Grzegorz W. Kołodko

DOKĄD ZMIERZA ŚWIAT

EKONOMIA POLITYCZNA PRZYSZŁOŚCI

Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Wszystkim – na lepszą przyszłość

NA DOBRY POCZĄTEK

Ludzie pytają, bo chcą wiedzieć. Pytają nie tylko, dlaczego jest tak, jak jest, i jak do tego doszło, lecz przede wszystkim patrzą w przyszłość, bo chcieliby wiedzieć, jak będzie. W lepszą przyszłość, bo jedni takiej oczekują, inni w nią wierzą, a jeszcze inni, nie wierząc, podświadomie pragną, aby ich z tej niewiary wyrwać. Kto miałby to zrobić?

Nie ma tygodnia, abym komuś gdzieś nie musiał odpowiadać na jakieś pytanie nawiązujące do tego, co nas czeka. Co będzie?, co być może?, co być powinno? – to różne zagadnienia i w każdym z nich uwaga jest skierowana w nieco inną stronę. Co będzie na pewno i skąd o tym wiadomo? Co być może i od czego to zależy? Co być powinno, ponieważ nam by się przydało? Co zrobić, by było lepiej? Ale skąd mamy wiedzieć o nieuchronnym czegoś nadejściu? Skąd wiemy, co od czego obiektywnie zależy? Kto i w oparciu o co ma prawo twierdzić, co dla kogo jest korzystne i do czego trzeba dążyć? Kto wie, jak zmieniać rzeczywistość na lepszą?

Kto odpowiada za przyszłość? Za przeszłość obwiniać można Historię, ale przyszłość dopiero będzie ją miała i wtedy, jak zawsze, będzie można wykorzystywać Historię, zwalając na nią odpowiedzialność za ludzkie grzechy. Jeśli racjonalnie przyjąć, że przyszłość tylko po części jest zdeterminowana tym, co może nie w gwiazdach, ale w naturze obiektywnych procesów przyrodniczych i społecznych jest zapisane, a w zasadniczej mierze zależeć będzie od podejmowanych decyzji, to szczególne znaczenie mają nauki społeczne, przede wszystkim ekonomia. Im bardziej zawiniła niedostatkami przeszłości i wadami teraźniejszości, tym bardziej powinna dźwigać ciężar nadawania przyszłości jak najlepszego, upragnionego przez ludzi kształtu. Ekonomia świata nie zbawi, ale wiele może mu pomóc.

Dokąd zatem zmierza świat? Wiemy na ten temat bardzo dużo, czy w ogóle pojęcia nie mamy? Warto żyć? I gdzie? A jak? Zdać się na los – i ten słynny rynek, o którym niektórzy ekonomiści lubują się mówić jak o Bogu bez mała – czy brać tenże los w swoje ręce i próbować pokierować biegiem spraw własnych i rodziny, sąsiedztwa i społeczeństwa, kraju i świata ku lepszej przyszłości? Ile w tej materii można osiągnąć i co da się zrobić?

Jakie są granice wzrostu gospodarczego? W latach poprzedzających kryzys tradycyjnie liczone jego tempo było najwyższe w statystycznie notowanych czasach, czyli podczas ostatnich około dwustu lat, i oscylowało wokół 4 procent rocznie. Czy świat powróci do tak wysokiej dynamiki? Czy to jest możliwe? Czy jest potrzebne? Czy też coraz bardziej w przyszłości chodzić będzie nam o coś innego niż sam ilościowy wzrost produkcji? Podczas końcowej fazy realizacji „Strategii dla Polski", w latach 1994–97, dochód narodowy, mierzony produktem krajowym brutto, PKB, rósł w przeliczeniu na mieszkańca w najwyższym za życia większości z nas tempie ponad 7 procent. To wystarcza, aby podwajać wartość produkcji i konsumpcji co dziesięć lat. Czy jest szansa powrotu do takiej dynamiki i podwojenia dochodu w ciągu kolejnej dekady do obecnego standardu zachodniej Europy? A jeśli nie, to na co liczyć, czego się spodziewać, czego domagać? A może grozi nam jeszcze większy kataklizm niż ostatni kryzys i dalsze narastanie sprzeczności, a w ślad za tym zaostrzanie się konfliktów nie tylko ekonomicznych? Idzie ku lepszemu czy też na pytanie o to, kiedy będzie lepiej, odpowiadać będziemy jak w starym dowcipie: już było?

Chińskie ponoć życzenie-przekleństwo: „Obyś żył w ciekawych czasach!", współcześnie spełnia się aż nadto. Czasy są bardzo ciekawe w wielu wymiarach, nakładają się bowiem na siebie megaprocesy zmieniające oblicze cywilizacji. Cokolwiek światłego napisał Arystoteles (384–322 p.n.e.), działo się to w czasach, gdy po Ziemi stąpało jakieś 200 milionów ludzi. Czegokolwiek mądrego nauczałby Tomasz z Akwinu (1225–74), świat jego epoki liczył jakieś 300 milionów mieszkańców. Nasz świat już za niespełna dwa pokolenia będzie ich miał aż trzydzieści razy więcej. A zatem ekonomia współczesności, a zwłaszcza przyszłości, to ekonomia tłoku; przede wszystkim trzeba się zmieścić. Czy się uda? Co zrobić, aby się udało? Skoro samo się nie zrobi, to kto i jak ma skoordynować ekonomiczne ruchy takiej ciżby, aby zmieściła się w fizycznie ograniczonej planetarnej przestrzeni? To tylko niektóre z litanii pytań, które się filozofom nie śniły. No, powiedzmy, że niektórym się śniły, a dokładniej trapiły umysły tych, którzy chcieli i potrafili wybiegać w przyszłość.

Kto i kiedy powiedział: „Akurat teraz cierpimy wskutek ataku gospodarczego pesymizmu. Łatwo usłyszeć, jak ludzie mówią, że epoka niebywałego postępu ekonomicznego się skończyła, że szybka poprawa standardu życia wyhamowuje, że podczas nadchodzących dekad pogorszenie sytuacji jest bardziej prawdopodobne niż jej poprawa"? To nie opinia z jakiejś wczorajszej gazety, ale słowa jednego z najwybitniejszych ekonomistów, Johna Maynarda Keynesa (1883–1946). To dzięki jego teorii i praktycznym radom udało się nie tylko wybrnąć z największego kryzysu gospodarczego okresów poprzednich – tego z lat 1929–33 – lecz również zapewnić na Zachodzie znaczący wzrost gospodarczy od tamtego czasu do niemal końca minionego wieku. Mógłby ktoś przytoczyć te słowa obecnie, odnosząc je do tu i teraz, wielu ludzi bowiem znowu traci wiarę w lepszą przyszłość. W największej gospodarczej potędze świata, w USA, ponad połowa dorosłych uważa, że ich dzieci będą miały gorsze niż oni warunki życia. Miejmy nadzieję, że tak nie będzie ani w USA, ani nigdzie indziej, ale miejmy świadomość, iż tak źle też może być. To wciąż jeszcze nieprzesądzone, to cały czas jeszcze zależy. Warto wiedzieć od czego.

Przytoczone słowa napisane zostały na dnie Wielkiego Kryzysu, w roku 1930, w wymownie zatytułowanym eseju Ekonomiczne możliwości naszych wnuków[1]. Dystansując się od doraźnego biadolenia – którego skądinąd w żadnych czasach, także naszych, nie brakuje – Keynes spróbował odpowiedzieć na pytanie, czego można rozsądnie oczekiwać za sto lat w odniesieniu do standardu życia. To ciekawe, bo sam innych przestrzegał przed formułowaniem wniosków na temat gospodarczej przyszłości, twierdząc, że nie sposób uogólniać czegoś, co nie istnieje, a przecież przyszłość dopiero ma nadejść. Najczęstszy cytat z Keynesa, powtarzany bez umiaru, to ten mówiący, że w długim okresie wszyscy będziemy martwi, a więc innymi słowy, aby się za często nie odwoływać, a zwłaszcza nie odsyłać do odległej przyszłości, bo nas i tak to już nie będzie dotyczyć. Ale mimo tych przestróg zaryzykował prognozę, co nas czeka za sto lat. No i wielce się pomylił, spodziewając się dużo wyższego poziomu produkcji i nawet ośmiokrotnie wyższego standardu życia w krajach już wtedy rozwiniętych, jak choćby w jego rodzimej Wielkiej Brytanii. Pomylił się, bo patrząc w przyszłość, przyjął kilka założeń, które się nie sprawdziły, zwłaszcza dwa: że nie będzie wojen i że opanowany zostanie problem ludnościowy. Był nader optymistyczny co do przyszłości, więc sporo ze swoją wizją przestrzelił. Miał rację, twierdząc, że główny problem gospodarczy – zaspokojenie rozsądnych ludzkich potrzeb – jest rozwiązywalny. Mylił się natomiast, uważając, że w perspektywie jednego wieku może być rozwiązany.

Nie mógł być rozwiązany w ciągu poprzednich stu lat, nie będzie i podczas stu następnych. A wszystko dlatego, że do zagwarantowania upragnionego rozwoju społeczno-gospodarczego nie wystarczą tylko dwa czynniki, szczęśliwie dane już nam od jakichś trzystu lat: zdolność do akumulacji kapitału oraz postęp techniczny. Ten pierwszy jest przesłanką inwestowania, co poszerza moce wytwórcze, ten drugi podstawą wzrostu wydajności pracy. Jednakże potrzebna jest jeszcze umiejętność mikroekonomicznego zarządzania i makroekonomicznej polityki, tak aby rosnący potencjał mógł być w pełni wykorzystywany. Współcześnie i w zbliżających się czasach na tych obszarach jest i będzie zarówno więcej szans, jak i zagrożeń, w związku z nakładaniem się w unikatowy sposób megatrendów rozwojowych, jakich nie znają dzieje ludzkości: globalizacji, kolejnej rewolucji naukowo-technicznej, przewartościowań kulturowych, społecznych i politycznych.

A co napisałby George Orwell (1903–50), gdyby żył wśród nas współcześnie – w tej cywilizacji dominacji liberalnej demokracji, ale i technicznych możliwości inwigilacji społeczeństwa, które Big Brother natychmiast by pokochał i ich użył, a jakże!, dla naszego dobra? Jak by się czuł, wychodząc ze swego mieszkania, w którym napisał 1984, książkę-przestrogę przed systemem totalitarnym, wiedząc, że w promieniu niespełna dwustu metrów jest podglądany przez 32 kamery telewizyjne? Przed czym i jak przestrzegałaby opowieść pisana w roku 2013 i zatytułowana 2031? Jaką wizję systemu polityczno-gospodarczego by przed nami roztoczył teraz, gdy w samej Unii Europejskiej jest 25 milionów bezrobotnych, a spośród dziewięciokrotnie większej liczby szczęśliwców, którzy pracę mają, ogrom traktowany jest jako trybik w potężnej kapitalistycznej machinie? Kto tu kogo i w imię czego śledzi i uprzedmiotawia? Kto kim manipuluje i kto kogo eksploatuje? Czy patrząc w przyszłość z perspektywy nie 1948, lecz 2013 roku, Orwell obawiałby się totalitarnej przyszłości bardziej czy wcale? I – co szczególnie ciekawe dla ekonomistów – jak opisałby stosunki panujące w korporacjach tego naszego cudownego, wolnego świata? Czy byłaby to sielanka podobna do serwowanej nam przez apologetów neoliberalizmu, czy może obraz bardziej przypominający ten nakreślony na sto lat przed Orwellem przez Engelsa w Położeniu klasy robotniczej w Anglii?

Nie zapominajmy, że ani rynek nie eliminuje nieuczciwości, ani demokracja nie wyklucza głupoty, a jedno i drugie nie ratuje ludzi przed społeczną alienacją i ekonomicznym wykluczeniem. Pamiętam z czasów poprzedniego systemu rysunek znakomitego polskiego satyryka, na którym zadowolony facet, siedząc nad miską, konstatuje: „Powiedzieli mi »morda w kubeł!«, ale na szczęście kubeł był pełen żarcia". Skądinąd gdyby faktycznie był, to może i tamten system potrwałby trochę dłużej, i ci, którzy mu dobrze wróżyli, mniej by się pomylili. Teraz słychać: nie narzekaj, jest demokracja, możesz sobie zagłosować za lepszym. A jak to lepsze nie nadchodzi, no to później możesz sobie zagłosować za jeszcze lepszym. By rynek i demokracja – dwie najpotężniejsze instytucje współczesnego liberalizmu – przynosiły owoce, potrzebne jest jeszcze coś więcej, a mianowicie kultura z właściwym systemem wartości. O jakie wartości powinno nam zatem chodzić, aby gospodarcza przyszłość miała szansę spełniać nasze rozsądne oczekiwania?

Nie mają przeto racji ci, którzy sądzą, że na temat bardziej odległej przyszłości lepiej milczeć i co najwyżej zająć się doraźnymi działaniami – a to antykryzysowymi, gdy ten doskwiera, a to pobudzającymi dobrą koniunkturę, gdy ta ma miejsce. Bynajmniej. Gospodarka jest jak życie. Ma swoje wczoraj i dziś, ale ma też swoje jutro, pojutrze i jeszcze dalej. Ma swoją historię i swoją przyszłość, która bynajmniej nie jest nieodgadniona. I o tym warto rozmyślać i rozmawiać, pisać i czytać.

Przy tym wszystkim całą debatę ekonomiczną można by sprowadzić do kwestii unikania błędów w najprzeróżniejszych formach aktywności gospodarczej, w którą jesteśmy wszyscy nieustannie uwikłani. Wszyscy: biedni, średniacy i bogaci. Nie tylko przedsiębiorcy, menedżerowie i politycy, którzy decydują zarówno we własnym interesie, jak i za innych bądź w ich imieniu, lecz również pracownicy od dołu do góry drabiny stanowisk; nie tylko ci, którzy aktualnie są zatrudnieni, ale również ich dzieci, emeryci oraz bezrobotni, którzy pracy poszukują. Jak zatem na przyszłość unikać ekonomicznych błędów? Czy to w ogóle jest możliwe? Na pewno w jakiejś mierze tak, no bo przecież błędów nie robi tylko ten, który nic nie robi. Robiąc zatem dużo, róbmy błędów jak najmniej.

Nie wiem, czy jestem optymistą, czy pesymistą; jeśli to ma znaczenie, niech inni rozstrzygają. Wiem za to, że potęgą ludzkiej myśli i czynu rozwiązać można masę złożonych problemów ekonomicznych, których również w przyszłości nie zabraknie. Gdy przypisuje mi się to pierwsze – a zwłaszcza nadmiar optymizmu – odpowiadam, że to interlokutor jest pesymistą. Gdy ktoś zarzuca mi pesymizm, to on jest optymistą. Sam staram się być racjonalnym pragmatykiem. I tak traktuję ekonomię: ma być przede wszystkim racjonalna i praktyczna, co oznacza, że ma służyć dobrze pojętemu rozwojowi i postępowi. Trajektoria, którą wędrujemy, to przechodzenie od wzrostu produkcji, poprzez rozwój społeczno-gospodarczy, do postępu cywilizacyjnego.

Spróbujmy przeto do ogródka tej Największej ze Spraw dorzucić swój kamyczek. Oczywiście, robiąc to, musimy poczynić pewne założenia. Ze swej strony też tak robię i zakładam, choć wcale to nie jest pewne, że przyszłość świata toczyć będzie się pokojowo, że uda nam się uniknąć termojądrowej wojny totalnej, że uda się uniknąć katastrofalnego ocieplenia Ziemi, że nie zdziesiątkuje ludzkości żadna pandemia, że potrafimy uniknąć wielu innych zagrażających nam totalnych nieszczęść. A nade wszystko przyjmuję, że racjonalny pragmatyzm pozwoli nam ustrzec się wielkich głupstw i nie damy się zwieść nowym utopiom.

To tak na dobry początek. Dobry, bo choć czasy są tyleż ciekawe, co trudne, to możemy z tego bałaganu, w którym tkwimy, wyjść obronną ręką. Możemy spróbować powędrować w lepszą przyszłość.

* * *

Ta książka to trzeci tom mego cyklu o świecie. Wpierw ukazał się Wędrujący świat[2], wydany w dziesięciu różnych językach. Co cieszy, amerykańskie wydanie zatytułowane Truth, Errors, and Lies: Politics and Economics in a Volatile World[3] zostało nominowane do nagrody Michaela Harringtona „za wybitną książkę, która pokazuje, jak nauka może być wykorzystana w walce o lepszy świat". Bo o lepszy warto i trzeba walczyć. Książka rozpętała dyskusję o wielowątkowych sprawach szybko zmieniającego się świata, więc w oparciu o niektóre wygłoszone przy rozmaitych okazjach wykłady oraz niekończącą się publiczną debatę w sieci powstała część druga, zatytułowana Świat na wyciągnięcie myśli[4]. Ale ekonomia – może jeszcze bardziej niż inne nauki – ma ten urok, że każda odpowiedź rodzi natychmiast kolejne pytania. Zresztą przynosi je samo życie. Materia, którą zajmuje się ekonomia – szeroko rozumiane wzajemne stosunki, w jakie ludzie wchodzą w społecznym procesie gospodarowania – zmienia się nieustannie. Ekonomia musi za tymi zmianami podążać. Niestety, pozostaje w tyle. Zbyt często dzisiejsza polityka gospodarcza opiera się na wczorajszej myśli ekonomicznej, podczas gdy coraz częściej powinna być zorientowana na jutrzejsze wyzwania. I stąd właśnie ta książka: Dokąd zmierza świat. Ekonomia polityczna przyszłości.

Tak jak w przypadku poprzednich, tak i tej książce towarzyszy specjalny portal internetowy NAWIGATOR (www.wedrujacyswiat.pl; www.volatileworld.net). Jego najważniejsza część to dynamiczny aneks statystyczny, zawierający masę danych o współczesnym świecie – o polityce, społeczeństwach, gospodarce i środowisku naturalnym człowieka. Jest tam ponad 120 poglądowych map, wykresów i tabel, które periodycznie są aktualizowane. W ten sposób dane statystyczne, ilustrujące wiele zagadnień, zjawisk i procesów dyskutowanych we wszystkich trzech książkach, nie więdną, lecz pozostają świeże.

Przytaczam tam również szereg pozycji literatury – często wraz ze stosownymi linkami internetowymi – do której nie zaszkodzi zaglądać, jeśli ktoś pragnie poszerzyć horyzonty wiedzy i pogłębiać znajomość zagadnień poruszanych na tych kartach. Warto przeto sięgać do NAWIGATORA, bo wtedy łatwiej natrafić na przydatne informacje.

Powtórzę: Z NAWIGATOREM w ręku – a raczej pod palcem – trudno pobłądzić!

CZĘŚĆ PIERWSZA

DLACZEGO EKONOMIŚCI TAK CZĘSTO NIE MAJĄ RACJI

ROZDZIAŁ I

EKONOMIA UCZCIWA, CZYLI CZYM JEST WSPÓŁCZESNA EKONOMIA, A CZYM BYĆ POWINNA

Ekonomia to piękna nauka. To ekonomiści mogą być paskudni, ale uczciwa ekonomia nie. Plasuję ją pomiędzy dwiema królowymi nauk: twardą, precyzyjną matematyką a miękką, wyabstrahowaną filozofią. Dobry ekonomista musi potrafić liczyć, ale powinien też umieć czuć. Dobra ekonomia musi szacować złożone nakłady i efekty szeroko pojętej działalności gospodarczej, aby ocenić jej efektywność, ale musi też uwzględniać system wartości jednostek i grup społecznych, aby zrozumieć, co jest dla nich korzystne. Krótko i ogólnie – dobra ekonomia musi mieć sens. Jakaż szkoda zatem, że często sensu nie ma. No, ale wtedy to już nie jest nauka. Czym wtedy jest?

Niejeden kwestionuje ekonomię jako naukę, sugerując, że należałoby mówić raczej o dyscyplinie. Dyscyplinie czegóż? Przecież nie sportu. A jeśli wiedzy, to czymże jest wiedza, jeśli nie zakumulowanym doświadczeniem z jednej strony i produktem naukowego dociekania z drugiej. Nauka wszakże to nie tyle sama wiedza, ile proces dodawania do zasobów już zaistniałej wiedzy – w tym przypadku o społecznych procesach gospodarowania – nowych segmentów. Nie ma nauki bez tworzenia wartości dodanej, czegoś nowego, czego wcześniej nie było, czego uprzednio nie wiedzieliśmy. Odnosi się to również do ekonomii.

Jeśli jakiś ekonomista nawet wie dużo – a niektórzy wiedzą – lecz sam nie wniósł nic oryginalnego i prawdziwego do istniejącego gmachu naszej wiedzy o produkcji, podziale i konsumpcji, o funkcjonowaniu rynków i gospodarstw domowych, o prawach rządzących rozwojem i zastojem gospodarek narodowych i całej globalnej gospodarki, to świeci li tylko światłem odbitym. Przelewanie z cudzego we własne to nie akt twórczy, lecz odtwórczy. Użyteczny, a jakże, ale nie wolno mylić takiej formy profesjonalnej aktywności z nauką. Może dlatego wolimy o kimś powiedzieć co najwyżej „pracownik naukowy", a nie „uczony". Jeden i drugi myśli, ale tylko ten drugi wymyśla, czy raczej, dostrzegając pewne prawidłowości zachodzące w zjawiskach i procesach ekonomicznych, rejestruje je, układa w wiązki praw oraz uogólnia, co od czego i w jaki sposób tak naprawdę zależy. Gdy zaś z uogólnień i wiązek praw potrafi wznieść gmach cały, rodzi się teoria.

Kiedyś ekonomistów szukano na uniwersytetach albo w towarzystwach naukowych. Dzisiaj dziennikarze, gdy chcą się dowiedzieć, dlaczego coś idzie tak, a nie inaczej, najczęściej telefonują do własnych kolegów po fachu albo do „ekonomistów" zatrudnionych jako analitycy rynków finansowych w bankach, by potem ich poglądy (nie mylić z wiedzą!) nagłaśniać jako prawdy objawione, choć jakże często są to zapatrywania nadmiernie uproszczone, jeśli nie wręcz prostackie, a tym samym z gruntu błędne. Notabene, właściwe wszelkim badaniom naukowym, a naukom społecznym w szczególności, umiłowanie prostoty, opierające się na czynionych założeniach, jest źródłem wielu fałszywych koncepcji. Proste, ale nieprawdziwe, bo nieadekwatne. Proste, lecz błędne, bo zdeformowane. Proste i fałszywe, bo częściowe.

Nadmierne upraszczanie jest pójściem na łatwiznę. Może być też przejawem tchórzostwa intelektualnego. Sprawy skomplikowane nie zostaną zrozumiane, jeśli się za nie porządnie nie weźmiemy. O ile zastanawiać musi, gdy jeden z czołowych publicystów ekonomicznych mówi o redaktorze naczelnym gazety, do której pisuje, że wielce uproszczone widzenie spraw zwalnia go z myślenia, o tyle podobne postawy w środowisku naukowym są nie do zaakceptowania.

Spór o prawdę w ekonomii jest szczególnie trudny ze względu na uwikłanie w sprzeczne interesy. Często bywa tak, że jaka jest „prawda", zależy od tego, komu bądź czemu ma służyć. Uwikłany jest również w alternatywne ideologie i systemy wartości. „Prawda" zależeć zatem może od kulturowej lokalizacji wypowiadającego się podmiotu. Stąd właśnie biorą się przypadki uderzających różnic w ekonomicznych diagnozach; to, co jest gdzieś, na przykład w Pekinie, dla wszystkich oczywiste, jest trudno pojmowane w Waszyngtonie i na odwrót. Kulturowe usadowienie ma ogromne znaczenie i bywa poważnym obciążeniem.

Cóż się dziwić ekonomistom, skoro nawet w fizjologii i medycynie rezultaty badań warunkowane są kulturowym otoczeniem. Podczas trzydziestolecia 1966–95 przeprowadzono w Japonii, Chinach i na Tajwanie 47 studiów w zakresie skuteczności akupunktury. Za każdym razem okazywało się, że jest to dobra metoda leczenia. W tym samym okresie dokonano aż 94 klinicznych badań skuteczności tejże akupunktury w USA, Wielkiej Brytanii i Szwecji. Okazało się, że jedynie 56 procent zastosowań dawało dobre rezultaty[5]. Złośliwiec mógłby sarkastycznie powiedzieć, że na pewno Azjaci są lepsi, bo dokładniejsi także w tej branży, ale tak na serio przykład ten pokazuje, iż badacze, jeśli tylko bardzo chcą, potrafią znaleźć „naukowe" sposoby dowodzenia słuszności swoich apriorycznie zakładanych tez. Uważają – i „dowodzą" – że jest tak, jak wierzą, iż jest, mniej czy bardziej świadomie nie dostrzegając tego, co niewygodne w wykazywaniu „słuszności" ich subiektywnego punktu widzenia.

Z faktu, że jakiś sąd wydawał się być udowodniony, nie wynika zawsze i wszędzie, iż jest on prawdziwy. Obecnie coraz częściej okazuje się, że dotychczas uznane prawdy – od psychologii poprzez medycynę po ekologię – są… nieprawdziwe. W ekonomii jest tego jeszcze więcej i jedynie partykularne interesy oraz ideologiczne zacietrzewienie tłumią procesy szerszej weryfikacji i rewizji fałszywych poglądów. Proces przyznawania, że niektóre wcześniejsze „naukowe prawdy" okazują się nieprawdziwe, nie ma jeszcze nazwy, ale z pewnością dość szybko się wyłoni. Proponuję termin akuan, czyli nauka wspak.

I odwrotnie. Z faktu, że jakiś pogląd nie może być udowodniony, nie wynika jeszcze, że jest błędny. Często po prostu tego nie potrafimy. A jak już ktoś potrafi, to bywa, że przebijanie się z nowymi prawdami trwa długo; wpierw we własnym profesjonalnym gronie, potem wśród szerszej publiczności, tam gdzie jest to pożądane, a tak najczęściej bywa na gruncie nauk społecznych. Bezsprzecznie, w odniesieniu do ekonomii jest to dużo bardziej złożony syndrom niż w przypadku akupunktury, co bynajmniej nie zwalnia ekonomistów z obowiązku dźwigania wielkiej intelektualnej i moralnej odpowiedzialności za to, co mówią, piszą i robią.

To skądinąd ciekawe, że poglądy medialnych „ekonomistów" (może już bez cudzysłowu, bo najczęściej odebrali oni fachowe wykształcenie, niekiedy bardzo staranne, bywa, że w renomowanych uczelniach), rynkowych analityków brylujących codziennie w gazetach, telewizji i Internecie, udaje się narzucać znakomitej części opinii publicznej jako obiektywne, choć aż się prosi, aby zauważyć, iż głoszone są przez osoby interpretujące, co się w gospodarce dzieje, ze specyficznego punktu widzenia. Jest to perspektywa utrzymywanych przez reklamodawców mediów, a zwłaszcza banków – albo, szerzej, podmiotów lukratywnego pośrednictwa finansowego – jednego z głównych graczy na rynku – a ci mają przecież na uwadze własne interesy, a nie troskę o cudze sprawy. A każdy, kto ma swoje interesy, ma przeto i odpowiadający im punkt widzenia. Tak więc bankowi ekonomiści narzucają własny punkt widzenia – subiektywny, podporządkowany określonym grupowym interesom – jako interpretację zgodną z interesem ogólnospołecznym, choć często tak nie jest. Natomiast dobra ekonomia to taka, która służy postępowi oraz interesowi ogólnospołecznemu.

Zdarzają się takie lata, jak chociażby rok 2012, które sypią wielkimi aferami jak z rękawa. Nie cichnie jeszcze sprawa idących w setki miliardów dolarów (i wielu ludzkich istnień) manipulacji na rynku lekarstw, a już wybucha skandal z nieuczciwym sterowaniem wysokością stóp procentowych o sięgających bilionów dolarów konsekwencjach dla rynku depozytów i kredytów. Nie minął jeszcze swąd po ujawnieniu monopolistycznych praktyk pewnych firm internetowych, a już kolejny wielki bank godzi się na karę, kilkusetmilionową w dolarach, za przekręty w sferze transferów finansowych do kraju objętego międzynarodowymi sankcjami.

Tak jak nie wolno popadać w skrajność i każdego człowieka traktować jak potencjalnego przestępcy, ale lepiej uważać, zwłaszcza w miejscach, w których przewalają się tłumy, tak nie można rozmaitych rynkowych graczy traktować z nadmierną podejrzliwością. Ale też trzeba uważać, zwłaszcza tam gdzie przetaczają się duże pieniądze. Jeśli nawet w przeważającej mierze otacza nas uczciwość, to trzeba uważać, gdyż niestety nie dominuje powszechnie.

Z niektórych analityków czyni się opiniotwórczych guru, nadając medialnie ich poglądom znamiona rzetelności. I tak bywa. Ale jeśli tak bywa niekiedy, tym samym nie jest tak zawsze. Zdarza się, że z kręgów analityków bankowych wychodzą znakomite opracowania. Sam z takich korzystam i nierzadko swoje rozumowanie opieram na tego typu źródłach. By tak czynić, trzeba umieć odróżniać ziarno od plew, bo zdarza się i tak, że prezentowane analizy mają doprowadzić do z góry zamierzonej (albo zleconej) konkluzji. Stąd też płynące stamtąd dane traktować należy jako materiał źródłowy do samodzielnego wnioskowania, a prezentowane analizy i oceny poddawać surowej weryfikacji. By jednak w sądach się nie pomylić, trzeba – bagatela! – mieć dostęp do właściwych danych i umieć je poprawnie zinterpretować. To bynajmniej niełatwe, więc tym bardziej trzeba się miarkować i nie iść na zbyt duże skróty.

Warto zwrócić uwagę na rolę tej grupy analityków-ekonomistów oraz występujących w środkach masowego przekazu komentatorów wydarzeń gospodarczych. Współcześnie znajomość ekonomii wśród szerokiej publiczności kształtowana jest bardziej przez nich niż przez ekonomistów akademickich. Co gorsza, zdarza się, że to profesorowie powołują się na gazetowe wypowiedzi, choć lepiej by było, gdyby gazety częściej opierały się na opracowaniach uczonych ekonomistów. Niemniej bywają w gronie rynkowych analityków i publicystycznych komentatorów fachowcy zasługujący na uznanie. Znam niektórych, czasami się spotykamy, choćby przy okazji dorocznego zjazdu analityków skupionych w European Federation of Financial Analysts Societies. Z przeprowadzonych rozmów i dyskusji na temat uwarunkowań i sposobów przezwyciężania kryzysu finansowego można wynieść wrażenie, że i oni najczęściej nie zgadzają się z tym, co lansowane jest w mediach jako „zdanie ekonomistów".

Wiele mówi się o społeczeństwach informacyjnych. Niektórzy posuwają się dalej i piszą o społeczeństwach medialnych, w których obraz świata nie bierze się z bezpośredniego jego postrzegania, lecz wyłania się z percepcji medialnego szumu. Teraz słychać o społeczeństwach spamu, czyli zaśmieconych (dez)informacjami. O co tu chodzi?

Otóż zbyt często się zdarza, że głoszone są poglądy tendencyjne, służące manipulowaniu opinią publiczną po to, aby podmioty gospodarcze – ludzie, przedsiębiorstwa, rządy – podejmowały decyzje korzystne niekoniecznie dla nich samych. Poglądy ekonomiczne można kupić na rynku, podobnie jak każdy inny towar, choć w sposób zawoalowany. Tendencyjne poglądy, fałszywe twierdzenia w niskonakładowych książkach mają niewielką wartość. Te same nieprawdy w wielkonakładowych gazetach oraz powszechnie oglądanych i słuchanych elektronicznych mediach mogą dla określonych grup interesu mieć wartość znaczącą. A za dużą wartość – jak to bywa na rynku – płaci się też dużo. Tak więc nader często dzieje się tak, że choć media w sprawach ekonomicznych powinny wyrażać opinię publiczną, w wielu wypadkach najzwyczajniej nią manipulują. Nie tylko z motywacji materialnych, lecz także z powodów ideologicznych i politycznych, ale to już inna sprawa.

No dobrze; umilmy sobie życie i uwierzmy przez chwilę, że każdy ekonomista z osobna i wszyscy razem są bezgranicznie uczciwi, rzetelni, prawdomówni i nieprzekupni, a więc żaden z nich nigdy nie głosi fałszywych poglądów na zlecenie, lecz jedynie takie, w słuszności których jest głęboko utwierdzony. To skąd się bierze, że – nader często – gdzie dwu ekonomistów, tam trzy poglądy? Z kilku przyczyn.

Zrozumiałe, że ekonomiczne wnioskowanie – zwłaszcza tworzenie rozmaitych modeli, których pojawia się tym więcej, im bardziej zaawansowana jest matematyka i komputerowe techniki obliczeniowe i im bardziej ekonomiści są nimi zafascynowani, co jest cechą naszych czasów – opiera się na założeniach. Ciągle coś zakładamy, co oddala nas od rzeczywistości, ale za to zbliża do fikcyjnego modelu. Im więcej założeń, tym dalej od realiów, a gdy teoretyczna odpowiedź w sposób oczywisty gryzie się z faktami, tym gorzej dla faktów.

Różnie z tym bywa. Oto na bezludnej wyspie wylądowało trzech rozbitków. Sami uczeni: chemik, fizyk i ekonomista. Już przymierali głodem, gdy nagle fala wyrzuciła puszkę konserw. Jest co zjeść, ale jak ją otworzyć? Chemik na to: „Cudem mam przy sobie trochę żrącej substancji, to posypię nią wieczko, proszek je przegryzie i jesteśmy w środku!". Na to fizyk: „Coś ty, zatrułbyś tylko żarcie. Mam lepszy pomysł. Położę puszkę na palcu i będę nią tak szybko kręcił, że siła odśrodkowa wywali jej boki!". Na to ekonomista rzecze: „Panowie, cóż za bzdurne, nierealistyczne propozycje! Załóżmy, że mamy nóż…".

Otóż my, ekonomiści, lubimy i potrafimy zakładać. Nawet i to, że rynek jest idealnym samoregulatorem gospodarowania, czy też, że kapitalizm może funkcjonować bez periodycznych kryzysów. Niektórzy tak właśnie zakładają. Ja nie, bo wiem, że rynek ma swoje ułomności, a kryzysy będą pojawiały się od czasu do czasu również w przyszłości, gdyż są kapitalizmu cechą immanentną, niezbywalną[6]. Ile założeń by poczynić, nie ma rynku bez wad, nie ma kapitalizmu bez kryzysów. Ale nie jest to jego ostateczny koniec, jakiś kataklizmowy krach, chociaż i takie opinie można napotkać[7]. Czy zatem nic nie można zrobić? Tylko czekać, przyglądać się i próbować przetrwać? Bynajmniej; zrobić można wiele, poczynając od dobrej regulacji rynku czy zmniejszenia częstotliwości kryzysów, a gdy już nadejdą – bardziej sprawiedliwego rozłożenia skutków oraz redukowania kosztów ich przezwyciężania. Naturalnie, czyniąc uprzednio uzasadnione założenia…

To naturalne, że bez mała każdy lubi mieć rację. Ekonomiści to kochają. Ale mieć rację to nielekka sprawa, więc dla ułatwienia sobie życia czynią upraszczające założenia. To jedna droga, na skróty. Jest i druga, a mianowicie takie skomplikowanie modelu, by mało kogo interesował i by znalazło się jeszcze mniej takich, którzy cokolwiek z tego by zrozumieli. Komplikować zbytecznie też nie wolno. Ekonomia powinna być tak prosta, jak to możliwe, ale nie prostsza. Dobry ekonomista ma myśleć i badać w sposób złożony i modelowy, ale mówić i pisać powinien w sposób klarowny i zrozumiały. Dobra opowieść ekonomiczna to taka, która wpierw trudno przychodzi samemu autorowi, ale później łatwo jest zrozumieć ją jej adresatowi.

Dość powszechne jest ujmowanie ekonomii jako nauki o zasadach racjonalnego gospodarowania. Chcąc osiągnąć zamierzony efekt – na przykład mieć własne mieszkanie o pożądanym standardzie – dążymy do tego, minimalizując nakłady. Albo mając określone środki – powiedzmy wraz z rozsądnie zaciągniętym kredytem na pół miliona złotych – dążymy do maksymalizacji efektu w postaci jak najlepszego mieszkania.

Choć pewnie każdy z nas z chęcią przyzna, że postępuje racjonalnie, to pewnie też każdy, poproszony o podanie jakichś przykładów swego nieracjonalnego zachowania, nie będzie miał z tym trudności. No właśnie; pomyśl przez chwilę i podaj przykład swego ostatniego ewidentnie nieracjonalnego z ekonomicznego punktu widzenia zachowania… Widzisz, to wcale nietrudne. Dlaczego zatem to się nam zdarza?

Z wielu powodów, w tym również dlatego, że niekiedy kierujemy się bardziej emocjami niż rozumem. Decydują sympatie i antypatie, podziw i zawiść, przyjaźń i nienawiść, sentymenty rodzinne i patriotyczne, a bywa, że i reakcje stadne – raz to euforia, innym razem panika. Analitycy rynków finansowych do znudzenia wypisują pseudonaukowe interpretacje zmienności giełdowych notowań czy wahań kursów walutowych, podczas gdy za ich chwiejnością najczęściej – najczęściej, nie zawsze – stoją na pstrym koniu jeżdżące emocje. Jakże często, zanim nawet w Internecie ogłoszą swoje opinie, już fakty im zaprzeczają. Piszą, że kursy rosną, bo…, a one już spadają, ponieważ…

Sfery, gdzie rozum miesza się z uczuciem, badane są między innymi przez finanse behawioralne. Nierzadko przy okazji dochodzi do twórczego spotkania ekonomii z psychologią, a nawet ekonomii i fizyki, o matematyce nie wspominając. Bynajmniej nie należy tych intelektualnych i metodologicznych mariaży lekceważyć, choć jedyną obiektywną prawdą pozostaje, że kursy i notowania ze swej natury są zmienne. Ale przecież nietrudno się domyślić, że to właśnie na tej zmienności, opierając się tyleż na mądrości, co na szczęśliwym trafie, jedni wzbogacają się kosztem drugich. By tak było, do tej wirówki trzeba wciągnąć jak najwięcej graczy – od drobnych ciułaczy na emeryturze po wielkie emerytalne fundusze – by obracając cudzymi pieniędzmi, odwirować trochę śmietanki dla siebie. Notowania pod koniec dnia, tygodnia, miesiąca, roku mogą być takie same jak na ich początku, ale jedni mają więcej, a inni mniej. I o to właśnie chodzi.

Ale zostawmy na razie ekonomię uczuć i emocji na boku. Można by i o tym napisać fascynującą książkę. Zresztą niejedna już powstała; jeśli nie wprost o ekonomii uczuć, to o psychologicznym podłożu podejmowania skutkujących ekonomicznie decyzji, także błędnych[8], czy też o przesłankach nader częstego mijania się z prawdą przez najrozmaitszych ekspertów[9]. Można by też napisać dzieło o ekonomii głupoty; tej przecież nie brakuje, a i w przyszłości również nie stanie się deficytowa. By było jej jak najmniej i by nie emocje decydowały o tym, co w gospodarowaniu czynimy, potrzebny jest rozsądek i potrzebna jest mądrość. Przyjmijmy zatem na moment, że emocje zostawiliśmy za płotem i w tym naszym gospodarstwie wszyscy są mądrzy, i załóżmy, że przynajmniej wiedzą, co jest dla nich korzystne: dla konkretnego człowieka, jego rodziny, gminy, regionu, kraju, dla całego pokolenia czy dla naszej cywilizacji. Chcemy być szczęśliwi. Dlatego jedni chcą czegoś mieć więcej (zwłaszcza pieniędzy, choć mądrość ludowa nie bez kozery głosi, że pieniądze szczęścia nie dają…), o czymś więcej wiedzieć, inni wolą gdzieś tam mieszkać albo kształcić się w określonym kierunku, by zdobyć upragnione (i, zrozumiałe, dobrze płatne) kwalifikacje. Ktoś pragnie mieć rodzinę 2+3, ktoś inny dąży do modelu 2+1 i pies. Każde takie pragnienie, aspiracja, priorytet poprzez system motywacji uruchamia określone działania w sferze ekonomicznej, a tym działaniom towarzyszą konkretne konsekwencje, częstokroć bardzo wymierne: zyskujemy, ale bywa, że tracimy.

I tak, dalej się uczymy albo już pracujemy (jeśli pracę znaleźliśmy…). Zostajemy w kraju albo wyjeżdżamy za granicę za lepszym chlebem. Zakładamy liczną rodzinę już teraz lub nadal żyjemy trochę chaotycznie (i romantycznie) „na kartę rowerową". Bierzemy kredyt na mieszkanie we frankach szwajcarskich lub w złotych polskich, no bo dość już mamy zamieszkiwania z kochającymi nas rodzicami, którzy mają inne gusta i preferencje, a w rezultacie odmienne od naszych potrzeby i inny styl życia. Prowadząc interesy, kupujemy opcje walutowe albo decydujemy się na inny rodzaj ryzyka kursowego. Wydajemy i konsumujemy albo oszczędzamy i inwestujemy. Wchodzimy w spółkę z tym lub innym partnerem, albo robimy, co się da, by go z rynku wyeliminować. Lokujemy nasze oszczędności w banku lub na rynku kapitałowym, w akcjach albo obligacjach, w złotych lub w euro, w depozyty terminowe na trzy miesiące albo na trzy lata. Kupujemy książkę (wydrukowaną tradycyjnie, na papierze, czy e-booka?) albo oglądamy film (w kinie czy na DVD?). Wszystkie te i masa innych decyzji – a w skali świata są to każdego dnia miliardy rozmaitych postanowień i rozstrzygnięć – pociągają za sobą określone konsekwencje ekonomiczne. Często nieoczekiwane: miast polepszających, pogarszające nasze położenie materialne. A przecież zachowywaliśmy się racjonalnie, czyż nie?

Kto zatem jest racjonalny? Ty czy ja? Unia Europejska czy Stany Zjednoczone? Rosjanie czy Chińczycy? Obecne czy poprzednie pokolenie? A może dopiero przyszłemu to się uda? Czy ludzkość jest racjonalna, skoro ostatnia odsłona globalizacji ewidentnie temu zaprzecza poprzez rozległy kryzys targający światową gospodarką?

Otóż racjonalny jest ten, kto działa na własną korzyść, zważywszy na informacje. Jeśli zatem przyjmiemy, że jesteśmy przynajmniej na tyle inteligentni, iż wiemy, co jest dla nas korzystne (niestety, bywa, że nie wiemy), i nie podejmujemy działań o złych następstwach, to skąd tyle nieracjonalności? To wyjaśnia nam druga część definicji: zważywszy na informacje. Wszystkie decyzje oparte są na informacjach. Od ich jakości zależy, czy myśląc logicznie, wyprowadzamy poprawne wnioski i faktycznie decydujemy na korzyść swoją, a nie cudzą.

No właśnie; cudza korzyść. Tu tkwi problem. Bardzo często tym, którzy nam informacji dostarczają, zależy nie na naszej, lecz na ich (bądź ich zleceniodawców) korzyści. Czy „ich" oznacza bezpośredniego dostarczyciela informacji – takiego czy innego „ekonomistę" – czy też grupę specjalnych interesów za nim się kryjącą, to w tym momencie nie jest najważniejsze. Ważne jest, że kreowane są informacje (dezinformacje?), które – licząc się z tym, że podmioty gospodarcze dążące do racjonalności podejmują decyzje z przekonaniem, iż zaowocuje to dla nich korzystnie – mają spowodować zachowania sprzyjające cudzym interesom. Intencjonalnie ktoś w dobrej wierze działa na własną korzyść, a tu okazuje się, że postąpił koniec końców nieracjonalnie, bo postąpił na korzyść kogoś innego i na swój koszt.

Przykładem nieracjonalności na skalę społeczną – do tego stopnia, że niejednokrotnie ma to tragiczny finał – są amerykańskie regulacje w sprawie posiadania broni. Używając demagogicznego argumentu o prawie do obrony własnej albo jeszcze głupszego, że to nie karabiny strzelają, lecz ludzie, śmiercionośną broń wciąż można kupić prawie równie łatwo jak zabawki: co najwyżej trzeba poczekać kilka dni na jej odbiór. Prawo do własnej obrony, wpisane nawet jako jedna z poprawek do konstytucji USA, mogło mieć sens w czasach Dzikiego Zachodu, a nie w epoce, kiedy nad bezpieczeństwem obywateli czuwać musi prawo i jego publiczni, opłacani z podatków stróże. Bardziej przydałaby się inna poprawka do konstytucji, zakazująca dotowania partii przez producentów broni oraz jakiegokolwiek, także medialnego, lobbingu w tej materii.

Niestety, siła grup specjalnych interesów, związanych z produkcją i dystrybucją oraz serwisowaniem rozmaitych karabinów, rewolwerów, pistoletów, jest tak wielka, że nawet demokratyczny prezydent nie podniósł kwestii radykalnej zmiany ustawodawstwa regulującego tę materię w kampanii wyborczej 2012, nawet po serii zbrodniczych ekscesów, w których zginęły dziesiątki niewinnych ludzi. Do akcji szykują się następni, bo apel Baracka Obamy o dokonanie rachunku sumienia[10], gdyż szaleńcze ataki zdarzają się co jakiś czas, bez mała regularnie, nie ograniczy zasadniczo tego, co można by zmniejszyć, zachowując się racjonalnie, a nie dając narzucać sobie czyichś partykularnych interesów jako dobra ogólnego. Miliony ludzi zachowują się „racjonalnie", no i mają niby czym się bronić. Jak szacuje FBI, w USA w posiadaniu ludności – nie licząc armii, policji i innych służb – znajduje się ponad 200 milionów sztuk broni. Każdy, kto chce, ją ma. Tylko ciekawe, jak mają bronić się niewinni uczniowie w szkole, klienci w sklepie, widzowie w kinie czy wierni w świątyni? Mają chodzić z rewolwerami w olstrach, jak w westernach, czy może z karabinami maszynowymi, jak Rambo?

Po tragedii, która wydarzyła się pod koniec 2012 roku w Newtown, gdzie szaleniec zastrzelił dwadzieścioro dzieci w wieku 6–7 lat i sześcioro nauczycieli, arogancki szef American Rifle Association – lobbystycznej organizacji – opowiedział się przeciwko jakiejkolwiek kontroli, sugerując, że we wszystkich szkołach powinni funkcjonować uzbrojeni wartownicy! Jakiś biznesmen zaczął produkować kamizelki kuloodporne dla dzieci; pewnie będzie im w takim przyodziewku nie tylko bezpieczniej, lecz również bardziej twarzowo niż w szkolnych mundurkach. Inny głupiec stwierdził, że najlepszym rozwiązaniem byłoby, gdyby każdy nosił broń przy sobie[11]. To już nie jest przejaw irracjonalności – z jednoznacznymi ekonomicznymi skutkami, bo handel bronią jest wielce lukratywny, a więc i nie brakuje zainteresowanym lobbies pieniędzy na korumpowanie opiniotwórczych mediów i obu wielkich amerykańskich partii – to dowód naiwności. Liczba zabójstw – dokonywanych głównie z użyciem broni palnej – jest w USA czterokrotnie większa niż w Wielkiej Brytanii i aż sześciokrotnie większa niż w Niemczech, a przecież Amerykanie ze swej natury nie mają wielokrotnie silniejszych instynktów morderczych niż Anglicy i Niemcy, czyż nie? Jedyna nadzieja w tym, że tanie produkty chińskie wyprą amerykańskie karabiny i rewolwery i wtedy szybko okaże się, iż należy wprowadzić zakaz posiadania broni, poza ściśle określonymi, uzasadnionymi wyjątkami. Może nawet z takim pomysłem wystąpią republikanie…

A czy można pomylić się tysiąc razy? Można, jeśli wnioskowanie opiera się nie na faktach, ale na ich medialnym pichceniu, które nadmiernie i jednostronnie nagłaśnia pewne wydarzenia, inne wyciszając bądź zupełnie ignorując, jako mało atrakcyjne. A skoro są mało atrakcyjne, to i reklamowych zleceń mass media otrzymują mniej. Sprzedaje się wobec tego dobrze ten informacyjny „towar", którego niby oczekuje łaknący go, bezkrytyczny odbiorca; sprzedaje się sensacje poprzetykane reklamami. Nic więc dziwnego, że w odpowiedzi na pytanie o proporcje zgonów spowodowanych wypadkami i cukrzycą słyszymy, iż tych pierwszych jest 300-krotnie więcej, podczas gdy naprawdę jest ich czterokrotnie mniej[12].

Aczkolwiek nie aż na taką skalę, tego typu pomyłki – stymulowane tendencyjną i nierzetelną narracją medialną – zdarzają się również w odniesieniu do zagadnień gospodarczych, gdzie bywają szczególnie kosztowne.

Obok inteligencji, czyli umiejętności wyciągania wniosków, decydują zatem informacje. To znaczy co? Otóż informacje w znaczeniu ekonomicznym to fakty i opisujące je dane oraz umiejętność ich poprawnej interpretacji. Trudno oczekiwać, aby masy podmiotów gospodarczych – tak firmy, jak i gospodarstwa domowe, zarówno producenci, jak i konsumenci – miały dostęp do wszystkich niezbędnych do wnioskowania danych. To absurd. Na to stać tylko potężne i bogate korporacje. Trudno oczekiwać, aby każdy miał stosowną wiedzę ekonomiczną niezbędną do poprawnej interpretacji obiektywnych danych statystycznych odzwierciedlających zjawiska i procesy gospodarcze. Na to stać tylko wielkie i posażne organizacje. I dlatego potrzebni są profesjonalni ekonomiści. Ale także dlatego trzeba na nich baczyć, gdyż niektórzy z nich zajmują się nie tyle poszukiwaniem autentycznej naukowej prawdy, ile skłanianiem rozsądnie myślących ludzi – od gospodyni domowej do prezesa koncernu, od ministra w rządzie do działacza organizacji społecznej – do decyzji, które kosztem podejmujących na pozór słuszną decyzję przysporzą korzyści komuś innemu. Trzeba uważać. Ale nade wszystko trzeba wiedzieć. I dlatego potrzebna jest dobra ekonomia. Ekonomia uczciwa.

A co to jest ekonomia uczciwa? Czy ekonomia – nauka przecież! – może być nieuczciwa? Otóż tak długo jak długo jest nauką, ekonomia, ze swej istoty polegającej na wyjaśnianiu obiektywnych prawidłowości rządzących społecznymi procesami gospodarowania, jest uczciwa. Szkopuł w tym, że nader często ekonomia nauką nie jest. Staje się ideologią, uwikłaną w polityczne emocje i doktrynerstwo. Bywa instrumentem walki politycznej o władzę i manipulacji ludźmi w trosce o czyjąś prywatę. Jest – ostatnio jakby częściej niż rzadziej – narzędziem skłaniania ludzi do działań koniec końców nieracjonalnych, a więc, paradoksalnie, jakby swoim własnym zaprzeczeniem. Jest modą, dającą się ponosić falom popularnych doktryn i lansowanych, niebezinteresownie przecież, pseudonaukowych poglądów. Jakże często myśl ekonomiczna płynie po falach mody, nośnych w danym czasie „szkół" albo po prostu dogmatów. Iluż ekonomistów, miast wiedzieć, wierzy w to, co głosi. Uczciwa ekonomia to nie sprawa wiary, lecz wiedzy.

Ale rzecz znowu się gmatwa, pojawia się bowiem fundamentalne pytanie: czemu mają służyć gospodarowanie i gospodarka? Czemu ma służyć gospodarcza aktywność człowieka i społeczeństwa? W tej sprawie istnieją rozbieżności; jeśli nie od zarania dziejów, to przynajmniej od czasu, gdy kilka tysięcy lat temu człowiek zadał sobie to pytanie po raz pierwszy. I znalazł dość łatwo satysfakcjonującą odpowiedź: gospodarowanie ma służyć zaspokajaniu potrzeb. Takie zdroworozsądkowe podejście można zauważyć, pytając o to samo oddalonego o tysiące kilometrów od intelektualnych centrów i o całe epoki od wysoko rozwiniętej gospodarki, nieumiejącego czytać chłopa, uprawiającego kawałek ziemi na płaskowyżu Andów albo wypasającego kozy na piaskach Sahelu. On wie, po co haruje i wytwarza coś dla siebie albo na wymianę z innymi na to, co jemu jest potrzebne. No, ale współczesna rozwinięta gospodarka ma się tak do tej najprostszej, jak superkomputer do motyki, a to dlatego, że wraz z nieustannie rosnącymi potrzebami – również tymi niepotrzebnymi – pojawiają się także sposoby ich zaspokajania.

Niepotrzebne potrzeby? Tak właśnie, bo to, czego ludzie pragną, zależy od tego, co rozumieją.

Potrzeba matką wynalazków – powiadamy. Ale i odwrotnie – wynalazki kreują potrzeby, niekiedy iluzoryczne lub wręcz szkodliwe, gdy się je bezkrytycznie próbuje zaspokajać. W kategoriach rynkowych potrzeby, jeśli tylko poparte są realną siłą nabywczą, kreują popyt. Zatem lansowanie nowych potrzeb wraz z tegoż popytu nakręcaniem – nie tylko poprzez bieżące dochody, lecz na coraz większą skalę za pomocą kredytów i zadłużania się – postrzegane jest jako siła napędowa gospodarki. Problem w tym, że może przerodzić się w siłę niszczycielską. Bez kontroli ewolucji sfery potrzeb nie zaznamy w przyszłości ekonomicznego spokoju ani politycznego pokoju. Na tym polu skala komplikacji z czasem może być – może, nie musi, co jest ważną konstatacją – jeszcze większa.

W czym przeto problem? Ano w tym, że dość szybko – zaraz potem, jak jedni zrozumieli, po co muszą gospodarować – pojawili się tacy, mniejszość, którzy zauważyli, iż można gospodarować w specyficzny sposób, a mianowicie wykorzystując innych. Tak było, tak jest, tak będzie. I to bez względu na ustrój społeczno-gospodarczy, jeśli utopie pozostawiamy na marginesie naszych rozważań. Jednakże można dążyć do tworzenia takiego ustroju, w którym wykorzystywania jednych przez drugich będzie jak najmniej.

W gospodarce jest podobnie jak w przyrodzie. Laik często nie potrafi odróżnić układu symbiozy od pasożytnictwa, twórczego współistnienia i współdziałania od żerowania jednej istoty na zdrowiu drugiej. Tym bardziej gdy są to układy skomplikowane, z pogranicza jednego i drugiego fenomenu. Żyjące na pniach drzew porosty – kombinacja grzybów z glonami – żerują na ich sokach, czy pomagają im oddychać? A bluszcz pnący się wokół pnia drzewa, pasożyt to czy nie? A bank udziela kredytu mieszkaniowego młodemu małżeństwu po to, aby umożliwić mu przyzwoite zamieszkanie „na własnym", czy może po to, by nie tylko spłacało systematycznie należne raty kapitałowe, lecz przede wszystkim dlatego, aby uczynić z niego swoich dwudziesto-, a może i trzydziestoletnich dłużników-niewolników, zmuszanych do płacenia wygórowanych odsetek, daleko wyższych niż urealniająca wartość zobowiązań stopa inflacji? Nie ma łatwej odpowiedzi na te dylematy. Bo jak tu być w wilgotnym lesie drzewem bez porostów? Bo jak mieć „własny" dach nad głową teraz, a nie za pokolenie, jak się już dorobimy i, miast pożyczać cudze pieniądze, będziemy mieli dostatecznie wiele własnych?

Z tych komentarzy wypada wyprowadzić dwie konkluzje o daleko idących następstwach intelektualnych, ekonomicznych, społecznych i politycznych.

Po pierwsze, ekonomia, jako nauka o gospodarowaniu, nie może abstrahować od celów tegoż gospodarowania. To cele są „w" – w środku sprawy, a nie poza nią. Dlatego też zanim odpowie się na jakiekolwiek pytanie z interesującego nas zakresu – a zwłaszcza co jest, a co nie jest opłacalne albo czy konkretne działanie jest, czy też nie jest efektywne – trzeba mieć świadomość, czemu i komu określone przedsięwzięcie ma służyć. Jeśli, dajmy na to, doraźne zbiory mają służyć wyżywieniu armii, którą władca wysyła na wojnę, by zagrabić część bogactw nagromadzonych przez sąsiada za granicą, to maksymalizuje się tegoroczne zbiory, nie oglądając się szczególnie ani na nadmierną eksploatację gruntów i ich wyjaławianie, ani na potrzeby wyżywieniowe samych rolników i ich rodzin, ani na imperatyw odłożenia rozsądnych zapasów na przyszłość, ani nawet materiału na zasiewy pod przyszłe plony. Gdy zaś zbiory tegoroczne postrzegane są na ścieżce czasu, w nieustannym procesie reprodukcji, czyli odtwarzania i powtarzania procesów produkcji, podziału (dystrybucji) i spożycia, inaczej podchodzi się do sprawy.

Jeśli, powiedzmy, system opodatkowania dochodów przedsiębiorców ma sprzyjać ich bogaceniu się (oczywiście pod hasłem inwestycji napędzających wzrost produkcji i tworzenie dodatkowych miejsc pracy, bo jakżeby inaczej?), to odpowiednio ustawia się pod tym kątem stawki, progi, odpisy i inne regulacje. Gdy zaś – nie szkodząc formowaniu się kapitału poprzez odpowiednio wysoki poziom oszczędności i inwestycji – podatki płacone przez przedsiębiorców mają współfinansować dobra publiczne, niezbędne do sprawnego funkcjonowania społeczeństwa i całej gospodarki (której rzeczeni przedsiębiorcy są niezbywalną częścią), system podatkowy konstruujemy w odmienny sposób.

Krótko: nie ma ekonomii bez wartości. Wartości to ludzkie – indywidualne, rodzinne, grupowe, społeczne, narodowe, cywilizacyjne – ideały, pragnienia i dążenia, które poprzez system motywacji wpływają na podejmowane decyzje. Nie ma gospodarowania bez celów. Nie ma celów bez wartościujących poglądów. Nie ma decyzji bez wartościowania. Nie ma decyzji bez ekonomicznych następstw. Zależności te nie mają przy tym wszystkim charakteru jednokierunkowych związków przyczynowo-skutkowych, lecz jest to cała sieć skomplikowanych sprzężeń zwrotnych.

Ekonomia to nauka społeczna, zawsze i wszędzie uwikłana w wartości, w cały ich system. Ekonomia przenika się z aksjologią, ze złożonym systemem wartości. Jak oddech z wydechem; aby żyć, trzeba oddychać nieustannie. Wartości wszakże zmieniają się w czasie i przestrzeni. Potrafią się niekiedy zmienić fundamentalnie za jednego pokolenia, jak chociażby w krajach ustrojowej transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej po 1989 roku albo (i być może, bo to się jeszcze okaże) podczas następnych dekad w arabskich krajach Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu po roku 2011.

Epoka współczesna, pierwsze dekady trzeciego milenium, to czas olbrzymich przewartościowań o wymiarze na wskroś cywilizacyjnym. Bierze się to z nakładania się kilku megatrendów, które zmieniają na naszych oczach – i z naszym udziałem – otaczającą nas rzeczywistość. Sytuacja jest niebywale dynamiczna. Nigdy w dziejach tak wiele, tak szybko i tak bardzo nie zmieniało się dla tak wielu. Można by rzec, że nie tylko w innej sytuacji się rodzimy, a w innej z życia odchodzimy, lecz bez mała w innej rzeczywistości kładziemy się spać, a w innej budzimy się nazajutrz rano. I jak nie śpimy, to się nadziwić nie możemy, co to też się wokół dzieje. Czasami aż tak, że potem nocne sny nas mniej dziwią…

To zaiste wędrujący świat. Ma to kolosalne implikacje dla przyszłości. Im więcej pojmiemy, co od czego zależy, tym większa będzie szansa, że popełnimy mniej błędów w społecznym procesie gospodarowania. Im bardziej rozeznamy się w istocie zjawisk i procesów, które obecnie dzieją się i biegną wokół nas, tym lepiej sami na tym wyjdziemy w przyszłości. Dlatego właśnie tak bardzo potrzebna jest uczciwa, służąca postępowi ekonomia. Dlatego dobrze jest wiedzieć. I dobrze, że ludzie chcą wiedzieć. Nie można mieć pretensji o to, że na swój sposób wszyscy są ekonomistami. To poniekąd naturalne.

Po drugie, ekonomia nie może pomijać w swych rozważaniach sprzeczności interesów nieustannie przejawiających się w procesach gospodarowania. I to we wszystkich przekrojach: od jednostki poprzez grupy społeczno-zawodowe czy regionalne po całą ludzkość. Gdyby nie było sprzeczności interesów ekonomicznych, nie byłoby ekonomii, bo nie byłoby problemów ekonomicznego wyboru. A jest ich co niemiara.

Zarobione dodatkowo pieniądze mam wydać na podwyższenie swego poziomu konsumpcji teraz, czy zaoszczędzić je na potem (a więc na jeszcze większe, być może, podwyższenie tejże konsumpcji w przyszłości)? Środki pomocowe płynące z bogatej Europy do biednej Afryki przeznaczyć w większym stopniu na budowę dróg czy może lepiej na rozwój oświaty, skoro i jedno, i drugie zaspokaja nienasycone potrzeby, a zarazem i jedno, i drugie służy rozwojowi? Gospodarka światowa ma przyhamować w przyszłości tempo wzrostu produkcji, zmniejszyć skalę eksploatacji zasobów naturalnych i dewastacji środowiska naturalnego, czy też nie oglądać się na to i maksymalizować wciąż niestarczającą dla jakże wielu produkcję materialną? Lista kontrowersji jest bardzo długa. Jak je rozwikływać? Od tego właśnie jest ekonomia. Tyle że obecnie pytania, płynące z tych i tysięcy, jeśli nie milionów, rozmaitego kalibru wyzwań, nie znajdują łatwych odpowiedzi.

W przyszłości może być jeszcze trudniej, gdyż wiele spraw się komplikuje. Także wskutek niedostatecznej wiedzy ekonomicznej. Na pytania współczesności w wielu przypadkach nie można udzielać odpowiedzi poprzez pryzmat ekonomii z przeszłości. Tym bardziej nie można tak postępować w odniesieniu do coraz większej liczby zagadnień, które niechybnie przyniesie przyszłość. I w tym szkopuł. Tak jak potrzebna jest nam ekonomia uczciwa, tak potrzebna jest nam ekonomia przyszłości, która musi antycypować nadchodzące dylematy i sprzeczności.

Nie miejmy przy tym złudzeń. Także w przyszłości ekonomiczne dysputy będą uwikłane w kłęby ideologicznych sporów; do końca nigdy nie da się od tego uciec. Aż trudno uwierzyć, jak wiele panoszy się doktrynerstwa i dogmatyzmu w ekonomicznych dyskusjach. Nie tylko w gazetach i telewizji, lecz również na uniwersytetach i w profesjonalnych stowarzyszeniach czy na posiedzeniach rządów albo na forach organizacji międzynarodowych. Wiem, bo niejedno sam widziałem i słyszałem. Na szczęście dużo mniej jest tego w wytwarzających dobra i świadczących usługi firmach, które troszczą się o konkurencyjność, a więc i o efektywność. Bo na dłuższą metę ta pierwsza zależy od tej drugiej, a nie od marketingowej nawałnicy.

Innymi słowy, doktrynerstwo i dogmatyzm szerzą się przede wszystkim w makroekonomii, choć i mikroekonomia nie jest od nich całkowicie wolna. Skąd się to bierze? Otóż z przekonań, z wiary. Doktryny się wyznaje – i głosi. W dogmaty się wierzy – i lansuje. Jesteśmy zatem bliżej ideologii i religii niż wiedzy i nauki. Wielki problem w tym, że mamy do czynienia z wielkim kryzysem ideologii.

Doktrynerzy wyznają. Bywa, że niektórzy też sporo wiedzą, ale nade wszystko wyznają. Do tego stopnia, że wydaje się im, iż wiedzą. Brną więc w iluzje, z których ze względów emocjonalnych i prestiżowych (jak tu się przyznać, że nie miało się racji?) później wyjść już nie umieją. Jedni wyznają potęgę niewidzialnej ręki rynku, inni skuteczność centralnego planowania. Nie brakuje takich, dla których bożkiem jest własność prywatna jako panaceum na wszystkie bolączki, podczas gdy dla kogoś innego wyższość własności państwowej jako sposobu na przezwyciężanie sprzeczności interesów to rzecz święta. Jedni wyznają „małe państwo" i niskie podatki jako sposób na podnoszenie efektywności produkcji, inni gotowi by robić rewolucje i nawet umierać w walce o „duże państwo" i szeroki zakres redystrybucji budżetowej poprzez podatki, transfery fiskalne i wydatki jako sposób na poprawę ogólnej sytuacji społecznej. Wszyscy oni powinni zatem trafić do nieba, choć jakże wielu w piekle kończy…

Dogmatycy wierzą. Bez dostatecznego dowodu naukowego wierzą w objawioną „prawdę", to znaczy w uznawaną przez siebie fikcję. Dzieje się to wbrew rozsądkowi, na przekór doświadczeniu, w sprzeczności z logiką, a co najwyżej z namiastkami atrybutów nauki. Dotyczyć to może spraw małych, jak choćby pozornej wyższości podatku liniowego nad progresywnym, poprzez istotne, jak urojona skuteczność tzw. szokowej terapii podczas zmian ustrojowych w posocjalistycznych realiach, po rzeczy wielkie, jak domniemana makroekonomiczna sprawność neoliberalnego, opartego na chciwości i źle zderegulowanego kapitalizmu. To ciekawe, że przeciwko takiej właśnie patologii ustrojowej – zderegulowanemu kapitalizmowi, który bynajmniej nie sprzyja realizacji humanistycznych ideałów – jednoznacznie opowiedział się w swojej noworocznej homilii wygłoszonej na powitanie 2013 roku papież Benedykt XVI.

Czy wobec tego może ekonomiści rządowi – na razie nieważne czy w bardziej, czy mniej zliberalizowanych gospodarkach – służą interesowi ogólnospołecznemu i postępowi? Powinni. Ale czy tak jest? Skąd to wiedzieć, czyli od czego to zależy? I tym razem problem jest złożony. Z pewnością sporo zależy od etyki państwowych działaczy i biurokratów (używam tutaj tego terminu bez zwyczajowo przypisywanego mu pejoratywnego zabarwienia). Zawsze wiele zależy od moralności, dlatego warto o nią nieustannie zabiegać. Jednakże nawet gdyby urzędowe gmachy od gminy do ONZ wypełnić aniołami, to i tak nie rozwiązałoby to problemu nieoptymalności wielu decyzji ekonomicznych. Również w tym przypadku bowiem, podobnie jak w odniesieniu do wolnego rynku, podmioty gospodarcze znajdują się często w posiadaniu asymetrycznych informacji, co prowadzić może, a niekiedy musi, do nieracjonalnych wyborów. Szum informacyjny, nieadekwatne lub zafałszowane dane są tak samo mylące dla dyrektora państwowej firmy, jak dla prywatnego przedsiębiorcy, tak dla ministra, jak i dla bankiera, tak dla państwa, jak i dla rynku.

Informacjami manipulują nie tylko rządy – najczęściej przed kolejnymi wyborami, ale też w sytuacjach szczególnych, jak w przypadku Grecji, która dezinformowała Unię Europejską co do faktycznego stanu swoich finansów przed przystąpieniem w 2002 roku do obszaru walutowego euro. Robią to jeszcze częściej prywatne korporacje, łącznie z funkcjonującymi w bardzo wrażliwych sektorach, co powoduje daleko idące skutki dla swoich klientów i partnerów, jak banki czy firmy farmaceutyczne. Ceny leków są tak następstwem rządowych regulacji, które mogą być dokonywane pod naciskiem specjalnych grup interesów, jak i nagannych manipulacji gigantycznych koncernów farmaceutycznych, które zdecydowanie częściej podporządkowane są tym grupom. Przypadek GlaxoSmithKline, który za swoje niegodziwości ukarany został w 2012 roku karą w wysokości aż 3 miliardów dolarów, jest spektakularny, ale nieodosobniony. Dodajmy, że slogan koncernu powiada, iż firma „pomaga ludziom robić więcej, czuć się lepiej i żyć dłużej" (helps people to do more, feel better and live longer). Hipokryzja czy wypadek przy pracy?

Na gruncie ekonomii behawioralnej można by odwrócić sekwencję wywodów i zapytać: kto nie manipuluje informacjami? Czy jeśli sprzedawczyni jabłek na targu powiada „bardzo smaczne!", choć sama nawet nie spróbowała, jest to już manipulacja czy wciąż jeszcze uczciwie motywowana zachęta do zakupu? Czy jeśli po przestąpieniu progu komercyjnego banku czytamy „nasz klient, nasz pan", jest to kpina w żywe oczy czy może sympatyczne powitanie w firmie, w której mamy coś do załatwienia, a ona chce nam w tym dopomóc? A nie jest podobnie, gdy codziennie rano pod prysznicem wmawia się nam, że 20 procent szamponu dostajemy gratis, czyli niby ktoś inny płaci za to, iż nasze włosy mają większą objętość i są puszyste?

A co zrobić z taką oto informacją: „Spożycie dziennie dwu garści orzechów włoskich poprawia zdrowie spermy młodych mężczyzn"[13]? Gdyby nie to, że jest to opinia zaprezentowana na łamach poważnego periodyku naukowego „Biology of Reproduction" i rozpowszechniona przez jeden z najpoważniejszych serwisów medialnych, BBC, można by potraktować to jako rynkową informację z „badań naukowych" sponsorowanych przez plantatorów orzechów włoskich. Nie wykluczając z góry, że tak właśnie jest, skutki takiej wiadomości łatwo sobie wyobrazić. Wpierw – zgodnie z obiektywnymi prawidłowościami ekonomicznymi – nasilone potrzeby zwiększają popyt. W krótkim okresie jego skokowy wzrost powoduje wzrost cen orzechów. W nieco dłuższym okresie zaczynają pojawiać się ich braki na rynku, czyli niedobory. W ślad za tym uruchomiona zostaje substytucja i zaczynają drożeć orzechy laskowe, nieco później może też orzeszki ziemne i migdały, których też już nie starcza do zapewnienia ciągłej podaży. I ani chybi, gdzieś tam ukazują się wyniki „badań naukowych", że te gatunki orzechów znakomicie wpływają na potencję… Na dłuższą metę zwiększane są areały uprawy tak pożądanych przez młodych mężczyzn orzechów włoskich. Z czasem odczuwalnie rośnie ich podaż, ale wtedy okazuje się, że tak naprawdę to nie ma żadnego przyczynowo-skutkowego związku pomiędzy zjadaniem garściami orzechów włoskich a „zdrowiem spermy". Znacząco więc spada popyt. W konsekwencji załamują się ceny i pojawia się kryzys nadprodukcji. Autorzy publikacji oraz ci w mediach, którzy latem 2012 roku ją nagłaśniali, nic sobie z tego nie robią i nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za „informację", której niby-racjonalne interpretacje z jednej strony przyczyniły się do serii bankructw plantatorów orzechów włoskich wokół Morza Śródziemnego i gdziekolwiek indziej, z drugiej zaś nie miały żadnego wpływu na zdolności reprodukcyjne młodych mężczyzn…

Ot, taka sobie historyjka, mógłby ktoś powiedzieć. Przecież orzechy włoskie to margines marginesu małej części fragmentu rynku towarów żywnościowych. Tak, ale podobnie działają mechanizmy na innych rynkach, w tym na tych wielkich, o ciągnionych olbrzymich konsekwencjach, jak chociażby na rynku zbóż czy ropy naftowej. W takich przypadkach następstwa stadnych reakcji konsumentów i producentów, dystrybutorów i magazynierów mogą wpierw przegrzać, a później znacząco pogorszyć koniunkturę, co ma wpływ na poziom dochodów i zatrudnienia. Czy zatem nie należy interweniować? Czy nie jest potrzebny regulator rynku? I któż by to miał być, jeśli nie rząd z jego instytucjami?

Bez wielkiej aparatury naukowej łatwo dostrzec, że problem sprowadza się do podwójnej asymetrii: informacji i interesów. Gdyby występowała pomiędzy nimi równowaga, nie mówiąc już o harmonii, moglibyśmy obejść się bez państwa, bo każdy uczestnik rynku wiedziałby tyle samo, czerpiąc wiedzę z ceny, która jakoby zawiera w sobie wszystkie informacje niezbędne do podjęcia racjonalnej decyzji. Przecież nie trzeba chodzić na uniwersytety, bo wystarczy pójść do dentysty albo warsztatu samochodowego, aby przekonać się, że po tamtej stronie transakcji wiedzą więcej. No a interesy to już na pewno mamy inne: my, by nam zęby i samochody nigdy się nie psuły, oni – by psuły nam się na tyle często, żeby popyt na ich usługi był niegasnący.

Rząd, podobnie jak rynek, występować musi przeto w podwójnej roli: musi być zarówno graczem, jak i sędzią. Jak to pogodzić, to jedno z głównych pytań ekonomii neoinstytucjonalnej, która podkreśla, że to właśnie instytucje – w znaczeniu nie organizacyjnym, lecz behawioralnym, czyli reguły rynkowej gry, zasady postępowania, prawo i regulacje stanowione przez państwo – są podstawą sprawnej gospodarki. Niestety, można ją źle uregulować. Narzekania konsumentów, a zwłaszcza producentów, na przepisy – nakazujące, zakazujące, ograniczające – są wieczne; były, są i będą. Etatyści bronią ich zawzięcie, z uporem godnym lepszej sprawy. Wolnorynkowcy, potępiając w czambuł rządowe regulacje, mają skłonność do wylewania dziecka z kąpielą. Natomiast rozsądni ekonomiści szukają złotego środka pomiędzy jak najdalej posuniętą swobodą gospodarczego działania a jak najmniej jej doskwierającą administracyjną regulacją.

Weźmy bankowość. Każdy rozsądny ekonomista czy polityk zgodzi się, że jej działalność musi być regulowana. Ale już nie zgodzą się oni między sobą co do tego, w jakim zakresie i za pomocą jakich instrumentów. Nieodzowny zatem jest arbitraż, który musi brać pod uwagę wydawałoby się oczywisty fakt, że ze swej natury bankowość uwikłana jest w ryzyko. Innymi słowy, nie ma bankowości bez ryzyka. I jest jakiś jego poziom, który może być tolerowany. Biorąc to pod uwagę, narzucane przez państwo regulacje nie powinny ingerować w dopuszczalny zakres bankowego ryzyka. Co zatem go wyznacza? Otóż banki powinny mieć swobodę ryzyka tak długo, jak naraża ono na ewentualne dodatkowe koszty wyłącznie ich właścicieli i akcjonariuszy oraz kadrę zarządzającą. Natomiast jeśli idzie o interesy klientów banków, zwłaszcza deponentów, oraz o interesy podatników, obowiązkiem państwa jest stosowanie takich regulacji, które przerzucanie na nich kosztów ryzyka utrudniają bądź, jeśli to możliwe, wykluczają.

Również w przypadku państwowego zaangażowania w gospodarkę działają – choć inaczej niż w czysto rynkowych realiach – partykularne grupy, które narzucają swoje interesy jako interes ogólnospołeczny. To, że ktoś jest ekonomistą rządowym, wcale nie oznacza, że musi reprezentować ogólnospołeczny interes. Różnie z tym bywa.

Z własnej praktyki politycznej – jako czterokrotny wicepremier i minister finansów – mogę dodać, że od kilkunastu członków mojej bezpośredniej ekipy (głównie wiceministrów w ważnych resortach gospodarczych oraz w administracjach wydających gros publicznych środków; jak pół żartem, pół serio napisała jedna z gazet, „wice-rząd wicepremiera") rygorystycznie wymagałem, aby wymuszali w swoich pionach realizację mojej linii reform strukturalnych i strategii rozwoju, a nie przynosili tego, co ich resorty nieustannie wyrzucały na wierzch jako recepty niby-zbawienne dla ogółu, choć faktycznie korzystne dla reprezentowanych przez nich sektorów i branż. Siła takiego wypychania na wierzch partykularnych spraw jest niesamowita! I to w każdej administracji, nie tylko w gospodarkach mniej czy bardziej scentralizowanych, jak współcześnie Chiny czy Iran, lecz także w tych dalece zliberalizowanych, jak USA czy Australia. Przykłady łatwo by mnożyć.

Nieustanna wędrówka pomiędzy Scyllą spontaniczności rynku a Charybdą państwowego sterowania – czyli tą słynną niewidzialną ręką rynku, sprowadzającą rzekomo samoistnie strumienie dochodów i zasoby majątku do stanu równowagi, oraz widzialną ręką rządowej interwencji, która pożądaną harmonię gospodarki ma zapewniać – nie ma końca. Ten dylemat wyraża coś więcej niż zaognione znowu, w związku ze współczesnym kryzysem, antagonizmy pomiędzy (neo)liberałami a interwencjonistami, zwolennikami wolnego rynku a rzecznikami jego państwowej (rządowej) regulacji. Otóż głębsze pokłady rozbieżności pomiędzy wartościami a koncepcjami polityki ekonomicznej, obserwowane na powierzchni zjawisk, tkwią w odmiennym podejściu do kwestii natury człowieka i jego zachowań w społecznym procesie produkcji, akumulacji, wymiany i konsumpcji. W tym, co robimy, kierujemy się przede wszystkim zachłannością i egoizmem czy solidarnością i altruizmem? Co tam – w tej ludzkiej duszy – gra pierwsze skrzypce: dobro czy zło?

Czy można zatem – jak chcieliby anarchokapitaliści i bliscy im neoliberałowie – zostawić człowieka i społeczeństwo z ich aktywnością gospodarczą im samym, bo sami najlepiej wiedzą, co jest dla nich dobre? A może konieczne jest mieszanie się władzy politycznej w to, co i jak się robi, aby ukrócać ekscesy szkodliwe dla innych podmiotów? Przecież w zasadzie każda aktywność gospodarcza przynosi również tzw. efekty zewnętrzne; bywa, że złe. Czy dać (naiwną) wiarę, że żaden człowiek nie wyrzuci śmieci za płotem swego obejścia, bo wszyscy sami się dostatecznie kontrolują i nie trzeba ich w niczym nadzorować? Albo czy założyć (też naiwnie), że firma mająca nawet nie monopolistyczną, ale dostatecznie silną pozycję na rynku, nie wykorzysta jej dla wyzyskania odbiorców dostarczanych przez siebie towarów?

A może jednak dla ładu społecznego nieodzowne jest wtrącanie się państwa po to, aby podmiotom skorym do niegodziwych z moralnego punktu widzenia, ale dla nich opłacalnych działań co najmniej utrudniać, bo całkowicie wyeliminować nie sposób, przerzucanie kosztów własnego pędu za jak największym zyskiem na innych – na dostawców i odbiorców, na konsumentów i klientów, na państwo, czyli na całe społeczeństwo, i na środowisko naturalne? Czy woda byłaby czysta i trawa zielona, gdyby nie rygorystyczne standardy ekologiczne, które egzekwuje państwo i międzypaństwowe porozumienia? Czy będzie czysto i zielono, jeśli i ta sfera zostanie skrajnie skomercjalizowana i pozostawiona swobodnej rynkowej grze odpadami, kwotami emisji, a zwłaszcza – co najbardziej dla niektórych opłacalne, choć niekoniecznie dla całej ludzkości – wyszukanymi finansowymi instrumentami pochodnymi?

Biblijna zasada „nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe", która nie tylko w chrześcijaństwie, ale i w innych religiach ma swoje odpowiedniki, to bardzo dobra reguła, godna wpajania wszystkim od najwcześniejszych lat. Warto ją powtarzać nie tylko na lekcjach katechezy i przy okazji strofowania brzdąców przez babcie, lecz również w szkołach biznesu i na przeróżnych zjazdach rozmaitych gremiów, gdzie przecież moralizowania też nie brakuje. Na organizowanych przez grube ryby finansjery ekskluzywnych obiadach, po 25 tysięcy dolarów za „zaproszenie", też. Jednakże, jak się okazuje, nawet powtarzanie czegoś przez tysiące lat nie starcza, aby przyniosło upragnione skutki. Zapoczątkowany onegdaj przez hedonistów i stoików spór, czy ludzi trzeba miarkować, czy też potrafią miarkować się sami, trwał będzie zawsze. Tym bardziej trzeba zachować się pragmatycznie, bo jedni i drudzy mają swoje racje, czyli nie jest ani tak, ani tak, lecz i tak, i tak. We wszystkich kulturach dobro nieustannie przenika się ze złem[14], a ich współistnienie jest jedną z głównych sił napędowych ruchów, które mają miejsce w gospodarce i których sens – a czasami bezsens – staramy się wpierw zrozumieć, a potem wykorzystać.

Przy tej okazji wyjaśnić trzeba istotną różnicę pomiędzy współczesnym liberalizmem a neoliberalizmem, ponieważ mylenie tych pojęć jest przyczyną wielu nieporozumień, nie tylko intelektualnych. Otóż na wartościach liberalnych, hołubiących wolność wszelką, także gospodarczą, można i warto budować lepszą przyszłość. Takie ideały, jak wolność, swoboda wyboru, demokracja, pluralizm, prywatna własność, przedsiębiorczość, rynek, konkurencja – to godne zabiegów pozytywy. Neoliberalizm natomiast, w sposób tyleż cyniczny, co skuteczny, eksploatuje te liberalne wartości, aby transferować dochody od większości średniaków i biedaków do mniejszości zamożnych i bogatych. Nie jest to podział rzędu 99:1, jak głoszą protestujący pod hasłem We are 99 percent, lecz bliższy 80:20, choć z pewnością ten szczytowy jeden procent wychodzi na neoliberalnej dystrybucji szczególnie lukratywnie.

Konfuzję powodować może i to, że na gruncie amerykańskich nauk społecznych pojęcie liberal ma pozytywny wydźwięk. „Liberalny" to postępowy, opowiadający się za wolnością, rynkową gospodarką i demokracją. Określenia neoliberal w zasadzie nie ma w obiegu, a jeśli jest używane, to bez negatywnej konotacji, którą nadajemy mu w Europie. W amerykańskiej literaturze neoliberalizm najczęściej określany jest jako współczesny leseferyzm albo neokonserwatyzm. Trzeba zatem zważać, aby nie pomylić neoliberalizmu (po europejsku) z liberalizmem (po amerykańsku). Tak więc, jeśli jakiś neoliberał leci do USA, to niech baczy, aby tak siebie nie określał w otoczeniu liberalnym, bo przez pomyłkę wpierw wezmą go w takim porządnym towarzystwie za swojego, a potem będą się dziwić, co też to on opowiada…

Neoliberalizm należy odróżniać także od libertarianizmu i, idąc jeszcze dalej, anarchokapitalizmu. Neoliberalizm jest bardziej niebezpieczny, gdyż jest wyrachowany i cyniczny, podczas gdy libertarianizm i anarchokapitalizm są przede wszystkim dogmatyczne oraz, mówiąc wprost, prymitywne. Tym pierwszym można się posługiwać, powodując wiele szkód ekonomicznych i społecznych, to drugie można wyznawać i naiwnie w nie wierzyć. Na gruncie praktycznym libertarianizm i anarchokapitalizm nie stanowią żadnego istotnego zagrożenia dla funkcjonowania gospodarki i jej rozwoju. Również w sferze intelektualnej, w odniesieniu do ekonomii jako nauki, nie ma się czego z tej strony obawiać. Inaczej jest z neoliberalizmem, który mąci w głowach niektórym ekonomistom i niesie z sobą duże ryzyko, grożąc kryzysowymi zaburzeniami, czego świat szczególnie doświadczył na przełomie pierwszej i drugiej dekady. Nie po raz pierwszy i najpewniej nie po raz ostatni.

Neoliberalizm nie po to tak walecznie zabiega o „małe" państwo, daleko posuniętą deregulację rynków finansowych i rozluźnienie rządowego nad nimi nadzoru, a także niskie podatki, by ułatwiać ekspansję gospodarczą i sprzyjać rozkwitowi uczciwej przedsiębiorczości, lecz przede wszystkim w celu przechwytywania jak największej części owoców wzrostu wydajności cudzej pracy, rosnącej wraz z postępem technicznym i organizacyjnym oraz coraz lepszymi kwalifikacjami pracowników.

Debata o wpływie systemu i polityki fiskalnej – o podatkach, transferach budżetowych, wydatkach publicznych – jest fascynująca, ale zarazem bywa zbyt emocjonalna i przez to pełna nieporozumień. Niestety, wiele z nich bierze się nie z mylnego formułowania celów gospodarowania, ale z ich celowo tendencyjnej interpretacji. Nikt głośno nie będzie mówił, że jest za dużymi nierównościami w podziale dochodów – i, konsekwentnie, z biegiem czasu, majątku – nawet jeśli dokonuje się to kosztem dynamiki gospodarczej, bo chodzi mu o jak największe wzbogacenie się. Będzie krzyczał, że mniejsze opodatkowanie napędza wzrost gospodarczy i na dłuższą metę poprawia się położenie materialne, jeśli nie wszystkich, no to prawie wszystkich. To jest nieprawda. A jeśli ktoś wie, że to nieprawda, a mimo to głosi takie poglądy, owijając je w pseudonaukową otoczkę, jest to kłamstwo, a nie błąd.

Od razu wypada dorzucić, że popadające w skrajność poglądy też mijają się z prawdą, bo nie mają racji ci – a więc mylą się lub kłamią – którzy przesadzają z zapędami egalitarnymi w imię źle interpretowanej społecznej równości, która może okazać się szkodliwa dla akumulacji kapitału i wzrostu gospodarczego.

Niekiedy tego rodzaju ekonomiczne kłamstwa same rzucają się ludziom w oczy, kiedy indziej sytuacja jest skomplikowana i niełatwo orzec, gdzie kończą się autentyczne profesjonalne kontrowersje i nieporozumienia, których przecież jest mnóstwo, a gdzie zaczyna celowa manipulacja opiniami w celu wywarcia wpływu na politykę gospodarczą. Weźmy żywo dyskutowaną w ostatnich latach kwestię dostosowania fiskalnego, które jest niezbędne w wielu krajach najwyżej rozwiniętych – od USA i Wielkiej Brytanii po Francję i Włochy, bo przecież to poważny problem nie tylko w Grecji i Hiszpanii. Nie ulega wątpliwości, że jest ono pożądane z punktu widzenia tworzenia przesłanek dla zrównoważonego wzrostu produkcji i konsumpcji. Konsekwentnie trzeba zmniejszać rozmiary nadmiernie rozdętych deficytów budżetowych i ograniczać ciążące gospodarce rozmiary długu publicznego. Jak to osiągnąć?

Neoliberalny ekstremizm powiada: ciąć wydatki! Ekstremizm socjalny powiada: zwiększyć podatki! Rozsądek podpowiada: szukać wypośrodkowanego rozwiązania, pamiętając o celach i rozważając dylematy na dłuższej ścieżce czasu. I tenże rozsądek prowadzi do naukowo udowodnionego wniosku, że w obecnych warunkach zbyt agresywne cięcia wydatków budżetowych powodują pogarszanie sytuacji, prowadząc do spadku tempa wzrostu lub nawet do recesji, a to zawsze utrudnia bilansowanie budżetu. Niejeden bogaty kraj doświadcza tego w latach 2012–13. Dzieje się tak dlatego, że cięcia wydatków publicznych pociągają za sobą spadek przychodów wielu podmiotów, co automatycznie powoduje spadek zgłaszanego przez nie efektywnego popytu; skoro nie ma komu sprzedać tego, co można wyprodukować – nie produkuje się. Siada dynamika, spada poziom produkcji, a w rezultacie zawęża się baza podatkowa (mniejsza produkcja, mniejsze obroty, mniejsze dochody, mniejsze zyski, mniejsze wpływy podatkowe), więc koniec końców tego rodzaju „dostosowanie fiskalne" w istocie nie dostosowuje sytuacji do wyzwań, ale może jeszcze bardziej ją pogorszyć, zwiększając deficyt budżetowy, zamiast go zredukować.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy obliczył, że radykalne zmniejszenie deficytu budżetowego poprzez cięcia wydatków głęboko wyhamowuje wzrost produkcji[15]. Redukcja deficytu budżetowego o 1 procent PKB pociąga za sobą spadek tempa wzrostu tegoż PKB aż o 0,9 do 1,7 procent; tak działa tzw. mnożnik. To bardzo dużo. Na tyle dużo, że czyni taką politykę dostosowawczą bezsensowną.

Skoro już to wiemy, wróćmy do alternatywy: czy ekonomiści, którzy nadal opowiadają się za szkodliwą z makroekonomicznego i ogólnospołecznego punktu widzenia polityką i radzą głęboko ciąć wydatki (im bardziej, tym niby lepiej), mylą się, czy kłamią? To bardzo trudno orzec, bo niejeden zaiste się myli, źle licząc, przyjmując błędne założenia czy też nie ogarniając kompleksu występujących współzależności. Polityczna inercja też swoje robi; skoro już ruszono tą drogą, to brnie się dalej. Ale niejeden po prostu kłamie, bo już pojął, że racji nie ma, jednak nadal promuje fałszywy pogląd albo ze względu na służenie niechętnym do płacenia większych podatków, albo z zacietrzewienia ideologicznego, albo ze względów psychologicznych, bo nie potrafi przyznać, iż nie miał racji. A rację ma ten, kto głosi, że w obecnych warunkach łatwiej zmierzać do konsolidacji finansów publicznych poprzez rozsądne zwiększanie wpływów podatkowych, bez szkodzenia przedsiębiorczości, aniżeli osłabiając możliwości jej ekspansji poprzez ograniczanie zagregowanego popytu, do czego prowadzi zbyt szybkie zmniejszanie deficytu budżetowego poprzez cięcia wydatków.

Co w tej sprawie mówi uczciwa ekonomia? Otóż pokazuje, że zmniejszanie zakresu budżetowej redystrybucji nie przyspiesza tempa wzrostu gospodarczego i tym samym, w dłuższych przedziałach czasu, nie podnosi ogólnego poziomu produkcji i konsumpcji. Nie przyczynia się także do wyższej stopy akumulacji w tych krajach, gdzie są niższe podatki dochodowe, gdyż utrzymuje się ona na tym samym mniej więcej poziomie w krajach ściągających zarówno więcej, jak i mniej podatków. Podobnie kształtują się również stopy bezrobocia i inflacji. Co zatem różni wysoko rozwinięte gospodarki o większej i mniejszej skali redystrybucji podatkowej? Przede wszystkim proporcje dochodowe. Tam, gdzie są większe podatki i wydatki, tam jest znacznie mniejsza skala nierówności w podziale, i odwrotnie: tam gdzie podatki są relatywnie niższe, skala nierówności dochodowych, i w konsekwencji majątkowych, jest większa. Natychmiast dodajmy, że porównawcze badania dowodzą, że tam gdzie jest mniej nierówności, tam jest wyższy poziom satysfakcji życiowej[16]. No, ale bogaci są trochę mniej bogaci i to martwi ich oraz rzeczników ich interesów…

Jeśli umownie przyjąć, że tzw. małe państwo (ang. small government) to gospodarka, w której wydatki publiczne oscylują wokół jednej trzeciej PKB, to spośród znaczących krajów zaliczyć tu można między innymi Stany Zjednoczone, Australię, Japonię i Szwajcarię. Gdy zaś jako „duże państwo" (ang. big government) potraktować gospodarki, w których instrumentami fiskalnymi redystrybuuje się około połowy produktu brutto, to w tej puli znajdują się między innymi Francja, Belgia, Holandia, Norwegia, Szwecja i Włochy. Spośród nich najbogatsza jest Norwegia, ale poziom dochodów we wszystkich tych krajach jest zbliżony. Podobnie jest w odniesieniu do pozostałych wskaźników informujących o dynamice gospodarki albo jakości kapitału ludzkiego, jeśli zaś występują różnice, to na korzyść „dużych państw" – na przykład skolaryzacja na szczeblu średnim w tej grupie jest o około cztery punkty wyższa niż w pierwszej (odpowiednio 93 i 89 procent). Co natomiast różni państwa „duże" od „małych", to podział dochodów. W tych drugich – o niższych podatkach i w związku z tym także mniejszych wydatkach publicznych – nierówności społeczne są większe, niekiedy znacznie.

Zanim ocenimy tę sytuację, musimy dokonać wyboru ideologicznego, a więc opowiedzieć się za wartościami, które nam przyświecają w społecznym procesie gospodarowania. Otóż jeśli ktoś uważa, że bez względu na inne okoliczności (a te, jak widzimy, dowodzą, że większa nierówność ani nie przyspiesza wzrostu gospodarczego, ani nie zwiększa zatrudnienia; ani nie zmniejsza inflacji, ani nie ogranicza bezrobocia; ani nie zmniejsza śmiertelności niemowląt, ani nie wydłuża życia[17]), im większe nierówności, tym lepiej, formułuje klarowny pogląd, z którym trudno się zgodzić. To są poglądy godne neoliberalizmu, a nie postępowej myśli społeczno-ekonomicznej i politycznej. Natomiast w ramach uczciwej ekonomii trzeba uznać, że tak długo jak mniej nierównomierny podział dochodów nie szkodzi efektywności, konkurencyjności i wzrostowi, albo wręcz im sprzyja, tak długo trzeba iść w tym kierunku.

O ile jeszcze przedmiotem ewentualnego wyboru ekonomicznego mogłaby być hipotetyczna sytuacja, w której świadome pozostawianie jakichś grup społecznych w tyle służy szybszemu wzrostowi gospodarczemu, to byłoby o czym dyskutować. O ile realnie istniałby wybór sytuacji cechującej się relatywnie większym zakresem nierówności, która skutkowałaby wyższym poziomem inwestycji decydujących o przyszłości, to byłoby się nad czym zastanawiać. O ile większy dystans pomiędzy bogatszymi i uboższymi faktycznie sprzyjałby poprawie kwalifikacji pracowników i większej konkurencyjności, byłoby nad czym rozmyślać. Ale tak nie jest. Tak więc nie ma ekonomicznego uzasadnienia system sprzyjający poprawie sytuacji materialnej nielicznej mniejszości kosztem większości i zarazem przyczyniający się do wolniejszego ogólnego tempa rozwoju.

Spójrzmy na sprawę obiektywnie, w ujęciu komparatystycznym, przez pryzmat najbardziej syntetycznej (co nie oznacza najlepszej) kategorii produktu brutto oraz najlepszej (co nie oznacza idealnej) miary nierównomierności dochodów, czyli wskaźnika Giniego. Im wskaźnik ten jest mniejszy, tym mniejszy jest zakres nierówności w podziale i odwrotnie. Gdyby wynosił zero – co nigdy się nie zdarza – występowałaby totalna urawniłowka, gdyby zaś sięgnął jedności, ktoś jeden otrzymywałby wszystko, a cała reszta nic. Dla zilustrowania rzeczywistości przytoczmy dane dla skrajnych przypadków na świecie. Najniższy Gini charakteryzuje Szwecję, gdzie w odniesieniu do dochodów dyspozycyjnych netto wynosi zaledwie 0,230, najwyższy zaś, 0,707, Namibię.

Kraje lokujące się na szczycie drabiny pod względem dochodu na mieszkańca charakteryzują się niskimi wskaźnikami Giniego: poza Szwecją wynosi on 0,251 dla Norwegii, 0,228 dla Danii, 0,250 dla Belgii oraz 0,252 dla Holandii. Dla porównania w krajach anglosaskich, o bardziej neoliberalnej polityce, wynosi on 0,372 w USA, 0,343 w Wielkiej Brytanii oraz 0,312 w Australii. I tu bardzo ważna uwaga. Otóż są to współczynniki odnoszące się do dochodu dyspozycyjnego netto, a więc pozostającego w gospodarstwie domowym po wszystkich potrąceniach i po uiszczeniu należnych państwu podatków oraz po uzyskaniu przez te gospodarstwa ewentualnych transferów korygujących w górę dochody pierwotne. Innymi słowy, jest to sytuacja już po fiskalnej redystrybucji, która wprowadza do struktury i proporcji dochodów istotne korekty. Zanim to miało miejsce, wskaźniki te dla Szwecji, Norwegii, Danii i Belgii wynosiły kolejno 0,447, 0,403, 0,419 i 0,481, natomiast dla USA, Wielkiej Brytanii i Australii odpowiednio 0,481, 0,498 i 0,460. Szczególnie dobrze ilustruje to porównanie USA i Belgii, gdzie po pierwotnym podziale dochodów, a więc w odniesieniu do ich poziomu brutto, wskaźnik Giniego był taki sam i wynosił 0,481. Po ingerencji fiskusa sytuacja stała się zgoła odmienna: w USA jest to nadal sporo, bo aż 0,372, podczas gdy w Belgii mało, bo już tylko 0,250. No i już wiemy, co się dzieje i o co chodzi. W pierwszym przypadku, gdzie ma miejsce większa nierówność dochodów, mamy do czynienia z „małym państwem", gdyż w USA skala wydatków publicznych z budżetu to 36 procent PKB, natomiast w drugim, tam gdzie jest „duże państwo", bo aż 51,2 procent PKB to wydatki publiczne, nierówności są znacznie mniejsze[18]. Pójdźmy dalej. W literaturze przedmiotu dyskutowany jest tzw. paradoks redystrybucji. Zgodnie z tym pozornym, jak się okazuje, paradoksem wysoki poziom wydatków państwowych (pomijamy tutaj skądinąd ważną kwestię, czy są to wydatki szczebla centralnego, rządowego, czy lokalnego, samorządowego) jest skutecznym instrumentem osiągania celów zamierzonych przez politykę gospodarczą w sferze podziału. Podział rynkowy z natury rzeczy skutkuje nierównością dochodów, często tak dużą, że nie jest to akceptowane. Wkracza zatem polityka, między innymi w formie wydatków publicznych, które mają podnieść w relatywnie większym stopniu finalne dochody dyspozycyjne, a więc i poziom konsumpcji ludności o mniejszych dochodach aniżeli tej z dochodami wyższymi. Paradoks redystrybucji powiada, że tak dzieje się również wtedy, kiedy grupy o wyższych pierwotnych dochodach otrzymują znaczącą część wydatków publicznych. W rezultacie relacje dochodów ulegają spłaszczeniu w większym stopniu, wskutek korzystania w różnym stopniu przez różne grupy dochodowe z wydatków publicznych aniżeli wskutek samych podatków.

Weźmy przykład. Relacja dochodów grupy A i B po pierwotnym podziale rynkowym wynosi 20:5. Fiskus potrącił tej pierwszej 40 procent dochodu brutto w postaci podatku, pozostawiając ją z dochodem netto w wysokości 12 jednostek. Druga grupa uiściła podatek w wysokości 20 procent, więc zostały jej netto 4 jednostki. Dysproporcja dochodów spadła z 4:1 do 3:1. Państwo interweniuje dalej; teraz wydaje publiczne pieniądze, które fiskus już pozyskał. Dla dobra publicznego, powiedzmy, że idą na wsparcie budownictwa mieszkaniowego. Korzystają z tego wszyscy – „bogaci" też. Rząd alokuje na ten chlubny cel wszystkie środki pochodzące z podatków w wysokości 9 jednostek (8 ściągniętych od zamożniejszych oraz 1 od uboższych podatników). Do grup bardziej zamożnych, które stać na budowę większej liczby większych domów i mieszkań, trafia 6 jednostek, a więc większość. Pozostałe 3 jednostki – a więc mniejszość redystrybuowanej kwoty – transferowane są do uboższych warstw, gdyż wznoszą one mniej powierzchni, często o niższym standardzie. Oczywiście podnosi się larum, że do bogatych dopłaca się więcej, a więc jawna niesprawiedliwość! Po obu seriach zabiegów redystrybucyjnych – po pobraniu podatków i zrealizowaniu wypłat – bogatsi mają dochód dyspozycyjny netto w wysokości 18 jednostek (20–8+6), natomiast mniej zamożni 7 (5–1+3). Niby paradoksalnie – no bo „bogatsi" dostają więcej – a końcowy efekt w sferze podziału dochodów dyspozycyjnych netto jest taki, że wielokrotność tychże dochodów w rękach grup A i B spada z 4,0 (bo było 20:5) do 2,57 (bo jest 18:7). Nierówności zostały zmniejszone, choć większość wydatków publicznych trafiła do zamożniejszych grup ludności. I to właśnie jest paradoks redystrybucji.

Nie trzeba dodawać, że podobna korekta byłaby na taką skalę niemożliwa, gdyby opodatkowanie zamożniejszych grup wynosiło, dajmy na to, 15, a nie 40 procent, a polityka wciąż chciałaby alokować 3 jednostki na wsparcie uboższej ludności. I nie trzeba również dodawać, że w przykładzie występują jedynie dwie grupy, podczas gdy w rzeczywistości jest ich wiele, znajdują się w różnym położeniu materialnym przed i po redystrybucji, często ktoś inny płaci podatki, a jeszcze ktoś inny czerpie korzyści z wydatków publicznych. Nigdy nie są to transfery dokładnie w tę i z powrotem, bo to nie miałoby sensu. W świecie rzeczywistym, w szczególności w krajach rozwiniętych, aż trzy czwarte ostatecznego efektu redystrybucyjnego to skutek wydatków publicznych, a tylko jedna czwarta – podatków. To pokazuje, jak ważne jest rozsądne adresowanie wydatków publicznych i efektywne zarządzanie nimi. Tym bardziej zdumiewa, że strona podatkowa finansów publicznych nieustannie zajmuje więcej uwagi i wywołuje dużo większe emocje niż jej strona wydatkowa. Naturalnie, poza postulatami typu „ciąć wydatki". Poprzez poprawę administrowania na tym polu można osiągnąć sporo w sferze polityki społecznej, w niejednym przypadku równocześnie redukując podatki. I tędy droga na przyszłość.

Parę minionych dekad pokazało w całej rozciągłości mizerię neoliberalizmu, najpełniej w kluczowych gospodarkach po obu stronach Atlantyku – tak w Stanach Zjednoczonych, jak i w Wielkiej Brytanii. I to nie tylko z punktu widzenia niesprzyjającego zrównoważonemu rozwojowi podziału dochodu, lecz także pod kątem dynamiki produkcji. Nic przeto dziwnego, że to właśnie stamtąd – z USA – wyszedł kryzys lat 2008–13. Trzeba mieć przy tym świadomość, że dobiegający nas stukot to odgłos wbijania przedostatnich gwoździ do trumny neoliberalizmu. By były to gwoździe ostatnie, nie wystarczy krytyka, nawet najbardziej druzgocąca. Potrzebne jest coś więcej: odmienna wizja i twórcza strategia gospodarczej przyszłości świata. By taka strategia zaistniała, nieodzowna jest stosowna teoria ekonomiczna; to warunek konieczny, aczkolwiek niewystarczający, aby skutecznie uprawiać postępową politykę społeczno-gospodarczą.

No dobrze, zapytać może ktoś, ale dlaczego ekonomia ma być postępowa? Przecież masa ludzi od czasu do czasu opowiada się w wyborach za partiami, które nawet w swych nazwach obnoszą się z określeniem „konserwatywna". Czy my zaiste chcemy postępu?

I tym razem, podobnie jak w wielu innych okolicznościach, jest to kwestia definicji. Warto pamiętać: zanim się o coś pokłócimy, wpierw to zdefiniujmy.

Z jakże ważną materią postępu rzecz jest dodatkowo skomplikowana, ponieważ integralnie łączy się z wyznawanymi wartościami. Co dla kogoś jest postępowe, dla kogoś drugiego może być wstecznictwem. Rozwój spółdzielczości to przejaw postępu czy zacofania? Rządowa kontrola cen usług telefonii bezprzewodowej to wyraz rynkowego konserwatyzmu czy społecznego postępu? Związki partnerskie (i ich ekonomiczne następstwa, na przykład specyficzne ulgi podatkowe) to wyraz postępu czy Sodoma i Gomora? A nade wszystko maksymalizacja tempa wzrostu produkcji: czy to aby na pewno postęp? Przyjmijmy, że postęp gospodarczy wyraża się w takich zmianach strukturalnych, instytucjonalnych i kulturowych, dokonujących się poprzez zmiany w ilości (w obu kierunkach) oraz jakości produkcji dóbr i świadczenia usług, które dźwigają na wyższy poziom całokształt szeroko pojmowanego układu gospodarczego i dzięki zaspokajaniu potrzeb poprawiają stan satysfakcji społeczeństwa w długim okresie, uwzględniając potrzeby przyszłych pokoleń. Ekonomia dlatego ma być postępowa, że postęp jest źródłem i warunkiem satysfakcji społecznej.

Tak więc sprawa jest i na zawsze pozostanie dużo bardziej skomplikowana, niż mogłoby się to wydawać na pierwszy rzut oka. Ścierają się tutaj wartości i interesy, czas doraźny i przyszły, dobro i zło, wiedza i wierzenia, a nade wszystko konserwatyzm i postępowość, skądinąd niesłusznie i zbyt często utożsamiane z prawicą i lewicą. Można być w różnych miejscach politycznego spektrum, ale warto stać po stronie postępu, a nie zachowawczości czy, jeszcze gorzej, reakcyjności.

To, za czym się opowiadamy i jak postępujemy, nie jest wyłącznie kwestią tkwiącej w ludziach dychotomii dobra i zła. Każdy – no, prawie każdy, bo pewnie nie Matka Teresa i może Ty też nie – ma w sobie coś, jeśli nie od razu z Dr. Hyde'a i Mr. Jekylla, to z istoty ludzkiej, która, choć sama nie kradnie, nie szuka do późnej nocy właściciela znalezionych na ulicy dziesięciu złotych. Iluż z nas nie płaciłoby dobrowolnie, bez państwowego przymusu, podatków wnoszonych na rzecz wspólnego przecież dobra (acz neoliberał powie, że płaci się po to, aby było z czego marnować pieniądze podatnika, o które on niby się troszczy…). Iluż klientów z przyjemnością opuszczałoby sklep, nie zapłaciwszy rachunku, gdyby nikt nie baczył, co wynoszą. Iluż spośród nas sądzi, że piractwo i gwałcenie praw autorskich to ekonomicznie rozsądne, wręcz godne pochwały zachowania. Uważam jednak – pomimo wielu przypadków niecności i podłości, karygodnej zachłanności i wołającej o przysłowiową pomstę do nieba niesprawiedliwości – że ludzie ze swej natury są uczciwi i w swej aktywności gospodarczej potrafią myśleć o czymś więcej niż o czubku własnego nosa, że nie mają niepohamowanej skłonności do zaspokajania swoich potrzeb bez oglądania się na innych czy wręcz ich kosztem, że jak trzeba, potrafią być solidarni. Ludzie to zwierzęta społeczne, a nie dzikie.

Twierdzę, że jest tak w odniesieniu do przytłaczającej większości ludzi. Sądzę, że nawet na nowojorskiej Wall Street i w londyńskim City bynajmniej nie wszyscy wyznają zasadę greed is good – chciwość jest dobra. Ale wiem, że siła neoliberalizmu i jego korzystna dla jednych, a zarazem – i w związku z tym – kosztowna dla innych atrakcyjność bierze się właśnie stąd, iż niektórzy kierują się zachłannością i egoizmem. Jeśli nie „po trupach", to na pewno po stratach innych. I to bez skrupułów. Neoliberalizm bowiem ze swej istoty jest nieuczciwy, gdyż nie służy poprawie efektywności i zwiększaniu masy wartości do podziału, lecz będąc równocześnie ideologią, systemem ekonomicznym i sposobem uprawiania polityki gospodarczej, służy wzbogacaniu jednych kosztem drugich. Oczywiście, jak najbardziej legalnie, co nie oznacza, że moralnie. I dlatego trzeba stawić mu czoła. I dlatego niezbędny jest państwowy interwencjonizm. I dlatego ekonomia musi po części wrócić do swego nurtu moralnego, od którego odeszła zbyt daleko.

To nie dlatego neoliberalna dewiacja gospodarki rynkowej czyni z państwa „wroga publicznego numer jeden", że niby hamuje ono rozkwit prywatnej przedsiębiorczości, ale z tej przyczyny, iż rządowe interwencje utrudniają neoliberalizmowi realizację jego misji, która ma z dobrobytem społecznym tyle wspólnego, ile wyzysk ze sprawiedliwym podziałem. Chyba nikt przy zdrowych zmysłach nie oczekuje, że neoliberałowie przyznają się publiczne do swoich rzeczywistych intencji i faktycznych interesów realizowanych w procesie gospodarczym. Można być, niestety, nieuczciwym, ale po co być głupim i się do tego jeszcze przyznawać? Jedna czy dwie szczere i samokrytyczne książki onegdajszych neoliberałów[19] nie zmieniają istoty rzeczy, podobnie jak skrucha jednego czy dwu kolumbijskich mafiosów nie zmieniła ich kraju w ostoję moralności. Zło w procesach gospodarczych muszą obnażać inni, a nade wszystko konieczne jest funkcjonowanie sprawnych instytucji wymuszających etyczne zachowania, skoro nie każdego na nie stać i niejednemu najzwyczajniej się one nie opłacają.

I właśnie to – prywata, chciwość i nieuczciwość, choćby na małą skalę – stanowi jedną z fundamentalnych przyczyn, dla których gospodarki nie można pozostawić samej sobie. Potrzebna jest polityka. Chodzi tu, rzecz jasna, o politykę jako sposób rozwiązywania problemów ekonomicznych, a nie o politykę jako walkę o władzę czy też – jeszcze gorzej – politykę w kategoriach kto z kim, kto kogo, kto za ile. To ciekawe, że po polsku na oba te pojęcia – politykę jako rozwiązywanie problemów i politykę jako walkę o władzę – mamy to samo słowo, podczas gdy język angielski odróżnia obie kategorie, jest tam bowiem i policy, i politics.

Ale jest i druga zasadnicza przyczyna, już niezwiązana z etyką – z której notabene zrodziła się parę wieków temu ekonomia – lecz z pragmatyką i skutecznością. Otóż gdyby nawet wszystkie podmioty były w swej aktywności gospodarczej racjonalne (racjonalność mikroekonomiczna), to suma indywidualnych racjonalności bynajmniej nie daje racjonalności makroekonomicznej i ogólnospołecznej. Co więcej, nawet gdyby tak było (co błędnie zakłada klasyczna szkoła ekonomii liberalnej), to suma racjonalności gospodarek narodowych (skala makroekonomiczna) nie daje racjonalności globalnej, czyli ogólnoświatowej, planetarnej. Zabiegi o minimalizację zakresu nieracjonalności globalnej to główne wyzwanie ekonomii i polityki gospodarczej w XXI wieku, chyba że ktoś przyjmuje, iż globalizacja jest procesem odwracalnym. Nie jest.

Mamy tu do czynienia z tzw. błędami złożenia, i to dwojakiego rodzaju: pierwszego stopnia (suma racjonalności mikroekonomicznych nie składa się automatycznie na racjonalność makroekonomiczną) oraz drugiego stopnia (suma racjonalności makroekonomicznych nie składa się na racjonalność megaekonomiczną). Aż strach pomyśleć, co to będzie za parę tysięcy lat, jak pojawi się problem racjonalności międzygalaktycznej, której z pewnością nie zapewni suma racjonalności planetarnych…

Żeby było jeszcze ciekawiej – i, niestety, trudniej – coraz wyraźniej widać, że nadeszły czasy gospodarki, którą określam jako poPKBowską (ang. beyond GDP economy). A poPKBowska gospodarka wymaga poPKBowskiej ekonomii (ang. beyond GDP economics) i poPKBowskiej polityki gospodarczej (ang. beyond GDP economic policy). Na tym polu pojawia się coraz więcej fascynujących kwestii. W szczególności zasadniczej debaty domaga się sprawa celów aktywności gospodarczej człowieka, społeczeństwa i ludzkości. Przecież to nonsens utrzymywać nadal, że jest nią maksymalizacja produkcji, z reguły mierzona w skali makro poziomem PKB, produktu krajowego brutto, i tempem jego wzrostu, a w skali mikro sprowadzana do maksymalizacji zysku z zaangażowanego kapitału. Tu niezbędny jest przełom w myśleniu, gdyż od tego, co i jak się mierzy, zależy, dokąd i jak się zmierza. Zdumiewać powinno, jak to jest możliwe, że pomimo szeregu alternatywnych miar postępu społeczno-gospodarczego nadal tkwimy w gorsecie wąskiej miary produktu brutto, który zupełnie pomija niejeden istotny aspekt społecznego procesu reprodukcji. Nie tylko dlatego że względnie łatwo go obliczyć, z pewnością dużo łatwiej niż szczęście, zadowolenie, dobrostan, dobrobyt. Kategoria PKB gubi z pola widzenia tak elementarne kwestie, jak relacje podziału, zasoby czasu wolnego, stan środowiska naturalnego, subiektywne poczucie szczęścia, które muszą być elementami rachunku ekonomii rozwoju w przyszłości.

Nawet jeśli ktoś nie jest profesjonalnym ekonomistą, od razu widzi, że jeżeli maksymalizowaną funkcją celu przestaje być ilość – te kilogramy, metry, litry i sztuki, kiedyś wina i płótna, potem węgla i stali, współcześnie samochodów i iPodów, z czasem drukarek 3D i modyfikatorów genetycznych – czy też wyrażona w pieniądzu wartość produkcji, to inaczej patrzymy na ekonomiczne przedsięwzięcia. Jak można w ocenie sytuacji gospodarczej pomijać wartość czasu wolnego od pracy (i dojazdów)? Jak długo można tkwić w ułudzie, że Amerykanie mają dużo wyższy standard życia, bo ich PKB na mieszkańca sięga 50 tysięcy dolarów, podczas gdy na głowę Francuza wynosi on tylko około 70 procent tej sumy, skoro ci pierwsi pracują na swój dochód 1787 godzin rocznie, a ci drudzy zaledwie 1476? Gdyby Francuzi pracowali ze swoją godzinową wydajnością pracy tyle samo czasu co Amerykanie, to ich dochody byłyby zaledwie o 10 procent niższe. Wolą mieć mniej pieniędzy, ale za to więcej czasu na ich wydawanie. Wcześniejszy fajrant, szybciej weekend, dłuższe wakacje, wcześniejsza emerytura – to robi różnicę, czyż nie? Czas to pieniądz w obie strony. Więcej pracujesz, więcej zarabiasz, ale mniej pracujesz, to więcej masz czasu, a czas wolny jest wartością samoistną. Tym większą, im lepiej ktoś potrafi go wykorzystywać ku swej życiowej satysfakcji.

Dochód narodowy wyrażony za pomocą parytetu siły nabywczej, w skrócie PSN (ang. purchasing power parity, PPP), jest lepszą miarą służącą do międzynarodowych porównań, gdyż informuje o tym, ile naprawdę jest wart, zważywszy na poziom i strukturę cen. Dochód według PSN odpowiada na pytanie, ile za jego jednostkę można kupić w porównaniu z warunkami cenowymi panującymi w kraju dolara amerykańskiego, w USA. Jeśli, na przykład, w Polsce za 1000 złotych można kupić tyle samo, średnio licząc, co w USA za 455 dolarów, to 1 dolar jest wart według PSN 2,2 złotego, a nie tyle, co aktualnie na rynku. I tak, PKB na mieszkańca Polski liczony według kursu rynkowego w roku 2011 wynosił około 13 500 dolarów, a według PSN było to o połowę więcej – 20 600 dolarów. Ta druga miara jest bardziej adekwatna, gdyż w polskich realiach dolar z punktu widzenia jego rzeczywistej siły nabywczej jest wart około jednej trzeciej mniej, niż wynosi jego bieżący kurs rynkowy. Patrząc w drugą stronę, nabywczo złoty jest wart około 45 centów, a nie około 30, jak to wynika z kursu rynkowego. Nie trzeba dodawać, że dochód liczony według kursu zmienia się nieustannie, bo w warunkach płynności bez przerwy zmienia się kurs, natomiast mierzony PSN zmienia się w zależności od różnic w wydajności pracy i od zróżnicowania stóp inflacji. Bywają kraje, gdzie relacje te są dużo większe i sięgają nawet 25:1. Oznacza to, że w takim kraju za równowartość jednego dolara w miejscowej walucie można kupić tyle, ile w USA za 25 dolarów. Tak może być na przykład przy porównaniu Kuby i USA. I to wyjaśnia, „jak można żyć za 10 dolarów?!". Za 10 się nie da, ale za faktyczną równowartość 250 już biedę klepać można.

Polacy na swój przeciętny PKB w wysokości 20 tysięcy dolarów według PSN pracują rocznie aż 1937 godzin, a więc średnio tygodniowo klasyczne 40 godzin, jeśli przyjąć, że cztery tygodnie rocznie urlopują i świętują. Pod tym względem w gronie 34 krajów członkowskich Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, OECD, biją nas tylko ubożsi od nas Węgrzy, Chilijczycy i Meksykanie, i – tak, tak! – ci „leniwi" Grecy, pracujący rocznie średnio po 2032 godziny, a więc o prawie 100 godzin dłużej niż Polacy.

To wszystko ma kolosalne konsekwencje dla gospodarowania, zwłaszcza w społeczeństwach zamożnych, gdzie w przyszłości coraz większa część rezultatów rosnącej wydajności pracy będzie szła na zwiększenie zasobów czasu wolnego, a nie na przyrost dochodów. Coraz więcej znaczyć będzie to, co się dzieje poza PKB, wokół niego, a nie w nim i z nim samym. Nie tylko w odniesieniu do dychotomii czas pracy–czas wolny, lecz także w odniesieniu do kultury, środowiska naturalnego, jakości usług niematerialnych, łącznie z satysfakcją (bądź jej brakiem) z reżimów politycznych. I dlatego potrzebna jest ekonomia poPKBowska. Przydałaby się w tej materii wręcz myślowa rewolucja, ale inercja – i, jak zawsze, czyjeś interesy – skazuje nas na długookresową ewolucję.

Ekonomii zagrażają rozmaite niebezpieczeństwa. Pojawia się ryzyko zbyt daleko posuniętych i nader wąskich specjalizacji, parających się trzeciorzędnymi kwestiami, na które szkoda czasu tęgich głów. Ale dostrzec też można tendencję do wpierw rozłażenia się ekonomii na boki, a potem próby wtłoczenia jej w nurt zagadnień, które, choć skądinąd interesujące, bynajmniej nie muszą stanowić osobnych gałęzi ekonomii jako takiej. To dobrze, że z czasem wyodrębniły się z ekonomii – a poniekąd w jej ramach – takie dyscypliny, a raczej interdyscyplinarne studia, jak finanse, zarządzanie, ekologia czy polityka publiczna. Nie należy jednak mnożyć bytów, skoro da się badać ważkie kwestie w tych granicach merytorycznych i metodologicznych, które sobie nakreśliliśmy.

Ale czy jest sens tworzyć odrębną gałąź ekonomii poświęconą gospodarczym aspektom starzenia się i starości? Już proponuje się nazwać ją „ekonomią siwych włosów" (ang. silver economy), aczkolwiek niejeden z nas, zwłaszcza mężczyźni, zanim posiwieje, to wyłysieje… Przecież ekonomia i bez tego jest na tyle pojemna, że można badać – i bada się – rozmaite aspekty funkcjonowania gospodarstw domowych i całej gospodarki narodowej, zachowania konsumenckie i działanie rynku usług, finanse publiczne i funkcjonowanie ochrony zdrowia pod kątem specyficznych potrzeb i charakterystyki tego segmentu całej gospodarki i tej grupy całego społeczeństwa.

Albo czy uzasadnione jest wyodrębnianie jako osobnej interdyscyplinarnej, acz z ekonomicznym trzonem, dziedziny w postaci tzw. ekonomii uwzględniającej równość płci (ang. gender studies)? Pojawiają się pozycje wyspecjalizowanej literatury przedmiotu głoszące bez mała konieczność stosownego ukierunkowania ekonomii, tzw. engendering of economics. Już się boję, że pojawi się w polskim żargonie ekonomicznym – już i tak dość zachwaszczonym rozmaitymi amerykanizmami – kolejny neologizm, chociaż nie wiem, czy będzie się pisał z polska „udżenderowienie ekonomii", czy też z angielska „engenderyzacja ekonomii". Paskudztwo!

Zaraz, zaraz!, ktoś powie. Management też kiedyś mógł wydawać się okropnością, a teraz jest terminem powszechnie akceptowanym, choć zdecydowanie wolę polskie „zarządzanie" albo „nauka o zarządzaniu". Miejmy wszak nadzieję, że podobnie nie będzie z „udżenderowieniem" albo „engenderyzacją"… Tak jak w zasadzie udaje się nam bez „ekonomii rasowości", chociaż badamy ekonomiczne położenie różnych ras i grup etnicznych w wielokulturowych społeczeństwach, czy też „ekonomii preferencji seksualnych", choć studiujemy rozmaite zagadnienia gospodarcze – zwłaszcza w odniesieniu do stosunków podziału i konsumpcji – i pod tym kątem.

Miałem okazję wygłosić wykład inaugurujący konferencję, która odbywała się pod przydługim tytułem Economic Crisis in Europe: Towards Gender-Equitable Macroeconomic Policy-making and Economic Governance. Sami organizatorzy mieli trudności z przetłumaczeniem go na język polski. W końcu wyszło tak: Kryzys ekonomiczny w Europie i na świecie: inicjatywy na rzecz polityki makroekonomicznej i zarządzania uwzględniające perspektywę równości płci. Jestem za. Nie za tytułem, lecz za równością płci, przejawiającą się w równości szans i miar, ale mam wątpliwości co do zasadności engendering of economics, czyli rozdrabniania ekonomii na drobne według klucza płci. Tak jak nie widzę przeszkód, aby nowoczesna ekonomia równie dobrze służyła dorosłym jak i dzieciom, tak nie widzę barier dla jej przydatności do rozwiązywania w takim samym stopniu gospodarczych problemów pań i panów. Tak jak można uwzględniać w ekonomicznym dyskursie wartości a to chrześcijańskie, a to islamskie, innym razem buddyjskie lub hinduistyczne, tak można poświęcić dostatecznie wiele uwagi kwestii, co szczególnego do gospodarki wnoszą i co z niej wynoszą kobiety. Albo dzieci. Albo ludzie starsi.

Nie dajmy się zwariować. Ekonomia to najbardziej wszechstronny i obejmujący najszerszy zakres zagadnień przedmiot wśród nauk społecznych, a może w ogóle nauk wszelakich. Ale nie jest to nauka o wszystkim i równie ważne jak to, czym się zajmować, gdy się ją uprawia, jest to, czym się nie zajmować. Bynajmniej nie należy dążyć do jakiejś „teorii wszystkiego" albo „ekonomii każdego aspektu", bo wtedy można zejść na manowce. Nie jest nam potrzebna ekonomia wszystkich pytań i odpowiedzi, all-inclusive economics. Pozostawmy innym uczonym, co im przynależy, bo sami i tak dostatecznie dużo nie wiemy i nie rozumiemy. Nie ma teorii wszystkiego, co się dzieje w gospodarce i społeczeństwie, ale jakże potrzebna jest dobra teoria objaśniająca nam, co od czego faktycznie zależy w wieloaspektowym procesie gospodarowania. Teorię wszystkiego pozostawmy tam, gdzie przynależy – w sferze iluzji. Albo dowcipu. Jak na rysunku, który rozbawiony zapamiętałem: oto na kampusie idą obok siebie rozdyskutowani dwaj leciwi profesorowie, a przed nimi przechodzi wielce atrakcyjna młoda studentka. Na to jeden profesor powiada do drugiego: „Patrz! Idzie teoria wszystkiego!". Jeśli zwolennicy wyodrębniania gender studies woleliby opowiadać tę dykteryjkę, zamieniając jej bohaterów płciami – wolno.

Minęły bezpowrotnie czasy, kiedy siedząc w swym gabinecie, wielki uczony mógł tworzyć nową teorię, która rewolucjonizowała myślenie o gospodarowaniu. To było możliwe w wiekach XVIII i XIX, może jeszcze ostatni raz w wieku XX, za czasów Keynesa, ale nie jest już realne w wieku XXI. Fundamentalne dzieło, które wywarło największy wpływ na ewolucję myśli ekonomicznej w XX wieku, to napisana w roku 1935 i opublikowana rok później praca Keynesa o mechanizmach funkcjonowania gospodarki rynkowej i sposobach oddziaływania na koniunkturę gospodarczą[20]. Teraz, ze względu na olbrzymie zróżnicowanie gospodarczej materii, nie mógłby napisać takiego dzieła albo zatrzymać musiałby się na zbyt wysokim stopniu uogólnień. Analogie do innych dyscyplin rzucają się tu w oczy, bo to też nie czasy Edisona czy Eastmana, to nie czasy wynalazków geniuszy z garażu, lecz wielkich centrów badawczo-rozwojowych i interdyscyplinarnych, ogromnych, drogich, wieloletnich programów. Ale przebłyski geniuszu zawsze się zdarzają i wielce się przydają. Jeśli pojawiać będą się również na niwie ekonomii – dobra nasza.

Z tych rozważań nieodparcie płynie wniosek, że ekonomia przyszłości musi być heterodoksyjna. Czasy ortodoksji, wyrażające się w homogenicznych szkołach ekonomii, w jednoznaczności głoszonych tez, minęły bezpowrotnie. Ekonomiści, którzy krnąbrnie upierają się przy swoich modelach, jako jedynie słusznych i, co gorsza, mających zastosowanie do każdej na pozór podobnej sytuacji w czasie i przestrzeni, coraz częściej nie mają racji. Skomplikowała się badana materia – otaczająca nas zewsząd rzeczywistość środowiskowa, gospodarcza, społeczna, kulturowa i polityczna, a także technologiczna – komplikują się przeto i występujące w jej obrębie zależności, które chcemy zrozumieć i próbujemy opisać. Ogarnięcie tego, co się dzieje, wymaga wielowątkowości, odejścia od tradycyjnej ekonomii głównego nurtu (niektórzy z lubością używają w tym miejscu anglicyzmu – ekonomia mainstreamowa, choć „Polacy nie gęsi, iż swój język mają"), czyli właśnie heterodoksji w miejsce zużytej ortodoksji. Już nie ma starych, świętych kanonów, rzeczywistość bowiem zmieniła się jakościowo.

Ekonomia przyszłości w coraz mniejszym stopniu będzie zmatematyzowana i sformalizowana, a w relatywnie rosnącym zakresie będzie osadzona w kontekście kulturowym. W akademickich podręcznikach wieku XXI proporcje słów i wzorów oraz narracyjnych wywodów i wykresów będą zmieniać się na korzyść tych pierwszych – odwrotnie niż działo się w wieku XX. Na wydziałach ekonomii i w szkołach biznesu trzeba wykładać więcej antropologii i kulturoznawstwa. Nie kosztem matematyki i ekonometrii, lecz obok nich. Ta opinia w przyszłości będzie coraz bardziej oczywista; dzisiejsza sugestia stanie się jutrzejszym kanonem.

Niektórzy ekonomiści szczególne nadzieje pokładają w sprzęganiu ekonomii behawioralnej z tradycyjną makroekonomią, widząc w tej pierwszej instrument doskonalenia tej drugiej. Jeśli wyłoni się z tego coś praktycznie twórczego, być może mniej będzie pomyłek w polityce makroekonomicznej. Ale może też zrodzić się jakiś ekonomiczny Frankenstein, który będzie nas prowadził na manowce. Nie od dziś i nie od wczoraj uważam, że bez lepszego zrozumienia behawioralnych przesłanek braku racjonalności nie da się ogarnąć podłoża błędów w polityce gospodarczej. Jednak nie mam też wątpliwości, że nie da się jej tak ustawić, aby decyzje polityki optymalizować w oparciu o behawioralne modele opisujące racjonalność i nieracjonalność zachowań. Dobry makroekonomista potrafi wyjaśnić, na czym polegały błędy amerykańskiego banku centralnego Fed (skrót od ang. Federal Reserve System, czyli System Banków Rezerwy Federalnej), które nie zablokowały narastania przesłanek kryzysu gospodarczego, jak i taką politykę prowadzić, aby uniknąć podobnych wpadek w przyszłości, bez opierania się na wyrafinowanych modelach behawioralnej ekonomii. Kolejny raz może nam grozić przerost formy nad treścią.

Kusi ekonomistów behawioralnych, aby przyjąć, że skoro jakże często nie jesteśmy racjonalni, to zamiast upierać się przy tym, iż racjonalni być powinniśmy, i czynić teoretyczne uogólnienia przy takim założeniu, warto spróbować modelować alternatywne teorie nieracjonalnych czy nie do końca racjonalnych zachowań. Sprzyjać temu może komputeryzacja wykorzystująca więcej lepszych danych z jednej strony oraz dorobek innych nauk, od fizyki do neurologii (ang. neuroscience), z drugiej. Zrodzić z tego może się neuroekonomia. Tylko się nie denerwujmy…

A może w przyszłości ekonomia teoretyczna stawać się będzie po prostu instrumentem ekonomii empirycznej? Czy podążamy w takim kierunku? Coraz więcej jest sytuacji, w których nie trzeba czynić założeń co do przedmiotu badań, ponieważ można oprzeć się na bogatej faktograficznej empirii. W USA powiadają, że wszystkie informacje można znaleźć gdzieś na którymś twardym dysku. Tak naprawdę to nawet tam jeszcze nie wszystkie – i wciąż jakże często nie wiadomo, na którym dysku – ale pola empirycznych badań w porównaniu z tym, co było i jest, niepomiernie się rozszerzają.

Skądinąd jest interesujące, jak historia zatacza koło i znowu, podobnie jak w czasach centralnego planowania, lokuje się duże nadzieje w gigantycznych możliwościach superkomputerów. Podczas gdy już coraz trudniej spotkać weteranów czasów scentralizowanej gospodarki nakazowej – marzących onegdaj o takich mocach obliczeniowych, jakie współcześnie ma superkomputer Titan, które mogłyby służyć optymalnemu planowaniu – pojawia się coraz więcej ekonomistów przekonanych, że scentralizowane obliczenia komputerowe będą w przyszłości służyć ograniczaniu, a nawet eliminowaniu ułomności rynku. W jakiejś mierze tak będzie, ale nie należy po tym kierunku ewolucji myśli ekonomicznej obiecywać sobie zbyt wiele, bo komputery będą liczyć, a ekonomiści znowu się przeliczą.

Pewne rzeczy trzeba zaobserwować, inne policzyć, a jeszcze inne wydumać. Znaczący ekonomista swoich czasów Vilfredo Pareto (1848–1923), do dorobku którego jeszcze współcześnie sięgamy, mawiał, że jak nie zna ceny pomidorów – który to parametr potrzebny mu był do rozwiązania skomplikowanego wielopoziomowego układu równań – to się nad tym nie głowi, tylko wysyła gosposię na targ, by sprawdziła, po ile są te pomidory. Teraz już nie wystarczy spojrzeć na rynkowe notowania, potem wrzucić dane do wyrafinowanego modelu komputerowego i upierać się przy wynikach. Trzeba też wątpić i nieustannie krążyć między empirią a teorią, nie tylko wiedząc, jak się liczy, lecz też nie zapominając, co i po co się liczy.

Stąd już niedaleko do kolejnego spostrzeżenia. Ekonomia musi być interdyscyplinarna. Stwierdzenie to może na pierwszy rzut oka razić. Jak to, dyscyplina ma być interdyscyplinarna? Tak, tyle że może od teraz wypada mówić nie tyle o ekonomii jako dyscyplinie nauk społecznych, ile po prostu o interdyscyplinarnej ekonomii albo, jak kto woli, o interdyscyplinarnym podejściu do badań procesów gospodarczych. A to dlatego że wiele – coraz więcej – dzieje się na stykach. I tam jest najciekawiej. Na styku gospodarki i społeczeństwa, które badają socjologia, psychologia społeczna, antropologia, historia, na styku społeczeństwa i polityki, którą badają nauki polityczne i socjologia władzy, na styku gospodarki i środowiska naturalnego, które studiuje ekologia, na zetknięciu kultury z gospodarką, czym para się między innymi antropologia, na związkach gospodarki z technologią, czym szczególnie interesują się nauki o zarządzaniu, skądinąd stanowiące część nauk ekonomicznych. Tych styków jest więcej. By nie gubić z pola widzenia tego, co istotne, trzeba patrzeć przez zestaw stosownych soczewek, a nie tylko przez szkiełko jednego uczonego w tradycyjnej, wąsko pojmowanej ekonomicznej mowie. Skoro zgadzamy się, że myślenie ma przyszłość, to zgódźmy się też i z tym, iż interdyscyplinarne myślenie ma wielką przyszłość. Tak w ogóle, jak i w szczególności w odniesieniu do gospodarowania i badającej go ekonomii.

Czy zatem ekonomista przyszłości ma być omnibusem ogarniającym wielorakie obszary aktywności społeczno-gospodarczej? Czy ma być także po trochu socjologiem i psychologiem, politologiem i historykiem, antropologiem i kulturoznawcą? No i na dodatek jeszcze matematykiem i informatykiem? Czy musi opanować spektrum metod badawczych – od badań statystycznych i ekonometrii poprzez analizy porównawcze i studia przypadków do ankietowania respondentów i studiów nad literaturą przedmiotu? Czy ma być jak ten symboliczny człowiek-orkiestra, który nie tylko gra na wszystkich instrumentach w wielkim symfonicznym zespole, ale na dodatek jeszcze dyryguje nim podczas wykonywania skomponowanego przez siebie utworu? I może jeszcze potem ma napisać obiektywną recenzję albo zaproponować pożądane zmiany co do formy i treści? Bez przesady.

To może dobry ekonomista ma być wąsko wyspecjalizowanym ekspertem, który przeczytał wszystko i nawet sam trochę napisał na temat, dajmy na to, ekonomiki uprawy truskawek albo zarządzania zakładami usług fryzjerskich? Bynajmniej, chociaż jest bezsporne, że zawsze potrzebni będą znawcy najrozmaitszych pól aktywności gospodarczej i wszelkich aspektów jej przejawiania się. Truskawek i fryzjerstwa także. Ekonomiki branżowe czy wyspecjalizowane nurty mikroekonomii też czeka fascynująca przyszłość, a ludzie spodziewać się będą dostarczania przez nie wyjaśnień i podpowiedzi, co robić w niekończącej się liczbie konkretnych przypadków.

Dobry ekonomista działający na takich polach powinien być świadom, że zawsze przedmiot jego dociekań wyrwany jest z szerszego kontekstu, i przynajmniej mieć pojęcie, jak stoją podstawowe pytania w głębszej perspektywie. Powinien też wiedzieć, że udzielając własnych odpowiedzi, innych stawia przed nowymi pytaniami. Musi rozumieć, że jest zaledwie trybikiem wielkiej machiny, która przesuwa się w czasie i przestrzeni, podobnie jak obiekty będące przedmiotem badań ekonomicznych, czyli gospodarka i społeczeństwo. Im bardziej dynamiczne są towarzyszące tym przesunięciom zmiany jakościowe, tym trudniej uprawiać dobrą ekonomię. I tym bardziej staje się ona frapująca.

Przy tym wszystkim można by rzec, że ekonomia jest „dwulicowa", ale nie w wymiarze, który przytrafia się jej obłudnym adeptom, którzy kierowani raz to zacietrzewieniem ideologicznym, innym razem partykularnymi interesami co innego myślą, a co innego głoszą. Otóż istnieją dwa oblicza ekonomii. Pierwsze, opisowe (deskryptywne), które sprowadza się do odpowiedzi na pytanie (opisu), co od czego zależy i jakie mechanizmy rządzą tymi zależnościami. A gdy to już się wie, natychmiast wyłania się to drugie oblicze, postulatywne (normatywne), polegające na odpowiedzi na pytanie, co i jak robić, aby było lepiej. O ile ekonomia z jej pierwszym, opisowym obliczem zasadniczo powinna być politycznie i ideologicznie neutralna, to z tym drugim, postulatywnym, musi być zaangażowana w debaty i rozstrzygnięcia odnoszące się do preferowanych wartości. A gdy sprzeczamy się o wartości, wkraczamy w domenę ideowo-polityczną.

Niekiedy można usłyszeć usprawiedliwienie, że ekonomiści to też ludzie, wobec tego nie można się im dziwić. Też mają charaktery i temperamenty, interesy i poglądy, ulegają emocjom i dają się ponosić modzie, muszą się podporządkowywać mocodawcom i tym, którzy finansują zlecenia. No i jak każdy człowiek z krwi i kości bywają omylni. Te i parę innych ogólników można powiedzieć także o ludziach parających się innymi profesjami. Z właściwym szacunkiem dla wielu z nich trzeba jednak zauważyć, że są profesje o specjalnym znaczeniu, jak chociażby lekarze i żołnierze, prawnicy i kolejarze. Są grupy zawodowe, których postępowanie ma poważne zewnętrzne konsekwencje; ich zachowania wpływają na położenie innych ludzi. Tak jest i z ekonomistami. Z tego powodu do tej profesji garnąć powinni się ludzie z powołaniem, choć to nie kapłaństwo. I całe szczęście, bo nie kaznodziejów i duchowego namaszczenia nam trzeba, lecz chłodnej i rzeczowej analizy faktów, naukowej syntezy wniosków i praktycznej sugestii na przyszłość. Nie jest konieczne, aby ekonomiści składali ślubowanie na wzór przysięgi Hipokratesa, ale z pewnością dobrze by było, gdyby wyznawali głoszoną przezeń zasadę: Primum non nocere – przede wszystkim nie szkodzić.

Tak więc, chcemy tego czy nie, ekonomia ze swej natury jest na wskroś polityczna, gdyż uwikłana jest w sprzeczności interesów i w konfrontacje idei. Zarówno w swym nurcie diagnostycznym (opisowym), jak i postulatywnym (normatywnym). Ktoś może sprowadzić niejedno fascynujące zagadnienie ekonomiczne do sfery matematycznej optymalizacji i, poprzez stosowny system równań rozwiązywanych przy poczynieniu inteligentnych założeń, dać odpowiedź, co i jak robić, by a to zwiększać produkcję, a to zmniejszać nakłady bądź też maksymalizować zysk prywatnej firmy albo fiskalne przychody państwa. Ale nie da się uniknąć – zwłaszcza w makroskali i w wymiarze ogólnoświatowym – piętrzących się sprzeczności interesów. Najważniejsze pytanie makroekonomii na przyszłość to: jak zagwarantować dynamiczną równowagę sprzężonej wewnętrznej gospodarki światowej w warunkach równoczesnego szybkiego wzrostu krajów na dorobku i wolniejszego tempa wzrostu tych, które w historycznym procesie rozwoju już sporo się dorobiły.

Ekonomia polityczna to nauka o rozpoznawaniu i przezwyciężaniu tych sprzeczności. A dobra ekonomia polityczna to taka, która potrafi zawczasu teoretycznie rozpoznawać sytuacje konfliktogenne, czyli grożące konfliktem społecznym lub politycznym, i praktycznie, poprzez skuteczną politykę gospodarczą, zapobiegać przeradzaniu się ich w sytuacje konfliktowe. Stąd też ze swej natury ekonomia polityczna jest ekonomią zmian, a nie stanów, jest dynamiczna, a nie statyczna.

To jaka ma być ekonomia przyszłości? Uczciwa, postępowa, bardziej społeczna niż matematyczna, opisowa i normatywna, pragmatyczna, heterodoksyjna oraz interdyscyplinarna, dynamiczna. Czy nie wymagamy za dużo? Nie. Tylko tyle, ile trzeba, aby ekonomia potrafiła dostarczać społeczeństwom przyszłości tego, czego będą one od niej wymagać. Już wymagają.

Ktoś mógłby powiedzieć: nic w tej materii nie zmieniło się od czasów starożytnych Greków, kiedy to – nie tak jak dziś – dostarczali cywilizacji więcej dobrych wieści. Termin „ekonomia" wywodzi się od słowa „nomos" (gr. νομος), czyli prawo. Tak, ekonomia pozostanie nauką o obiektywnych prawach rządzących społecznym procesem gospodarowania. Tyle że będzie to gospodarowanie dalece inne niż dotychczas. Już jest.

ROZDZIAŁ II

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ III

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IV

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ V

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA

ZAGROŻENIA I SZANSE – CZEGO WIĘCEJ?

ROZDZIAŁ VI

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VII

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VIII

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IX

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ X

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ XI

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ XII

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ XIII

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA

JAK UCIEC DO PRZODU

ROZDZIAŁ XIV

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ XV

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ XVI

Dostępne w wersji pełnej

NA JESZCZE LEPSZY KONIEC

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY BIBLIOGRAFICZNE

1. John Maynard Keynes, Economic Possibilities for our Grandchildren, w: John Maynard Keynes, Essays in Persuasion, W.W. Norton and Co, New York 1963, s. 358–373.

2. Grzegorz W. Kołodko, Wędrujący świat, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008.

3. Grzegorz W. Kolodko, Truth, Errors, and Lies: Politics and Economics in a Volatile World, Columbia University Press, New York 2011 (paperback 2012). Wydanie rosyjskie, chińskie, arabskie i inne zob. http://www.tiger.edu.pl/kolodko/ksiazki.htm

4. Grzegorz W. Kołodko, Świat na wyciągnięcie myśli, Prószyński i S-ka, Warszawa 2010.

5. John Lehrer, The Truth Wears Off, „The New Yorker", December 13th, 2010.

6. Nouriel Roubini i Stephen Mihm, Ekonomia kryzysu, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011.

7. Richard A. Posner, A Failure of Capitalism: The Crisis of '08 and the Descent into Depression, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, and London, England, 2009.

8. Daniel Kahneman, Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym, Media Rodzina, Poznań 2012.

9. David Freedman, Wrong: Why Experts Keep Failing Us – And How to Know When Not to Trust Them, Little, Brown and Company, New York-Boston-London 2010, oraz Kathryn Schultz, Being Wrong: Adventures in the Margin of Error, Ecco, New York 2010.

10. Prezydent Obama użył określeń soul searching oraz happening with too much regularity, mając na myśli „zbyt często". Por. Obama: Shootings should prompt „soul-searching", „USA Today", August 6th, 2012.

11. Niejaki Mr. Prat z American Rifle Association powiedział: „Tam gdzie swobodne noszenie broni jest dozwolone, mamy mniej przypadków zabójstw". Por. BBC News, Piers Morgan: Thousands petition for deportation (http://www.bbc.co.uk/ news/entertainment-arts-20838729).

12. Paul Slovic, Baruch Fischhoff i Sarah Lichtenstein, Facts and Fears: Societal Perception of Risk, „Advances in Consumer Research", Vol. 08, 1981.

13. Por. Anna-Marie Lever, Walnuts „improve sperm health", BBC online, August 16th, 2012.

14. Zob. Tomáš Sedláček, Ekonomia dobra i zła. W poszukiwaniu istoty ekonomii od Gilgamesza do Wall Street, Wydawnictwo Studio Emka, Warszawa 2012. Autor, zaczynając rozważania od sumeryjskiej opowieści, ogranicza się do kręgu kultury judeo-grecko-chrześcijańskiej, nie wzmiankując przewijania się kwestii dobra i zła przez inne filozofie i religie, zwłaszcza przez taoizm, konfucjanizm, hinduizm, buddyzm i islam, w których to kulturach żyje ponad połowa ludzkości. Kultura chrześcijańska to tylko trzecia jej część.

15. Olivier Blanchard, Global Economy: Some Bad News and Some Hope, „iMFdirect. The International Monetary Fund's global economy forum", Washington, DC, October 8th, 2012.

16. Richard Wilkinson i Kate Picket, Duch równości. Tam gdzie panuje równość, wszystkim żyje się lepiej, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2011.

17. Dane te przytaczam za Vito Tanzim i Ludgerem Schuknechtem, The Growth of Government and the Reform of the State in Industrial Countries, IMF Working Papers, 95/130, Washington DC, 1995. Zob. też Grzegorz W. Kołodko, Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa 1999, s. 250 i nast.

18. Vito Tanzi, Government versus Markets. The Changing Economic Role of the State, Cambridge University Press, New York 2011. Z tej pracy pochodzą przytoczone dane, które źródłowo zaczerpnięte są odnośnie do wydatków publicznych z MFW i UE, odnośnie zaś do wskaźnika Giniego z Luxembourg Income Study.

19. Na temat własnych doświadczeń z ewidentnie neoliberalnych praktyk i tego, jak się teraz w związku z własnym w nich udziałem czują, piszą dwaj amerykańscy autorzy: John Perkins, Hitman. Wyznania ekonomisty od brudnej roboty, Wydawnictwo Studio Emka, Warszawa 2006, oraz John C. Bogle, Dość. Prawdziwe miary bogactwa, biznesu i życia, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2009.

20. John Maynard Keynes, Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, wyd. 3, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.

Copyright © Grzegorz W. Kołodko, 2013

Recenzenci:

Prof. dr hab. Witold Małecki

Prof. dr hab. Ryszard Michalski

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Redakcja

Ewa Charitonow

Korekta

Grażyna Nawrocka

Indeks

Zofia Wiankowska-Ładyka

ISBN 978-83-7839-935-3

www.proszynski.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

Na dobry początek

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

Na jeszcze lepszy koniec

Przypisy bibliograficzne

Karta redakcyjna