Wacław Aleksander Maciejowski

Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Tekst wg edycji:

Wacław Aleksander Maciejowski

Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte

Biblioteka Warszawska

Warszawa 1860

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-930-0

POGLĄD.

Z wdzięcznością wspomniony przezemnie w wydawanéj obecnie Historyi prawodawstw słowiańskich, p. Mateusz Gralewski, rodem z Mazewa, pisał do mnie dnia 9 listopada 1859 r. i 1 stycznia 1860 r. ze wsi Żytnogór pod Białocerkwią na Ukrainie, gdzie obecnie zostaje, list następującéj treści:

 Biblioteka Warszawska z r. b. za miesiąc sierpień w odcinku „Wiadomości literackie” zrobiła wezwanie do ziemian, o podanie skutecznéj pomocy w zbieraniu pieśni, melodyj do nich, przysłów, podań, zwyczajów i charakterystyki, również o zwrócenie uwagi na rozmaitość ubiorów, zabudowań, narzędzi, sprzętów rolniczych, i o przechowanie ich w rysunkach.

 Czas potemu wielki, bo zmiany w naszym kraju olbrzymim krokiem postępują naprzód. Kto przed kilkunastu laty oglądał nasz kraj, już dziś w wielu okolicach zupełnie go nie pozna. Oczynszowanie zmieniło fizyonomią wiosek, i wprowadza do kmiecych domów nowe zwyczaje i obyczaje. Miałem sposobność przekonać się o tém w Mazewie, i spostrzeżenia moje w tym względzie już są znane panu z mego opowiadania.

 Przemiany dotychczasowe, małe są w porównaniu do zmian, jakie mają zajść na całym obszarze Polski: i wiele, wiele uroni się z przeszłości, jeżeli już dziś szczerze nie zaczną pracować nad zachowaniem jéj pamiątek. A lud nasz, bogata to kopalnia nauki. Wprawdzie powtarza to z nas wielu, i niebrak nam na chęci, ale brak zamiłowania przedmiotu.

 Lud najniższa warstwa społeczeństwa, a główna podstawa każdéj narodowości i fundament bytu państwowego, za mało zajmuje u nas umysły pracujące dla dobra ogółu. Są tacy, co podają nam obszerne, głębokie wiadomości o krajach od nas oddalonych, a uwagi nie zwracają na rzeczy, które im się same przed oczy nasuwają. W obecnym czasie, inaczéj tego nazwać nie można, jak roztargnieniem umysłu.

 Lud nasz bardzo mało jest znany. Niektórzy oprawiają go w ramy sielankowości, inni pogardliwie nań patrzą. A zaiste, lud ten jest taki, jak go wychowała szlachta: są w nim wady i błędy, jakie ona posiada, jest i cnota wysoka. Znam niewiasty wiejskie pełne świątobliwości, i kmieci pełnych prawości i ducha Bożego.

 Przed parą laty osiadłem na wsi, by śród ludu żyjąc lepiéj go poznać. Zacząłem od spisywania pieśni i piosneczek. Pieśniami lud nazywa religijne, piosneczkami zaś światowe. Zebrałem i kilka modlitw. Okoliczności przeniosły mię potém do miasta, i niestety, musiałem zaniechać myśli napisania kroniki rocznéj Mazewa, którym się pan tak po ojcowsku opiekujesz. Sądzę że byłaby to księga nader zajmująca, bobym w niéj pomieścił uroczystości kościelne i domowe, sprawy dworu, plebanii, szkoły, karczmy, kompanie odpustowe a głównie częstochowską, odbywające się kwesty zakonne i dziadowskie, chodzenia na jarmarki, brackie zgromadzenia, chrzciny, swaty, miłość i zaloty młodzieży, poetyczne zaręczyny, symboliczne wesela, uczty pogrzebowe, zbieranie podatków, narady gminu, historye rodzin włościańskich, stosunki sąsiedzkie, opowiadania o przeszłości, teraźniejsze pojęcia, myśli o przyszłości, miejscowe podania, wieści ze świata, gawędy kobiece, leki, zabobony, gusła: zresztą cobym tylko widział, usłyszał i zdążył przenieść na papier. Bybaby to księga ogromna, praca nad nią ciągła, ale praca, jakiéj nie zastąpi na tém polu żadna inna: bobyśmy z żywego źródła poznali opinią ludową, i widzieli przynajmniéj jednéj okolicy występki i cnoty, stopień oświaty i duch kierowniczy.

 Są myśli piękne w zebranych przezemnie pieśniach i piosneczkach, w części nieznanych, ale o wiele piękniejsze są ich melodye, bo jak lud mówi: „pieśni i nuty uczą się od morskich syren ludzie nadbrzeżni, a od nich dopiéro reszta na świecie.” Więc nie są one układane, ale płyną z poza świata naszego. Ludzie zwyczajni nie są ich w stanie utworzyć! Samo to określenie początku pieśni, ileż ma w sobie poezyi!”

 Tyle z listu p. Gralewskiego wyczytałem.

 Winienem dla zrozumienia rzeczy dać czytelnikowi niektóre objaśnienia. Wspomniana w liście wieś Mazew jest dużą, w powiecie łęczyckim leżącą osadą wiejską, którą syn mój wziął od rządu w długoletnie posiadanie. Wieś ta w Bibliotece Warszawskiéj, historycznie przezemnie opisana, sięga wieków bardzo odległych. Kiedym do niéj r. 1845 pierwszy raz przybył, dopytywałem się zaraz u tamecznego ludu o dawne podania, pieśni, klechdy i t. p. Nie mogłem atoli nic z niego wydobyć. Zbywano mnie krótko, że nic podobnego tu nie ma, że tutejszy lud nie ma dawnych, lecz śpiewa dzisiejsze, które gdzie posłyszy, pieśni. Nie wierzyłem temu, lecz nie było rady dojść do wątku rzeczy i odgadnąć prawdę. P. Mateusz Gralewski, rodak mazewski, doszedł jéj. Mieszkając razem po swym z Kaukazu powrocie przez czas niejaki we wsi z miejscową włościanką Honoratą zamężną Budnerową swą siostrą, spisał tak z ust jéj, jak i przyjaciółek tejże Katarzyny Kraszewskiéj i Marcinowéj Kińskiéj, również włościanek mazewskich, ogłoszone tu drukiem legendy i pieśni. Od śpiewaczek więc a nie od śpiewaków usłyszał je: drugich, bowiem, jak mi pisze, trudno dziś w Polsce dopatrzeć. Nie śpiewają oni chyba w karczmach i to zwyczajne, na uwagę mało zasługujące piosenki.

 W końcu winienem dodać, że pieśni, które do druku podaję, będąc wiernym ludu wyrazem, mają archaizmy, które przypiskami starałem się objaśnić. Niedostaje im nuty, która, sądząc po ich wątku, musi być bardzo stara i oryginalna. Warto, ażeby kto z lubowników muzyki ludowéj przejechał się na miejsce, i o nią wymienionych wyżéj śpiewaczek popytał.

I. PIEŚNI, CZYLI  LEGENDY.

1. O MŁODÉJ GRZESZNICY.

A w sobotę po obiedzie

Chodził Pan Jezus po kolendzie,

I napotkał dziewkę w lesie,

A ta dziewka wodę niesie.

„Dziewko, dziewko, daj téj wody,

Ochłodzę się z téj ochłody.”

— „Jabym, Panie, wody dała,

Ale z drzewa liścia napadała,

Kiéj nieczysta.” — „Dziewko, dziewko,

Kiejbyś ty taka była czysta,

Jak ta woda przezroczysta!

Trojeś dziatków porodziła

I w téj wodzie potopiła,

I samaś się w niej umyła.

Dziewka się tak przelękła,

Na kolana aż uklękła. —

„Dziewko, dziewko, nie lękaj się,

Do kościoła, spowiadaj się,

Do kościoła, do spowiedzi,

A siedzi tam kapłan Boży.”

Dziewka próg przestępuje,

Ziemia się pod nią rozstępuje.

Tam się długo spowiadała,

Aż się w proch rozsypała.

I przyjechał coś za pan,

W takiéj postaci jak szatan.

I złapał ci ją za włosy,

W rzucił ci ją w grób najgłębszy.

Trzydzieści lat trzy płynęło,

Wyrosła na niéj mogiła,

Wyrosł ci na niéj róży kwiat

I zapłakał jéj cały świat.

Wyrosła, na niéj lilija,

Zapłakała matka miła.

„Matko miła nie płacz ty mnie,

Masz tam w domu jeszcze ich dwie,

Karz je tam lepiéj jako mnie:

Boś ty mnie źle karała,

W wszelkim mym grzechu ostała.”

2. O DUSZACH.

Wstały dusze, zapłakały,

I na smętarz zawołały:

„Smętarz, smętarz, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas”.

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały”.

Wstały dusze, zapłakały,

I na kościół zawołały:

„Kościół, kościół, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas”.

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały.”

Wstały dusze, zapłakały,

I na ziemię zawołały:

„Ziemio, ziemio, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas”.

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały.”

Wstały dusze, zapłakały,

I na lasy zawołały:

„Lesie, lesie, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas.”

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały”.

Wstały dusze, zapłakały,

I na ogień zawołały:

„Ogień, ogień, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas.”

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały”.

Wstały dusze, zapłakały,

I na wodę zawołały:

„Wodo, wodo, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas.”

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta o stały.”

Wstały dusze, zapłakały,

I na obłok zawołały:

„Obłok, obłok, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas.”

— „A wyśta się nie słuchały,

W wszelkim grzechuśta ostały.”

Wstały dusze, zapłakały,

I na piekło zawołały:

„Piekło, piekło, przyjmij ty nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas.”

A tam w piekle radzi byli,

I na szerz drzwi otworzyli.

Ten najstarszy paszczę rozdarł,

Wszystkie duszyczki pożreć chciał.

A one się tak przelękły,

Na kolana aż uklękły.

„Najświętsza Panno ratuj nas,

Bo Pan Jezus nie wié o nas”.

Najświętsza Panna usłyszała,

Czém najprędzéj przybieżała,

Płaszczykiem je swym odziała:

„Pietrze, Pawle, pójdź po klucze,

Roztwórz wrota, puść te dusze.”

3. O GRZESZNIKACH.

O święta Polsko, co słychać o tobie,

Śliczne klejnoty utraciłaś sobie.

Ziemia teraz nie rodzi, jak przedtém rodziła,

Czy jéj zakazano, czy się wypleniła?

Ni jéj zakazano, ni się wypleniła,

Bo sama przez się nie będzie rodziła.

Bo przedtém stary lud brzydził się czartami,

Teraz młode dziatki liczą tysiącami.

I liczy, liczy, chodzi po ulicy,

Ojciec, matka słyszy, rózgą nie oćwiczy.

Żebyś ty matko rózgą dziatki siekła,

Wybawiłabyś swoja duszę z piekła.

Ale ty matko rózgi na dziatki żałujesz,

W piekle na siebie smole gotujesz.

Matka u córki miejsca nie zagrzeje,

Bo się w jéj domu złe przekleństwo dzieje.

„Oj córko, córko, gdzieś tego nawykła,

Bodajżeś była w mym żywocie znikła.

Wykarmiłam cię swojemi piersiami,

Co spojrzę na ciebie, zaleję się łzami.”

Brat swego brata domu nie nawidzi,

Bo się bogaty ubogiego wstydzi.

„Oj bracie, bracie, nie wstydźma się siebie,

Na tamtym świecie przyjdziema do siebie.”

Siostra u siostry domu nie nawidzi,

Bo się bogata za ubogą wstydzi.

„Oj siostro, siostro, nie wstydźma się siebie.

Na tamtym świecie przyjdziema do siebie.

Oj siostro, siostro, pamiętaj na moje sierostwo,

Nędzić mię bieda, biéda i ubóstwo”.

Siostra uboga na niebie króluje.

Siostra bogata w piekle się gotuje.

Przyszedł ojciec do syna, prosi o wspomożenie,

Syn na ojca spojrzał, złe na nim odzienie.

„Oj synu, synu, masz wszystkiego dosyć,

Nie odrzekajże się tego chleba prosić.”

Idą ci tam idą te anielskie wody,

Prosi się syn u ojca o kropelkę wody.

„Oj synu, synu, choćbym ci dał całe morze,

Już tobie synu w piekle nie pomoże”.

O Boże, Boże z nieba wysokiego,

Racz nie opuszczać ojca ubogiego.