Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

THE DEVIL TREE

Copyright © Jerzy Kosiński 1973, 1981

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2012

Polish translation copyright © Ewa Kulik-Bielińska 1992

Zdjęcie na okładce: Alexander Lobanov/Shutterstock

Projekt graficzny okładki i serii: Andrzej Kuryłowicz

Zdjęcia na okładce: Alexander Lobanov/Shutterstock (front)
Flickr Select/Getty Images/Flash Press Media (tył)

ISBN 978-83-7659-467-5

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

2012. Wydanie elektroniczne

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych — jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com

Od autora

OD AUTORA

Początkowo, kiedy pisałem tę powieść, czułem się skrępowany, że jej fabuła tak bliska była realiom i zdarzeniom z ostatnich dziesięciu lat mojego życia. Stąd pewne niedomówienia w pierwszej wersji powieści.

Teraz, po latach, w tym uzupełnionym i rozszerzonym wydaniu, pozwoliłem sobie przywrócić wszystkie dodatkowe elementy wiążące Jonathana Jamesa Whalena z tymi, których kochał.

JERZY KOSIŃSKI

Katherinie
oraz pamięci mojej matki.

Za męką i bólem istnienia skrywa się najważniejszy składnik autorefleksji: świadomość drogocenności własnej egzystencji. Dla mojej duszy moja egzystencja jest czymś wyjątkowym, bezprecedensowym, bezcennym, niezmiernie drogocennym i nie dopuszczam myśli, że mógłbym zagubić jej znaczenie.

Abraham Joshua Heschel Kim jest człowiek?

Tubylcy nazywają baobab „diabelskim drzewem”, ponieważ wierzą, że niegdyś diabeł zaplątał się w jego gałęzie i ukarał drzewo, odwracając je do góry nogami. Według tubylców korzenie baobabu są teraz gałęziami, gałęzie zaś — korzeniami. Chcąc upewnić się, że nie będzie już więcej baobabów, diabeł zniszczył wszystkie młode drzewa. I dlatego, twierdzą tubylcy, zostały tylko dorosłe baobaby.

Jerzy Kosiński Diabelskie drzewo

Treść książki

Jonathan Whalen oparł się o stalową balustradę na końcu ulicy i spojrzał w dół na błyszczącą w jasnym słońcu rzekę.

Zapamiętany przez niego widok Nowego Jorku na tle nieba wydawał się niezmieniony, mimo niedawno wybudowanych drapaczy chmur. Daleko, po drugiej stronie rzeki, odrzutowce startowały z lotniska La Guardia, zostawiając za sobą cienkie smugi spalin. Z bliższego brzegu wzbił się w powietrze helikopter, zawisł nad wodą, po czym skręcił, rzucając cień na rzekę. Inny zniżył lot, dotknął ziemi i podrygując, zatrzymał się na lądowisku.

Whalen ruszył w stronę lotniska helikopterowego, gdzie na platformie stała świeżo pomalowana maszyna. Olbrzymi napis zachęcał: EXECUTIVE HELIWAYS INC. ZOBACZ MANHATTAN Z LOTU PTAKA. OFERUJEMY TANIE WYCIECZKI.

Kiedy wszedł do kasy, bileter zmierzył go wzrokiem od stóp do głów.

— Chciałbym obejrzeć Manhattan — odezwał się Whalen.

— Wsiądź pan w metro — poradził mu bileter, taksując wzrokiem starą koszulę, znoszone spodnie i zdarte buty Whalena.

— Z metra nie zobaczę Manhattanu.

— No to wsiądź pan w autobus.

— Za wolny. Czemu nie mogę przelecieć się helikopterem?

Bileter przechylił się przez ladę.

— Słuchaj no, to są Executive Heliways, a nie linie darmowe. Rozumiesz?

— Rozumiem — odpowiedział Whalen. Wyciągnął kilka zmiętych banknotów, dokładnie tyle, ile według wywieszonego na ścianie cennika kosztował półgodzinny lot. — Wystarczy?

Przestępując niepewnie z nogi na nogę, bileter wpatrywał się w pieniądze.

— Zapytam pilota — wymamrotał, znikając na zapleczu. Po chwili był z powrotem w towarzystwie mężczyzny w szarym mundurze.

— To ten facet, który chce się przelecieć — wyjaśnił. Pilot spojrzał na Whalena.

— Słuchaj, synu...

— Nie jestem pańskim synem — powiedział Whalen i przesunął pieniądze w kierunku biletera.

Pilot zawahał się.

— Będę musiał pana przeszukać przed startem.

— Przeszukujecie każdego, kto z wami lata?

— No cóż... To zależy ode mnie.

— Zatem niech pan zaczyna — powiedział Whalen.

— Łatwiej będzie, jak podniesie pan ręce — powiedział pilot, zbliżając się powoli, a kiedy Whalen zastosował się do jego polecenia, mężczyzna szybko obmacał mu koszulę i spodnie. — Proszę zdjąć buty — zażądał.

Whalen zdjął buty, a następnie, po sprawdzeniu przez pilota, włożył je z powrotem.

— Wsiadamy — zakomenderował pilot, uspokojony wynikiem przeszukania, po czym obaj ruszyli w kierunku platformy. W helikopterze pilot objaśnił Whalena:

— Przelecimy nad całym miastem, nad czarnym Harlemem, białym Gramercy Park, żółtym Chinatown, nad biednym Bowery i bogatą Park Avenue, nad East Side i West Side, nad śródmieściem i centrum.

Pociągnął za dźwignię gazu. Maszyna zakasłała, zadrgała i wzbiła się w powietrze.

— Helikopter daje mi poczucie wolności — zwierzył się Whalen, spoglądając na turystów, którzy obserwowali ich przez lunety z dachu Empire State Building. — A mimo to, za każdym razem, gdy nim lecę, czuję się jak zabawka zdalnie sterowana przez kogoś na ziemi.

Przelecieli nad domami Greenwich Village.

— Teraz pokażę panu, gdzie znajdują się wszystkie duże pieniądze — powiedział pilot, kierując maszynę nad budynek Giełdy.

— Czy mógłby pan zwolnić na chwilę nad tym budynkiem? — zapytał Whalen. Wskazał archaiczny wieżowiec na Wall Street. — Tutaj, na ostatnim piętrze, było biuro mojego ojca. Kiedy odwiedzałem go jako mały chłopiec, patrzyłem stamtąd w dół na inne budynki. To dziwne uczucie być teraz nad nim i spoglądać na niego z góry.

Pilot spojrzał drwiąco na Whalena, ale nic nie powiedział. Zatoczył koło nad budynkiem, a następnie poleciał ponad Battery Park w kierunku Statuy Wolności. Przez chwilę leciał nad kilwaterem tankowca, po czym zawrócił nad Manhattan.

— A teraz, synu — oznajmił — wracamy do domu. Koło lądowiska stał wóz policyjny. Jak tylko Whalen wysiadł z maszyny, podszedł do niego policjant. Niedaleko stał bileter Executive Heliways.

— Ręce do góry! — krzyknął policjant.

Whalen posłuchał rozkazu. Policjant przeszukał go, znalazł portfel i przeliczył znajdujące się w nim pieniądze.

— Spójrzcie no — wymamrotał. — Ten gość ma przy sobie ponad dwa kafle. — Odwrócił się z powrotem do Whalena. — Skąd masz te pieniądze?

— Z banku — odparł Whalen. — Z tego, nad którym właśnie lecieliśmy.

Policjant wpatrywał się w niego.

— O czym ty mówisz?

— Dostałem je w banku — wyjaśnił Whalen.

— Za co?

— Za zabijanie...

— Zabijanie kogo?

— Czasu — odpowiedział Whalen. Policjanta to nie rozbawiło.

— Gdzie mieszkasz?

— Jeszcze nigdzie. Właśnie przyjechałem.

— Skąd?

— Z zagranicy.

— Masz jakiś dowód tożsamości?

— Tylko pieniądze. To nie wystarczy? Nie ma takiego przepisu, że muszę nosić przy sobie dowód tożsamości.

— Powiesz mi coś jeszcze o przepisach, a spędzisz tę noc w areszcie. Gdzie masz rodzinę?

— Nie żyje.

Policjant pokręcił głową z niedowierzaniem.

— Daję ci jeszcze jedną szansę — zagroził. — Skąd są te pieniądze?

Whalen wzruszył ramionami.

— Z mojego banku, National Midland, oddział na Wall Street. — Odczekał chwilę. — Jeśli mi pan nie wierzy, niech pan zadzwoni do prezesa banku, pana George’a Burleigha. Proszę mu powiedzieć, że wrócił Jonathan James Whalen. On panu powie, skąd mam pieniądze.

Policjant poszedł do biura zatelefonować. Kiedy wrócił, oddał Whalenowi portfel.

— Przepraszam pana, panie Whalen. — Roześmiał się nerwowo. — Wie pan, kręci się tu wiele... — zająknął się — wiele podejrzanych typków. — Urwał. — Czy mogę pana gdzieś podwieźć?

— Nie wybieram się teraz w żadne konkretne miejsce — odparł Whalen. Odwrócił się i wszedł do biura, gdzie na metalowym krześle siedział pilot, popijając kawę.

— Jak pan myśli, ile helikopterów latało nad Nowym Jorkiem w tym samym czasie co my? — zapytał go Whalen.

— Około pięciu — odpowiedział pilot.

— A ile mogły mieć pasażerów?

— Może piętnastu.

— Piętnastu ludzi spoglądających na dwanaście milionów — powiedział Whalen. — Niezła relacja.

Pilot nachylił się do Whalena.

— Przepraszam, że pytam, ale z czego pan żyje? Musi być jakaś tajemnica...

— Tak — odparł Whalen. — Tą tajemnicą są pieniądze. Bank, nad którym lecieliśmy, trzyma je dla mnie w depozycie, aż osiągnę pewien wiek.

— Serio? A kiedy to się stanie?

— Jutro — odrzekł Whalen.

***

Był wieczór. Whalen spacerował po tętniących życiem ulicach East Side. Gdziekolwiek spojrzał, młodzi mężczyźni i kobiety siedzieli lub stali w kawiarnianych ogródkach, opierając się o swoje motory, skutery czy samochody; rozmawiali, śmiali się, obejmowali. Wydawało się, że wszyscy czują się swobodnie i dobrze się bawią. W końcu będzie musiał wejść między nich. Pozna i oceni niektórych, a oni ocenią jego, zaprzyjaźni się z nimi, a oni w zamian zaprzyjaźnią się z nim.

Wiedział, że musi podjąć decyzję. Czy zająć między nimi miejsce jako równy im człowiek i uczyniwszy to, wstydzić się trochę wszystkiego, co go od nich dzieli? Czy wkroczyć w ich szeregi jako osobnik o innej szerokości i długości geograficznej, jako ktoś, kto żyje dla samego siebie?

Naprzeciw niego szła dziewczyna, jej spódnica, kołysząc się, odsłaniała linię długich opalonych nóg. Podniecił go jej widok. Patrząc na nią, uświadomił sobie przestrzeń, jaką otworzyło między nimi jego pożądanie; przestrzeń, której nie mógł pokonać prostym wysiłkiem woli. Gdyby go zauważyła, uśmiechnęła się, odważyłby się pójść za nią, nawet zaaranżować spotkanie. Ale ona nie odwzajemniła jego spojrzenia. Mimo to pomyślał, że może powinien za nią pójść. W końcu jednak tego nie zrobił.

Wszedł do restauracji. Lustra odbijające światło kryształowego kandelabru rzucały połyskujące wiązki promieni nawet w najciemniejsze kąty zatłoczonej sali. W samotności myślał o Karen.

***

Kupiłem najmniejszy dostępny magnetofon kasetowy. Wygląda dokładnie jak pudełko od zapałek i może nagrać wszystko, począwszy od jednominutowej informacji, a skończywszy na czterogodzinnej rozmowie. Zasilany jest akumulatorkiem, włącza się na dźwięk głosu lub za pomocą przycisku i posiada niewidoczny mikrofon elektrostatyczny, który samoczynnie dostosowuje się do odległości źródła dźwięku, nawet w dużej sali konferencyjnej. Noszę go w kieszeni.

Może pewnego dnia będę chciał go zostawić w mieszkaniu Karen, a potem, udając, że zrobiłem to przez pomyłkę, odbiorę go nazajutrz.

Jeden z moich amerykańskich przyjaciół mieszkał kiedyś cztery miesiące ze swoją dziewczyną z Argentyny, nie przyznając się, że świetnie zna hiszpański. Za pomocą miniaturowego magnetofonu, który kiedy byli razem, ukrywał w kieszeni, a kiedy wychodził, chował w mieszkaniu, nagrywał jej telefoniczne lub bezpośrednie rozmowy z hiszpańskojęzycznymi przyjaciółmi, z których wielu nie mówiło po angielsku. W rozmowach tych dziewczyna często opowiadała, jak bardzo go kocha i jakim niezwykle dobrym i troskliwym jest mężczyzną. Jednakże co jakiś czas, rozmawiając przez telefon ze swoją bliską przyjaciółką z Buenos Aires, opisywała otwarcie ich intymne stosunki oraz jego zwyczaje łóżkowe, a także omawiała jego seksualne zainteresowania, fantazje i fetysze, uważając niektóre z nich za dziwne i nie w jej guście. Po wysłuchaniu wielu taśm z nagranymi pod jego nieobecność rozmowami przekonał się, że była w nim zakochana, i upewnił, że w jej życiu nie ma innego mężczyzny. Niemniej, nie potrafił wymazać z pamięci niektórych cierpkich uwag na swój temat. Kochając się z nią, odczuwał skrępowanie, aż w końcu nie tylko przestał być z nią swobodny, ale stał się impotentem. Pieszcząc ją pewnej nocy, postanowił położyć kres swojej niedoli i wyszeptał po hiszpańsku, że bardzo mu przykro, iż ją oszukał, po czym powiedział jej o magnetofonie. Zaszokowana wybuchnęła płaczem, a następnego dnia powiedziała mu, że czuje się zdradzona. Nigdy nie będzie mogła zapomnieć, że jedyny mężczyzna, którego kiedykolwiek kochała i któremu ufała, szpiegował ją miesiącami. Wkrótce po tym, nie chcąc mieć z nim więcej do czynienia, wyjechała do Buenos Aires.

***

— Słuchaj, stary, nie lubię wtrącać się w nie swoje sprawy, ale stałem właśnie za tobą w kolejce w banku i zobaczyłem, że wypisujesz „pięć tysięcy dolarów” nie na normalnym czeku czy kwicie bankowym, ale na małym, kwadratowym skrawku zwykłego czystego papieru, dobrze mówię? Po czym podpisałeś się „J.J. Whalen”. Tak się nazywasz, no nie? Whalen? Oddałeś ten zasrany świstek kasjerowi, a on wziął go od ciebie, jakby to było czyste złoto. Po czym wrócił, cały w uśmiechach, i jak gdyby nigdy nic wypłacił ci pięć kafli w szeleszczących banknotach. Słuchaj, stary, jak Boga kocham, nieraz bywałem w bankach, ale nigdy nie widziałem takiego numeru! Musisz mieć w tym banku jakiś cholernie dobry kanał gotówkowy! Pięć kafli za gównianą kartkę z podpisem „J.J. Whalen”? Kto ty jesteś? Król podziemnej ruletki?

Słuchaj, Whalen, pozwól, że sprzedam ci cenną informację o tych pierdolonych kasjerach bankowych, żeby cię któregoś dnia nie namierzyli. Wiesz, co te chuje robią na boku? Niektórzy z nich — jak ta czarna pizda, która właśnie rzuciła ci spojrzenie z gatunku „podejdź no tu” — spisują nazwisko i adres każdej staruszki i wdowca, każdego samotnego pedzia czy bogatego skurwysyna, który przychodzi wpłacić grubszą forsę. Potem sprzedają nazwisko frajera pewnym gościom, którzy chcą wiedzieć, gdzie mieszkają takie bogate sztuki. Niektórzy z tych gości płacą setkę papierów za jedno dobre nazwisko i adres!

I wierz mi, Whalen, ci goście potrafią zatroszczyć się o to, żeby zapłata za informację dobrze im się zwróciła. Pewnego dnia, przebrani za agentów ubezpieczeniowych, odwiedzają schorowaną staruszkę i ciągną ją za uszy tak długo, aż odda im całą tę forsę, którą trzyma schowaną w domu, i wszystkie te złote krzyżyki i stare brylantowe pierścionki. I ani ona, ani nikt inny nie dowie się, skąd ci faceci się u niej znaleźli.

A słyszałeś o tych cwaniakach, którzy robią niezłe pieniądze na interesie S.O.S.? Czy wiesz, że jeśli chcesz odczepić się na zawsze od swojej laluni, która za bardzo przyssała się do twojego długiego gorącego palca, wystarczy, że wykręcisz odpowiedni numer, a oni oszczędzą ci wszystkich problemów? Dzwonisz pod ten numer i mówisz cwaniakowi, który odbiera słuchawkę, że masz duszyczkę do zbawienia, a on ci mówi, gdzie i kiedy masz mu dostarczyć dziwkę. Potem mówisz swojej laleczce, że idziecie poszukać sobie nowego gniazdka. W chwili kiedy przyjeżdżacie na miejsce i zamykacie za sobą drzwi, pojawia się czterech cholernych cwaniaków — dużych, naprawdę olbrzymich facetów. Odpychają cię, jakby naprawdę byli wkurwieni, i zaczynają dobierać się do twojej dziewczyny, całując, miętosząc, szczypiąc za sutki, i tym podobne, aż rzucasz się na nich, żeby pokazać dziewczynie, jak bardzo ci na niej zależy. Cwaniacy chwytają cię za fraki i wyrzucają za drzwi, ale zanim się zmyjesz, wypłacają ci uczciwie sto lub więcej dolców za przyprowadzenie im tej duszyczki.

Kiedy się upłynnisz, cwaniacy na serio zajmują się twoją dzidzią, zwłaszcza jeśli ma jakieś przesądy na temat dupczenia się z facetami, których jej nie przedstawiono, lub jeśli nie lubi ciągnąć druta tym, z którymi nie chodziła do szkółki niedzielnej. Wierz mi, Whalen, przetrzepią ją jak duszę w piekle, z przodu i z tyłu, z góry i z dołu, aż nauczy się, ile warta jest miłość w tym najdoskonalszym z miast. Potem sympatyczny wielki cwaniak zabierze ją swoim cadillakiem. Jeśli dziwka będzie grzeczna i będzie dawać dupy klientom, tak jak każe jej nowy tatuś, oraz przynosić mu całą forsę, jaką może zarobić na prawdziwej miłości, będzie jej u niego dobrze. Kapujesz?

Słuchaj, Whalen, mówię ci, stary... z twoimi cholernymi znajomościami w tym banku i przy moich kontaktach z cwaniakami, ty i ja możemy zdobyć dużą forsę.

Zaraz, czekaj! Co to za zabawka, przy której majstrujesz w kieszeni? Kaseta? Co ty, stary, pracujesz dla glin? Ty gnojku, nic już więcej nie powiem... słowa nie są żadnym dowodem. Zmywam się, stary.

***

Ostatnie ogólnokrajowe badania opinii publicznej wykazują, że jedna czwarta dorosłych w tym kraju wierzy, iż położenie gwiazd ma wpływ na ich życie. Ci ludzie regularnie czytają horoskopy w codziennych gazetach oraz odnajdują sens i znaczenie w interpretacji swoich znaków astrologicznych. Oto, co wydrukował dla mnie komputer Astro-Bio-Rytmów w holu Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, kiedy wrzuciłem do niego dolara wraz z dokładną datą moich urodzin:

Twoim stałym znakiem jest Saturn. Saturn wskazuje na uczucie alienacji i obcości. Widzisz humor tam, gdzie inni go nie dostrzegają. Częścią twojego przeznaczenia może być wewnętrzny imperatyw opuszczenia znajomych stron. Saturn czyni cię również wymagającym w stosunku do samego siebie. Jesteś impulsywny i masz trudności z kontynuowaniem raz rozpoczętych spraw. Musisz zdobyć się na cierpliwość i stałość. Musisz chronić swoje umysłowe, fizyczne i finansowe zasoby. Masz wielkie talenty: nie roztrwoń ich.

Tyle komputerowa wersja mojego losu.

A oto, co ja wiem: Nie potrafię powiedzieć, czy samoświadomość jest źródłem energii, czy impotencji. Moje prawdziwe ja jest aspołeczne, to przykuty łańcuchem w piwnicy szaleniec, wyjący i rzucający się po podłodze, podczas gdy reszta rodziny, ta porządna jej część, siedzi na górze, nie zwracając uwagi na hałasy. Nie wiem, co zrobić z moim szaleńcem: zniszczyć, trzymać w piwnicy czy uwolnić.

Odkąd opuściłem dom, byłem włóczęgą, wyrzutkiem żyjącym zawsze w teraźniejszości. Często żałowałem, że nie wychowano mnie w wierze katolickiej. Tęskniłem za spowiedzią, za tym, żeby związek z tą istniejącą dwa tysiące lat instytucją moralnego autorytetu scementował moją pękniętą autonomię wewnętrzną. Jednakże uświadomiłem sobie również, że bez względu na swój mistycyzm żaden kościół i żaden sakrament nie może ochronić mnie przed ostatecznym zagrożeniem mojej egzystencji: zagubieniem sensu własnego istnienia. Dlatego teraz, po powrocie do domu, muszę stawić czoło przeszłości. Karen powiedziała mi, że zazdrości innym ludziom przeszłości, nie powiedziała, że zazdrości mi mojej.

Jeśli dobrze się na niej skupić, w każdej chwili mojego życia, nawet tej, która się właśnie skończyła, zawarte jest wszystko, czego potrzebuję, by poznać siebie, wszystkie moje szanse na teraz i wszystkie perspektywy na przyszłość. Moja przeszłość jest jedynym firmamentem wartym poznania, a ja jestem jego jedyną gwiazdą. Jest tak pociągająca i tajemnicza jak niebo nad głową, i tak samo niemożliwa do odgadnięcia.

***

Kiedy ogarniał mnie nastrój do żartów, stawałem na skrzyżowaniu dróg za Bangkokiem, żeby czekać na wieśniaków powracających z targu swoimi wózkami.

Wieśniacy, po całym dniu palenia opium, zdawali się na swoje osły, ufając, że odnajdą drogę do domu. Kiedy dojeżdżali do miejsca, w którym czekałem, chłopi już spali. Za każdym razem, gdy zbliżał się wózek, wyskakiwałem z samochodu i nie budząc woźnicy, cierpliwie zawracałem osła, po czym patrzyłem, jak oddala się, ciągnąc pojazd za sobą. Pewnego dnia zawróciłem dwadzieścia wózków. Czy to ja byłem narzędziem przeznaczenia każdego z woźniców, czy też ci wieśniacy byli narzędziem mojego przeznaczenia?

***

Niektórzy palacze opium używają tego narkotyku tylko w czystej postaci, inni stosują domieszki, niektórzy, jak ja, próbują jednego i drugiego. Opium tym się różni od innych narkotyków czy środków odurzających, że aby odczuć jego działanie, nie trzeba zwiększać mocy ani dawki. Z domieszkami czy bez opium dawało mi poczucie mądrości, równowagi i duchowego spokoju, którego nie znałem, dopóki nie zacząłem palić, i którego już nie doświadczyłem po tym, jak zostałem odtruty.

Chociaż palenie opium daje poczucie bezpieczeństwa i pewności, sam narkotyk wydaje się szalony: nie pali się blisko morza, traci moc w śniegu, wycieka, kiedy jest wilgotno, a intensywność jego działania zmienia się z dnia na dzień. Opium czyni inne dziwne rzeczy. U mężczyzny spowalnia popęd płciowy, lecz przyspiesza puls. U kobiety spowalnia krążenie krwi, ale przyspiesza odruchy seksualne. Czas przestaje być twoim więzieniem, z każdą fajką uwalniasz się, żyjesz w przestrzeni, gdzie wodospady zmieniają się w lód, lód zmienia się w kamień, kamień w dźwięk, dźwięk w kolor, kolor przechodzi w biel, a biel przechodzi w wodę.

Może dlatego, że opium jest tak nieprzewidywalne — tylko jedna fajka na dziesięć wywołuje efekt, którego pragniesz — nigdy nie czujesz uzależnienia, kiedy sięgasz po narkotyk, gdyż raz jeszcze może ci on odmówić oczekiwanej przyjemności. A kiedy tak jak ja nie palisz go już więcej, nie jesteś byłym narkomanem, po prostu rzuciłeś opium.

Spotkałem w Rangunie Barbarę, niedoszłą absolwentkę Princeton. Poznałem ją z opium, a ona poznała mnie z kilkoma amerykańskimi i brytyjskimi emigrantami, między innymi z pewną panią o nazwisku Llewellyn, która po śmierci męża, brytyjskiego urzędnika, została sama w Rangunie. Pewnego dnia pani Llewellyn zaprosiła nas do siebie, do zasłoniętego wysokimi drzewami domu na wzgórzu, z którego rozciągał się widok na zatokę Martaban.

Podczas lunchu Barbara poskarżyła się pani Llewellyn na hotel, w którym oboje mieszkaliśmy, a kiedy starsza pani zaproponowała, byśmy przenieśli się do niej na kilka dni, podczas gdy ona pojedzie odwiedzić w innym mieście swoją chorą przyjaciółkę, chętnie przyjęliśmy zaproszenie. Raz w tygodniu przychodzić miał birmański służący ze swoim pomocnikiem, żeby posprzątać dom, ogród i basen. Poza tym mieliśmy być sami.

Pomogłem pani Llewellyn przygotować samochód do podróży. Następnego dnia wyjechała. Z jej tarasu obserwowaliśmy z Barbarą stojące w porcie statki i pływające po zatoce jachty.

W łóżku tej nocy Barbara powiedziała:

— Przyjemnie byłoby mieć ten dom na własność. Moglibyśmy tu mieszkać, palić fajki i nikt by nam nie przeszkadzał.

— Łatwo mógłbym się pozbyć pani Llewellyn — odparłem.

— Co chcesz przez to powiedzieć? Wzruszyłem ramionami.

— No, nie wiem. Jest stara i samotna. Nie ma żadnych przyjaciół, prawie żadnych krewnych. A ponieważ co jakiś czas podróżuje, nikt by nie zauważył, że nie wróciła.

Barbara roześmiała się.

— Nie wygłupiaj się. To nie jest hollywoodzki dreszczowiec. Śpij.

Później próbowałem się z nią kochać, ale chociaż wypaliła fajkę tuż przed pójściem do łóżka, nie odpowiadała na moje pieszczoty.

Tego dnia, kiedy pani Llewellyn miała wrócić, czekaliśmy do północy, ale gdy nie pojawiła się do pierwszej nad ranem, poszliśmy spać. Godzinę później obudził nas odgłos samochodu. Powiedziałem Barbarze, żeby spała dalej, a ja pomogę starszej pani wnieść bagaż.

Kiedy obudziłem się rano, Barbara była już ubrana.

— Gdzie jest pani Llewellyn? — zapytała.

— Nie wiem. Jeszcze nie wróciła.

— Przecież słyszeliśmy, jak przyjechała w nocy. Powiedziałeś, że pójdziesz jej pomóc. A teraz nie ma jej w pokoju i nie ma jej samochodu.

— Powiedziałem ci, że nie przyjechała — powtórzyłem.

— Słyszeliśmy jakiś inny samochód. To wszystko.

Barbara rozzłościła się.

— Przestań się wygłupiać. Gdzie jest pani Llewellyn?

— Myślę, że gdzieś jest. Każdy gdzieś jest. Na twoim miejscu — powiedziałem z rozmysłem — już bym się o nią nie martwił. Jeśli nie wróci, nikt tego nie zauważy. Teraz dom należy do nas.

Barbara wybiegła z domu, trzaskając drzwiami. Przez okno w sypialni widziałem, jak bada wysypany żwirem podjazd, szukając śladów kół, i jak przeszukuje przylegający do niego ogród. Kiedy wróciła, była wyraźnie podenerwowana.

— Gdzie ona jest? Co jej zrobiłeś, Jonathanie?

— Przestań. Chodźmy popływać — odpowiedziałem spokojnie.

Barbara położyła dłonie na moich ramionach.

— Co jej zrobiłeś? — spytała.

— Proszę, zapomnij o tym — powiedziałem, przyciągając ją do siebie i całując wnętrze jej ucha.

Popchnęła mnie delikatnie w kierunku łóżka.

— Jak to zrobiłeś?... Czy odbyło się to... szybko?

— szeptała. — Co będzie, gdy znajdą ciało?

— Przestań o niej mówić. To nie jest hollywoodzki dreszczowiec.

— Gdybym wiedziała, że mówisz serio, nigdy bym nie...

— Chodźmy popływać — zaproponowałem.

Kiedy wyszliśmy nadzy z basenu, wskazałem domek kąpielowy. Barbara weszła tam za mną. Niecierpliwa, rzuciła na ziemię kilka ręczników i położyła się na nich, rozrzucając szeroko nogi i wyciągając do mnie ręce. Ukląkłem, głaszcząc jej uda, dotykając ciała. Była w gorączce, drżała i trzęsła się, jej ruchy stawały się coraz szybsze.

Ponaglając mnie, bym ją posiadł, wygięła się w łuk, po czym opadła na podłogę i ponownie się wyprężyła.

— Nie... nie bądź delikatny — jęczała. — Proszę, bądź brutalny, Jonathanie.

Po raz pierwszy zapomniała się w miłości ze mną. Już nie tłumiła zaostrzonego przez opium pożądania, błądziła po mnie rękami, nie mogąc doczekać się, aż mi stanie. Wijąc się pode mną, targała mnie za włosy, dotykała mojego krocza, gniotła moje ciało, gryzła ramię. Jej orgazmy przychodziły jeden za drugim. Opadła z sił i uspokoiła się, dopiero kiedy ja zaspokoiłem swoje pożądanie.

Nie oczekując już powrotu pani Llewellyn, zaczęliśmy wieść życie wygodnych pustelników, dla których palenie opium nie było rutyną zniewolenia, ale rytuałem odpowiadającym rytmowi naszego życia.

Paliliśmy dwie fajki rano, jedną w południe, dwie po południu, jedną wczesnym wieczorem i dwie do trzech w nocy, śpiąc, jedząc i w przerwach zabawiając się ze sobą. Zajmowali się nami dwaj synowie handlarza opium, od którego kupowałem towar. Chłopcy ci przygotowywali nasze fajki, zapalali lampy i gotowali nam posiłki. Nasze życie stało się lekkie, wolne od wysiłku i wypełnione fizycznymi przyjemnościami.

Podniecona przez opium Barbara często prowokowała mnie seksualnie. Dotykała moich jąder i ściskała je, dopóki jej nie uderzyłem. Wówczas oddawała mi i obrzuciwszy mnie wyzwiskami, stawała przy ścianie, malując na swoim ciele jasnoczerwoną szminką wulgarne wyrazy. Nie kryjąc, czego chce, zachęcała mnie, bym ją atakował. Ciągnąłem ją w dół za nogi, a kiedy przewracała się na mnie, walczyliśmy ze sobą, próbując się wzajemnie pokonać. Zostawiałem ją w spokoju, dopiero gdy zmęczona i wykończona nie mogła się już ruszyć czy jęknąć. Rano pokazywała mi sińce i nalegała, bym kompensując zadany jej ból, opowiedział, jak zabiłem panią Llewellyn i jak pozbyłem się jej ciała.

W opiumowym odurzeniu przypominała sobie czasami, co jej kiedyś opowiedziałem. Odwiedziłem raz burdel na przedmieściu miasta. Kiedy siedziałem tam pomiędzy dorastającymi dziewczynkami umalowanymi tak, by wyglądały na młode kobiety, i młodymi kobietami ubranymi tak, by przypominały dorastające dziewczęta, burdelmama zauważyła, że przyglądam się starej kobiecie o napuchniętej, zdeformowanej twarzy i zniekształconym przez opium ciele.

— Podoba się panu? — zapytała, wskazując starą.

— Współczuję jej — odparłem. — Kiedyś musiała być tak piękna i świeża jak te dziewczynki.

— O tak — zgodziła się burdelmama. — Straciła swoją urodę, ale niech mi pan wierzy, w łóżku jest ciągle tak gorąca jak tamte. Powiedz mi, młody człowieku — szepnęła, odciągając mnie na bok; jej wyperfumowany oddech grzał mnie w kark — zajebałeś kiedyś kurwę na śmierć?

Rozśmieszyła mnie jej metafora.

— Nie śmiej się. Możesz to zrobić tutaj! Za dodatkowe dwieście amerykańskich dolarów możesz zrobić z nią, co zechcesz.

Wskazała raz jeszcze na starą.

— Naprawdę wszystko — powtórzyła, a po chwili dodała:

— Czy nie mówicie po angielsku „aż śmierć nas rozłączy”? Jeśli ci się podoba, możesz rozstać się z nią za pomocą tego narzędzia. — Uszczypnęła mnie w krocze. — Przynajmniej nie zgnije żywcem i umrze jak człowiek, z wystarczającą ilością pieniędzy na porządny pogrzeb. Mam cichą piwniczkę, idealną na takie rozstanie.

Teraz, myśląc o starej, Barbara chciała wiedzieć, czy zabrałem do tej piwniczki panią Llewellyn.

— Zabiłeś ją tam? — pytała. — Zajebałeś ją na śmierć? Zapłaciłeś burdelmamie, żeby pozbyła się jej ciała?

Barbara zaczęła cierpieć na bezsenność. Paliła nawet więcej fajek niż ja. Fajka była jej życiem. Zamazywała granice między minutami i godzinami, między rankiem i wieczorem. Barbara żyła otoczona niewidocznym murem i wpuszczała mnie do środka tylko po to, bym się z nią kochał. Nawet w seksie pragnęła znieść ograniczenia sztywnych ról płci, chciała zarówno wabić, jak i być wabioną. Lubiła ulegać, naginać swoją wolę do woli kochanka. Po czym zmieniała rolę. Wczepiwszy się we mnie od tyłu, wiązała moje ręce jedną ze swoich pończoch i przytrzymując twarzą w dół, podniecała mnie aż do granic wytrzymałości, muskając ustami i językiem podstawę kręgosłupa, a następnie przerywała tę pieszczotę tuż przed moim orgazmem. Kiedy błagałem, by kontynuowała, zmuszała mnie, żebym ją lizał. Jeśli zwolniłem lub ją ugryzłem, siadała mi okrakiem na twarzy i mocząc mnie swym łonem, a sutkami kłując mój brzuch, sięgała do mego krocza. Jej szorstkie i nieznające litości palce szarpały, gniotły, znęcały się nad nim, aż tracąc oddech, w podnieceniu doprowadzała mnie, wbrew mojej woli, do orgazmu.

Opium i seks były naszymi kochankami, ale opium było bardziej wymagające. Żądało regularnego trybu życia, równego rytmu aktywności i snu, podziału dnia na godziny poświęcone przyjemności jedzenia i spokojowi fajki. Uprawianie miłości stopniowo zakłócało wymagany rytm i reżim. Zdradzaliśmy opium i opium miało ukarać nas za naszą zdradę. Nadszedł czas, żeby rzucić palenie.

Pewnego ranka usłyszeliśmy, jak na podjazd wjechał samochód. Wstaliśmy z łóżka i powlekliśmy się do okna.

Pani Llewellyn próbowała wciągnąć przez drzwi ogromną walizę. Barbara z trudem hamowała złość.

— Dlaczego mi nie powiedziałeś?! — krzyknęła.

— Co ci miałem powiedzieć? Że dałem starszej pani pieniądze na wakacje w Anglii?

***

Kiedy wróciliśmy do hotelu, było mi zimno i pociłem się. Moje serce kołatało, a puls był spowolniony. Odczuwałem swędzenie całego ciała. Miałem dreszcze oraz na przemian biegunkę i wymioty. Twarz Barbary płonęła, jej źrenice były powiększone, a ciało pokrywał pot. Miała zimny i wilgotny dotyk. Kiedy pocałowaliśmy się, jej język wydawał się opuchnięty. Jak ja, była chora. Byłem zagubiony, niezorganizowany na tyle, by od razu wezwać pomoc.

Kilka dni później zadzwoniłem do szpitala i poprosiłem, żeby przysłali po nas karetkę.

***

Odtruto mnie i wyszedłem ze szpitala, ale Barbara tam została. Stopniowo niknęła pod owiniętym ciasno wokół ramion prześcieradłem. Wyglądała, jakby jej głowa oddzielona była od tułowia.

Miała opuchniętą twarz, ciało natomiast się skurczyło. Cienka szyja z trudem utrzymywała głowę. Powieki zamykały się powoli, jakby przyklejone do gałek ocznych.

Mamrotała, że chce umrzeć, wziąć igłę i wbić ją w serce lub jeśli jej się to nie uda, skoczyć z wysokiego budynku.

Mimo że zaangażowałem i opłaciłem najlepszych lekarzy, Barbara umarła miesiąc później z powodu komplikacji spowodowanych uzależnieniem narkotycznym. Nikt z jej krewnych w Nebrasce nie mógł opłacić przyjazdu na pogrzeb, więc na ich prośbę ciało zostało spalone, a prochy odesłane do domu. Pastor odprawił krótkie nabożeństwo żałobne, w którym udział wzięli: jeden z lekarzy Barbary, dwie pielęgniarki, pani Llewellyn i jej służący, oraz niskiej rangi urzędnik z amerykańskiego konsulatu, który wiedząc, kim jestem, przypatrywał mi się z nieukrywanym zainteresowaniem.

Pastor, starszawy, szpakowaty Amerykanin o manierach przypominających mi sposób bycia mojego ojca, mówił z elokwencją o tych, którzy nie mogąc dostąpić radości zbawienia ani nawet znaleźć do niego drogi poprzez swoją duchowość, ścielą sobie łoże w piekle i tym samym narażają się na wieczne potępienie.

Istota ludzkiego życia, mówił, jest tak niewidoczna jak sens kazania czy książki lub jak pojęcia dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości, miłości i nienawiści. Nie da się jej i opisać, można jedynie przybliżyć ją przez aluzję czy wyrazić w uczynkach i przedmiotach, rzeczach, które można zobaczyć lub których można dotknąć.

Nasza świadomość, mówił pastor, jest jedynym duchowym kompasem, jaki został nam dany. Czas i przestrzeń dostarczają ram dla rozwijania naszego indywidualnego życia: jego cierpień, poświęceń, nadziei, radości i rozpaczy, które stanowią jedyną dostępną nam rzeczywistość. Tylko uznając naszą duchowość za niewidzialną, a świat za jej zewnętrzną manifestację, możemy otworzyć się na wszechogarniającą obecność Boga; Jego samego oraz niewidzialnej siły ukrytej za widzialnym wszechświatem; siły, dla której przestrzeń i czas są, jak dla każdego z nas, formami manifestacji ducha.

Kiedy słuchałem pastora, owładnęła mną jedna myśl:

pozwoliłem sobie zdradzać i udawać życie, bawić się w chowanego z istotą samego siebie. Z nieznanych mi powodów nie udało mi się wydobyć z mojego protestanckiego dziedzictwa jego jedynej proroczej i twórczej prawdy: że jak długo żyję, w każdej sytuacji muszę sprzeciwiać się grzechowi zniekształcenia i ograniczenia ludzkiej egzystencji, w tym grzechowi zniekształcenia i ograniczenia własnego życia i natury; że sprzeciw ten zawiera tak nadzieję duchowego odrodzenia i moralnego zmartwychwstania, jak i niebezpieczeństwo wewnętrznego zamętu i niepewności. Do tej pory zdradzałem swoje święte powołanie.

Uświadomiłem sobie także, że chcąc odpowiedzieć na to powołanie, będę musiał zacząć od siebie, od własnego życia. Będę musiał wrócić do domu.

***

Kiedy przebywam z Karen w miejscu publicznym, otoczony nieznajomymi, pragnę jej dotknąć, potwierdzić moją nad nią władzę. Jednocześnie, wyłączony z rzeczywistości danej chwili, wyobrażam sobie, jak się kochamy w najbardziej niecodzienny sposób, przełamując zarówno społeczne tabu, jak i rytuał, którego sami wciąż przestrzegamy. Tylko Karen wywołuje we mnie stan, w którym patrzę na siebie jak gdyby z dystansu.

***

Fotografia nigdy mnie nie interesowała i dlatego zamiast zbierać zdjęcia siebie samego, zbieram i zapisuję swoje wspomnienia i wrażenia. Tego samego oczekuję od Karen, bo przecież ile mogę się o niej dowiedzieć z jej zdjęć do magazynów mody?

Wciąż przechowuję list, który niegdyś do mnie napisała.

Prowadzić potajemne życie, Jonathanie, znaczy bać się siebie, zaprzeczać swojej własnej egzystencji. Zrobiłeś ze swego życia taki labirynt, że w końcu nie wiesz już, co jest dobre: żyjesz na stworzonym przez siebie samego wygnaniu, nie wpuszczając prawie nikogo. Odważasz się je opuścić tylko w imię poszukiwań i ekspansji. Twoja psychika jest Twoim własnym obozem jenieckim, a Barbara — opiumowe zero — Twoim więźniem. Kobieta, która tak kocha mężczyznę, że gotowa jest zrezygnować z własnego życia, w zamian za co dostaje nie miłość, lecz jedynie seks, umiera w środku.

To dlatego, że oddzieliłeś swoją miłość od seksualności, Twój umysł jest tak wyostrzony, a Twoje życie tak tragiczne. Kładłeś na szali wiele rzeczy oprócz serca, lecz tylko sercem ryzykuje się najwięcej.

Ja ryzykowałam mało, ale w grze z Tobą postawiłam serce i Ty mi je złamałeś. Kiedy odszedłeś, czułam się tak, jakby Cię nigdy nie było. Powiedziałeś mi kiedyś, że jestem niewrażliwa. Ty jednak postanowiłeś udowodnić, że to nieprawda. Kiedy w końcu oddałam Ci się, miałeś pretensje, że nie jestem niewrażliwa, że zależy mi na Tobie i że chcę, by Tobie zależało na mnie. I zacząłeś uprawiać tę swoją „Bóg dał, Bóg zabrał” grę: ubierz się, nie chcę cię więcej, odejdź; przepraszam, potrzebuję cię, zostań; nie, nie zostawaj, idź już. Powiedziałeś kiedyś, że z kimś tępszym ode mnie byłbyś, jak to nazwałeś, „emocjonalnie nieuczciwy”. Dla mnie, powiedziałeś, rezerwujesz swoją „duchową prawdę”, która według mnie nie jest niczym innym, jak tylko ciągłą i okrutną zmianą decyzji. Ale w moim krótkim życiu odkryłam, że prawda jest nieskończona i wymaga zaangażowania serca. Żeby to zilustrować: Kocham cię, Jonathanie. Czy nigdy nie przyszło Ci do głowy, że zlekceważyłeś, oszukałeś i zniszczyłeś własne serce? Może ono już nie chce uprawiać twoich gier? Może po prostu chce, żeby je ktoś kochał.

Wiesz, co sprawia mi przyjemność: moja praca, bycie najlepszą i najwyżej opłacaną modelką, podróże, czekoladowe ciasteczka, pieprzenie się z kimś, kogo kocham, to znaczy z Tobą, i słuchanie, jak opowiadasz, co naprawdę chciałbyś ze mną robić, gdybym zgodziła się zostać Twoją niewolnicą. Ale wtedy zostałam przestawiona na orzechowe masło i dżem — słony klajster i słodką papkę: jestem początkującym jasnowidzem. Nigdy nie chciałam być niewolnicą, być tylko obiektem do pieprzenia. Nie zniosłabym tego. Nie wiem, co to znaczy. Mister Długi Członek, Don Juan amerykańskiej męskości i zawsze stojącego w łóżku penisa, którego jedynym pragnieniem jest słyszeć, jak kobieta krzyczy: „Jeszcze!” lub „Dosyć!”, przeraża mnie i odbiera mi mowę. Mój głos karmi się mlekiem matki, uczuciem, ciepłem i wsparciem.

***

Karen mierzy miłość długością jej trwania oraz jej intensywnością. Wzajemna duchowa lojalność prawdziwych kochanków nie ma, według niej, nic wspólnego z ich seksualną wiernością sobie, którą potępia jako nieuczciwy stan wymuszony przez zazdrość, zniewolenie ducha, niechętne pogodzenie się z seksualną inercją.

Pamiętam ten wiosenny dzień, kiedy Karen i ja leżeliśmy na trawie w New Haven, całując się, czytając, zrywając źdźbła trawy. Wiatr zrzucał z klonów na nasze twarze długoskrzydłe nasiona, targał nasze ubrania, nawiewał włosy Karen na moją twarz. Nagle Karen powiedziała, że zrywa ze mną, że nie chce mnie więcej widzieć.

— Nowy Jork jest dla mnie ważny — powiedziała, siadając koło mnie. — To dla mnie szansa, żeby się zabawić i wydorośleć. Mam pewne plany, Jonathanie. Chcę być modelką, jedną z najlepszych modelek, i móc wyskakiwać do Paryża w kwietniu czy do Maroka w Boże Narodzenie, jeździć na nartach we Włoszech i w Szwajcarii, oglądać czarne obrazy Goi w Madrycie. Chciałabym poznać mężczyzn z Anglii, Niemiec i Francji. Chciałabym sączyć ciepłe piwo w pubach Dublina i przyjmować przyjaciół na obiedzie w apartamencie hotelowym w Rzymie.

Oboje zgadzamy się, że potrzebujemy niezależności. Ty próbujesz uwolnić mnie, a ja próbuję uwolnić ciebie. Zrozumiałam, że nie chcę tracić więcej czasu na roztkliwianie się nad tobą i nad naszą młodzieńczą miłością. Nie obarczaj mnie całą winą, Jonathanie. Mam do tego tak samo racjonalny stosunek jak ty.

Zanim mi to oznajmiła, godzinami jeździliśmy jej samochodem. Kiedy byliśmy na wzgórzu, skończyła się nam benzyna, więc powlokłem się w dół do doliny, a następnie w przejmującym wietrze wdrapałem się z powrotem z kanistrem benzyny w jednej ręce i tutką miętowych lodów w drugiej.

Po tym jak to powiedziała, przyszło mi do głowy, że pewnego dnia moje bogactwo mogłoby pozwolić jej stać się tak wolną, jak tego pragnie — wolną, by stworzyć sobie własną osobowość, wolną, by narzucić porządek wszystkim okolicznościom i zdarzeniom swojego życia. Jednakże przyjąwszy tę wolność ode mnie, nie mogłaby traktować mojej obecności w swoim życiu jako wyniku własnego swobodnego wyboru, musiałaby raczej uznać swoje nowe życie jako z góry wkalkulowaną konsekwencję nie jej, lecz mojej decyzji. Okrutnym paradoksem takiego podarunku byłoby to, że sam fakt jego przyjęcia automatycznie ograniczyłby jej wolność — jej wolność w stosunku do mnie.

Chwilę potem, kiedy spacerowałem boso wokół jeziora, zobaczyłem w oddali Karen. Stała z rozwianymi włosami i rozpiętą do połowy bluzką w różowo-białe paski. Podeszła do samochodu, zatrzasnęła drzwiczki i odjechała. Patrzyłem na jezioro i marzyłem o tym, by się w nim rozpłynąć.

***

Pozostała treść książki dostępna w wersji pełnej