tak naturalne, naówczas było natchnionym skokiem wyobraźni.

Zjednoczenie przestrzeni i czasu

Nim nastał wiek XX, naukowcy z góry zakładali, że przestrzeń i czas to dwie różne rzeczy. Istotnie, wydają się one posiadać bardzo odmienne cechy – czas płynie od przeszłości do przyszłości, przestrzeń zaś jest „cała tutaj” w tej chwili. Radykalną zmianę w tym obrazie przyrody przyniosła matematyczna interpretacja sformułowanej przez Einsteina szczególnej teorii względności, dokonana przez Hermanna Minkowskiego[12], który odszedł od traktowania czasu i przestrzeni oddzielnie, zastępując je jednym bytem: czasoprzestrzenią. Jak odważnie wyłożył to Minkowski, „sam czas oraz sama przestrzeń skazane są na odejście do krainy cieni, realne istnienie zachowa bowiem jedynie ich zespolenie”[13].

Zjednoczenie grawitacji i bezwładności

Jak nikt przed Newtonem nie śnił nawet o utożsamieniu siły powodującej spadanie jabłek na ziemię z siłą, która utrzymuje Księżyc na orbicie, tak nikt przed Einsteinem nie wyobrażał sobie utożsamienia siły grawitacyjnej (tej, za sprawą której jabłka spadają na ziemię, a Księżyc pozostaje na orbicie) z siłą bezwładności (tą, która wpycha cię w fotel podczas przyspieszania samochodu). To jednak nie wszystko, ponieważ w zaproponowanej przez Einsteina wizji przyrody siła grawitacyjna to skutek zakrzywienia tkaniny czasoprzestrzeni. Trudno nie podziwiać wyobraźni, która potrafiła wymyślić taki obraz świata!

Oczywiście wszystkie te przekształcenia obrazu przyrody zweryfikowano obserwacyjnie i eksperymentalnie, by przekonać się, czy mamy podstawy do uznania ich za prawdziwe. Mnie jednak chodzi o pokazanie, że niejednokrotnie naukowy postęp polegał przede wszystkim na rozpatrywaniu nowych możliwości i wyobrażaniu sobie innych sposobów myślenia o Wszechświecie. Łatwo o tym zapomnieć, jeżeli przywykło się do koncepcji nauki ograniczonej do eksperymentu i obserwacji. Einsteina pracującego nad sformułowaniem teorii względności nie zajmowały eksperymenty, zamiast tego wpatrywał się on w przestrzeń kosmiczną i rozważał, co by się działo, gdyby przemierzać ją, jadąc na promieniu światła.

Gdy ignorujemy rolę dogłębnego namysłu w nauce, pozbawiamy się różnych możliwości. Postęp w naukowym rozumieniu świadomości będzie najprawdopodobniej wymagał nie tylko obserwacji mózgu – mimo doniosłości tej metody badania – ale również daleko idącego przekształcenia naszego sposobu postrzegania umysłu i mózgu, a zatem brania pod uwagę rozwiązań, o których milczą obecne teorie. W rozdziale czwartym przyjrzymy się jednej z propozycji tego rodzaju przekształcenia.

Podejście Setha i Churchlandów rodzi jeszcze jedną trudność. Otóż zakładają oni nie tylko, że świadomość da się wyjaśnić naukowo, ale także że można to zrobić za pomocą współcześnie wykorzystywanych metod naukowych. Mamy jednak dobre powody, by sądzić, że wyjaśnienie takie wymagać będzie zmiany rozumienia nauki, i to nie mniej fundamentalnej czy nie mniej szeroko zakrojonej niż w początkach rewolucji naukowej. Jest tak dlatego, że – jak przekonamy się w kolejnej sekcji – u podstaw tej rewolucji stanęło wykluczenie świadomości z obszaru naukowych rozważań. Jeśli chcemy kiedykolwiek rozwiązać problem świadomości, musimy najpierw ponownie wprowadzić ją w obręb nauki.

Filozoficzne podstawy nauki

Kartezjusz był ojcem nowożytnej filozofii, Galileusza (1564–1642) natomiast powszechnie uważa się za twórcę nowożytnej nauki. Sformułowanie przez niego matematycznych praw przyrody – czym utorował drogę Newtonowi (1643–1727) i jego prawom ruchu oraz powszechnego ciążenia – a także opowiedzenie się za wizją Kopernika, w której Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca (za co Kościół postawił go przed sądem[14]), położyły fundamenty pod rewolucję naukową. Rzadziej natomiast zauważa się, że Galileusz był jednym z najwybitniejszych filozofów w historii. Są przynajmniej dwa powody, dla których jego wkład w rozwój nowożytnej nauki miał charakter bardziej filozoficzny niż naukowy.

Rewolucja naukowa znaczona jest odrzuceniem ortodoksji Arystotelesowskiej, czyli powszechnie akceptowanego obrazu świata zaproponowanego w starożytnej Grecji przez Arystotelesa (384–322 p.n.e.). Obraz ten był dość skomplikowany, u jego podstaw stały jednak dwa fundamentalne przekonania, zakwestionowane przez zwolenników rewolucji naukowej:

■ Arystoteles zgadzał się z poglądem Ptolemeusza, w myśl którego Ziemia stanowi centrum Wszechświata, zaś gwiazdy i planety krążą wokół niej[15].

■ Teoria Arystotelesa była teleologiczna: głosiła ona, że przedmioty nieożywione mają wbudowane cele, które pozwalają wytłumaczyć ich ruch. Na przykład materia spada na ziemię, ponieważ jej celem jest powrót do jej naturalnego miejsca w centrum Wszechświata, ogień zaś unosi się do góry, gdyż naturalnym dla niego miejscem są niebiosa.

Często uważa się, że poglądy Arystotelesa ostatecznie obalono dzięki zastosowaniu nowej metody eksperymentalnej, w szczególności obserwacji nieba za pomocą teleskopu. Oczywiście jest w tym sporo prawdy. Mimo to należy zauważyć, że Galileusz mógł odrzucić kluczowe twierdzenie Arystotelesowskiej teorii fizycznego Wszechświata dzięki argumentacji czysto filozoficznej, bez odwołania się do obserwacji czy eksperymentu. Dowiódł on mianowicie, iż pogląd Arystotelesa – który zdroworozsądkowo przyjmowano przez tysiące lat – głoszący, że cięższe przedmioty spadają na ziemię szybciej niż lżejsze, jest logicznie niespójny. Argument Galileusza omówimy w rozdziale trzecim.

Przypisy

[1] Warto tu polecić książkę o szansach i zagrożeniach takiej możliwości, w tym częściowo o technicznych aspektach procesu „przenoszenia świadomości do chmury”: S. Schneider, Świadome maszyny. Sztuczna inteligencja i projektowanie umysłów, przeł. J. Bednarek, Warszawa: PWN, 2021 [przyp. red.] (przypisy, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od autora).

[2] W tym zakresie szczególnie interesująca jest, znów, polecana wcześ-niej książka Susan Schneider, Świadome maszyny…, w której autorka omawia zagadnienia tworzenia świadomości na substracie węglowym (biologicznym) i krzemowym (elektrycznym) [przyp. red.].

[3] A. Seth, The Real Problem, „Aeon”, 2 listopada 2016, online: www.aeon.co/essays/the-hard-problem-of-consciousness-is-a-distraction-from-the-real-one.

[4] William Paley (1743–1805) – angielski teolog i filozof. Był religijnym apologetą, argumentującym m.in. na rzecz stworzenia świata przez Boga, a także tłumaczącym występujące w naturze zło [przyp. tłum.].

[5] W. Paley, Natural Theology or Evidence for the Existence and Attributes of the Deity, Collected from the Appearances of Nature, M.D. Eddy, D. Knight (red.), Oxford, New York: Oxford University Press, 2006. Książka pierwotnie ukazała się w roku 1809.

[6] W zakresie przemian świata nauki, zwłaszcza odchodzenia od wyjaśnień teologicznych świata przyrody i metafizyki, warto zapoznać się z rozdziałem 6 „Sekularyzacja wiedzy” w: B.S. Gregory, Niezamierzona reformacja. Od rewolucji religijnej do świeckiego społeczeństwa, przeł. A. Dzierzgowska, Warszawa: PWN, 2021 [przyp. red.].

[7] R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz, czyli jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, przeł. A. Hoffman, Warszawa: PIW, 1994.

[8] Patricia Smith Churchland (ur. 1943) – kanadyjska filozof. Jej zainteresowania badawcze obejmują przede wszystkim filozofię umysłu oraz kognitywistykę. Jest jedną z najbardziej znanych propagatorek redukcyjnego podejścia do świadomości, w myśl którego świadomość to wyłącznie efekt skomplikowanych procesów mózgowych [przyp. tłum.].

[9] Paul Montgomery Churchland (ur. 1942) – kanadyjski filozof, emerytowany profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego. Podobnie jak jego żona, Patricia, zajmuje się przede wszystkim filozofią umysłu i neurofilozofią, broniąc w swych pracach koncepcji redukcjonistycznych [przyp. tłum.].

[10] P.M. Churchland, Matter and Consciousness, Cambridge: MIT Press, 1988.

[11] Cytowany w jednym z poprzednich przypisów B.S. Gregory twierdzi też, że fizyka i inne nauki przyrodnicze nie mogą tak samo udowodnić lub obalić istnienia Boga, gdyż domena tych dyscyplin nie pokrywa się z metafizyczną naturą Boga. Uproszczenia myślowe, które doprowadziły do przekonania, że nauka może zająć się kwestią realności Boga, omawia w rozdziale 1 „Wykluczenie Boga” [przyp. red.].

[12] Hermann Minkowski (1864–1909) – niemiecki matematyk i fizyk polsko-żydowskiego pochodzenia. Minkowskiemu powszechnie przypisuje się dokonaną już w roku 1907 interpretację Einsteina szczególnej teorii względności, w myśl której czas i przestrzeń to nie oddzielne wielkości, lecz wymiary czterowymiarowej przestrzeni, zwanej czasoprzestrzenią [przyp. tłum.].

[13] To słowa otwierające przemowę Minkowskiego podczas 80. Zebrania Niemieckich Przyrodników i Lekarzy, które odbyło się 21 września 1908 roku. Cyt. za: H. Minkowski, Space and Time, s. 75. W: H.A. Lorentz, A. Einstein, H. Minkowski, H. Weyl (red.), The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs on the Special and General Theory of Relativity. New York: Dover, 1952, s. 75–91.

[14] Autor upraszcza nieco ten problem. Oskarżenie Galileusza nie odnosiło się do astronomii ani nie miało w ogóle nic z nią wspólnego, bo zarzuty miały charakter teologiczny i formalno-prawny. Astronomia i teoria heliocentryczna, prywatnie uznawane przez sporą część sądzących go hierarchów kościelnych, stały się tylko pretekstem do zgładzenia kogoś, kto podważał autorytet Pisma Świętego, interpretowanego w błędny, dosłowny sposób. Co warte podkreślenia, teorie Kopernika trafiły na opór nie tylko Kościoła katolickiego, ale również wyznań protestanckich, Kościół jednak miał do dyspozycji aparat Inkwizycji. Pełny opis procesu patrz: A. Krasiński, Sprawa Galileusza, „Postępy Fizyki” 44 (5), 1993, s. 487–506; także: M. Heller, W sprawie „sprawy Galileusza”, ibidem, s. 507–514 [przyp. red.].

[15] Nie oznacza to jednak, że Ptolemeusz żył przed Arystotelesem. Wprost przeciwnie: daty życia Ptolemeusza to ok. 100–162 n.e., a więc blisko pół tysiąca lat po filozofie ze Stagiry. Mimo wszystko geocentryczną wizję Wszechświata nazywa się Ptolemejską, nawet jeżeli była ona głoszona przez znacznie wcześniej żyjących uczonych [przyp. tłum.].