© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023

Poprzednie wydania ukazały się pod tytułem: „Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja. Wybrane zagadnienia z zakresu chorób i urazów narządu ruchu dla studentów i lekarzy”

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Beata Bakoń

Korekta: Anna Gardyniak

Producent: Anna Badura, Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023 r., (wyd. III uaktualnione i rozszerzone) 

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23260-3

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.074

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

KONSULTANCI DZIAŁÓW

ORTOPEDIA DZIECIĘCA

prof. dr hab. n. med. Marek Jóźwiak

ORTOPEDIA DOROSŁYCH

prof. dr hab. n. med. Jacek Kruczyński

CHIRURGIA KOŃCZYNY GÓRNEJ

prof. dr hab. n. med. Leszek Romanowski

CHIRURGIA KRĘGOSŁUPA

prof. dr hab. n. med. Tomasz Kotwicki

REHABILITACJA MEDYCZNA

prof. dr hab. n. med. Przemysław Lisiński

TRAUMATOLOGIA NARZĄDU RUCHU

prof. dr hab. n. med. Jarosław Czubak

Autorzy

Lek. Karol Balcerkiewicz

Lubuskie Centrum Ortopedii im. Dr. Lecha Wierusza w Świebodzinie

Dr n. med. Maciej Bręborowicz

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Chodór

Klinika Ortopedii Ogólnej, Onkologicznej i Traumatologii

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Piotr Czarnecki

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Jarosław Czubak

Klinika Ortopedii, Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. Prof. Adama Grucy CMKP w Otwocku

Dr hab. n. med. Mikołaj Dąbrowski

Klinika Ortopedii Kręgosłupa Dorosłych

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Lek. Dagna Dreczka

Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Joanna Dudzińska

Klinika Rehabilitacji

Oddział Rehabilitacji Neurologicznej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Karol Elster

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Rypinie

Dr n. med. Mirosław Falis

Oddział Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu ZZOZ w Ostrowie Wielkopolskim

Dr n. med. Jarosław Feluś

Oddział Ortopedyczno-Urazowy z Centrum Leczenia Artrogrypozy

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Maciej Głowacki

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n med. Kamil Graboń

Lecznice Citomed Sp. z o.o. w Toruniu

Mgr Szymon Gryckiewicz

Orvit Clinic w Toruniu

Lek. Michał Harasymczuk

Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Piotr Harasymczuk

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Juliusz Huber

Zakład Patofizjologii Narządu Ruchu

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Maciej Idzior

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Piotr Janusz

Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Jacek Jaroszewski

Centrum Medyczne Medklinika w Dąbrowie k. Poznania

Dr n. med. Marta Jokiel

Pracownia Ortopedii, Traumatologii i Fizjoterapii Narządu Ruchu w Chorobach Rzadkich

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Marek Jóźwiak

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Lek. Wojciech Jurasz

Rehasport Clinic Sp. z o.o. w Poznaniu

Dr n. med. Leszek Kaczmarek

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Katarzyna Katulska

Katedra Radiologii Ogólnej i Neuroradiologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. o zdr. Katarzyna Kaźmierczak

Katedra Rehabilitacji i Fizjoterapii, Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Koczewski

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Kokoszka

Oddział Ortopedii i Traumatologii z Pododdziałem Chirurgii Kręgosłupa i Ortopedii Onkologicznej

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. prof. Ludwika Bierkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Tomasz Kotwicki

Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Beata Krasińska

Klinika Hipertensjologii, Angiologii i Chorób Wewnętrznych

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Krasiński

Klinika Chirurgii Naczyniowej, Wewnątrznaczyniowej, Angiologii i Flebologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Jacek Kruczyński

Klinika Ortopedii Ogólnej, Onkologicznej i Traumatologii

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Łukasz Kubaszewski, prof. UMP

Klinika Ortopedii Kręgosłupa Dorosłych

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Michał Kułakowski

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Rypinie

Dr n. med. Magdalena Kwiatkowska

Klinika Ortopedii, Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. Prof. Adama Grucy CMKP w Otwocku

Prof. dr hab. n. med. n. o zdr. Piotr Leszczyński

Katedra Reumatologii, Rehabilitacji i Chorób Wewnętrznych

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu;

Oddział Reumatologii i Osteoporozy

Szpital im. J. Strusia w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Przemysław Lisiński

Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Henryk Liszka

Katedra Anatomii, Klinika Ortopedii i Fizjoterapii

Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum

Oddział Kliniczny Ortopedii i Traumatologii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Przemysław Lubiatowski

Rehasport Clinic Sp. z o.o. w Poznaniu

Dr n. med. Ewa Lucka

Katedra Rehabilitacji i Fizjoterapii
Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Łukasz Łapaj

Klinika Ortopedii Ogólnej, Onkologicznej i Traumatologii

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. biol. Faustyna Manikowska

Katedra Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Jacek Markuszewski

Oddział Ortopedii i Traumatologii z Pododdziałem Chirurgii Kręgosłupa i Ortopedii Onkologicznej

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. prof. Ludwika Bierkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Michalski

Oddział Ortopedii i Traumatologii z Pododdziałem Chirurgii Kręgosłupa i Ortopedii Onkologicznej

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. prof. Ludwika Bierkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Bartosz Musielak

Katedra i Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu;

Paediatric Limb Reconstruction Service

Sheffield Children’s Hospital, UK

Prof. dr hab. n. med. Marek Napiontek

Ortop-Poliklinika w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski

Dr n. med. Piotr Ogrodowicz

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Łukasz Paczesny

Orvit Clinic-Lecznice Citomed Sp. Z o.o. w Toruniu

Dr hab. n. med. Krystian Pawlak

Oddział Torakochirurgii

Wielkopolskie Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Poznaniu

Dr Brian Po-jung Chen

MotionAnalysis Laboratory

Bone and Joint Research Center, Department od Orthopedic Surgery

Chang Gung Memorial Hospital-Linkou Branch, Taoyuan City, Taiwan

Lek. Marek Rabski

Medyczne Centrum Hetmańska Poznań

Dr n. med. Juliusz Rager

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Paweł Reichert

Klinika Chirurgii Urazowej i Chirurgii Ręki

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Uniwersytecki Szpital Kliniczny

Prof. dr hab. n. med. Leszek Romanowski

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Włodzimierz Samborski

Klinika Reumatologii, Rehabilitacji i Chorób Wewnętrznych

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Milud Shadi

Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Dorota Sikorska

Klinika Reumatologii, Rehabilitacji i Chorób Wewnętrznych

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. o zdr. Paweł Sip

Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. o zdr. Elżbieta Skorupska

Zakład Fizjoterapii, Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Robert Spławski

Rehasport Clinic Sp. z o.o. w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Surdziel

Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Paweł Ślęczka

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Medycznej w Myślenicach

Dr n. med. Marta Ślęzak

Katedra i Klinika Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Ręki

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Marek Tomaszewski

Klinika Chorób Kręgosłupa i Ortopedii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Tomasz Trzeciak

Klinika Ortopedii i Traumatologii

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Lek. Aleksandra Wadas-Żołna

Klinika Rehabilitacji

Oddział Rehabilitacji Neurologicznej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Michał Walczak

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. o zdr. Agnieszka Wareńczak-Pawlicka

Katedra Rehabilitacji i Fizjoterapii, Klinika Rehabilitacji

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Łukasz Woźniak

Klinika Ortopedii i Traumatologii Dziecięcej

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Waldemar Woźniak

Klinika Ortopedii Ogólnej, Onkologicznej i Traumatologii

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. W. Degi

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Jan Zabrzyński, prof. UMK

Oddział Kliniczny Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu

Szpital Uniwersytecki Nr 1 im. dr. Antoniego Jurasza w Bydgoszczy

Lek. Urszula Zdanowicz

Centrum Medyczne Enel-med;

Oddział Ortopedii i Traumatologii

McGowan Institute for Regenerative Medicine

Pittsburgh University, USA

Przedmowa do wydania trzeciego

Gdy w roku 2013 przymierzaliśmy się do napisania kolejnego wydania podręcznika Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja, wydawało się nam, że to już będzie ostatni taki podręcznik – wydany w wersji klasycznej, na papierze. Wyobrażaliśmy sobie wówczas, że przekaz internetowy zdominuje edukację i kilka lat później nie będzie już innej formy dostępu do wiedzy. Myliliśmy się jednak. Nie ujmując niczego elektronicznym przekazom informacji, forma książkowa nadal cieszy się zainteresowaniem. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że jesteśmy świadkami pewnego rodzaju „odroczenia egzekucji”. Obrona przekazu wiedzy w formie klasycznej skazana jest chyba nieuchronnie na porażkę.

Mając tego świadomość, w drugim i w obecnym, trzecim już wydaniu skróconej wersji podręcznika Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja dokonaliśmy połączenia obu form przekazu. Nadal dominuje forma papierowa, jednak wiele treści dodatkowych zamieściliśmy na platformie edu.pzwl.pl, a prowadzi do nich kod QR. Ta baza wiedzy będzie się stale powiększała, dzięki możliwościom, jakie daje Internet.

Zachęcam do korzystania z obu proponowanych form dostępu do wiedzy. Liczę na to, że spełnią one oczekiwania tych wszystkich, do których niniejsza publikacja jest adresowana.

Prof. dr hab. n. med. Jacek Kruczyński

SŁOWO WSTĘPNE PREZESA POLSKIEGO TOWARZYSTWA ORTOPEDYCZNEGO I TRAUMATOLOGICZNEGO

Kolejne, trzecie już wydanie „Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja” to prawdziwy skarb w bibliotece polskiego specjalisty ortopedii i traumatologii narządu ruchu. Stanowi bowiem kompilację sposobu myślenia i wiedzy światowej sławy polskich twórców ortopedii oraz bardzo współczesnej i praktycznej wiedzy, niezbędnej do wykonywania zawodu lekarza, w tak fascynującej specjalizacji zajmującej się narządem ruchu.

Uporządkowanie tematyczne i treściowe, optymalnie dobrane ilustracje, odwołania do źródeł przedstawianych informacji i bardzo precyzyjny język powodują, że książka staje się zrozumiała dla wszystkich, którzy po nią sięgną. Jest to bardzo pożyteczne i wartościowe opracowanie przeznaczone dla studentów medycyny i nauk medycznych, lekarzy specjalizujących się i dla specjalistów ortopedii i traumatologii narządu ruchu, także współpracujących specjalności lekarskich i zawodów związanych z medycyną.

Tytuł książki upamiętnia tradycje ortopedii poznańskiej oraz pierwszego autora i redaktora podręcznika Profesora Wiktora Degę (1896–1995). W 2023 roku obchodzimy uroczyście 100-lecie powstania w Poznaniu pierwszej w Polsce kliniki ortopedycznej. Możemy zatem powiedzieć, że w Poznaniu narodziła się polska ortopedia i kolejne pokolenia wielkopolskich ortopedów pracowały nad jej dalszym rozwojem, przede wszystkim dla dobra pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu.

Jestem przekonany, że aktualne wydanie „Wiktora Degi ortopedii i rehabilitacji” spotka się z bardzo pozytywnym przyjęciem i niedługo powstaną kolejne wydania tej książki. Wyrażam wielkie uznanie i składam wyrazy podziękowania redaktorowi Prof. Jackowi Kruczyńskiemu oraz Współautorom za kontynuację idei Profesora Degi i polskiej myśli ortopedycznej.

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Bohatyrewicz

SŁOWO WSTĘPNE KONSULTANTA KRAJOWEGO W DZIEDZINIE ORTOPEDII I TRAUMATOLOGII NARZĄDU RUCHU

Nowe, już trzecie wydanie podręcznika „Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja” jest kontynuacją podobnej pozycji, zapoczątkowanej przez profesora Wiktora Degę i jego współpracowników, uczniów i naśladowców.

Uzupełnieniem książki, tradycyjnie w większości prezentującej osiągnięcia i dorobek autorów ośrodka poznańskiego, jest część poświęcona traumatologii narządu ruchu. Sprawia to, że trzecie wydanie podręcznika jest kompleksowym źródłem wiedzy dla specjalizujących się w dziedzinie ortopedii i traumatologii narządu ruchu.

Potrzeba nowych źródeł wiedzy jest koniecznością chwili wynikającą z oczekiwań społecznych, które skupiają się na maksymalnej jakości świadczeń udzielanych przez polskich ortopedów.  Na sposoby leczenia w ortopedii i traumatologii narządu ruchu wpływa rozwój cywilizacyjny naszego kraju, postęp w ortopedii, zaopatrzeniu ortopedycznym i rehabilitacji, zwiększenie możliwości aktywnego funkcjonowania społecznego naszych pacjentów, a co może najważniejsze, ewolucja oczekiwań pacjentów, ich rodziców i opiekunów wobec lekarzy, fizjoterapeutów, terapeutów zajęciowych i innych specjalistów mogących mieć wpływ na wyniki leczenia.

Zwracam szczególną uwagę na części podręcznika, w których opisane są aspekty praktyczne naszej dziedziny. Stanowią lub stanowić będą ważny element kształcenia w ortopedii i traumatologii narządu ruchu. Podręcznik odpowiada i będzie odpowiadał na potrzeby wynikające ze zmienionego programu specjalizacji w naszej dziedzinie. Program ten ma obecnie wiele elementów praktycznych, które są i będę integralną częścią wszystkich form kształcenia.

W tym miejscu gratuluję wszystkim autorom rozdziałów oraz redaktorom poszczególnych części podręcznika. Dzięki ich pracy możemy naszym specjalizującym się kolegom przekazać narzędzie, które z pewnością zapewni sukcesję w naszej dziedzinie, a także pozwoli nam jeszcze lepiej leczyć naszych pacjentów.

Prof. dr hab. n. med. Jarosław Czubak

Od redakcji: wyjaśnienie sposobu zaprezentowania wiedzy i znaczenia odsyłaczy w publikacji Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja. Podręcznik.

Niniejsza książka zawiera podstawowe informacje niezbędne do zrozumienia problematyki ortopedii, traumatologii i rehabilitacji narządu ruchu. Kierując się powyższym założeniem, informacje dodatkowe, rozszerzające wybrane zagadnienia, w formie tekstów, rycin i klipów multimedialnych, zamieszczamy na portalu edu.pzwl.pl (wyjątkiem jest przekierowanie do opisów technik operacyjnych w książce Campbell. Ortopedia operacyjna). Na portalu sukcesywnie będą się pojawiać nowe informacje dodatkowe. Kod QR, znajdujący się na końcu książki, przekieruje do dodatkowych materiałów.

Uwaga techniczna: do odczytania kodu konieczne jest posiadanie skanera kodów QR, zainstalowanego np. w telefonie komórkowym.

Zagadnienia ogólne

1 Historia ortopedii (history of orthopaedics) Jacek Kruczyński, Andrzej Nowakowski, Paweł Kokoszka

Rzeczy oddzielone od swojej historii nie mają znaczenia. Są tylko kształtami. O pewnych wymiarach i barwie. O pewnej wadze. Gdy tracimy z oczu ich znaczenie, nie mają nawet nazwy. Historia natomiast nigdy nie zginie, bo historia jest światem.

Cormac McCarthy, Przeprawa

W 1741 r. Nicolas Andry, profesor pediatrii na uniwersytecie w Paryżu, wydał swój podręcznik pt. Ortopedia, czyli sztuka zapobiegania i poprawiania zniekształceń ciała u dzieci (ryc. 1.1). Użyte tam po raz pierwszy przez autora słowo „l’orthopedie” wywodzi się z greckich orthos (prosty) i paideia (wychowanie, leczenie dzieci). Ilustracja tytułowa książki, przedstawiająca w sposób alegoryczny prostowanie krzywo rosnącego młodego drzewa, stała się odtąd symbolem stowarzyszeń ortopedycznych na całym świecie (ryc. 1.2). Lekarzy zajmujących się leczeniem deformacji narządu ruchu zaczęto wkrótce nazywać ortopedami.

Rycina 1.1. 

Nicolas Andry (1658–1742), uważany powszechnie za ojca ortopedii.

Rycina 1.2. 

Ilustracja tytułowa pierwszego podręcznika ortopedii L’Orthopedie.

Współczesna ortopedia wywodzi się z kilku źródeł:

 pierwszym były ortopedyczne zakłady lecznicze, w których zapoczątkowano systematyczne stosowanie aparatów i innych urządzeń korygujących; jeden z najwcześniejszych tego typu zakładów założył w 1779 r. w miejscowości Orb w Szwajcarii Jean-André Venel;

 drugim źródłem w rozwoju ortopedii była szeroko propagowana przez Niemców W. Heidenreicha i Johanna Georga Metzgera (1838–1909) oraz Szwedów Henrika Linga (1776–1839) i Gustava Zandera (1835–1920) gimnastyka lecznicza;

 trzecim jest indywidualny wkład wielu wybitnych lekarzy, których nazwiska są przywoływane do dzisiaj.

Wybrane fakty z historii ortopedii na świecie

 Hipokrates z wyspy Kos (ur. około 460 r. p.n.e.) opisał rozmaite sposoby leczenia zniekształceń ludzkiego ciała w swoim dziele Corpus Hippocraticum, które przyniosło mu sławę i miano „ojca medycyny” (patrz ryc. 1.3).

 W II w. n.e. grecki lekarz Galen w swoim dziele Ars parva nie tylko podaje szczegółowe opisy złamań kości i zwichnięć, lecz także dokonuje pewnej systematyki deformacji, wprowadzając do terminologii medycznej takie pojęcia, jak: skolioza, kifoza, lordoza i kolano koślawe.

 Duże znaczenie dla rozwoju ortopedii miała praca angielskiego lekarza Francisa Glissona (1660 r.), konstruktora pętli wyciągowej za głowę, stosowanej w niektórych złamaniach kręgosłupa szyjnego, a także uszkodzeniach krążka międzykręgowego.

 W 1779 r. Anglik Percivall Pott opublikował artykuł o gruźlicy kręgosłupa i sposobach jej leczenia. Kifotyczne zniekształcenia kręgów (garb gruźliczy) obserwowane w tej chorobie noszą do dziś nazwę choroby Potta.

 Nowoczesny opatrunek gipsowy z zastosowaniem okrężnych opasek wprowadził flamandzki lekarz Antonius Mathijsen (1852 r.), a szeroko rozpowszechnił w unieruchamianiu złamań podczas wojny krymskiej (1854 r.) rosyjski chirurg polowy Nikołaj I. Pirogow.

 Konkurencyjnym do „gipsowego” sposobem leczenia złamań kości kończyn stały się wszelkiego rodzaju szyny, z których największe uznanie zyskała szyna zastosowana w 1875 r. przez Allana Thomasa z Liverpoolu.

Rycina 1.3. 

Wybrane fakty z historii ortopedii na osi czasu.

 Sławą ortopedii niemieckiej był na przełomie wieków Albert Hoffa z Würzburga, który w 1890 r. wykonał pionierską operację pogłębienia panewki stawowej we wrodzonym zwichnięciu biodra u dzieci.

 Wprowadzone jeszcze w dobie przedantyseptycznej przez szkockiego chirurga Jamesa Syme’a resekcje stawów, szczególnie w przykurczach gruźliczych (1831 r.), pozwoliły uniknąć wielu amputacji kończyn.

 Dość wcześnie zorientowano się, że technika operacyjnego leczenia kości wymaga ścisłej aseptyki, której zasady opracował w 1894 r. William Lane.

 Stopniowe wprowadzanie zasad antyseptyki, rozwój anestezjologii (William Morton, 1846 r.), odkrycie przez Wilhelma Roentgena promieni X (1895 r.) i antybiotyków (Aleksander Fleming, 1928 r.) wpłynęły na rzeczywisty postęp w chirurgii ortopedycznej.

 Leczenie złamań wyciągiem kostnym stało się możliwe dopiero po zastosowaniu metalowych drutów przez Fritza Steinmanna (1907 r.) i Martina Kirschnera (1909 r.). W późniejszym okresie Gerhard Küntscher zastosował gwóźdź do zespoleń złamań śródszpikowych (głównie kości udowej).

 Operację przepukliny krążka międzykręgowego po raz pierwszy przeprowadzili Amerykanie William Mixter i Joseph Barr w 1934 r.

 Wymiana stawów (biodra, kolana, stawu skokowo-goleniowego, barku, łokcia, stawów międzypaliczkowych i krążków międzykręgowych) stała się największym wkładem ortopedów w rozwój chirurgii w XX stuleciu (od 1943 r.).

 Pierwszy skuteczny gorset w nieoperacyjnym leczeniu skoliozy zastosował w 1946 r. Walter Blount z Milwaukee, a inny Amerykanin, Russell A. Hibbs, wykonał w 1911 r. pierwsze tylne operacyjne usztywnienie kręgosłupa dotkniętego procesem gruźliczym.

 Na początku XX stulecia Alessandro Codivilla z Bolonii dokonał operacyjnego wydłużenia kończyny dolnej, a w 1954 r. rosyjski ortopeda Gawriił A. Ilizarow z Kurganu opracował nową metodę wydłużania i korekcji kończyn opartą na opisanym przez siebie zjawisku osteogenezy dystrakcyjnej.

 W 1962 r. Paul Harrington z Houston w Teksasie użył do korekcji bocznego skrzywienia kręgosłupa metalowego pręta dystrakcyjnego, który zrewolucjonizował technikę operacyjną, stosowaną z pewnymi modyfikacjami do dzisiaj.

 Współczesne instrumentarium kręgosłupa z użyciem haków i śrub przeznasadowych pozwoliło na korekcję skoliozy w trzech płaszczyznach (Yves Cotrel i Jean Dubousset, 1972 r.).

Wybrane fakty z historii ortopedii w Polsce

 Dnia 3 kwietnia 1913 r. został oddany do użytku publicznego Poznański Zakład Ortopedyczny im. Bronisława Saturnina Gąsiorowskiego. Ten dzień wyznaczył datę powstania ortopedii polskiej jako odrębnej specjalności.

 Dynamiczny rozwój ortopedii polskiej datuje się od 1923 r., kiedy to w Poznaniu powstała pierwsza Uniwersytecka Katedra Ortopedii, a jej kierownikiem został prof. Ireneusz Wierzejewski (1881–1930). Klinika mieściła się w Poznańskim Zakładzie Ortopedycznym im. Bolesława Saturnina Gąsiorowskiego, uruchomionym przez Wierzejewskiego w 1913 r.

 W 1928 r. założono Polskie Towarzystwo Ortopedyczne (od 1934 r. funkcjonujące jako Polskie Towarzystwo Ortopedyczne i Traumatologiczne) (patrz ryc. 1.4). W tym samym roku w Poznaniu odbył się pierwszy zjazd naukowy Towarzystwa.

Rycina 1.4. 

Kopia dokumentu potwierdzającego założenie w Poznaniu 10 listopada 2028 r. Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego.

 Również w 1928 r. zostało utworzone czasopismo „Chirurgia Narządów Ruchu i Ortopedia Polska”, pierwszymi redaktorami byli prof. Ireneusz Wierzejewski z Poznania i doc. Adolf Wojciechowski z Warszawy (ryc. 1.5).

 W 1947 r. odbyły się pierwsze Dni Ortopedyczne Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego. Według koncepcji prof. Adama Grucy są one okazją do wymiany doświadczeń środowiskowych, służą do oceny pracy naukowej oddziałów terenowych i umożliwiają – obok zjazdów – częstsze spotykanie się członków Towarzystwa.

Rycina 1.5. 

Okładka pierwszego numeru czasopisma „Chirurgia Narządów Ruchu i Ortopedia Polska”.

 W 1970 r. powstała pierwsza w Polsce Klinika Chirurgii Ręki, wchodząca w skład Instytutu Ortopedii i Rehabilitacji Akademii Medycznej w Poznaniu. Pierwszym kierownikiem Kliniki został dr Hieronim Strzyżewski.

 W 1992 r. Polskie Towarzystwo Ortopedyczne i Traumatologiczne zostało zrzeszone w The European Federation of National Associations of Orthopaedics and Traumatology (EFORT). Pierwszy zjazd naukowy Towarzystwa odbył się w 1993 r. w Paryżu.

 Doceniając znaczenie medyczne i społeczne chorób narządu ruchu, Światowa Organizacja Zdrowia uznała za celowe poświęcenie temu problemowi 10 lat, nazywając je Dekadą Kości i Stawów 2000–2010. Głównym celem Dekady było podniesienie jakości życia ludzi cierpiących na choroby układu mięśniowo-szkieletowego. W szerszym zakresie problem dysfunkcji dotyczył nie tylko samych chorych, lecz także lepszej organizacji ochrony zdrowia i opieki społecznej. Polskie Towarzystwo Ortopedyczne i Traumatologiczne aktywnie włączyło się w to międzynarodowe przedsięwzięcie, a krajowym koordynatorem Dekady został prof. Jacek Kruczyński z Poznania.

Piśmiennictwo. Zalecana literatura rozszerzająca

Księga Pamiątkowa w 85-lecie Ortopedii Poznańskiej 1913–1998, red. A. Łempicki. Oddział Poznański PTOiTr, Poznań 1998.

Księga Pamiątkowa w 90-lecie Ortopedii Poznańskiej 1913–2003, red. A. Łempicki. Oddział Poznański PTOiTr, Poznań 2003.

100 lat ortopedii polskiej (1913–2013), red. A. Nowakowski. Wydawnictwo Exemplum, Poznań 2013.

2 Mianownictwo. Akronimy i skróty (orthopaedic nomenclature) Marek Jóźwak, Maciej Bręborowicz

Obowiązujące zasady stosowania precyzyjnych, jednoznacznych określeń opisujących stany i zjawiska kliniczne narzucają konieczność stopniowego odchodzenia od używania jedynie nazw łacińskich bądź polskich. Gwałtowny rozwój ortopedii, wprowadzanie nowych technologii i procedur medycznych zmusza niejako do adaptowania nazewnictwa anglojęzycznego. Najistotniejsze dla właściwego porozumiewania się jest stosowanie precyzyjnie określonych pojęć. Ich wspólne, często łacińskie bądź angielskie pochodzenie ułatwia wprowadzanie do słownika medycznego. Poniżej umieszczono zbiór najczęściej stosowanych w ortopedii i rehabilitacji pojęć obcojęzycznych i polskich z wytłumaczeniem ich znaczenia.

AAHKS (ang.) – American Association of Hip and Knee Surgeons – Amerykańskie Stowarzyszenie Chirurgów Stawu Biodrowego i Kolanowego

abbreviatio (łac.) – skrócenie, skrót

– tendinis (łac.) – skrócenie ścięgna

abductio (łac.) – ustawienie w odwiedzeniu od linii pośrodkowej ciała, czynność odwodzenia, abdukcja

ablatio (łac.) – odjęcie, usunięcie, amputacja

abrachia (łac.) – brak ramienia

abruptio (łac.) – oderwanie

abscessus (łac.) – ropień

– frigidus (łac.) – zimny, gruźliczy

– hypostaticus (łac.) – opadowy

absorbable material (ang.) – materiał wchłanialny

AC (ang.) – acromioclavicular – barkowo-obojczykowy

acceleratio (łac.) – przyspieszenie

acetabuloplastica (łac.) – operacja wytwórcza panewki

ACI (ang.) – autologous chondrocyte implantation – przeszczep autologicznych komórek chrząstki (chondrocytów)

ACJ (ang.) – acromioclavicular joint – staw barkowo-obojczykowy

ACL (ang.) – anterior cruciate ligament – więzadło krzyżowe przednie

ACR (ang.) – American College of Rheumatology – Amerykańskie Kolegium Reumatologiczne

adductio (łac.) – ustawienie w przywiedzeniu, czynność przywodzenia, addukcja

adhaesio (łac.) – zrost łącznotkankowy przylegających struktur anatomicznych (tkanek)

adhesio (łac.) – przyleganie

ADL (ang.) – activities of daily living – czynności dnia codziennego

AFO (ang.) – ankle foot orthosis – orteza stopowo-goleniowa

agonist muscle (ang.) – mięśnie wspomagające

AiN (ang.) – anterior interosseous nerve – nerw międzykostny przedni

allograft (ang.) – przeszczep od obcego dawcy

amelia (łac.) – wrodzony brak kończyny, kończyn

AMS (ang.) – active movement scale – skala ruchu czynnego

amputatio (łac.) – odjęcie kończyny lub jej części, amputacja

– amniotica (łac.) – amputacja w okresie płodowym, amputacja owodniowa

angulatio (łac.) – zagięcie kątowe, angulation deformity (ang.)

ankylosis (łac.) – zesztywnienie stawu, usztywnienie

– fibrosa (łac.) – włókniste

– in abductione (łac.) – w odwiedzeniu

– in adductione (łac.) – w przywiedzeniu

– in extensione (łac.) – w wyproście

– in flexione (łac.) – w zgięciu

– in rotatione (łac.) – w rotacji, obrocie na zewnątrz (łac. externa), do wewnątrz (łac. interna)

– ossea (łac.) – sztywność kostna stawu

antagonist muscles (ang.) – mięśnie antagonistyczne, o przeciwstawnej funkcji

antalgic gait (ang.) – chód zmniejszający doznania bólowe

antalgic position (ang.) – pozycja zmniejszająca doznania bólowe

anteflexio (łac.) – przodozgięcie, przodowygięcie

antepositio (łac.) – przodopołożenie, np. głowy kości udowej w stosunku do panewki

antepulsion (ang.) – przemieszczenie do przodu

anterior bowing (ang.) – zagięcie do przodu

antetorsio (łac.) – przodoskręcenie, skręcenie wokół długiej osi ku przodowi

– colli femoris (łac.) – przodoskręcenie szyjki kości udowej

anteversio (łac.) – przodopochylenie

AO (niem.) – Arbeitsgemeinschaft für Osteosynthesefragen – Stowarzyszenie na rzecz Badań nad Stabilizacją Wewnętrzną

AP (ang.) – anterior-posterior – przednio-tylna, np. płaszczyzna

APL (łac.) – abductor pollicis longus – odwodziciel długi kciuka

aplasia (łac.) – wrodzony brak kończyny lub jej części wskutek zahamowania rozwoju zarodka

apophysis (łac.) – odrostek

approach (ang.) – dojście operacyjne

areflexio (łac.) – brak odruchów

arthritis (łac.) – zapalenie stawu

arthrodesis (łac.) – operacyjne usztywnienie stawu, artrodeza

arthrodiastasis (łac.) – mechaniczne rozciąganie powierzchni stawowych, operacyjne oddalenie powierzchni stawowych

arthrogram (ang.) – obraz radiologiczny stawu po podaniu środka kontrastowego

arthrographia (łac.) – procedura radiologiczna – obrazowanie stawu po podaniu środka kontrastowego, artrografia

arthrolysis (łac.) – chirurgiczne uruchomienie stawu

arthropathia (łac.) – choroba stawu, zwłaszcza długotrwała, o zmiennych objawach, artropatia

arthropathy (ang.) – zmiany patologiczne stawu

arthroplasty (ang.) – operacja wytwórcza stawu, artroplastyka

arthrorhisis (łac.) – operacyjne zaryglowanie (ograniczenie ruchów stawu)

arthroscopia (łac.) – wziernikowanie stawu, artroskopia

arthrosis (łac.) – choroba zwyrodnieniowa stawu, artroza

arthrotomia (łac.) – operacyjne otwarcie stawu

artroereza – czasowe zablokowanie implantem zatoki stępu

aspiration (ang.) – pobranie materiału do badań drogą nakłucia

ataxia (łac.) – zaburzenia kontroli ruchów

atonia (łac.) – brak napięcia mięśniowego

autosomatognosis (łac.) – odczuwanie odjętej kończyny

AVN (ang.) – avascular necrosis – jałowa martwica

avulsion fracture (ang.) – złamanie awulsyjne, z pociągania, patrz: awulsja

axial deformity (ang.) – deformacja osiowa

awulsja, uszkodzenie awulsyjne – jest to uszkodzenie kości w obrębie przyczepu ścięgna lub więzadła; dochodzi do niego w wyniku naprężenia tkanki miękkiej, co skutkuje oderwaniem fragmentu kości

BAI (ang.) – biomaterial associated infections – infekcje związane z obecnością wszczepu

balance (ang.) – zachowanie równowagi ciała

ball-and-socket deformation (ang.) – deformacja stawu typu „kuli i panewki”

band syndrome (ang.) – przewężenia amniotyczne

BBTW (ang.) – balance-based torso-weightening – trening chodu z obciążaniem tułowia oparty na balansie

biofeedback – ćwiczenia w sprzężeniu zwrotnym

biopsy (ang.) – pobranie materiału do badania

BMD (ang.) – bone mineral density – gęstość mineralna kości wyznaczana badaniem densytometrycznym, pozwala na obiektywną ocenę zaawansowania osteoporozy

BMP (ang.) – bone morphogenetic protein – białka morfogenetyczne kości

bone graft (ang.) – przeszczep kostny

BPI (ang.) – brachial plexus injury – uszkodzenie splotu ramiennego

brace (ang.) – gorset, orteza

brachydactylia (łac.) – wrodzona krótkość palców

brachypodia (łac.) – wrodzona krótkość kończyn

brachysyndactylia (ang.) – wrodzony zrost i skrócenie palców

bradymetacarpia (łac.) – wrodzona krótkość kości śródręcza

brevicollis (łac.) – wrodzona krótkość szyi

bursa synovialis (łac.) – kaletka maziowa

bursectomia (łac.) – wycięcie kaletki

bursitis (łac.) – zapalenie kaletki

– praepatellaris (łac.) – zapalenie kaletki podrzepkowej

– purulenta (łac.) – ropne zapalenie kaletki

CAFC (ang.) – Calcaneal Architectural Fracture Classification – architektoniczny podział złamań stawowych kości piętowej

café-au-lait spots (franc., ang.) – plamy skórne koloru „kawy z mlekiem”

calcar calcanei (łac.) – ostroga piętowa

calcificatio (łac.) – wapnienie, zwapnienie

callotasis (łac.) – wydłużanie kości drogą rozciągania kostniny

callus (łac.) – kostnina

cam – konflikt udowo-panewkowy typu krzywkowego z deformacją przejścia głowowo-szyjkowego

capsula articularis (łac.) – torebka stawowa

– synovialis (łac.) – maziówka

capsulotomia (łac.) – przecięcie, nacięcie torebki stawowej, kapsulotomia

caput obstipum (łac.) – kręcz szyi

cast (ang.) – opatrunek gipsowy

CC (ang.) – coracoclavicular – kruczo-obojczykowe

CDH (ang.) – congenital dislocation of the hip – wrodzone zwichnięcie stawu biodrowego

center of gravity (ang.) – środek ciężkości ciała

CGM (ang.) – conventional gait model – konwencjonalny model biomechaniczny chodu

child abuse syndrome (ang.) – zespół dziecka maltretowanego

chondrectomia (łac.) – wycięcie chrząstki

chondrodiastasis (łac.) – rozciąganie chrząstki, wydłużenie przez chrząstkę kości

chondrolysis (łac.) – resorpcja chrząstki, chondroliza

chondromalacia (łac.) – rozmiękanie chrząstki stawowej

chondroplastica (łac.) – operacyjna plastyka chrząstki stawowej

chrząstka Y – chrząstka ipsylon znajdująca się na dnie panewki, odpowiada za jej wzrost

ChZS – choroba zwyrodnieniowa stawów

cicatrisatio (łac.) – gojenie się, bliznowacenie, tworzenie blizny

– per primam intentionem (łac.) – przez rychłozrost

– per secundam intentionem (łac.) – przez ziarninowanie

circumductio (łac.) – obwodzenie, obrót okrężny, sposób wykroku kończyną dłuższą lub ze sztywnym kolanem

circumferentia (łac.) – obwód, m.in. kończyny

claudicatio (łac.) – chromanie

clavus (łac.) – odcisk, nagniotek, modzel

clinodactylia (łac.) – wrodzone zagięcie palca w płaszczyźnie dłoni

CMAP (ang.) – compound muscle action potential – złożony potencjał czynnościowy rejestrowany z mięśnia po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu, synonim fali M

CNAP (ang.) – compound nerve action potential – złożony potencjał czynnościowy rejestrowany znad nerwu na jego przebiegu po stymulacji elektrycznej włókien tego samego nerwu

coalitio (łac.) – połączenie (kości)

congenital anomaly (ang.) – deformacja wrodzona

conquasatio (łac.) – zmiażdżenie

consolidatio (łac.) – zespolenie przez zrost, konsolidacja

– retarda (łac.) – zrost opóźniony

contractura (łac.) – przykurcz

– arthrogenes (łac.) – stawopochodny

– in abductione (łac.) – w odwiedzeniu, odwiedzeniowy

– in adductione (łac.) – w przywiedzeniu, przywiedzeniowy

– in flexione (łac.) – zgięciowy

– myogenes (łac.) – mięśniowy

– neurogenes (łac.) – w wyniku zaburzeń równowagi mięśniowej

contusio (łac.) – stłuczenie, kontuzja

COP (ang.) – center of pressure – punkt przyłożenia wektora sił reakcji podłoża

CORA (ang.) – center of rotation of angulation – środek rotacji zagięcia

corpus alienum (łac.) – ciało obce (w tkankach, stawie)

corpus liberum (łac.) – ciało wolne (w stawie), myszka stawowa

– semiliberum (łac.) – ciało półwolne (w stawie)

corticotomia (łac.) – przecięcie warstwy korowej kości

costosternoplastica (łac.) – operacja klatki piersiowej (lejkowatej, kurzej, szewskiej)

COX (ang.) – cyclooxygenase – cyklooksygenaza

coxa (łac.) – biodro:

– luxans (łac.) – biodro niestabilne

– magna (łac.) – nadmierna wielkość głowy kości udowej

– plana (łac.) – spłaszczenie głowy kości udowej

– protrusa (łac.) – nadmierne zagłębienie głowy kości udowej w panewce w wyniku nadmiernie głębokiej panewki

– valga (łac.) – biodro koślawe

– vara (łac.) – biodro szpotawe

coxarthrosis (łac.) – zmiany zwyrodnieniowe w stawie biodrowym

– deformans (łac.) – zmiany zniekształcające stawu biodrowego na tle zmian zwyrodnieniowych

coxitis (łac.) – zapalenie stawu biodrowego

compartment syndrome (ang.) – zespół ciasnoty powięziowej

crankshaft phenomenon (ang.) – zjawisko wału korbowego (dotyczy kręgosłupa)

crepitatio (łac.) – trzeszczenie, krepitacja

CRIF (ang.) – closed reeduction internal fixation – repozycja zamknięta i stabilizacja wewnętrzna

crossing sign – objaw skrzyżowania

crouch gait (ang.) – chód kuczny

CRPS (ang.) – complex regional pain syndrome – zespół złożonego bólu regionalnego

cryotherapia (łac.) – leczenie zimnem, krioterapia

CTLSO (ang.) – cervico-thoraco-lumbar-sacral orthosis – gorset ortopedyczny obejmujący odcinki od szyjnego do krzyżowego

CUN – centralny układ nerwowy

curettage (ang.) – wewnątrzogniskowe usunięcie zmiany poprzez wyłyżeczkowanie

curvatura (łac.) – krzywizna, zakrzywienie, skrzywienie

cysta/cystis (łac.) – torbiel, cysta

DACF (ang.) – displaced intra-articular calcaneal fractures – przemieszczone śródstawowe złamania kości piętowej

DAFO (ang.) – dynamic ankle foot orthosis – orteza skokowo-goleniowa

DCS (ang.) – double crash syndrome – zespół podwójnego zmiażdżenia

DD (ang.) – diadynamic – prądy diadynamiczne

DDH (ang.) – developmental hip dysplasia – rozwojowa dysplazja stawu biodrowego

deficiency (ang.) – obniżenie, ubytek

dekrement (ang.) – decrement – test wysokoczęstotliwościowej stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu w diagnostyce zmian przekaźnictwa neurotransmitera na poziomie synapsy nerwowo-mięśniowej

DIP (ang.) – distal interphalangeal joint – staw międzypaliczkowy dalszy

diplegia (łac.) – niedowład czterokończynowy; kończyny dolne bardziej zajęte niż kończyny górne

disability (ang.) – niepełnosprawność

dislocation (ang.) – zwichnięcie

distraction epiphyseolysis (ang.) – wydłużanie w obrębie chrząstki wzrostowej

DKF – diatermia krótkofalowa

DMARDs (ang.) – disease-modifying antirheumatic drugs – leki modyfikujące przebieg choroby LMPCh

DMMO (ang.) – distal minimally invasive metatarsal osteotomy – małoinwazyjna osteotomia dystalna kości śródstopia

DRUJ (ang.) – distal radio ulnar joint – staw promieniowo-łokciowy dalszy

DTT – ditiotreitol – organiczny związek chemiczny będący podwójnym tiolem i diolem

duplication (ang.) – zdwojenie, np. ścięgna

dysplasia (łac.) – dysplazja

dysraphism (łac.) – wrodzone deformacje kanału kręgowego

dystonia (łac.) – zaburzenie napięcia mięśniowego

ECDC (ang.) – European Centre for Disease Prevention and Control – Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób

e–cLMPCh – klasyczne leki modyfikujące przebieg choroby

ECRB (łac.) – extensor carpi radialis brevis – prostownik nadgarstka promieniowy krótki

EMG (ang.) – electromyography – elektromiografia, badanie czynności jednostek ruchowych wybranego mięśnia lub grup mięśniowych w trakcie skurczu dowolnego, maksymalnego skurczu trwającego 5 sekund lub podczas całkowitej relaksacji

ENG (ang.) – electroneurography – elektroneurografia, badanie stymulacyjne bodźcami elektrycznymi przewodnictwa impulsów ruchowych i czuciowych nerwów

entezofit – zwapnienie ścięgna w obrębie przyczepu, najczęściej w wyniku entezopatii

entezopatia – przewlekły proces degeneracji przyczepu ścięgna

EO (ang.) – elbow orthosis – orteza stawu łokciowego

EPB (łac.) – extensor pollicis brevis – prostownik krótki kciuka 

equinus (łac.) – ustawienie końskie

ERLLP (ang.) – exercise related lower leg pain – powysiłkowe bóle podudzi

ESWT (ang.) – extracorporeal shock wave therapy – pozaustrojowa terapia falą uderzeniową

EULAR (ang.) – European League Against Rheumatism

eversio (łac.) – złożony ruch skręcania stopy na zewnątrz

EWHO (ang.) – elbow wrist hand orthosis – orteza stawu łokciowego i nadgarstka

excisio (łac.) – wycięcie

ex-fix – stabilizacja zewnętrzna

exostosis (łac.) – wyrośl kostna

exsudatum (łac.) – wysięk

extensio (łac.) – ruch prostowania, także wyciąg

external fixator (ang.) – stabilizator zewnętrzny

extirpatio (łac.) – wyłuszczenie, wyrwanie, usunięcie

extraarticularis (łac.) – pozastawowy, zewnątrzstawowy

extremitas (łac.) – kończyna

fala F – rejestracja potencjału z mięśnia wywołana stymulacją elektryczną nerwu, przewodzona antydromowo, a następnie zwrotnie na drodze ortodromowej od ciała motoneuronu do efektora

fascioplastica (łac.) – operacja wytwórcza powięzi

fasciotomia (łac.) – nacięcie powięzi

FCR (łac.) – flexor carpi radialis – zginacz promieniowy nadgarstka

femoral deficiency/focal femoral deficiency (ang.) – wrodzony ubytek bliższego końca kości udowej

fenestratio (łac.) – wycięcie okienka (w kości, torebce stawowej)

FES (ang.) – functional electrical stimulation – elektrostymulacja czynnościowa

FFP (ang.) – fragility fractures of the pelvis – złamania osteoporotyczne miednicy

FGF (ang.) – fibroblast growth factor – czynnik wzrostu fibroblastów

FiA – klasyfikacja Ficat i Arlet

filamenty von Freya – metoda FvF – metoda dotykowego badania percepcji czucia powierzchniowego za pomocą skalibrowanych w średnicy, giętkich filamentów, umożliwiająca diagnostykę przeczulicy lub niedoczulicy

fistula (łac.) – przetoka

fistulectomia (łac.) – wycięcie przetoki

fistulisati/fistulatio (łac.) – wytwarzanie się przetoki

fistulographia (łac.) – uwidocznienie kanału przetoki na zdjęciu RTG

fixatio (łac.) – przytwierdzenie, ustalenie, unieruchomienie

flaccid paralysis (ang.) – niedowład wiotki

flexio (łac.) – zginanie, zgięcie

– dorsalis (łac.) – grzbietowe

– palmaris (łac.) – dłoniowe

– plantaris (łac.) – podeszwowe

fluctuatio (łac.) – chełbotanie

FO (ang.) – foot orthosis – orteza stopy

foam roller (ang.) – wałek z pianki

focus (łac.) – ognisko

foratio (łac.) – świdrowanie

force plate (ang.) – platforma do badania sił nacisku stopy podczas chodu

FOV (ang.) – field of view – w MRI pole badania

FPA (ang.) – foot progression angle – kąt progresji stopy podczas chodu

fractura (łac.) – złamanie

– aperta (łac.) – otwarte

– complicata (łac.) – powikłane

– cum luxatione (łac.) – ze zwichnięciem

– intraarticularis (łac.) – śródstawowe, wewnątrzstawowe, stawowe

– inveterata (łac.) – zastarzałe

– lenta (łac.) – przeciążeniowe

– male sanata (łac.) – wadliwie zrośnięte, źle wygojone

– marginalis (łac.) – brzeżne

– multifragmentosa (łac.) – wieloodłamowe

– obliqua (łac.) – skośne

– obstetrica (łac.) – porodowe

– occulta (łac.) – zamknięte

– pathologica (łac.) – kości zmienionej chorobowo, patologicznie

– recens (łac.) – świeże

– spiralis (łac.) – spiralne

– subperiostalis (łac.) – podokostnowe

– transversa (łac.) – poprzeczne

fragilitas (łac.) – kruchość, łamliwość

fragmentatio (łac.) – rozkawałkowanie, fragmentacja

frontalis (łac.) – czołowy

fugax (łac.) – przemijający

fulminans (łac.) – piorunujący, błyskawiczny, nagły

fusio (łac.) – połączenie, np. chirurgiczne

gait (ang.) – chód

– analysis (ang.) – badanie laboratoryjne chodu

– cycle (ang.) – cykl chodu

– intoeing (ang.) – z rotacją wewnętrzną

– pattern (ang.) – wzorzec chodu

ganglion (łac.) – torbiel galaretowata

ganglionectomia (łac.) – wycięcie torbieli galaretowatej

GC (ang.) – gait cycle – cykl chodu

genu (łac.) – kolano

– flexum (łac.) – przykurczone w zgięciu

– recurvatum (łac.) – wygięte ku tyłowi

– valgum (łac.) – koślawe

– varum (łac.) – szpotawe

G-EO System – system do reedukacji chodu

gibbus (łac.) – garb

– costalis (łac.) – żebrowy

– spondylicus (łac.) – po zniszczeniu kręgów, najczęściej pochodzenia gruźliczego

giving-way phenomenon (ang.) – objaw ustępowania, wskazuje na niestabilność stawu kolanowego

gonitis (łac.) – zapalenie stawu kolanowego

– exsudativa (łac.) – wysiękowe

– rheumatica (łac.) – gośćcowe

– traumatica (łac.) – urazowe

– tuberculosa (łac.) – gruźlicze

granuloma (łac.) – ziarniniak

greenstick fracture (ang.) – złamanie typu „zielonej gałązki”

GRF (ang.) – ground reaction force – siły reakcji podłoża

GrAFO (ang.) – ground reaction AFO – orteza stopowo-goleniowa przenosząca siły reakcji podłoża na bliższą część podudzia

habitualis (łac.) – nawykowy

haematoma (łac.) – krwiak

HAI (ang.) – healthcare-associated infection – zakażenia związane z opieką medyczną

hallux (łac.) – paluch zgięty

– duplex (łac.) – podwójny, zdwojony

– flexus (łac.) – zgięty (w stawie śródstopno-paliczkowym)

– malleus (łac.) – młotowaty (zgięty w stawie międzypaliczkowym)

– rigidus (łac.) – sztywny

– valgus (łac.) – koślawy

– varus (łac.) – szpotawy

hamartoma (łac.) – odpryskowiec, guz z różnych tkanek prawidłowych, przemieszczonych w niewłaściwe miejsce

hammertoe (ang.) – palec młoteczkowaty

hamstring muscles (ang.) – mięśnie tylnej grupy uda, tzw. kulszowo-goleniowe

handicap (ang.) – upośledzenie; obecnie poprawnie – niepełnosprawność

harness (ang.) – uprząż, np. Pavlika w leczeniu DDH

head-at-risk-signs (ang.) – objawy radiologiczne wskazujące na ryzyko deformacji głowy kości udowej w chorobie Perthesa

head control (ang.) – utrzymanie właściwej pozycji głowy

heel-toe gait (ang.) – wzór chodu typu „pięta–palce”

heloma (łac.) – modzel

hemarthrosis (łac.) – obecność krwiaka w stawie

hemihypertrophy (łac., ang.) – przerost połowiczy

hemiparesis (łac.) – niedowład połowiczy

hemiresectio articulationis (łac.) – wycięcie połowy stawu

hemivertebra (łac.) – wrodzony brak połowy kręgu, kręg połowiczy

hemivertebrectomy (łac., ang.) – usunięcie połowy kręgu

hernia disci (łac.) – wypadanie jądra galaretowatego

heterotopic ossification (ang.) – kostnienie pozaszkieletowe

HFO (ang.) – humeral fracture orthosis – orteza stawu ramiennego

hinge abduction (ang.) – odwodzenie zawiasowe (patologiczne)

hip dysplasia (ang.) – dysplazja stawu biodrowego

hip spica cast (ang.) – opatrunek gipsowy biodrowy obejmujący obie kończyny dolne

hipotonia (łac.) – obniżenie napięcia mięśniowego

hitchhiker thumb (ang.) – deformacja kciuka powodująca jego ustawienie w odwiedzeniu

HKAFO (ang.) – hip knee ankle foot orthosis – orteza stopowo-goleniowo-udowo-biodrowa

HLA (ang.) – human leukocyte antigens – ludzkie antygeny leukocytarne

HO (ang.) – hand orthosis – orteza ręki

Hoffy ciało – ciało tłuszczowe podrzepkowe

horizontalis (łac.) – poziomy

HpO (ang.) – hip orthosis – orteza stawu biodrowego

HTZ – hormonalna terapia zastępcza

HVA (ang.) – hallux valgus angle – kąt koślawości palucha

hydrarthrosis (łac.) – wysięk surowiczy w stawie

hydrokinesitherapia (łac.) – leczenie ćwiczeniami w wodzie

hygroma (łac.) – wodniak, torbiel surowicza

hyperabductio (łac.) – nadmierne odwiedzenie

hypercorrectio (łac.) – przekorygowanie

hyperdactyly (łac., ang.) – przerost palca

hyperextensio (łac.) – przeprost

hyperflexio (łac.) – nadmierne zgięcie

hyperkyphosis (łac.) – nadmierna kifoza

hyperlordosis (łac.) – nadmierna lordoza

hyperstesio (łac.) – przeczulica

IC (ang.) – initial contact – pierwszy kontakt stopy z podłożem podczas chodu

ICF – International Classification of Functioning Disability and Health – Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia

ICP (ang.) – intracompartmental pressure – ciśnienie wewnątrzprzedziałowe

ICRS (ang.) – International Cartilage Regeneration and Join Preservation Society, dawniej: International Cartilage Repair Society – Międzynarodowe Towarzystwo Leczenia Uszkodzeń Chrząstki Stawowej

IC-SD (ang.) – intensity of current vs. stimulus duration – metoda badania krzywych pobudliwości czuciowej, polegająca na naskórnej stymulacji elektrycznej receptora u badanej osoby i określeniu wzajemnej relacji pomiędzy reobazą i chronaksją prostokątnego impulsu stymulującego, użyteczna w diagnostyce przeczulicy lub niedoczulicy

idiopathic (łac.) – bez określonej przyczyny, idiopatyczny

IL (ang.) – interleukin – interleukina

illiac crest (ang.) – grzebień kości biodrowej

IMA (ang.) – intermetatarsal angle – kąt intermetatarsalny

imbalance (muscular) (ang.) – zaburzenia harmonii mięśniowej

immobilisatio (łac.) – unieruchomienie

impingement syndrome (ang.) – niedopasowanie powierzchni stawu prowadzące do konfliktu tkanek miękkich z częściami chrzęstno-kostnymi stawów

implantatio (łac.) – wszczepienie

impressio (łac.) – wgniecenie

inclinatio (łac.) – pochylenie, nachylenie

– pelvis (łac.) – miednicy

incongruus (łac.) – niedostosowany, niezborny

incruentus (łac.) – bezkrwawy, niekrwawy

indicatio (łac.) – wskazanie, zlecenie

infiltratio (łac.) – naciek, nacieczenie

inflammatio (łac.) – zapalenie

infractio (łac.) – nadłamanie, pęknięcie (kości)

inoperabilis (łac.) – nieoperacyjny, nienadający się do operacji

inreponibilis (łac.) – niedający się nastawić lub odprowadzić

insertio (łac.) – przeszczep, wszczepienie (ścięgna)

inspection (ang.) – bezpośrednia ocena struktur anatomicznych, np. stawu

instability (ang.) – niestabilność

internal fixator (ang.) – stabilizator wewnętrzny

intraosseus (łac.) – śródkostny

interpositio (łac.) – wstawienie części pośrednich, interpozycja, np. interpozycja tkanek miękkich między fragmentami złamanej kości

intraarticularis (łac.) – wewnątrzstawowy, śródstawowy

IOM (ang.) – intraoperative neuromonitoring – metoda rejestracji przewodnictwa ruchowego i czuciowego, w tym w obrębie szlaków rdzeniowych z rejestracją kolejno z mięśni kończyn górnych i dolnych w następstwie elektrycznej stymulacji przezczaszkowej ośrodków kory mózgu oraz przezczaszkowo z obszaru unerwienia czuciowego kory mózgu w następstwie stymulacji elektrycznej włókien czuciowych nerwów kończyn górnych i dolnych

IPP – staw międzypaliczkowy palucha

IR (ang.) – infra-red – promieniowanie podczerwone

irreductibilis (łac.) – nieodprowadzany

iunctura (łac.) – połączenie

iuxtaarticularis (łac.) – przystawowy

JAK (ang.) – Janus-activated kinases – kinazy janusowe

jumpers knee (ang.) – kolano skoczka – zwyrodnienie więzadła rzepki

KAFO (ang.) – knee ankle foot orthosis – orteza stopowo-goleniowo-udowa

KD – kończyna dolna

KG – kończyna górna

keloidum (łac.) – bliznowiec

kinematyka – dział biomechaniki zajmujący się analizą ruchu bez uwzględniania działających sił

kineplastica (łac.) – wytwarzanie roboczego kikuta kończyny

kinetyka – dział biomechaniki zajmujący się opisem sił napędowych, mocy i energii ruchu

KKD – kończyny dolne

KKG – kończyny górne

KO (ang.) – knee orthosis – orteza stawu kolanowego

kyphoscoliosis (łac.) – wygięcie kręgosłupa ku tyłowi i w bok, kifoskolioza

kyphosis (łac.) – wygięcie kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej ciała ku tyłowi, kifoza

laceratio (łac.) – rozdarcie, rozerwanie tkanek

laesio (łac.) – uszkodzenie

lamina (łac.) – płytka, blaszka

laminectomia (łac.) – wycięcie łuków kręgów

laminectomy (ang.) – usunięcie elementu łuku kręgu

lavage (arthroscopic) (ang.) – artroskopowe płukanie stawu

laxitas (łac.) – wiotkość, zwiotczenie, rozluźnienie

LCL (ang.) – lateral collateral ligament – więzadło poboczne strzałkowe stawu kolanowego

LDH (ang.) – lactate dehydrogenase – dehydrogenaza kwasu mlekowego

leg-length discrepancy (ang.) – nierówność kończyn

leg lengthening (ang.) – wydłużanie kończyn

lever arm (ang.) – tutaj: dźwignie tworzone przez elementy szkieletu

LFCN (ang.) – lateral femoral cutaneous nerve – nerw skórny boczny uda

liberatio (łac.) – uwolnienie, oswobodzenie

ligament laxity (ang.) – wiotkość więzadłowa

ligamentotomia (łac.) – przecięcie więzadła, więzadeł

limbus (łac.) – krawędź, obrąbek

limping (ang.) – utykanie

linear growth (ang.) – naturalny proces wzrostu

LMPCh – leki modyfikujące przebieg choroby

bLMPCh – biologiczne leki modyfikujące przebieg choroby

cLMPCh – klasyczne leki modyfikujące przebieg choroby

csLMPCh – celowane syntetyczne leki modyfikujące przebieg choroby

localisatio (łac.) – umiejscowienie (uszkodzenia)

lordosis (łac.) – wygięcie kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej ciała ku przodowi, lordoza

LR (ang.) – loading response – faza przejmowania ciężaru ciała

LUCL (ang.) – lateral ulnar collateral ligament – więzadło poboczne łokciowe boczne

luxatio (łac.) – zwichnięcie

– anterior (łac.) – przednie

– congenita (łac.) – wrodzone

– erecta (łac.) – głowy kości ramiennej z przymusowym umieszczeniem ramienia ponad głową

– habitualis (łac.) – nawykowe

– infraglenoidalis (łac.) – podpanewkowe, np. kości ramiennej

– marginalis (łac.) – brzeżne

– paralytica (łac.) – porażenne

– pathologica (łac.) – patologiczne

– posterioris (łac.) – tylne

– recurrens (łac.) – nawrotowe

– residualis (łac.) – resztkowe

m. – mięsień, mięśnia

macrodactylia (łac.) – przerost palca lub palców

macromelia (łac.) – przerost kończyny lub kończyn

macropodia (łac.) – przerost stopy (stopa olbrzymia)

MAD (ang.) – mechanical axis deviation – odchylenie osi mechanicznej kończyny

malformation (ang.) – zniekształcenie

malignisatio (łac.) – zezłośliwienie

manipulatio (łac.) – rękoczyn, zabieg ręczny

manus (łac.) – ręka

– parva (łac.) – mała

– valgus (łac.) – koślawa

MCL (ang.) – medial collateral ligament – więzadło poboczne przyśrodkowe

sMCL – warstwa powierzchowna więzadła pobocznego piszczelowego

dMCL – warstwa głęboka więzadła pobocznego piszczelowego

membrum (łac.) – kończyna

– inferius (łac.) – dolna

– superius (łac.) – górna

meningocele (ang.) – przepuklina oponowa

meniscus sign (ang.) – objaw łąkotkowy

menisectomia (łac.) – wycięcie łąkotki

MENS (ang.) – microcurrent electrical nerve stimulation – mikroamperowa stymulacja neuromięśniowa

MEP (ang.) – motor evoked potentials – ruchowe potencjały wywołane indukowane polem magnetycznym w diagnostyce przewodnictwa eferentnego na poziomie nadrdzeniowym, rdzeniowym i/lub obwodowo

metallosis (łac.) – miejscowy odczyn na metalowy implant, metaloza

metastasis (łac.) – przerzut, wtórne ognisko nowotworowe

metatarsalgia (łac.) – ból śródstopia

MFH (ang.) – malignant fibrous histiocytoma – niezróżnicowany polimorficzny mięsak (mięsak fibrohistiocytarny)

MICA (ang.) – minimally invasive Chevron-Akin – technika przezskórnej operacji palucha koślawego

microsomia (łac.) – karłowatość

MIS – miniinvasive surgery – operacja małoinwazyjna

MIZS – młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

mm. – mięśnie

mM – metatarsalgia Mortona

mobilisation (ang.) – uruchomienie

monoplegia (łac.) – porażenie jednej kończyny

MP (ang.) – metatarso phalangeal – staw śródręczno-paliczkowy

MPFL (ang.) – medial patellofemoral ligament – więzadło rzepkowo-udowe przyśrodkowe

MR – rezonans magnetyczny

MRI (ang.) – magnetic resonance imaging – obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego

Mst (ang.) – mid-stance – faza środkowego podporu podczas chodu

MSw (ang.) – mid-swing – faza środkowa wymachu podczas chodu

MTP I (ang.) – first metatarsophalangeal joint – pierwszy staw śródstopno-paliczkowy

MTSS (ang.) – medial tibial stress syndrome – przeciążenie przednio-przyśrodkowej powierzchni piszczeli

MU (ang.) – motor unit – jednostka ruchowa

MUAP (ang.) – motor unit action potential – potencjał czynnościowy jednostki ruchowej

MUCL (ang.) – medial ulnar collateral ligament – więzadło poboczne łokciowe przyśrodkowe

mus articularis (łac.) – myszka stawowa, ciało wolne

myelomeningocele (ang.) – przepuklina oponowo-rdzeniowa

myotomia (łac.) – operacyjne przecięcie mięśnia

n. – nerw, nerwu

naevus (łac.) – znamię

nanisimus/nanosomia (łac.) – karłowatość

NC – interferencja; prądy Nemeca

NDT-Bobath (ang.) – neuro-developmental treatment – metoda usprawniania neurorozwojowego

necrectomia (łac.) – usunięcie tkanek martwiczych, nekrektomia

necrosis (łac.) – martwica

necrosis aseptica (łac.) – jałowa martwica

nEMG (ang.) – needle electromyography, elementary electromyography – badanie czynności pojedynczych jednostek ruchowych mięśnia za pomocą elektrody igłowej

neowaskularyzacja – proces tworzenia naczyń w obszarze, w którym fizjologicznie one nie występują

neuralgia (łac.) – neuralgia, nerwoból

neurectomia (łac.) – wycięcie nerwu

neurinoma (łac.) – nerwiak

neurolysis (łac.) – uwolnienie nerwu ze zrostów, neuroliza

neurosutura (łac.) – szew nerwu

neurotomia (łac.) – przecięcie nerwu

NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia

NGC – nerve guide conduit – neurotubulizacja

nidus (łac.) – określenie ogniska w obrębie kostniaka kostnawego

nieszczęśliwa triada (łokieć) (ang. terrible triad) – uszkodzenie więzadła pobocznego łokciowego przyśrodkowego, złamanie wyrostka dziobiastego kości łokciowej i złamanie głowy kości promieniowej

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NMES (ang.) – neuro-muscular electrostimulation – elektrostymulacja układu nerwowo-mięśniowego

NMR (ang.) – nuclear magnetic resonance – magnetyczny rezonans jądrowy

NU – neuropatie uciskowe

OA (ang., łac.) – osteoarthritis, osteoarthrosis – choroba zwyrodnieniowa stawu

OB – odczyn Biernackiego

obj. – objaw

Obera test – test kliniczny służący do wykrywania przykurczu pasma biodrowo-piszczelowego

OCD (łac.) – osteochondrosis dissecans – oddzielająca jałowa martwica chrzęstno-kostna

odruch H (ang.) – H-reflex – badanie odruchu H, synonim fali H – badanie monosynaptyczne połączenia pomiędzy włóknem czuciowym, reakcją neuronu ruchowego na pobudzenie i rejestracją czynności efektora w następstwie stymulacji bodźcami elektrycznymi gałęzi nerwowej na obwodzie

odruch mrugania (ang.) – blink reflex – metoda badania obustronnego skurczu mięśni okrężnych oczu po stymulacji elektrycznej w okolicy nadoczodołowej jednostronnie, diagnozująca przewodnictwo nerwów trójdzielnego i twarzowego oraz czynność ośrodków polineuronalnych pnia mózgu obustronnie

OFM – Oxford foot model – oksfordzki model stopy

oligobiopsia (łac.) – nakłucie rozpoznawcze w celu pobrania tkanki do badania histopatologicznego

oligodactylia (łac.) – zmniejszenie liczby palców

onyxis (łac.) – paznokieć wrastający

operatio plastica (łac.) – operacja plastyczna, wytwórcza

oppositio (łac.) – opozycja (kciuka)

ORIF (ang.) – open reeduction internal fixation – otwarta repozycja i stabilizacja wewnętrzna

orthosis (ang.) – orteza

ossificans (łac.) – kostniejący

ossificatio (łac.) – kostnienie

ossificatus (łac.) – skostniały

osteitis (łac.) – zapalenie kości

ostelasia (łac.) – celowe chirurgiczne złamanie kości

osteochondritis dissecans (ang.) – oddzielająca martwica kostno-chrzęstna

osteochondrosis/osteochondritis (łac.) – zaburzenia unaczynienia – odżywienia jądra kostnienia kości

osteodystrophia renalis (łac.) – krzywica nerkowa

osteogenesis (łac.) – osteogeneza

osteolysis (łac.) – zanik kostny

osteomalacia (łac.) – rozmiękanie kości

osteomyelitis/ostitis (łac.) – zapalenie kości i szpiku kostnego, zapalenie kości

osteonecrosis (łac.) – martwica kości

osteoporosis (łac.) – zrzeszotnienie kości, osteoporoza

osteosynthesis (łac.) – szew kości, zespolenie kości metalem, osteosynteza

osteotomia (łac.) – przecięcie kości, osteotomia

OZPP – ostry zespół przedziałów powięziowych

paliativus (łac.) – paliatywny

PCL (ang.) – posterior cruciate ligament – więzadło krzyżowe tylne

PCR (ang.) – polymerase chain reaction – łańcuchowa reakcja polimerazy

PDGF (ang.) – platelet-derived growth factor – płytkowopochodny czynnik wzrostu

penetrans (łac.) – przenikający, drążący

periarthritis (łac.) – zapalenie okołostawowe

periostitis (łac.) – zapalenie okostnej

peripheral (ang.) – obwodowy, np. nerwy obwodowe

peritendinitis (łac.) – zapalenie pochewki ścięgnowej

PET (ang.) – positron emission tomography – pozytronowa tomografia emisyjna 

PFJ (ang.) – patellofemoral joint – staw rzepkowo-udowy

PiN (ang.) – posterior interosseus nerve – nerw międzykostny tylny

pincer – konflikt udowo-panewkowy typu kleszczowego

PINS (ang.) – posterior interosseous nerve syndrom – zespół nerwu międzykostnego tylnego

PIP (ang.) – proximal interphalangeal joint – staw międzypaliczkowy bliższy

PIR (ang.) – post-isometric relaxation – poizometryczna relaksacja mięśni

plastica (łac.) – operacja wytwórcza

PNF (ang.) – proprioceptive neuromuscular fascilitation – techniki nerwowo-mięśniowego ułatwiania

podiatry (ang.) – dziedzina medycyny zajmująca się zagadnieniami związanymi ze stopą

podologia (łac.) – nauka o fizjologii i patologii stopy

popręg Webera – technika stabilizacji operacyjnej polegająca na repozycji i ustabilizowaniu złamania drutami Kirschnera oraz uzyskaniu kompresji między odłamami przez zastosowanie skrzyżowanej pętli drucianej

posttraumaticus (łac.) – pourazowy

praxis impropria (łac.) – błąd w sztuce, malpractice (ang.)

PRICE – postępowanie w urazach, P – ochrona (protection), R – odpoczynek (rest), I – chłodzenie (ice), C – ucisk (compression), E – uniesienie (elevation)

prolapsus (łac.) – wypadnięcie, wysunięcie się

pronatio (łac.) – nawrócenie, pronacja

propulsio (łac.) – ruch do przodu, propulsja

propulsja – faza chodu, w trakcie której dochodzi do odbicia inicjowanego z pierwszego promienia stopy

prosthesis (łac.) – proteza

protrusio (łac.) – wystawanie, protruzja

– acetabuli (łac.) – zwiększone zagłębienie głowy kości udowej w wyniku zagłębienia się panewki w miednicy (choroba Otto–Chrobaka)

– nuclei pulposi (łac.) – jądra galaretowego, krążka międzykręgowego

próba niedokrwienna (ang.) – ischemic test – metoda badania sEMG w warunkach próby skurczu maksymalnego, przed i po 2 minutach testu uniesionych nad głową kończyn górnych, w ramach diagnostyki zespołu górnego otworu klatki piersiowej

PRP (ang.) – platelet rich plasma – osocze bogatopłytkowe, koncentrat płytek krwi uzyskiwany na drodze wirowania i separacji krwi, stosowane w medycynie rekonstrukcyjnej i regeneracyjnej

pseudarthrosis (łac.) – staw rzekomy

PSw (ang.) – pre-swing – faza przedwymachowa podczas chodu

PT (ang.) – pronator teres – mięsień nawrotny obły

punctio (łac.) – punkcja

PVNS (ang.) – pigmented villo-nodular synovitis – kosmkowo-guzkowe barwnikowe zapalenie błony maziowej

PZPP – przewlekły zespół przedziałów powięziowych

RA (ang.) – rheumatoid arthritis – reumatoidalne zapalenie stawów

radialisatio (łac.) – odchylenie w kierunku promieniowym, radializacja

radiosensibilis/radiosensitivus (łac.) – promienioczuły

raspatio (łac.) – odłuszczanie

RC (ang.) – rotator cuff – pierścień rotatorów

RCL (ang.) – radial collateral ligament – więzadło poboczne promieniowe

recens (łac.) – świeży, nowy, niedawny

reclinatio (łac.) – odchylenie, zepchnięcie

recurvatus (łac.) – zagięty do tyłu, zakrzywiony

redressio/redressatio (łac.) – usunięcie zniekształcenia, redresja

reductio (łac.) – nastawienie złamania lub zwichnięcia

reflex (ang.) – odruch

refractura (łac.) – ponowne złamanie w miejscu poprzedniego złamania

regeneratio (łac.) – odnowa, regeneracja

reimplantatio (łac.) – ponowne wszczepienie, reimplantacja

reinsertion (ang.) – doszycie uszkodzonego ścięgna lub jego fragmentu do miejsca pierwotnego przyczepu, reinsercja ścięgna

relaxatio (łac.) – zniesienie napięcia mięśni, rozluźnienie

release (ang.) – w ortopedii procedura polegająca na odczepieniu struktur łącznotkankowych od kości bądź ich przecięciu

reluxatio (łac.) – ponowne zwichnięcie

replantatio (łac.) – replantacja

repositio (łac.) – nastawienie złamania, zwichnięcia, ponowne złożenie, przywrócenie poprzedniego stanu, repozycja

– cruenta fracturae (łac.) – operacyjne nastawienie złamania

– cruenta luxationis (łac.) – operacyjne nastawienie zwichnięcia

resectio (łac.) – operacyjne usunięcie, wycięcie

residualis (łac.) – resztkowy, pozostały

retractio (łac.) – ściąganie, skracanie

retroflexio (łac.) – tyłozagięcie

retroversio (łac.) – tyłopochylenie lub obrócenie ku tyłowi

RF (ang.) – rheumatoid factor – czynnik reumatoidalny

rigidus (łac.) – sztywny

rotatio (łac.) – ruch obrotowy, skręcanie, obracanie, obrót

rotator cuff (ang.) – pierścień rotatorów, stożek rotatorów – kompleks mięśni obręczy barkowej odpowiedzialny za stabilizację oraz ruchy rotacyjne stawu ramiennego, obejmuje mięśnie nagrzebieniowy, podgrzebieniowy, podłopatkowy i obły mniejszy

RPE – relatywny procent ekstruzji łąkotki

RSD (ang.) – reflex sympathetic dystrophy – odruchowa dystrofia współczulna

RTG – badanie radiologiczne

ruptura (łac.) – pęknięcie, przerwanie

RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

saltans (łac.) – skaczący, przeskakujący, trzaskający, ang. snapping

sarcoma (łac., ang.) – mięsak

scaffold (ang.) – matryca, rusztowanie stosowane w rekonstrukcji tkanek (np. chrząstki)

scoliosis (łac., ang.) – skolioza – boczne skrzywienie kręgosłupa

SCV (ang.) – sensory conduction velocity – metoda badania przewodnictwa włókien czuciowych w układzie nerwowym obwodowym po stymulacji bodźcami elektrycznymi

sectio (łac.) – przecięcie

sEMG (ang.) – surface electromyography – elektromiografia powierzchniowa, badanie sumarycznej czynności jednostek ruchowych mięśnia lub grup mięśniowych za pomocą elektrod powierzchniowych

SEP (ang.) – somatosensory evoked potentials – somatosensoryczne potencjały wywołane, metoda badania przewodnictwa aferentnego na różnych jego poziomach po pobudzeniu bodźcami elektrycznymi obwodowo

septic (ang.) – septyczny

sequestratio (łac.) – oddzielenie się martwaka, wydalenie martwaka

sequestrum (łac.) – martwak

SEWHO (ang.) – shoulder elbow wrist hand orthosis – orteza kończyny górnej

SI (ang.) – sensory integration – integracja sensoryczna

skeleton maturity (ang.) – dojrzałość kostna

skewfoot (ang.) – stopa serpentynowa

SLAP – typ uszkodzenia obrąbka stawu ramiennego

SLAP lesion (ang.) – superior labral anterior to posterior – uszkodzenie górnej części obrąbka stawu ramiennego

SMO (ang.) – supramalleolar orthosis – orteza stawu skokowego

SNAP (ang.) – sensory nerve action potential – czuciowy potencjał czynnościowy rejestrowany z nerwu, synonim czuciowego potencjału wywołanego rejestrowanego w badaniu SCV

SNR (ang.) – signal-to-noise ratio – w MRI stosunek sygnału do szumu

spasticity (ang.) – spastyczność

spasticus (łac.) – spastyczny, skurczowy

spica (łac.) – opaska kłosowa

spina bifida (łac.) – rozszczep łuku kręgu

splintinjuries (ang.) – rozwarstwiające uszkodzenia ścięgien

spondyloarthrosis (łac., ang.) – choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa

spondylodesis (łac., ang.) – usztywnienie stawów kręgosłupa, spondylodeza

spondylolisthesis (łac., ang.) – kręgozmyk

spondylolysis (łac., ang.) – kręgoszczelina

sprain (ang.) – skręcenie, np. stawu skokowego

squinting patellae – tzw. rzepki zezujące

SSI (ang.) – surgical site infection – infekcja miejsca operowanego

SSI-S (ang.) – superficial incisional SSI – powierzchowna infekcja rany operacyjnej

SSI-D (ang.) – deep incisional SSI – głęboka infekcja rany operacyjnej

SSI-O (ang.) – organ/space SSI – pooperacyjna infekcja organu lub przestrzeni

SST (ang.) – supraspinatus tendon – ścięgno mięśnia nadgrzebieniowego

stabilis (łac.) – stabilny, trwały, stały

stabilisator (łac.) – stabilizator

stage (ang.) – stadium, etap, faza

stenosis/strictura (łac.) – zwężenie, cieśń (kanału, przewodu, pochewki ścięgnistej)

stenothorax (łac.) – wąska klatka piersiowa

stimulation (ang.) – pobudzenie czynności narządu, stymulacja

styloiditis radii (łac.) – zapalenie tkanki około wyrostka rylcowatego kości promieniowej

subluxatio (łac.) – podwichnięcie

supinatio (łac.) – odwrócenie, supinacja

suppuratio (łac.) – ropienie

supratrochlear spur (ang.) – ostroga nadbloczkowa

sutura (łac.) – szew, szycie

synchondrosis (łac.) – zrost chrzęstny sąsiadujących kości

syndactylia (łac.) – palcozrost

synostosis (łac.) – zrost kostny sąsiadujących kości

synovectomia (łac.) – usunięcie błony maziowej ze stawu lub okolicy ścięgien

synovitis (łac.) – zapalenie błony maziowej

syringomyelia (łac.) – jamistość rdzenia

talipes pedis (łac.) – wykrzywienie stopy

tarsalgia (łac.) – ból stępu

tarsectomia (łac.) – wycięcie kości stępu

tendinitis (łac.) – zapalenie ścięgna

tendinoza – przewlekły proces degeneracji ścięgna

tenodesis (łac., ang.) – operacyjne umocowanie ścięgna, tenodeza

tenolysis (łac., ang.) – uwolnienie ścięgna ze zrostów, tenoliza

tenomiotomia (łac.) – przecięcie ścięgna i mięśnia

tenosynovitis/tendovaginitis (łac., ang.) – zapalenie pochewki ścięgna

– stenosans (łac.) – zwężenie pochewki ścięgnistej, palec trzaskający

tenotomia (łac.) – chirurgiczne przecięcie ścięgna

TENS (ang.) – transcutaneous electrostimulation – przezskórna stymulacja elektryczna nerwów

tergum rotundum (łac.) – plecy okrągłe

testudo (łac.) – opaska

TK – tomografia komputerowa

TLSO (ang.) – thoraco-lumbar-sacral orthosis – typ gorsetu ortopedycznego unieruchamiającego kręgosłup w odcinkach piersiowym, lędźwiowym i krzyżowym

TMT I (ang.) first tarsometatarsal joint – staw klinowato-śródstopny I

TNF-alfa (ang.) – tumor necrosis factor alfa – czynnik martwicy nowotworów alfa

torsio (łac.) – skręt, skręcenie, ruch skręcania

torticollis (łac., ang.) – kręcz szyi

TOS (ang.) – thoracic outlet syndrome – zespół górnego otworu klatki piersiowej

tractio (łac.) – ciągnięcie, pociąganie

transfixatio/transfixio (łac.) – przebicie ustalające, stabilizacja

translocatio (łac.) – przeniesienie, przemieszczenie

transplantatio (łac.) – przeszczepienie

transpositio (łac.) – przemieszczenie, przełożenie

– nervi (łac.) – nerwu

– tendinis (łac.) – ścięgna

trauma (łac., ang.) – w polskim mianownictwie uraz to działanie energii zewnętrznej, powodujące uszkodzenie organizmu

traumaticus (łac.) – urazowy

– benignus (łac.) – łagodny

– malignus (łac.) – złośliwy

– metastaticus (łac.) – przerzutowy

TSGT (ang.) – task-specific gait training – trening chodu ukierunkowany na zadanie

TSt (ang.) – terminal stance – faza końcowa podporu podczas chodu

tyloma (łac.) – modzel, nagniotek

UD (ang.) – ultrasound – ultradźwięki

ulceratio (łac.) – owrzodzenie

ulnarisatio (łac.) – odchylenie w kierunku łokciowym, ulnaryzacja

unguis incarnatus (łac.) – paznokieć wrastający

USG – ultrasonografia

usura (łac.) – powierzchowny ubytek tkanki

valgisatio (łac.) – odchylenie koślawe

valgus (łac.) – koślawy

varisation (łac.) – odchylenie szpotawe

varus (łac.) – szpotawy

vascularisatio (łac.) – wrastanie nowych naczyń, waskularyzacja

venaesectio (łac.) – odsłonięcie żyły

ventralis (łac.) – brzuszny

vertebra (łac.) – kręg

– plana (łac.) – płaski

– transitiva (łac.) – przejściowy

verticalis (łac.) – pionowy

vinculum gypsaceum (łac.) – opatrunek gipsowy

vitium congenitum (łac.) – wada wrodzona

vulnus (łac.) – rana, zranienie

– caesum (łac.) – cięta

– conquasatum (łac.) – miażdżona

– contusum (łac.) – tłuczona

– ictum (łac.) – kłuta

– incisivum (łac.) – cięta

– laceratum (łac.) – darta

– morsum (łac.) – gryziona, kąsana

– scissum (łac.) – rąbana

wheelchair (ang.) – wózek inwalidzki

WHFO (ang.) – wrist hand finger orthosis – orteza ręki i palców

WHO (ang.) – wrist hand orthosis – orteza ręki

wound (ang.) – rana

Z. – zespół

ZKN – zespół kanału nadgarstka

ZPP – zespół przedziałów powięziowych

ZRNŁ – zespół rowka n. łokciowego

złamanie awulsyjne – uszkodzenie kości w obrębie przyczepu ścięgna bądź więzadła w następstwie pociągnięcia przez tę strukturę

ŻChZZ – żylna choroba zatorowo-zakrzepowa, obejmuje ona: 

– zakrzepicę żył głębokich (ZŻG),

– zatorowość płucną (ZP),

– zakrzepicę żył powierzchownych (ZŻP), stanowi poważne powikłanie leczenia ortopedycznego, w jej prewencji rutynowo stosuje się heparyny drobnocząsteczkowe (HDCz), rzadziej heparyny niefrakcjonowane (HNF)

3 Badanie ortopedyczne (orthopaedic clinical examination) Marek Jóźwiak, Tomasz Trzeciak

W ortopedii, podobnie jak we wszystkich specjalnościach lekarskich, badanie kliniczne ma dostarczyć podstawy do rozpoznania rodzaju i rozległości schorzeń badanego oraz ustalenia programu leczenia.

 Przebieg badania, które zawsze musi być pierwszą czynnością podczas spotkania z chorym, jest warunkowany okolicznościami wynikającymi z przyczyny zgłoszenia się chorego, jego reakcji na konieczność poddania się badaniu i/lub leczeniu oraz zachowania osób towarzyszących, rodziców lub opiekunów.

 Zachowanie i umiejętność dostosowania reakcji lekarza ortopedy przeprowadzającego badanie kliniczne do istniejących okoliczności odgrywa fundamentalną rolę w procesie kreowania właściwych relacji na osi: chory człowiek–jego choroba–lekarz, niejednokrotnie decydujących o dalszych losach leczenia.

 Roli i istotności badania klinicznego nie pomniejsza coraz lepszy dostęp do badań dodatkowych, w tym obrazowych, z jednej strony warunkujących postęp w diagnostyce chorób, lecz z drugiej – czyniących kontakt lekarza z chorym bardziej instrumentalnym. W rozbudowującej się coraz bardziej technizacji badań gubi się łatwo i chory, i lekarz. Lekarzowi tym trudniej opanować zasady nowoczesnej techniki badań, im mniej ma opanowane zasady badania podstawowego, które przecież stały się punktem wyjścia dla całego rozwoju badań wykorzystujących precyzyjne urządzenia i algorytmy służące obiektywizacji wyników.

 Samo badanie kliniczne odbywa się według zasad ogólnie przyjętych w innych dyscyplinach lekarskich, toteż ten rozdział ogranicza się do ogólnego omówienia odrębności odnoszących się do narządu ruchu.

 Zgodnie z obecnie obowiązującymi zasadami Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (International Classification of Functioning, Disability and Health – ICF) badanie kliniczne poprzez ocenę funkcji i struktury ciała ludzkiego określa aktywności oraz możliwości uczestniczenia w życiu społecznym badanej osoby.

 Istotne jest zwrócenie uwagi na całkowitą odmienność tej koncepcji badania lekarskiego od poprzedniego, klasycznego ujęcia oceny klinicznej określającej rozległość skutków choroby. Obecnie badamy zdrowie pacjenta i możliwości realizacji jego celów i zamierzeń w aspekcie zaistniałych uszkodzeń strukturalnych i dysfunkcji.

 Badanie kończy się sugestiami podjęcia optymalnych rozwiązań leczniczych oraz określeniem możliwych do osiągnięcia celów leczenia i metod oceny wyników zastosowanego leczenia, w tym również oceny osiągniętych celów.

Badanie podmiotowe (wywiad)

Przeprowadzenie wywiadu jest podstawowym elementem procesu diagnostycznego. Badający może wybrać schemat oparty na jednym z trzech podstawowych, opisanych poniżej wzorców.

1. Systematyczne zbieranie danych zgodne z istniejącymi w danej instytucji algorytmami postępowania diagnostycznego – wybór właściwego algorytmu zależy od badającego; sposób zalecany powinien być najkorzystniejszy dla chorego i lekarza oraz pozwalający na optymalizację czasu badania; ograniczeniem jest brak powszechnych wytycznych, rekomendacji oraz algorytmów postępowania w placówkach medycznych w Polsce.

2. Zebranie, ocena i interpretacja wszystkich uzyskanych danych – proces bardzo czasochłonny, obarczający lekarza pełną odpowiedzialnością za pozyskanie danych i odpowiednią ich interpretację, niosący ze sobą ryzyko pomyłek diagnostycznych; jest to najpowszechniejszy sposób zbierania wywiadu klinicznego w Polsce.

3. Wywiad intuicyjny – hipotetyczne rozpoznanie jest ustalane na podstawie głównych objawów i dolegliwości; metoda oparta na doświadczeniach własnych i rutynie zawodowej lekarza; wzorzec obarczony największym ryzykiem pomyłek diagnostycznych, ale wykorzystywany często w warunkach wymagających podejmowania szybkich decyzji terapeutycznych (np. pierwsza pomoc w przypadku urazów); niestety wybór tego wzorca często jest wynikiem źle rozumianej rutyny diagnostycznej.

Odmienności wywiadu w poszczególnych grupach chorób

 W przypadku urazu badający powinien dążyć do dokładnego określenia mechanizmu wypadku, charakteru i czasu pojawienia się bólu oraz momentu zauważenia deformacji kończyny.

 Uszkodzenie nerwów obwodowych wymaga ustalenia, kiedy wystąpiły objawy porażenia.

 W schorzeniach typu zapalnego niezmiernie istotne jest uchwycenie momentu ich początku, ponieważ liczba dni, która upłynęła od pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, może mieć zasadnicze znaczenie dla skuteczności leczenia. Należy dokładnie przeanalizować obecność takich objawów, jak gorączka, dreszcze, charakter bólu (tętniący, rozpierający, stały lub nocny).

 W przypadku choroby przewlekłej lekarz ustala, kiedy wystąpiły objawy, z którymi chory się zgłasza. Zwraca się uwagę na nasilenie dolegliwości, to, w jakich okolicznościach się nasilają czy występują remisje, jakie są wyniki leczenia farmakologicznego i fizykalnego.

 Wywiad dotyczący dziecka musi uwzględniać informacje związane z przebiegiem ciąży i porodu oraz rozwojem psychoruchowym noworodka.

 Krwawienia z dróg rodnych w ciąży, różyczka, półpasiec, cukrzyca, zażywanie niektórych leków czy substancji toksycznych przez matkę czy napromieniowanie płodu sprzyjają rozwojowi wad wrodzonych.

 Równie istotne są: czas trwania ciąży, rodzaj porodu, masa ciała noworodka, punktacja w skali Apgar,, zaburzenia oddychania po porodzie, żółtaczka, drgawki, konieczność stosowania inkubatora.

 U pacjentów z wadami wrodzonymi należy ustalić czas ich ujawnienia (zaraz po urodzeniu, z chwilą rozpoczęcia chodzenia, w okresie nasilonego wzrostu itp.), rozpoznania wady i sposób ewentualnego leczenia.

Oglądanie

Każde badanie kliniczne rozpoczyna się od oglądania osoby badanej. Ogólne zasady tego etapu badania obejmują:

 oglądanie całego ciała badanego, z zachowaniem zasad szacunku oraz intymności badania wobec każdego badanego niezależnie od jego wieku;

 ocenę:

 proporcji ciała;

 prawidłowości osi tułowia i kończyn podczas oglądania w pozycji stojącej, siedzącej i leżącej;

 chodu;

 naturalnych testów sprawności funkcjonalnej, np. podczas zmiany pozycji ciała;

 obrysów kończyn;

 masy i kształtu mięśni oraz ewentualnych zaników mięśniowych;

 stanu skóry, prawidłowości jej koloru i owłosienia.

Badanie palpacyjne

Podstawą skuteczności badania dotykiem jest dobra znajomość nie tylko szczegółów budowy anatomicznej i topografii ciała, lecz także procesów patologicznych.

 Palpacyjnie rozpoznaje się, czy proces toczy się w tkance podskórnej, w powięzi, w mięśniach, w łączności ze ścięgnem, z kością, czy jest śródstawowy, okołostawowy itd.

 Badanie palpacyjne musi być połączone z innymi rodzajami badań, a przede wszystkim z oglądaniem oraz kontrolą bolesności i funkcji.

 Bada się częścią ręki lub całą ręką, a często oburącz. Nie może to być przykre dla osoby badanej. Ręka badającego nie powinna być zimna, wilgotna ani szorstka. Dotyk musi być delikatny. Jeśli lekarz przypuszcza, że dotyk sprawi badanemu ból, powinien badanie to odłożyć na sam koniec, szczególnie w przypadku dzieci. Jeżeli spodziewa się wykryć bolesne miejsce, lepiej badanego o tym uprzedzić, a siłę dotyku ostrożnie dawkować.

 Badanie dotykiem przeprowadza się w zależności od potrzeb: w pozycji leżącej badanego, w pozycji stojącej lub też – niekiedy – podczas ruchu. Sposoby badania dotykiem zostaną omówione w poszczególnych rozdziałach.

Ogólne sposoby badania palpacyjnego

 Temperatura powierzchni ciała. Zwiększonemu ukrwieniu miejscowemu towarzyszy podwyższenie temperatury miejscowej.

 Tętno obwodowe, np. na tętnicy promieniowej w okolicy nadgarstka, tętnicy grzbietowej stopy, tętnicy piszczelowej tylnej. Wyczuwalne są również szmery w tętnicach, np. w tętniakach.

 Wrażliwość tkanek. Czucie powierzchniowe skóry bada się palpacyjnie bądź pędzelkiem lub wacikiem w razie podejrzenia uszkodzenia struktur nerwowych (obwodowych, ośrodkowych). Palpacja odgrywa dużą rolę w lokalizacji bólu. Ból towarzyszy wielu chorobom narządu ruchu. Często jest pierwszym sygnałem choroby, a nierzadko ujawnia utajony proces patologiczny lub jego nasilenie. Reakcje bólowe mogą być cenne w procesie kontroli skuteczności leczenia.

 Napięcie mięśni. Dotykiem wyczuwa się stopień napięcia mięśni zarówno w hipertoniach, w obronnych skurczach mięśniowych wokół chorych stawów, jak i w hipotoniach, np. wywołanych długim bezruchem kończyny w uszkodzeniach splotowych, stwierdza się w ten sposób ubytki w mięśniach. Przy czynnym ruchu kończyny lub napięciu mięśnia wyczuwalny jest jego skurcz, czasem nawet słaby.

 Zgrubienia tkankowe. We wszystkich patologicznych przypadkach zgrubień palpacyjnie ocenia się ich konsystencję, przesuwalność, wrażliwość. Należy ustalić, jakie warstwy tkankowe są włączone w zgrubienie.

 Nagromadzenie płynów patologicznych w tkankach lub w stawach (ropnie, krwiaki, wysięki).

 Ocena topograficzna. Odszukanie punktów kostnych znanych z anatomii może ułatwić orientację.

 Tarcia tkankowe. Często dotyk jest jedynym sposobem ich wykrycia.

 Wyczuwanie niewielkich ruchów. Badanie zakresu ruchu stawów odbywa się przeważnie pod kontrolą wzroku. Są jednak ruchy niemal niedostrzegalne lub w ogóle niezauważalne, np. w stawie krzyżowo-biodrowym lub patologiczny ruch w miejscu złamania, gdy zrost jest opóźniony lub zachodzi podejrzenie tworzenia się stawu rzekomego.

Ocena zmian statyczno-dynamicznych

Czynniki statyczne i kinetyczne są ściśle związane z działaniem narządu ruchu, a ujawniają się u człowieka w szczególności w czynnościach stania i chodzenia.

 W symetrycznej pozycji stojącej środek ciężkości ciała, który u osób dorosłych występuje na wysokości II kręgu krzyżowego, znajduje się w centrum czworoboku podparcia. Czworobok ten stanowi powierzchnia podłoża nakreślona przez linie łączące obie pięty z tyłu i końce palców obu stóp z przodu oraz brzegi boczne obu stóp (ryc. 3.1). Rzutowanie środka ciężkości można prześledzić za pomocą pionu.

 Statyka zmienia się wraz z pozycją ciała. Punkt ciężkości przesuwa się względem czworoboku podparcia, w miarę jak pochylamy tułów do przodu, do tyłu lub na boki. Jeśli punkt ten znajduje się poza obrębem czworoboku podparcia, ciało traci równowagę i upada. Przeciwdziałać temu może rozszerzenie czworoboku podparcia, zwiększające stabilność stania (np. szersze rozstawienie stóp) lub zaangażowanie innych grup mięśniowych (składowa kinetyczna). Z koniecznością tego typu stabilizacji miednicy w płaszczyźnie horyzontalnej mamy do czynienia w chodzie w czasie naprzemiennego obciążania jednej kończyny. Niedomoga mięśni pośladkowych, średniego i małego, powoduje objaw Trendelenburga i Duchenne’a. W wyrównanie zaburzeń statyczno-kinetycznych ciała włączają się mechanizmy kompensacyjne.

Rycina 3.1. 

Czworobok podparcia: a – punkt ciężkości ciała w pozycji dwunożnego stania znajduje się w środku czworoboku podparcia; b – w jednonożnym staniu czworobok podparcia zawęża się do wielkości jednej stopy.

 Narząd ruchu może w różnych okolicznościach i w różny sposób stracić swe zdolności podporu, lokomocji i chwytania.

 Ocena kinetyczna powinna przynieść rozeznanie w rozległości i rodzaju braków kinetycznych, a zarazem ustalić, jakie są ich następstwa dla ogólnej sprawności badanego oraz jego zdolności do wykonywania codziennych czynności, takich jak chodzenie, siadanie, wstawanie, ubieranie się, jedzenie itp.

 Służą do tego licznie wprowadzane i walidowane skale oceny aktywności codziennych oraz instrumentalne metody oceny ruchu oparte na jego rejestracji dwu- lub trójpłaszczyznowej.

Pomiary długości i obwodów kończyn

Pomiary kończyn, ich długości i obwodów, są stałym elementem badania ortopedycznego. Porównywalność pomiarów jest bezwzględnie konieczna, gdyż muszą one być kontrolowane (m.in. w orzecznictwie) lub okresowo powtarzane (np. kontrola wyników leczenia, monitorowanie wzrostu). W tym celu należy oprócz wyniku samego pomiaru podać sposób, w jaki go dokonano. W badaniu chorego stosuje się pomiar długości orientacyjnej, funkcjonalnej, bezwzględnej i względnej kończyn (ryc. 3.2).

Rycina 3.2. 

Orientacyjny pomiar różnicy długości: a – ud; b – goleni.

Tabela 3.1.

Pomiary długości kończyn

Rodzaj pomiaru

Kończyna górna

Kończyna dolna

Orientacyjny

Przez porównanie

Przez porównanie

Funkcjonalny

–

Porównanie skrócenia deseczkami do poziomego ustawienia kolców biodrowych przednich górnych (łac. spina iliaca anterior superior – s.i.a.s.)

Bezwzględny

Cała: wyrostek barkowy do wyrostka rylcowatego kości łokciowej

Ramię: wyrostek barkowy do nadkłykcia bocznego kości ramiennej

Przedramię: wyrostek łokciowy do wyrostka rylcowatego kości łokciowej

Palec: podstawa paliczka podstawowego do czubka palca

Cała: szczyt krętarza większego do kostki bocznej

Udo: szczyt krętarza większego do szczeliny stawu kolanowego po stronie bocznej

Goleń: szczelina stawu kolanowego do kostki goleni

Względny

–

Kolec biodrowy przedni górny do kostki przyśrodkowej lub bocznej

Pomiary długości kończyn

Długość kończyny może się zmienić w wyniku patologicznych zmian w obrębie samego jej kośćca (długość bezwzględna) lub też z powodu przemieszczenia w jednym z jej stawów, przy czym długość samego kośćca kończyny nie ulega zmianie (długość względna; tab. 3.1).

Pomiar orientacyjny

W poradnictwie lekarskim często wystarczy stwierdzenie skrócenia kończyny przez optyczne porównanie długości obu kończyn. Pomiar ten jest możliwy tylko u chorych, którzy mają odpowiednią swobodę ruchu w stawach kończyn (ryc. 3.3).

Rycina 3.3. 

Orientacyjne określenie różnicy długości przedramion i rąk.

Kończyny dolne

Udo

Badanego układamy na wznak na twardym, gładkim podłożu, np. na twardej kozetce. Staw kolanowy i biodrowy zginamy pod kątem prostym, zachowując przy tym symetryczne ułożenie badanego. Obserwacja poziomu stawów kolanowych wskazuje na asymetrię długości. W ocenie należy uwzględnić ewentualne wychudzenie pośladka, które ustawia miednicę skośnie i pozornie skraca udo (patrz ryc. 3.2a i 3.2b).

Goleń

 Badanego układamy na plecach na twardym, gładkim podłożu, np. na twardej kozetce. Porównujemy długość goleni. Badający kładzie rękę na okolicę nadkłykciową obu ud w celu ich symetrycznego ustawienia, golenie utrzymuje równolegle do powierzchni podłoża. Różnicę długości goleni ocenia według ustawienia ich kostek przyśrodkowych lub pięt.

 Jeszcze łatwiej dokonać pomiaru, gdy chory leży na brzuchu. Golenie ustawiamy prostopadle do powierzchni podłoża. Różnica w ich długości staje się wyraźna.

 Badanego sadzamy na stołku, którego wysokość nie powinna przekraczać długości goleni. Stawia on golenie pionowo do podłogi, opierając na niej stopy. Różnicę w długości goleni oceniamy według poziomu stawu kolanowego.

Stopa

Najlepiej ocenić różnicę w długości stóp w pozycji leżącej badanego na brzuchu w zgięciu stawów kolanowych.

Kończyny górne

 Różnice długości kończyn górnych stwierdzamy w analogiczny sposób.

 W celu uchwycenia różnicy długości przedramion sadzamy badanego przy stole i polecamy mu oprzeć na nim łokcie, a przedramiona ustawić pionowo, zbliżyć do siebie oraz złożyć dłonie z wyprostowanymi palcami. W celu uchwycenia różnicy w długości rąk zrównujemy fałdy zgięciowe nadgarstków.

Pomiar funkcjonalny

Pomiar funkcjonalny dokonywany jest w pozycji stojącej chorego. Orientacyjny pomiar można zamienić w ściślejszy, mierząc różnicę długości za pomocą odpowiedniego podkładania deseczek o grubości 1 i 0,5 cm pod skróconą kończynę aż do wyrównania poziomu – miednica ustawi się poziomo, tzn. oba kolce biodrowe przednie górne będą na równej wysokości i równocześnie czworobok Michaelisa z tyłu ustawi się symetrycznie (ryc. 3.4, 3.5).

Pomiar taśmą centymetrową

Długość bezwzględna kończyn dolnych

Długość bezwzględna kończyny dolnej to długość samego kośćca kończyny. Badanie może dotyczyć całości lub danego segmentu. Długość bezwzględną ustala się przez pomiar odległości między punktami kostnymi położonymi na kończynie. Można też dokonać pomiarów na zdjęciach radiologicznych całych kończyn dolnych – są one dokładniejsze od pomiarów klinicznych.

Rycina 3.4. 

Pomiar różnicy długości funkcjonalnej kończyn dolnych wykonywany przy użyciu deseczek. Poziom miednicy wyznaczają kolce biodrowe tylne górne (x-x).

Rycina 3.5. 

Pomiar różnicy długości funkcjonalnej kończyn dolnych wykonywany przy użyciu deseczek. Poziom miednicy wyznaczają kolce biodrowe przednie górne (x-x).

 Cała długość – odległość od szczytu krętarza większego do kostki bocznej.

 Udo – odległość od szczytu krętarza większego do szczeliny stawowej kolana po jej stronie bocznej.

 Goleń – odległość od szczeliny stawu kolanowego do kostki bocznej lub od przyśrodkowej szczeliny stawu do kostki przyśrodkowej.

Długość bezwzględna kończyn górnych

W pomiarach długości bezwzględnej kończyn górnych należy się posłużyć punktami podanymi poniżej:

 cała długość – odległość od wyrostka barkowego do wyrostka rylcowatego kości łokciowej lub końca palca III;

 ramię – odległość od wyrostka barkowego do nadkłykcia bocznego kości ramiennej;

 przedramię – odległość od wyrostka łokciowego do wyrostka rylcowatego kości łokciowej;

 palec – odległość od podstawy paliczka bliższego do czubka palca.

Długość względna kończyn dolnych

Długość względna kończyny dolnej to odległość od kolca biodrowego przedniego górnego do kostki przyśrodkowej lub bocznej goleni.

 Porównanie liczby centymetrów, uzyskanej w wyniku pomiarów obu kończyn, daje wyobrażenie o względnym skróceniu kończyny, pod warunkiem że w drugiej kończynie dolnej nie stwierdza się patologii.

 Do pomiaru taśmą centymetrową wymagane jest symetryczne ułożenie miednicy i kończyn dolnych. Trójkąt, którego wierzchołki stanowią pępek oraz lewy i prawy kolec biodrowy przedni górny, musi być równoramienny. Przywodzenie uda skraca, a odwodzenie – wydłuża względną długość kończyny.

Pomiary obwodów kończyn

 Z uwagi na zmienność obwodów kończyn w zależności od napięcia mięśniowego, wysiłku, obrzęków i innych stanów patologicznych i fizjologicznych bada się zawsze symetrycznie, jednoczasowo.

 Poziom pomiaru obwodów jest dowolny, wyznaczony potrzebami badania, lecz musi odbywać się w relacji do stałych punktów topograficznych (np. do szczeliny stawu kolanowego), a nie do ruchomych (np. poziomu krawędzi rzepki).

 Podobnie dokonuje się pomiarów obwodów stawów przy podejrzeniu obecności wysięków bądź zmian maziówkowych.

 Jeśli badający chce uzyskać pogląd o stanie wychudzenia bądź pogrubienia kończyny, musi dokonać pomiarów na kilku jej poziomach.

 W protokolarnym zapisywaniu obwodów obok wymierzonej liczby centymetrów należy podać miejsce, w którym mierzono, i ewentualnie pozycję, w jakiej pomiar był dokonywany.

Technika badania narządu ruchu

Badanie ruchów kręgosłupa

W każdej części kręgosłupa jest możliwy ruch zginania (flexio), prostowania (extensio), przechylania bocznego (indinatio lateralis) oraz obracania (rotatio), określanego również jako skręcanie.

 Zakres określonego rodzaju ruchu w poszczególnych częściach kręgosłupa znacznie się różni.

 Ruch zginania (pochylenie do przodu) oraz prostowania (odchylenie do tyłu), a także ruchy przechylania bocznego są bardziej wydatne w części szyjnej i lędźwiowej kręgosłupa niż w piersiowej.

 Zakres ruchów kręgosłupa jest większy u dzieci niż u dorosłych i zmniejsza się z wiekiem.

Niezmiernie ważne dla rozpoznania jest wykrycie ograniczonych sztywności kręgosłupa.

 Ruchy kręgosłupa wchodzą w skład ruchów tułowia. Duża część zginania do przodu i ruchów obrotowych tułowia w pozycji stojącej odbywa się w stawach biodrowych (około 90°). Badany, stojąc z wyprostowanymi kolanami, może dotknąć palcami podłogi mimo zupełnej sztywności kręgosłupa, jeśli tylko stawy barkowe i biodrowe są swobodne, a mięśnie kulszowo-goleniowe wystarczająco elastyczne.

 Przed badaniem kręgosłupa zawsze konieczne jest orientacyjne badanie ruchów barków i bioder.

 Badanie samego kręgosłupa powinno się odbywać w różnych pozycjach: stojącej, siedzącej, klęku itd.

Badanie ruchów czynnych

Odcinek piersiowo-lędźwiowy kręgosłupa

Ruchów części piersiowej kręgosłupa nie można całkowicie oddzielić od ruchów części lędźwiowej. W ich badaniu trzeba jednak wyłączyć współruchy w stawach biodrowych.

Zginanie

W skłonie tułowia do przodu w pozycji stojącej z opuszczonymi w dół rękami prawidłowy kręgosłup tworzy równomierne łukowate wygięcie, które zwraca się swą wypukłością do tyłu (dorsalnie). Końce wyrostków kolczystych oddalają się od siebie równomiernie. Końce palców rąk powinny u osób z prawidłowym kręgosłupem dotykać podłoża.

 Odchylenia odnotowujemy, mierząc w centymetrach odległość opuszek palców od podłoża lub oznaczając najniższe miejsce na goleniach, do którego badany sięga palcami, np. do połowy goleni.

 Określenie kąta pochylenia w stopniach można uzyskać, nakreślając z profilu oś tułowia w części lędźwiowej. Wielkość kąta liczy się od zerowej, pionowej pozycji tułowia.

 Według Marksa całkowity zakres ruchów kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej wynosi 133°, z czego na zgięcie przypada 100°. Jeśli zamiast łagodnego łuku w jednej części jest spłaszczenie, a w innej zwiększenie zagięcia łuku, należy doszukiwać się nieprawidłowości, która to powoduje.

 Pomiar Schobera – obiektywny pomiar zginania odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Polega on na zmierzeniu oddalania się wyrostków kolczystych w części lędźwiowej. W tym celu znakuje się dermografem wyrostek kolczysty I i V kręgu lędźwiowego. W pozycji stojącej u dorosłego są one oddalone mniej więcej o 10 cm. W skłonie odległość ta zwiększa się zwykle o 4–6 cm, a przy sztywności tego odcinka zmienia się niewiele lub nie zmienia się wcale.

 Pomiar S1–C7 – za pomocą giętkiej taśmy centymetrowej mierzy się odległość między wyrostkami kolczystymi S₁ i C₇ w pozycji stojącej oraz w maksymalnym zgięciu tułowia do przodu (kolana wyprostowane). Różnica w długości wynosi u dorosłego 10–11 cm. Im mniej giętki kręgosłup, tym różnica mniejsza.

 Sposobem pomiarowym można określić giętkość każdej części oddzielnie, mierząc od S₁ do Th₁₂ i od Th₁₂ do C₇.

Prostowanie

Badanie prostowania odcinka piersiowo-lędźwiowego kręgosłupa w pozycji stojącej wymaga wyprostowania stawów kolanowych. Podczas prostowania tułów odchyla się do tyłu. Wydatność tego ruchu jest mniejsza niż zginania i w większości odbywa się on w odcinku lędźwiowym i dolnym piersiowym, przy współudziale przeprostu w stawach biodrowych. Wielkość ruchu szacuje się na 30–40°.

Pochylenie w bok

Pochylenie w bok jest możliwe przy normalnej giętkości kręgosłupa. Linia wyrostków kolczystych tworzy równomierny łuk w prawo lub w lewo. Nieprawidłowość linii łuku wskazuje na sztywność danej części kręgosłupa. Pochylenie tułowia w bok powoduje napięcie w mięśniach przykręgowych po stronie kontralateralnej (po stronie wypukłości łuku).

 W przypadku sztywności kręgosłupa mięśnie po stronie wklęsłości łuku napinają się. Napięcie to stwierdza się palpacyjnie (objaw Forestiera).

 W przypadku dużych sztywności kręgosłupa chory, chcąc wykonać pochylenie boczne tułowia, unosi nogę strony przeciwnej w bok.

 Do pomiaru kąta pochylenia w prawo lub w lewo można wykorzystać metodę dermograficzną – zaznaczenie na skórze linii prostej będącej rzutem wyrostków kolczystych. Jej odchylenie w stosunku do pionu może orientacyjnie świadczyć o wartości kątowej ruchu. Wielkość ta szacowana jest na 40–60°. Podczas przechylania tułowia na boki obserwuje się wysokość, na której zgięcie się odbywa. Wysokość ta może być inna przy pochylaniu się w jedną stronę i inna przy pochylaniu się w drugą.

 Klinicznym testem pochylenia tułowia w bok jest oznaczenie wysokości, do jakiej ręka może sięgać do okolicy stawu kolanowego danej strony.

 Uzupełnieniem badania pochylenia bocznego tułowia jest badanie w pozycji siedzącej. Zakres przechylenia w jedną stronę wynosi wówczas około 65°.

Obracanie

W pozycji siedzącej badany wykonuje ruch skręcania tułowia w prawo i w lewo. Całość amplitudy ruchu obrotowego wynosi około 180°.

Odcinek szyjny kręgosłupa

Należy odróżnić ruchy głowy względem kręgów szyjnych od ruchów w samej szyjnej części kręgosłupa.

 Pochylenie głowy do przodu z wyprostowaną szyją odbywa się w stawie szczytowo-potylicznym.

 Izolowany skręt głowy dokonuje się w stawach szczytowo-obrotowych.

 Wysuwanie głowy do przodu i cofanie w płaszczyźnie poziomej (przyciąganie brody) następuje w środkowych kręgach szyjnych.

 W środkowej części kręgosłupa szyjnego odbywa się dalszy ciąg ruchu zginania – poprzez przyłożenie guzowatości bródkowej (mentum) do klatki piersiowej lub odchylanie głowy do tyłu.

 W pełnym wyproście prawidłowo twarz badanego zwrócona jest w górę.

 Pochylenie głowy kolejno na prawy i lewy bark (zbliżanie ucha do barku) następuje w dolnych kręgach szyjnych.

 Sumaryczny zakres zginania i prostowania odcinka szyjnego kręgosłupa wynosi około 100°, przechylenia bocznego 90°, a obracania 120–160°.

Badanie ruchów biernych i giętkości kręgosłupa

Dobry pogląd na ogólną giętkość kręgosłupa daje badanie w pozycji klęku podpartego. Badany, klęcząc, wspiera się na obu rękach, łokcie ma wyprostowane, pozwala kolejno czynnie zapaść się kręgosłupowi (wklęsłe plecy), a potem uwypukla go ku tyłowi (kocie plecy). W tej pozycji stopień rozluźnienia kręgów i mięśni jest duży (ryc. 3.6).

Rycina 3.6. 

Badanie giętkości kręgosłupa w klęku podpartym – naprzemienne wyginanie kręgosłupa z osiągalnej lordozy w kifozę.

Zgięcie w pozycji leżącej

Osoba badana leży na wznak i zwija się w kłębek, przyciągając kolana do brody. Daje to pogląd na zdolność zginania kręgosłupa w części lędźwiowej.

Zgięcie w pozycji siedzącej

Górną część kręgosłupa można zbadać w pozycji siedzącej badanego ze zgiętymi kolanami, polecając badanemu wsunąć głowę między kolana. Jeśli zgięcie tułowia do przodu w pozycji siedzącej jest większe niż w pozycji stojącej, świadczy to o skróceniu mięśni kulszowo-goleniowych.

Prostowanie

 Jego zakres w części piersiowej jest mały. Podczas badania chory leży na brzuchu i unosi tułów. Przy badaniu ruchu wyprostnego można się skoncentrować na poszczególnych częściach kręgosłupa. Badający kładzie płaską rękę na grzbiet osoby badanej i przesuwając ją ku górze, kontroluje ruch wyprostny część po części.

 U dziecka bierny ruch wyprostu w części piersiowej można badać, unosząc jedną ręką górną część tułowia dziecka, które leży na brzuchu, a drugą rękę kładąc płasko na wyrostkach kolczystych okolicy, którą chce się zbadać (ryc. 3.7).

Rycina 3.7. 

Badanie ruchu wyprostu odcinka piersiowego kręgosłupa.

 Bierny ruch w części lędźwiowej u dziecka bada się w analogiczny sposób, przy czym badający unosi jego obie nogi do góry (ryc. 3.8).

Rycina 3.8. 

Badanie ruchu wyprostu w odcinku lędźwiowym kręgosłupa.

 Sposób Ménarda polega na tym, że badający podsuwa płaską rękę pod plecy badanego leżącego na wznak (ryc. 3.9). Grzbiet ręki opiera się o podłoże, końce palców leżą na wyrostkach kolczystych i unoszą je kolejno od podłoża. Badany zachowuje się przy tym biernie, rozluźnia mięśnie kręgosłupa. Badający, naciskając na wyrostek kolczysty, czuje wyraźnie, jak poddaje się on naciskowi, jeśli kręgi są prawidłowo ruchome. W przypadku ograniczonej sztywności kręgosłupa badany czuje, że unosi się cała część, a nie poszczególny kręg. W niektórych stanach patologicznych sposób Ménarda służy do wykrywania miejscowej bolesności w kręgach.

Rycina 3.9. 

Badanie bolesności miejscowej kręgosłupa sposobem Ménarda.

 W pozycji siedzącej lędźwiowa część kręgosłupa wygina się prawidłowo ku tyłowi (kifoza lędźwiowa), przy czym tułów ma oparcie na udach i obu guzach kulszowych oraz na kości krzyżowej. Jeśli polecimy osobie badanej siedzącej na krześle unieść oba stawy kolanowe jednocześnie do góry, tułów straci oparcie udowe i będzie się opierał tylko na guzach kulszowych. Pojawia się wtedy lordoza lędźwiowa, jeśli nie ma usztywnienia kręgosłupa w części lędźwiowej. Sposób ten może służyć jako sprawdzian ruchomości odcinka lędźwiowego.

 W pozycji leżącej można także badać ruchy bierne tułowia. Osoba badana układa się na boku. Badający przytrzymuje jedną ręką miednicę badanego, drugą kładzie na jego bark i przesuwa go kolejno do przodu i do tyłu względem miednicy. Chcąc dokładniej zbadać zdolność obracania dolnej części kręgosłupa, badający podtrzymuje barki i wykonuje ruchy obrotowe miednicą. Ruch obracania odbywa się wzdłuż całego kręgosłupa (ryc. 3.10).

Rycina 3.10. 

Badanie ruchów obracania (skrętnych) kręgosłupa.

 Przy badaniu ruchów obrotowych dolnej części kręgosłupa, a zarazem zdolności przechylania bocznego, osoba badana leży na wznak. Badający zgina mu równocześnie oba stawy biodrowe i kolanowe, przy czym bierze obie golenie pod pachę i wykonuje za pośrednictwem ud badanego ruchy obrotowe miednicy oraz ruchy odchylenia miednicy w bok (ryc. 3.11).

Rycina 3.11. 

Badanie połączonych ruchów obracania i pochylania bocznego lędźwiowej części kręgosłupa.

Rozciąganie kręgosłupa

Często konieczna jest ocena zdolności czynnego i biernego wydłużenia się kręgosłupa, uzależnionej od elastyczności więzadeł, krążków międzykręgowych, przykurczów mięśni przykręgowych i ich siły. W badaniu rozciągliwości kręgosłupa bez przyrządu wyciągowego dobrze się sprawdza sposób Mennella (ryc. 3.12). Osoba badana siada na niskim stołku

Rycina 3.12. 

Badanie rozciągliwości kręgosłupa sposobem Mennella.

i rozluźnia mięśnie. Badający staje z boku. Oburącz obejmuje głowę osoby badanej pod potylicę i pod brodę, a następnie unosi tułów badanego w górę.

Stawy krzyżowo-biodrowe

 Ruch w tych stawach jest znikomy, można go raczej wyczuć w badaniu palpacyjnym, niż zobaczyć.

 Badający staje za osobą badaną i ściśle obejmuje dłońmi okolicę nadkrętarzową, po obu stronach umieszczając kciuki pod kolcami biodrowymi tylnymi górnymi. Na wezwanie badany wykonuje kończynami dolnymi ruchy chodu w miejscu (marsz w miejscu). Badający wyczuwa kciukami ruch stawów krzyżowo-biodrowych.

 Przy rozluźnieniu stawów krzyżowo-biodrowych można wyczuć w nich ruch wykonywany za pomocą pociągania przez mięśnie kulszowo-goleniowe za guz kulszowy podczas unoszenia wyprostowanej w kolanie kończyny dolnej ku górze (zginanie w stawie biodrowym). Ruch ten powoduje przechył miednicy po stronie zginanego stawu biodrowego. Pochylenie miednicy do przodu można uzyskać przez pociąganie przez mięsień prosty uda, który podczas przeprostu w stawie biodrowym ściąga przedni brzeg miednicy ku dołowi.

 Badanie ruchu w połączeniu lędźwiowo-krzyżowym odbywa się, gdy osoba badana leży na wznak. Badający zgina równocześnie oba stawy biodrowe. Do kąta 110° ruch ten odbywa się w stawach biodrowych, potem, przy dalszym zginaniu ud do kąta 145°, dołącza się ruch miednicy, a następnie zaczyna się ruch w połączeniu lędźwiowo-krzyżowym. Badanie to ma na celu wykrywanie sztywności i miejscowej bolesności w tej części kręgosłupa.

Badanie ruchów kończyn

Badanie to ma wykazać, jakim zakresem ruchów dysponuje dany staw (ruch bierny) oraz jakim zakresem potrafi posłużyć się badany (ruch czynny).

 W zwykłych warunkach zakres ruchów biernych niemal pokrywa się z zakresem ruchów czynnych, w stanach patologicznych mogą jednak istnieć duże różnice.

 Badanie nie może ograniczyć się do stwierdzenia ruchów w określonych stawach. Warto je uzupełnić poleceniem wykonania kilku złożonych ruchów. Ułatwi to lokalizację defektu i orientację co do jego rozległości. Takimi sprawdzianami mogą być dla kończyny górnej: podanie ręki jak na powitanie, uniesienie ramion do pionu, przyłożenie ręki do ust, czynność rozbierania się. W odniesieniu do kończyn dolnych pewną orientację da obserwacja chodu zwykłego, chodu na palcach, na piętach, wykonanie głębokiego przysiadu, siadanie na krześle, wstawanie itp.

 Jeśli kryterium oceny jest ruch, wyróżnia się trzy typy stawów:

 mające ruch tylko w jednym kierunku, począwszy od zera – stawy zawiasowe, takie jak łokciowy i kolanowy; zgięcie oznacza się jako oddalenie od zera, a prostowanie jako powracanie do pozycji zerowej; nienaturalne przekroczenia zerowej pozycji określa się mianem przeprostu;

 stawy mające naturalny ruch zgięcia i wyprostu po obu stronach pozycji zerowej, np. nadgarstek, staw skokowo-goleniowy;

 stawy kuliste i stawy ze złożonym trójwymiarowym ruchem, np. ramienny, biodrowy.

Określenie zakresu ruchów w stawach kończyn

Do niedawna istniały różne sposoby zapisu zakresu ruchów w stawach kończyn i stosowano niejednolitą terminologię, co wprowadzało zamęt w dokumentacji. W ostatnich latach powszechny jest zapis uznany przez Polskie Towarzystwo Ortopedyczne i Traumatologiczne.

 Punktem wyjścia dla pomiarów ruchu jest pozycja pośrednia, czyli zerowa, stawów. Odpowiada ona normalnemu, anatomicznemu położeniu stawów u człowieka, gdy stoi prosto, patrząc przed siebie. Jego kończyny dolne są zbliżone do siebie, a stopy ustawione równolegle. Kończyny górne zaś zwisają w stawie ramiennym wzdłuż tułowia, a kciuki rąk są zwrócone ku przodowi.

 Przyjmuje się następujące pozycje zerowe:

 staw łokciowy, nadgarstek, biodro, kolano, palce rąk i stóp – pełny wyprost;

 staw skokowo-goleniowy – podeszwa stopy pod kątem prostym względem goleni;

 przedramię – po zgięciu w łokciu do kąta prostego i po przyłożeniu ramienia do tułowia kciuk zwraca się ku górze; jest to pozycja pośrednia między nawracaniem i odwracaniem;

 staw ramienny – ramię zwisa wzdłuż tułowia w pozycji pośredniej między obrotem zewnętrznym a wewnętrznym.

 Pomiaru zakresu ruchów dokonuje się zawsze za pomocą kątomierza (goniometru). Goniometr przykłada się tak, żeby punkt jego obrotu leżał na wysokości osi obrotowej stawu, a ramiona w osi długiej lub równolegle do osi długiej segmentów, których ruch się bada (ryc. 3.13). Dla porównania badamy zakres ruchów stawów także po stronie zdrowej. Pomiar z pozycji zerowej stawu ma tę zaletę, że może być powtarzany przez inne osoby z dużą dokładnością.

 Badany zakres ruchu można zapisać na trzy sposoby:

 tradycyjny – pozycja wyjściowa jest określona jako 0°, a ruch w danej płaszczyźnie opisywany wartością kątową dodatnią; konieczne jest wówczas określenie kierunku ruchu (np. zgięcie podeszwowe bądź grzbietowe stopy);

 zgodny z zasadą SFTR (sagital; frontal; transverse; rotation) – pozycja wyjściowa jest określoną wartością kątową całego ruchu w danej płaszczyźnie (np. pozycja pośrednia stopy jest określona wartością 90°, a zgięcie grzbietowe w stawie skokowym będzie wartością dodaną do powyższej, podeszwowe natomiast – wartością odjętą);

Rycina 3.13. 

Ramiona kątomierza (goniometru) przykłada się w osi długiej kończyny, a oś jego obrotu w osi stawu.

 uproszczony – zapisywany za pomocą trzech liczb: zera jako liczby wyjściowej oraz dwóch liczb oznaczających krańcowe pozycje ruchu; przed liczbami oznacza się rodzaj ruchu: zgięcie – zero – wyprost, odwodzenie – zero – przywodzenie, obrót wewnętrzny – zero – obrót zewnętrzny, nawracanie – zero – odwracanie.

 W ten sam sposób oznacza się ruchy przywodzenia i odwodzenia, ruchy obrotowe oraz ruchy nawracania i odwracania.

Badanie ruchów w stawach kończyn górnych

Pozycją zerową dla kończyny górnej jest jej zwisanie wzdłuż klatki piersiowej w postawie pionowej badanego, przy czym ramię znajduje się w pozycji pośredniej między skręceniem zewnętrznym a wewnętrznym. Jeśli w tej pozycji zginamy łokieć do kąta prostego, przedramię zwraca się do przodu, równolegle do pośrodkowej, strzałkowej płaszczyzny ciała.

Bark

Staw barkowy jest określeniem klinicznym. Pod względem anatomicznym w jego skład wchodzą trzy stawy: ramienny, barkowo-obojczykowy oraz mostkowo-obojczykowy. Dochodzą do nich dwa czynnościowo ważne połączenia poślizgowe, które pełnią funkcję stawów: powierzchnia poślizgowa barkowo-ramienna, po której głowa kości ramiennej przesuwa się pod wyrostkiem barkowym podczas ruchu unoszenia ramienia, i powierzchnia poślizgowa pomiędzy łopatką a klatką piersiową.

 W ruchu barku biorą udział wszystkie z wymienionych stawów anatomicznych i funkcjonalnych. Analizując ruchy, należy odróżnić ruchy ramienia z udziałem łopatki i bez jej udziału (tab. 3.2).

Tabela 3.2.

Zakres ruchów ramienia w stopniach

Rodzaj ruchu

Staw ramienny z łopatką

Staw ramienny

Zgięcie do przodu

180°

90°

Wyprost

20–60°

–

Odwodzenie

130°

90°

Przywodzenie

75°

–

Zgięcie poziome

130°

–

Wyprost poziomy

30°

–

Skręcanie zewnętrzne

40°

–

Skręcanie wewnętrzne

60°/100°

–

 W celu zbadania zakresu ruchu stawu ramiennego badający musi ustalić łopatkę swoją ręką. Łopatkę ustala się przez stabilizację jej kąta dolnego lub ucisk dłonią od góry na wyrostek barkowy. Zakres ruchu wyłącznie w tym stawie jest mniejszy w porównaniu z ruchem z udziałem łopatki, np. odwodzenie ramienia i zginanie do przodu wynosi 90°.

 Ruch ramienia z łopatką zwany jest ruchem ramienia w barku. Ma on w pozycji pionowej badanego teoretycznie zakres 360°. Jeżeli wyobrazimy sobie staw ramienny jako środek kuli ziemskiej z naniesionymi południkami i równoleżnikami, to ruch ramienia w barku może się odbywać zarówno wzdłuż południków, czyli pionowo od dołu do góry, jak i wzdłuż równoleżników, czyli poziomo.

 W praktyce wystarczy przeważnie odnotować ruch ramienia z udziałem łopatki. Zawsze badamy ruch kończyny górnej w barku w sposób uporządkowany, tj. w płaszczyznach: strzałkowej, czołowej, poziomej i w osi ramienia (ryc. 3.14, 3.15).

 Prawidłowy zakres ruchów ramienia z udziałem łopatki:

 w płaszczyźnie strzałkowej:

– zgięcie do 180°; ewentualne ograniczenie może być maskowane przez hiperlordozę;

– wyprost od 0° do 60°;

 w płaszczyźnie czołowej:

– odwodzenie do około 130°;

Rycina 3.14. 

Ruchy ramienia w stawie ramiennym z udziałem łopatki: a – odwodzenie; b – zgięcie do przodu; c – zgięcie poziome.

Rycina 3.15. 

Pomiar ruchów obrotowych ramienia do wewnątrz i na zewnątrz.

– przywodzenie – ramię przesuwa się po przedniej powierzchni klatki piersiowej do około 75°;

 w płaszczyźnie poziomej – horyzontalnej:

– do przodu jako zgięcie poziome do 130° lub do tyłu jako wyprost poziomy;

– pośrednie pozycje ramienia można też określić wartością kąta unoszenia ramienia do przodu lub do tyłu, dodając wartość kąta odwodzenia lub przywodzenia i obrotu;

 w płaszczyźnie poziomej – w osi ramienia:

– ruchy obrotowe ramienia.

 W badaniu ruchów obrotowych ramię przylega do klatki piersiowej, staw łokciowy jest zgięty pod kątem prostym, a przedramię skierowane do przodu. Z tej pozycji ramię obraca się do wewnątrz do około 60°, zależnie od grubości tułowia, a do 100°, jeśli przedramię znajduje się za tułowiem, lub na zewnątrz do około 40° (patrz ryc. 3.15).

 Niekiedy wygodnie jest badać ruchy obrotowe ramienia w odwiedzeniu 90°. Dzięki temu można łatwiej porównać zakres ruchów po obu stronach. Kąt obrotu wynosi około 70° do wewnątrz i 90° na zewnątrz (pozycja „oremus”).

 Jednym z klinicznych testów obrotu ramienia do wewnątrz jest sięganie ręką od tyłu ku łopatce strony przeciwnej. Odmierza się wtedy odległość czubków palców od łopatki.

 Co do ruchów obręczy kończyny górnej – bark może przesuwać się do przodu oraz ku tyłowi względem płaszczyzny czołowej. Zakres obu ruchów wynosi około 30° w każdym kierunku. Bark można unosić ku górze ponad linię poziomu i opuścić. Podczas badania łatwo włączają się współruchy tułowia, na co trzeba zwracać uwagę.

Staw łokciowy

Pozycją zerową jest pełny wyprost stawu łokciowego. Od tej pozycji mierzy się zakres ruchu zginania i prostowania. Kilkustopniowy przeprost (5–10°) jest fizjologiczny, zwłaszcza u kobiet i dzieci. Zakres ruchu zginania wynosi 160–170°. Deficyt wyprostu uznaje się jako przykurcz zgięciowy, podając jego wielkość w stopniach, lub też mierzy się, ile stopni brakuje do pełnego wyprostu.

Przedramię

Ruchy przedramienia w stawie łokciowym są określane jako odwracanie (supinacja) i nawracanie (pronacja). Zakres ruchów w obu kierunkach wynosi 80–90° (ryc. 3.16).

Odwracaniem nazywamy zwrócenie dłoni ku górze. W nawracaniu (przy zgiętym łokciu) dłoń zwraca się ku dołowi. Pozycją zerową jest położenie pośrednie przedramienia, między nawracaniem a odwracaniem. W tej pozycji kciuk zwrócony jest ku górze.

Rycina 3.16. 

Pomiar nawracania i odwracania przedramienia.

Nadgarstek

Pozycją zerową nadgarstka jest jego pełen wyprost, wtedy ręka tworzy przedłużenie przedramienia. Zakresy ruchów w stawie promieniowo-nadgarstkowym wynoszą odpowiednio: prostowanie lub zgięcie grzbietowe – około 70°, zgięcie dłoniowe – około 80°, a odchylenie promieniowe – około 20° – ręka odchyla się wtedy w stronę kciuka.

Odchylenie łokciowe bada się na ogół w pozycji nawrócenia przedramienia. W pozycji odwrócenia zakres odchylenia łokciowego nieco się zwiększa i wynosi około 40° (ryc. 3.17).

Rycina 3.17. 

Pomiar ruchów nadgarstka: a – zgięcie grzbietowe (wyprost grzbietowy); b – zgięcie dłoniowe; c – odchylenie promieniowe; d – odchylenie łokciowe.

W codziennym użyciu nadgarstek łączy części tych ruchów w harmonijny ruch obrotowy.

Kciuk

Ruchy kciuka składają się z odwodzenia, przywodzenia, zgięcia i prostowania oraz przeciwstawiania.

Pozycją zerową kciuka jest wyprost z jego przyłożeniem wzdłuż wskaziciela w przedłużeniu osi kości promieniowej.

 Odwodzenie mierzy się kątem między kośćmi śródręcza I i II. Ruch odwodzenia może się odbywać w dwóch kierunkach w stosunku do płaszczyzny dłoni: równolegle (odwodzenie) lub prostopadle (odwodzenie dłoniowe). Zakres odwodzenia wynosi około 70°.

 Zgięcie w stawie międzypaliczkowym ma zakres ruchu wynoszący około 80°, w stawie śródręczno-paliczkowym – około 50°, w stawie nadgarstkowo-śródręcznym –15°.

 Prostowanie to powrót ze zgięcia do pozycji zerowej. Przekroczenie tej pozycji w stawie międzypaliczkowym i śródręczno-paliczkowym nie jest naturalne. Określa się je jako przeprost. W stawie nadgarstkowo-śródręcznym prostowanie jest ograniczone, jeśli kciuk skieruje się prostopadle do płaszczyzny dłoni. Jednak w ustawieniu równoległym do płaszczyzny dłoni możliwy jest jego wyprost do około 20°.

 Przeciwstawianie jest ruchem składającym się z odwodzenia, skręcenia i zgięcia. Ruch ten będzie pełny, jeśli opuszka kciuka osiągnie opuszkę małego palca lub – jak twierdzą niektórzy chirurdzy ręki – jego podstawę. Stopień ograniczenia przeciwstawienia wyraża się odległością w centymetrach między opuszką kciuka a opuszką palca V lub jego podstawą.

Palce wskaziciel, środkowy, obrączkowy i mały

Pozycją zerową jest wyprost palców ustawionych równolegle do siebie w osi płaszczyzny grzbietu ręki i nadgarstka (ryc. 3.18). Zakres zgięcia w stawie międzypaliczkowym dalszym wynosi około 90°, w stawie międzypaliczkowym bliższym – około 100°, w stawie śródręczno-paliczkowym – około 90°.

Rycina 3.18. 

Pomiar zakresu ruchów palców II–V ręki.

 Ograniczenie zginania palców może być mierzone odległością ich opuszek w centymetrach:

 odległość opuszek palców od dalszej bruzdy dłoniowej świadczy o ograniczeniu ruchów w bliższym i dalszym stawie międzypaliczkowym;

 odległość czubków palców od bliższej bruzdy dłoniowej wyraża ograniczenie ruchu we wszystkich stawach palcowych, a więc także w stawie śródręczno-paliczkowym.

 Wyprost palców poza pozycją zerową jest możliwy tylko w stawach śródręczno-paliczkowych (około 45°). Nadmierny wyprost (przeprost) w stawach międzypaliczkowych jest patologiczny i nazywa się przeprostem.

 Odwodzenie i przywodzenie palców ręki, czyli rozstawienie i zestawienie palców, odbywa się w płaszczyźnie dłoni w stosunku do palca III. Rozstaw palców można mierzyć centymetrem (ryc. 3.19).

Rycina 3.19. 

Pomiar zakresu ruchów palców ręki: a – odwodzenie; b – przywodzenie.

Badanie ruchów w stawach kończyn dolnych

Staw biodrowy

Badanie przeprowadza się u osoby badanej w pozycji leżącej. W ruchy stawu biodrowego włączają się łatwo współruchy lędźwiowej części kręgosłupa za pośrednictwem miednicy. Chcąc zbadać czysty ruch w stawie biodrowym (tab. 3.3), trzeba ustalić miednicę.

Tabela 3.3.

Zakres ruchów stawu biodrowego w stopniach

Rodzaj ruchu

Wartość

Zginanie

110–120°

Prostowanie

30°

Odwodzenie*

50°

Przywodzenie*

40°

Rotacja do wewnątrz

45°

Rotacja na zewnątrz

45°

* Odwodzenie w zgięciu wynosi 60–80°, przywodzenie – około 50°.

Zginanie

Zakres ruchu zginania mierzy się u osoby badanej w pozycji na wznak. Staw kolanowy i biodrowy przeciwnej strony są ustabilizowane w maksymalnym zgięciu. Kończyna badana ma zerową pozycję, jeśli jest ułożona równolegle do poziomu podłoża (patrz ryc. 3.20a). Od tej pozycji notuje się zakres zgięcia, który wynosi 110–120°. Zginanie poza ten kąt odbywa się w lędźwiach za pośrednictwem miednicy. Badający, kładąc rękę na grzebień biodrowy, stara się wyczuć ten ruch.

Prostowanie

Badany leży na brzuchu i unosi badaną kończynę w płaszczyźnie strzałkowej ku tyłowi (ryc. 3.20a). Dokładniej można zbadać ruch wyprostny stawu biodrowego, jeśli na kozetce leży tylko tułów badanego, a jego kończyna przeciwnej strony zwisa z brzegu kozetki ku dołowi (ryc. 3.20b), co stabilizuje miednicę podczas unoszenia badanej kończyny ku górze. Zakres wyprostu liczony od zerowej pozycji wynosi około 30°.

Przeprost

Jeśli wyprost przekracza pozycję zerową, określa się to mianem przeprostu stawu biodrowego.

Odwodzenie

Osoba badana leży na wznak. Linia łącząca oba kolce biodrowe przednie górne biegnie prostopadle do linii pośrodkowej ciała. W zerowej pozycji kończyny dolne leżą równolegle do tej linii i płasko na stole.

 Odwodzenie odbywa się w stawie biodrowym tak długo, aż zacznie się przechylać linia kolców. Badający, trzymając rękę na kolcu biodrowym przednim górnym, stara się wyczuć ten ruch. Kąt odwiedzenia wynosi około 50° (ryc. 3.21a). Można również badać odwodzenie obu kończyn jednocześnie.

Rycina 3.20. 

Badanie wyprostu (przeprostu) stawu biodrowego: a – w pozycji leżącej na brzuchu: ręka badającego przytrzymuje miednicę (nie okolicę lędźwiową); b – zwisanie drugiej kończyny poza krawędzią kozetki stabilizuje miednicę.

 Lepszą stabilizację miednicy można uzyskać, polecając badanemu zgiąć kończynę w stawie biodrowym i kolanowym strony przeciwległej i przytrzymać kolano oburącz (ryc. 3.21b).

Rycina 3.21. 

Badanie odwiedzenia stawu biodrowego: a – w pozycji leżącej na wznak; b – w celu stabilizacji miednicy badany trzyma drugie biodro w zgięciu.

Odwodzenie uda w zgięciu pod kątem prostym

W pozycji tej łatwiej niż w pozycji wyprostnej wykryć niewielki przykurcz w stawie biodrowym w przywiedzeniu. Osoba badana leży na wznak. Badający zgina jej oba uda do 90° w stawach biodrowych, przy czym odwodzi się je równocześnie. Prawidłowy kąt odwodzenia w zgięciu wynosi u dorosłych około 50°.

Przywodzenie

Osoba badana leży na wznak. Maksymalne zgięcie w przeciwległym stawie biodrowym pozostawia miejsce dla badanej kończyny, umożliwiając jej przekroczenie linii pośrodkowej ciała. Prawidłowy kąt przywodzenia wynosi około 40°.

Rotacja uda

Badać ją można w pozycji wyprostnej stawu biodrowego i w jego zgięciu pod kątem prostym.

 Przy badaniu w pozycji wyprostnej osoba badana leży na wznak. Golenie zwisają z brzegu kozetki, stawy kolanowe są zgięte pod kątem 90°, a stawy biodrowe są w wyproście w pozycji zerowej. Ruchy rotacji do wewnątrz wykonujemy przez odchylenie goleni na zewnątrz i odwrotnie, jeśli chcemy obracać na zewnątrz.

 Badanie jest wygodniejsze, zwłaszcza u dzieci, jeśli położymy badanego na brzuchu i ustawimy golenie pionowo do podłoża przez zgięcie kolan o 90° (ryc. 3.22).

Rycina 3.22. 

Pomiar ruchu rotacji uda w pozycji leżącej na brzuchu. Staw kolanowy w zgięciu 90°.

 Badanie ruchu rotacji w zgięciu w stawie biodrowym do 90° wykonujemy w pozycji leżącej na wznak przy zgięciu stawu kolanowego do 90° (ryc. 3.23). Tu także wychylenie goleni w bok pokazuje kąt obrotu. Obracanie wynosi zwykle około 45° w obu kierunkach, jest jednak różne przy badaniu w pozycji wyprostnej i zgięciowej stawu biodrowego. Należy pamiętać, że wielkość ruchu, zwłaszcza w stawach o ruchu wieloosiowym, zależy od wieku badanego i jest większa u dzieci. W pierwszych dwóch dekadach życia ruch odwodzenia i rotacji stawu biodrowego zmniejsza się o około 10–15°.

Wykrywanie przykurczu w stawie biodrowym

Badając ruchy stawu biodrowego w sposób systematyczny i prowadząc ruch dokładnie od jednej krańcowej pozycji do drugiej, łatwo wychwycimy deficyt w końcowym zakresie ruchu, co oznacza przykurcz. Przykurcz może być w zgięciu, w przywiedzeniu, w obrocie itp.

Rycina 3.23. 

Pomiar ruchu rotacji uda na zewnątrz i do wewnątrz w pozycji leżącej na wznak. Badana kończyna jest zgięta do 90° w stawie biodrowym i kolanowym.

Przykurcz w zgięciu

Hiperlordoza lędźwiowa u badanego leżącego na wznak budzi podejrzenie przykurczu zgięciowego stawu biodrowego, kompensuje go bowiem i dzięki temu osoba badana może położyć kończyny równolegle do poziomu podłoża.

Należy pamiętać, że w 4.–6. miesiącu życia przykurcz zgięciowy w stawie biodrowym i kolanowym jest fizjologiczny. Utajony przykurcz stawu biodrowego wykrywa test Thomasa – przy maksymalnym zgięciu zdrowego stawu biodrowego staw kolanowy po chorej stronie unosi się nad powierzchnię podłoża. Kąt, jaki tworzy oś uda z powierzchnią podłoża, określa wielkość kąta przykurczu (ryc. 3.24).

Rycina 3.24. 

Test Thomasa: maksymalne zgięcie jednego stawu biodrowego wykrywa przykurcz zgięciowy w drugim stawie.

Przykurcz w przywiedzeniu lub odwiedzeniu

Jeśli u badanego, który leży na wznak i trzyma kończyny dolne ułożone równolegle do siebie, odstęp pępka od kolca biodrowego przedniego górnego jest po jednej stronie krótszy, należy starać się ułożyć miednicę symetrycznie, tj. przywrócić równoramienność trójkąta: pępek – oba kolce biodrowe (patrz ryc. 3.21a).

 Ukośne ułożenie miednicy może być uwarunkowane wadą w połączeniu lędźwiowo-krzyżowym, ale główną przyczyną bywa przykurcz stawu biodrowego w płaszczyźnie czołowej.

 W przypadku przykurczu w przywiedzeniu kolec po stronie przykurczu jest uniesiony wyżej, a w przykurczu w odwiedzeniu – obniżony.

 Kąt przykurczu wynosi tyle stopni, o ile trzeba daną kończynę przywieść lub odwieść, żeby linię łączącą oba kolce biodrowe przednie górne ustawić prostopadle do linii pośrodkowej ciała.

Staw kolanowy

Zginanie w stawie kolanowym jest u osób młodych możliwe aż do zetknięcia się łydki z udem, w późniejszym wieku zakres tego ruchu zmniejsza się. Prostowanie jest pełne (do pozycji zerowej). Pewien stopień (około 10°) przeprostu uważa się za prawidłowy. Możliwy jest niewielki ruch obrotowy (rotacja) goleni względem uda w stawie kolanowym (najwydatniejszy w 90°). Obrót wewnętrzny goleni zależy od napięcia więzadła krzyżowego przedniego, obrót zewnętrzny hamuje więzadło poboczne, szczególnie piszczelowe. W pozycji wyprostnej stawu kolanowego goleń traci ruch obracania.

Stopa

Pozycją zerową stopy w stawie skokowym jest jej ustawienie pod kątem 90° względem goleni (ryc. 3.25). Ruchy w stawie skokowo-goleniowym mierzy się w wyproście oraz w zgięciu do 90° w stawie kolanowym (tab. 3.4), co rozluźnia ścięgno piętowe (Achillesa).

 Zgięcie grzbietowe lub wyprost w stawie skokowo-goleniowym ma zakres około 20° przy wyproście stawu kolanowego i 30° przy jego zgięciu.

 Zgięcie podeszwowe, również w stawie skokowo-goleniowym, ma zakres 40–50°. Jego zakres w obrębie przedniego odcinka stopy, określanego w mianownictwie ortopedycznym klinicznym „przodostopiem”, zwiększa się o dalsze 30–40°. Tak więc zgięcie podeszwowe stopy wynosi 70–90° i nie zależy od ustawienia stawu kolanowego.

Rycina 3.25. 

Pomiar zgięcia grzbietowego i podeszwowego stopy.

Tabela 3.4.

Zakres ruchów stopy w stopniach

Rodzaj ruchu

Stęp

Przodostopie

Zgięcie grzbietowe

20/35°*

–

Zgięcie podeszwowe

40–50°

70–90°

Odwracanie

30°

50–60°

Nawracanie

20°

30–40°

Przywodzenie

–

30°

Odwodzenie

–

25°

* Przy zgięciu stawu kolanowego.

Rycina 3.26. 

Pomiar odwracania i nawracania stępu: a – pozycja zerowa; b – odwracanie; c – nawracanie.

 Odwracanie stępu (supinacja) odbywa się w stawach stępu wokół kości skokowej, unosi brzeg przyśrodkowy stopy i obniża boczny (ryc. 3.26b). W efekcie stęp przybiera ustawienie szpotawe. Ręka badającego obejmuje piętę i przemieszcza ją ku kostce przyśrodkowej. Oś pięty oglądana z tyłu tworzy z osią goleni kąt otwarty ku stronie przyśrodkowej. Najwygodniej i najdokładniej można określić ten ruch, gdy badany leżący na brzuchu zegnie staw kolanowy do kąta prostego. Stopa zwraca się wtedy podeszwą w stronę przyśrodkową.

 Nawracanie stępu (pronacja) unosi brzeg boczny stopy i obniża przyśrodkowy (ryc. 3.26c). Oś piętowo-goleniowa tworzy kąt otwarty na zewnątrz. Stęp przybiera ustawienie koślawe. Badanie tego ruchu odbywa się w ten sam sposób jak poprzednie.

 Odwracanie przodostopia to ruch przedniej części stopy względem tylnej w stawach skokowo-łódkowym oraz piętowo-sześciennym. Badając zakres biernego ruchu przodostopia, należy ustalić kość piętową, uchwyciwszy ręką piętę. Ruch supinacyjny unosi brzeg przyśrodkowy przodostopia (ryc. 3.27b).

 Nawracanie przodostopia jest odwrotnością poprzedniego ruchu. Ruch pronacyjny unosi brzeg boczny przodostopia (ryc. 3.27c).

Z biomechanicznego punktu widzenia funkcjonalną całość tworzy staw skokowo-piętowo-łódkowy, w którym odbywa się równocześnie ruch biernego i czynnego odwracania i przywiedzenia, określany jako supinacja, oraz nawracania i odwiedzenia, określany jako pronacja. Ruchy supinacji i pronacji w obrębie przodostopia są większe niż w obrębie stępu. Ruchy bierne stopy są nieco większe niż czynne. Izolowane odwracanie i nawracanie są ruchami stopy w stosunku do jej osi długiej, natomiast przywodzenie i odwodzenie – ruchem w osi poziomej (horyzontalnej).

Czynne nawracanie i odwracanie stopy uzupełniają opisane powyżej badania biernych ruchów stopy. W zerowym ustawieniu osią stopy jest jej II promień. Oś ta leży w przedłużeniu osi goleni.

 Czynne odwracanie stopy kieruje ją do wewnątrz, wewnętrzny brzeg stopy unosi się, przy czym dołącza się lekkie przywiedzenie i zgięcie podeszwowe.

 Czynne nawracanie stopy unosi jej zewnętrzny brzeg, do tego dołączają odwiedzenie i grzbietowe zgięcie stopy.

Rycina 3.27. 

Pomiar odwracania i nawracania przodostopia względem ustabilizowanego stępu: a – pozycja zerowa; b – odwracanie; c – nawracanie.

 Przywodzenie przodostopia odbywa się w tych samych stawach, co ruch poprzedni z rozszerzeniem o staw Lisfranca.

 Odwodzenie przodostopia jest odwrotnością poprzedniego ruchu (ryc. 3.28). Izolowane przywodzenie i odwodzenie przodostopia to ruch bierny.

Rycina 3.28. 

Pomiar przywodzenia i odwodzenia przodostopia.

Paluch i palce

Ruchy zginania i prostowania oraz ruchy odwodzenia i przywodzenia mierzy się według ogólnej zasady. Punktem zerowym jest pozycja wyprostowania palca.

Podsumowanie

 Badanie podmiotowe (wywiad, anamneza) i przedmiotowe (fizykalne) oraz badania dodatkowe (badania laboratoryjne i obrazowe) służą do postawienia prawidłowej diagnozy, co jest konieczne do wdrożenia odpowiedniego leczenia.

 Badanie lekarskie należy przeprowadzić z zachowaniem zasad szacunku oraz przestrzeganiem prawa do intymności.

 Wywiad powinien być ukierunkowany na skargę główną, rodzaj dolegliwości, czas trwania choroby (początek i przebieg) oraz dostosowany do charakteru podejrzewanego schorzenia.

 Badanie fizykalne powinno się składać z oglądania, badania palpacyjnego i badań pomiarowych oraz określić stan statyczny (obrysy stawów, zmiany na skórze oraz ustawienie poszczególnych odcinków ciała, dolegliwości bólowe podczas palpacji) i stan dynamiczny (zakres ruchu biernego i czynnego, ruchomość patologiczna, siła mięśniowa, odruchy, dolegliwości bólowe podczas ruchu) badanej struktury.

Badanie złożonych czynności ruchowych

Ocena ruchowych sprawności musi objąć ich różne odmiany, jak chód, bieganie, siadanie, wstawanie z krzesła, z podłogi, wykonywanie określonych złożonych czynności itd. W wykonaniu jakiegoś ruchu nie ma izolowanego działania pojedynczego mięśnia, zawsze włączają się jeszcze inne mięśnie. Ocena tzw. gry mięśniowej należy do elementów wnikliwej oceny ortopedycznej.

 Należy pamiętać, że mięsień bądź grupa mięśni, które wykonują jakiś ruch podstawowy, są agonistami.

 Mięśnie, które wspomagają agonistę w jego działaniu, nazywane są synergistami.

 Mięśnie, które przeciwstawiają się ruchowi synergistów i wykonują ruch w przeciwnym kierunku, nazywane są antagonistami.

Ponadto każdy mięsień wykonuje jakieś podstawowe zadanie, a często oprócz niego zadanie uboczne, dodatkowe. Niekiedy w pewnych konstelacjach ruchowych uboczne działanie mięśnia staje się głównym, a czasem jego udział jest konieczny do wykonania podstawowego zadania.

 Chcąc zbadać czyste działanie jakiegoś mięśnia, trzeba wyeliminować działanie mięśni stabilizatorów, antagonistów, synergistów (jeśli się da) oraz mięśni neutralizujących. Można to uzyskać przez dobieranie podczas badania takiego ułożenia kończyny, w którym wspomniane mięśnie nie działają bądź działają jak najmniej.

 Drugim warunkiem oceny pracy danego mięśnia jest upewnienie się, czy nie natrafia on na jakieś przeszkody, takie jak: ograniczenie ruchu w stawie (patologiczne zmiany śródstawowe lub okołostawowe), skrócenie antagonistów (przykurcz), ból pojawiający się podczas wykonywania ruchu i hamujący go bądź patologiczne zmiany w napięciu mięśniowym (spastyczność, hipotonia).

 Trzecim warunkiem jest zorientowanie się, czy obserwowany ruch jest rzeczywiście skutkiem działania badanego mięśnia, czy też innego synergistycznego.

Uwzględniając powyższe warunki badania klinicznego, należy przystąpić do oceny siły mięśniowej. W 1915 r. Robert W. Lovett zastosował swój sposób klinicznego określenia siły mięśni, tzw. testowanie. Jest to nadal obowiązująca skala oceny klinicznej pomiaru siły mięśniowej.

Zasady i metody testowania mięśni

Wartość działania mięśnia jest oznaczona cyframi od 0 do 5 oraz procentami określającymi odpowiednik siły mięśniowej w stosunku do zdrowego mięśnia (100%):

 0 – 0% – brak wszelkiego śladu skurczu mięśnia;

 1 – 1–5% – ślady skurczu mięśnia bez wyniku ruchowego;

 2 – 6–20% – słaby; skurcz mięśnia wyraźny, może on wykonać ruch w pełnym zakresie, lecz tylko w odciążeniu kończyny;

 3 – 21–50% – dostateczny; mięsień wykonuje ruch w pełnym zakresie, przezwyciężając masę kończyny, którą porusza;

 4 – 51–80% – dobry; mięsień wykonuje ruch jak poprzednio, przy czym może pokonać dodatkowo pewien opór, który stawia ręka badającego;

 5 – 81–100% – normalny; siła mięśnia normalna.

W praktyce spotyka się często stany porażeń, które mają wartości pośrednie. Na przykład mięsień, który ma więcej niż ślad ruchu, ponieważ wykonuje w odciążeniu kończyny słaby ruch kilku stopni (więcej niż 1), ale nie może poruszać stawu w pełnym zakresie (mniej niż 2). Jego wartość zawiera się zatem między 1 a 2. Taki stan można określić przez dodanie plusa do jedynki (1+) lub minusa do dwójki (2–), zależnie od tego, do której wartości bardziej się zbliża. Dotyczy to także wszystkich innych stopni oceny.

 Wybadanie śladu skurczu (wartość 1) jest niekiedy trudne i możliwe tylko przez palpację.

 Ocena o wartości 2 wymaga odciążenia, tj. wyeliminowania masy tej części ciała, którą badany mięsień porusza. Odciążenia można dokonać w różny sposób: badając mięsień w kąpieli, stosując zawieszenie kończyny. Najprostszym sposobem odciążenia kończyny jest podtrzymanie jej ręką przez badającego.

 Od wartości 3 wzwyż mięsień musi mieć zdolność pokonywania oporu. Przy ocenie 3 potrafi przezwyciężyć masę kończyny.

 Mięśnie z wynikiem wartości 1 i 2 mają siłę zbyt małą, aby miała znaczenie kliniczne. Dopiero wartość 3 i wyższe oznaczają siłę wystarczającą funkcjonalnie.

Współczesna literatura traktująca o ewaluacji wiarygodności klinicznej skali Lovetta podkreśla jej ograniczoną wartość w zakresie wskazań powyżej wartości 3. W celu przeprowadzenia wiarygodnej oceny siły mięśniowej należy stosować testy instrumentalne, obecnie łatwo dostępne, w odróżnieniu od okresu początków skali Lovetta.

Zasadnicze znaczenie w testowaniu mięśni ma wybór pozycji, jaką trzeba nadać badanemu, aby uzyskać warunki zbliżone do izolowanej pracy mięśnia. Szczególnie trudne jest badanie małych dzieci, u których ruch trzeba obserwować, a nie prowokować za pomocą podrażnień.

 W celu wyeliminowania błędu pomiaru każdy test powinien być wykonany trzykrotnie – uzyskany najlepszy wynik stanowi ostateczny rezultat pomiaru.

 Pozycje wyjściowe testowania poszczególnych grup mięśniowych oraz testy czynnościowe opisane są w podręcznikach anatomii funkcjonalnej oraz fizjoterapii i rehabilitacji. Znając anatomię i kinetykę, badający może z powodzeniem posługiwać się innymi pozycjami.

Wyniki badania wartości funkcjonalnej każdego z mięśni dają nam pojęcie o bilansie mięśniowym badanego. Aby uzyskać pogląd na całość tego bilansu, a przede wszystkim na rozmiary jego deficytu, notuje się wyniki badania na specjalnym formularzu. We wzorze tym znajduje się rubryka przynależności każdego mięśnia do segmentu unerwienia rdzeniowego.

Określony w ten sposób bilans deficytu mięśniowego daje podstawę do obserwacji przebiegu choroby oraz do ustalenia planu leczenia ortopedycznego bądź rehabilitacyjnego. Pozwala prześledzić przebieg regeneracji mięśni porażonych oraz umożliwia kontrolę skuteczności leczenia usprawniającego i chirurgicznego.

Badanie czynności mięśni u osób z niedowładami spastycznymi

Zespoły porażenne stanowią odrębne zagadnienie wymagające specyficznego podejścia diagnostycznego w zakresie badania klinicznego. Nabiera to szczególnego znaczenia obecnie, gdyż chorzy po wydarzeniach neurologicznych coraz częściej stają się pacjentami ortopedycznymi, zarówno w odniesieniu do ich dysfunkcji i deformacji porażennych, jak i towarzyszących im schorzeń ortopedycznych. Dotyczy to osób dorosłych oraz dzieci – głównie z mózgowym porażeniem dziecięcym. U osób z obecnością niedowładów spastycznych, zazwyczaj o charakterze uszkodzenia tzw. górnego neuronu ruchowego, istnieje wzajemna zależność pozycji i funkcji stawów od zmienionego stanu równowagi mięśniowej. Spastyczność jest jednym z podstawowych objawów, a jednocześnie jedną z postaci mózgowego porażenia dziecięcego.

 Spastyczność według Pandyana to zaburzona kontrola sensomotoryczna wynikająca z uszkodzenia górnego motoneuronu, objawiająca się okresową lub stałą, niekontrolowaną aktywacją mięśni.

 Zaburzenia tej równowagi najczęściej wynikają ze spastyczności, obejmującej silniejszą grupę mięśni.

 Obecne mogą być również zaburzenia napięcia mięśniowego o innym charakterze, np. dystonia, sztywność, atetoza, osłabienie mięśniowe/porażenie wiotkie.

Często powyższe patologie mięśniowe występują równocześnie, nakładając się wzajemnie, powodując dyskinetyczny charakter ruchów. Prowadzą one do wadliwej pozycji poszczególnych stawów oraz całej kończyny i powstania zniekształceń rozwojowych. Dla klinicysty rozróżnienie tych stanów ma ogromną wartość wynikającą z potrzeby uniknięcia pomyłek, a tym samym zmniejszenia ryzyka pooperacyjnego. Ponadto zniekształcenia kończyn w mózgowym porażeniu dziecięcym mogą mieć charakter dynamiczny lub statyczny (utrwalony).

 Podstawową cechą napięcia spastycznego mięśni jest ich zwiększona pobudliwość odruchowa na bodźce, zwiększająca stopień ich oporu na rozciąganie. Cecha ta powoduje, że u osób z niedowładem spastycznym zakres badanego ruchu w stawie zależy od techniki badania, a w szczególności od szybkości wykonywania ruchu biernego.

 W badaniu obowiązuje wobec powyższego zasada dynamicznej oceny zakresu ruchów stawów kończyn. Jej podstawowym założeniem jest badanie danego ruchu w obrębie stawu w dwóch fazach. Faza pierwsza polega na wykonywaniu biernego ruchu w sposób jednostajny z małą szybkością (ruch powolny), faza druga wykonywana jest ruchem przyśpieszonym (szybkim).

 Pierwsza faza badania określa anatomiczne możliwości ruchowe badanego stawu. Wynikają one z kształtu powierzchni stawowych, stopnia rozciągliwości aparatu torebkowo-więzadłowego i względnej, w stosunku do kości, długości mięśni otaczających badany staw. W tej fazie wykrywa się zniekształcenia utrwalone/statyczne.

 Druga faza badania, wywołując odruch mięśni na rozciąganie, ocenia stan dynamiczny ocenianej grupy mięśniowej i określa obecność spastyczności mięśnia oraz stopień jej nasilenia. Przykładowo: prostując staw kolanowy, oceniamy stan dynamiczny jego zginaczy, a zginając staw, oceniamy grupę mięśni prostowników.

Kliniczna ocena stanu mięśni za pomocą dynamicznego badania zakresu ruchów stawów ma charakter subiektywny. Sprawdza się jednak w warunkach badania ortopedycznego. Formą jej obiektywizacji jest zastosowanie reguł opracowanych przez Tardieu, oceniających trzy fazy ruchu uzyskanego podczas badania.

Ocena spastyczności według zmodyfikowanej skali Tardieu (Modified Tardieu Scale – MTS)

Ocenie może zostać poddana każda wybrana grupa mięśniowa w obrębie kończyn górnych i dolnych. Ograniczenia dotyczą możliwości testowania mięśni tułowia z wyjątkiem mięśni obręczy barkowej i biodrowej. Podczas badania oceniana kończyna ustawiona jest swobodnie wzdłuż tułowia w pozycji neutralnej.

Poddaje się ocenie kąt odpowiadający zakresowi ruchu biernego przy ruchu wolnym (prędkość V1) oraz kąt przy ruchu szybkim (prędkość V3, tak szybko jak to jest możliwe). Uzyskane wartości: XV1 – kąt zatrzymania ruchu, oraz XV3 – kąt zahamowania – stanowią podstawę dalszych kalkulacji.

Obliczona różnica między kątem zatrzymania ruchu przy prędkości V1 a kątem zahamowania ruchu przy prędkości V3 (tj. XV1–XV3) daje wartość kąta spastyczności X, nazywanym też przykurczem dynamicznym mięśnia.

Kolejnym elementem badania jest ocena jakości reakcji mięśniowej Y podczas wykonywania poszczególnych ruchów przy prędkości V1. Punktacja przedstawia się następująco:

 0 – brak oporu w ciągu całego ruchu biernego;

 1 – nieznaczny opór w ciągu całego ruchu biernego, bez wyraźnego zahamowania przy określonym kącie;

 2 – wyraźne zahamowanie ruchu przy określonym kącie, zaburzające ruch bierny, z następczym rozluźnieniem;

 3 – klonus wywołujący zmęczenie (trwający krócej niż 10 sekund podczas utrzymania rozciągniętego mięśnia z siłą niepozwalającą na jego rozluźnienie) występujący przy określonym kącie;

 4 – klonus niewywołujący zmęczenia (trwający dłużej niż 10 sekund podczas utrzymania rozciągniętego mięśnia z siłą niepozwalającą na jego rozluźnienie) występujący przy określonym kącie.

Badanie to pozwala na ocenę charakteru patologii mięśniowej – spastyczności bądź postaci dyskinetycznych, dlatego wymaga badania wielokrotnego, przeprowadzonego w tych samych warunkach anatomicznych. Pozycja sąsiednich stawów jest szczególnie istotna w badaniu mięśni dwustawowych.

Kliniczny pomiar spastyczności według skali Ashwortha zmodyfikowanej przez Bohanona i Smitha

Skala ta zakłada możliwość różnicowania stopnia nasilenia hipertonii mięśniowej w zależności od jej wpływu na zakres i płynność ruchu.

Rozróżnia się pięć stopni spastyczności:

 0 – brak spastyczności;

 1 – niewielkie zwiększenie reakcji mięśniowej przejawiające się „przytrzymywaniem” i „zwalnianiem” lub minimalnym oporem wyczuwalnym pod koniec zakresu ruchu biernego; 1+ występuje, gdy „przytrzymanie” lub „zwolnienie” wyczuwa się przez mniej niż połowę zakresu ruchu;

 2 – obecność hipertonii mięśniowej przez cały zakres ruchu, ale badaną kończyną można z łatwością poruszać;

 3 – znaczna hipertonia utrudniająca wykonanie ruchu biernego;

 4 – skrajne nasilenie hipertonii mięśniowej powodujące utrwalone przykurcze stawów w zgięciu lub wyproście.

Wpływ spastycznego napięcia mięśni na pozycję i zakres ruchów stawów uzasadnia określanie wadliwych ustawień stawu mianem deficytu ruchu. Określa go wielkość kąta zawartego między zerową pozycją badanego stawu a osiągniętą przez ten staw pozycją w końcowym momencie badania.

W ostatnich latach wprowadzono metodę oceny klinicznej stanu dynamicznego mięśni nazwaną Hypertonia Assessment Tool (HAT). Jest to narzędzie do oceny rodzaju hipertonii opracowane dla dzieci i młodzieży, u których występuje nieprawidłowe napięcie mięśniowe o typie hipertonii w zakresie co najmniej jednej kończyny. Skala zawiera siedem elementów zawierających badanie i obserwację reakcji określonych grup mięśniowych, które mają być poddane ocenie. Ocenie podlegają:

 pojawienie się ruchów mimowolnych w obrębie wyznaczonej kończyny, po stymulacji dotykowej dystalnej części ciała – dystonia;

 pojawienie się ruchów mimowolnych w obrębie wyznaczonej kończyny, podczas wykonywania ruchów celowych dystalną częścią ciała – dystonia;

 zależny od prędkości opór na bierne rozciąganie – spastyczność;

 obecność spastycznego zahamowania ruchu catch – spastyczność;

 występowanie takiego samego oporu na bierne rozciąganie mięśnia podczas wykonywania ruchu w stawie w obu kierunkach – sztywność;

 wzrost napięcia mięśni podczas ruchu części dystalnych ciała – dystonia;

 utrzymanie (zachowanie) pozycji kończyny po wykonaniu ruchu biernego – sztywność.

Na tej podstawie różnicuje się patologię mięśniową w kategoriach: dystonii, spastyczności, sztywności i form mieszanych.

Dynamiczna i funkcjonalna ocena zakresu ruchów kończyny górnej

Badanie zakresu ruchów w obrębie kończyny górnej nie odbiega od ogólnie przyjętych form badania klinicznego przeprowadzonego zgodnie z zasadami badania dynamicznego.

W przypadku kończyny górnej konieczne jest uzupełnienie badania klinicznego o badanie morfologii czynnościowej kończyny górnej i zastosowanie właściwej klasyfikacji.

Obecnie dużą wartością kliniczną charakteryzują się następujące klasyfikacje:

 morfologiczna, selektywności ruchów nadgarstka i palców według Zancollego;

 morfologiczna, deformacji kciuka według Housa;

 funkcjonalna, Manual Ability Classification System (MACS).

Ocena selektywności ruchów nadgarstka i palców według klasyfikacji Zancollego

Klasyfikacja Zancollego to system oceny selektywności ruchów nadgarstka i palców. Pozwala ocenić wpływ spastyczności i skrócenia mięśni zginaczy nadgarstka i palców oraz niedowładu mięśni prostowników nadgarstka i palców na funkcję chwytu.

Oceny dokonuje się w pozycji siedzącej. W pozycji wyjściowej badana kończyna górna jest ułożona na kolanach badanego. Polecamy chwycenie przedmiotu (np. zabawki), który został umieszczony na wysokości twarzy badanego, w odległości około 30 cm od jego ramienia. Obserwujemy pozycję nadgarstka i palców badanej ręki (ryc. 3.29).

Wyniki zapisujemy według następującej punktacji:

 1 – czynny wyprost palców przy < 20° zgięcia nadgarstka;

 2 – czynny wyprost palców przy > 20° zgięcia nadgarstka;

 2a – czynny wyprost nadgarstka przy zgiętych palcach;

 2b – brak czynnego wyprostu nadgarstka przy zgiętych palcach;

 3 – brak czynnego wyprostu palców.

Rycina 3.29. 

Klasyfikacja selektywności ruchów nadgarstka i palców według Zancollego: a – typ 1; b – typ 2; c – typ 2a; d – typ 2b; e – typ 3.

Klasyfikacja deformacji kciuka według House’a

Służy do określenia pozycji kciuka podczas czynności chwytania oraz stwierdzenia spastyczności mięśni generujących siły deformujące stawy. Pozycję kciuka ocenia się w połączeniu z pozycją stawu śródręczno-paliczkowego.

Polecamy pacjentowi chwytanie prostych przedmiotów, w pozycji siedzącej. Rozróżnia się cztery deformacje kciuka według House’a (ryc. 3.30):

 typ I – przywiedzenie kości śródręcza, spastyczność m. adductor policis;

 typ II – przywiedzenie śródręcza, zgięcie w stawie śródręczno-paliczkowym; spastyczność m. flexor policis brevis;

 typ III – przywiedzenie śródręcza, wtórna deformacja – przeprost kciuka, niestabilność w stawie MCP; przedłużająca się spastyczność m. adductor policis;

 typ IV – przywiedzenie śródręcza, zgięcie stawu śródręczno-paliczkowego i zgięcie stawu międzypaliczkowego; spastyczność mm. adductor policis, flexor policis brevis, flexor policis longus.

Rycina 3.30. 

Klasyfikacja deformacji kciuka według House’a: a – typ I; b – typ II; c – typ III; d – typ IV.

Manual Ability Classification System (MACS)

Jest klasyfikacją funkcjonalną określającą oburęczny udział podczas manipulacji. Wyróżnia się pięć grup:

 grupa I – dziecko łatwo i skutecznie posługuje się przedmiotami; najczęściej występują ograniczenia w łatwości wykonywania zadań manualnych, które wymagają szybkości i dokładności, jednakże jakiekolwiek ograniczenia w zdolnościach manualnych nie wpływają na niezależność w codziennych czynnościach;

 grupa II – dziecko posługuje się większością przedmiotów, ale z nieco ograniczoną jakością i/lub szybkością wykonania; niektórych czynności dziecko unika lub osiąga je z pewną trudnością; może posługiwać się alternatywnymi drogami wykonania, ale zdolności manualne zwykle nie ograniczają niezależności w codziennych czynnościach;

 grupa III – dziecko z trudem posługuje się przedmiotami: wymaga pomocy, aby podjąć lub zmodyfikować czynności, ponadto wykonywane są one wolno, a efekty ograniczone co do jakości i ilości; czynności wykonywane są niezależnie, jeśli zostały wcześniej wyuczone lub dostosowane;

 grupa IV – dziecko posługuje się w ograniczony sposób przedmiotami łatwymi do używania i w dostosowanych sytuacjach; wykonuje fragmentarycznie pewne czynności, z wysiłkiem i ograniczonym efektem; wymagane jest ciągłe wsparcie i obecność i/lub dostosowanie sprzętu, nawet do częściowego wykonania czynności;

 grupa V – dziecko nie posługuje się przedmiotami i ma poważnie ograniczoną zdolność wykonywania nawet prostych czynności; wymaga ciągłej obecności.

Dynamiczna i funkcjonalna ocena zakresu ruchów kończyny dolnej

Badanie kliniczne kończyny objętej spastycznością nie odbiega w swojej kolejności od klasycznego badania ortopedycznego. Różnica polega na wprowadzeniu faz powolnej i szybkiej badania zakresu ruchów oraz formie zapisu wyników i ich rozumienia.

Ponadto badanie wymaga uzupełnienia o kilka dodatkowych testów klinicznych mających za zadanie określić stan dynamiczny mięśni oraz morfologiczny ocenianej kończyny.

Staw biodrowy

 Deficyt wyprostu stawu biodrowego – wykrywamy go testem Thomasa (ryc. 3.31a). Powstały kąt zgięcia w stawie biodrowym badanej kończyny odpowiada deficytowi wyprostu fazy powolnej (ryc. 3.31b). Utrzymując kończynę przeciwną badanej maksymalnie zgiętą, wykonujemy kończyną badaną ruch szybkiego prostowania w stawie biodrowym ręką obejmującą kolano, względnie okolicę nadkostkową (ryc. 3.31c). Powstały kąt zgięcia w stawie odpowiada deficytowi wyprostu fazy szybkiej. Pomiaru kąta dokonujemy w sposób przyjęty w klasycznym badaniu ortopedycznym, w pozycji chorego leżącego na plecach, przy czym kolana i golenie badanego znajdują się poza kozetką.

Rycina 3.31. 

Ocena deficytu wyprostu stawu biodrowego: a – pozycja swobodna; b – faza powolna; c – faza szybka.

 Badanie ruchu odwodzenia – wykonuje się je równocześnie obustronnie, w celu wyeliminowania współruchów miednicy, w dwóch pozycjach wyjściowych:

 stawy biodrowe i kolanowe w zgięciu 90° (ryc. 3.32a, 3.32b);

 stawy biodrowe i kolanowe w pozycji osiągalnego wyprostu (ryc. 3.32c, 3.32d);

  pozycją zalecaną jest również badanie ze stawami biodrowymi w maksymalnym możliwym wyproście, a kolanowymi w zgięciu 90°.

W każdej z ww. pozycji ruchy wykonywane są w dwóch fazach – powolnej i szybkiej.

Na zakres ruchu odwodzenia ocenianego w wyproście tych stawów dodatkowy istotny wpływ wywierają mięśnie: półścięgnisty, półbłoniasty i smukły, a więc część mięśni grupy tylnej uda. O wielkości deficytu odwodzenia świadczy wartość kąta zawartego między osią tułowia a osią długą uda.

Rycina 3.32. 

Badanie deficytu ruchu odwodzenia w stawach biodrowych: a – z ustawieniem bioder i kolan w zgięciu 90° (faza powolna); b – ustawienie jak wyżej (faza szybka); c – z ustawieniem stawów biodrowych i kolanowych w osiągalnym wyproście (pozycja wyjściowa); d – ustawienie kończyn w wyproście (faza szybka).

 Badanie ruchów rotacyjnych – ruchy rotacji wewnętrznej i zewnętrznej ocenia się zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami oceny klinicznej u pacjenta leżącego w pozycji na brzuchu. Nie wykonuje się badania dynamicznego, ograniczając się tylko do fazy powolnej badania.

Osobnego omówienia wymaga test do klinicznej oceny kąta antetorsji kości udowej, często wykonywany u osób z mózgowym porażeniem dziecięcym (tzw. Trochanter Prominence Test). Wartość kąta antetorsji kości udowej określona jest wartością rotacji wewnętrznej w stawie biodrowym, u chorego leżącego na brzuchu, w momencie najbardziej bocznego wysunięcia obrysu krętarza większego, ocenianego palpacyjnie (ryc. 3.33).

Rycina 3.33. 

Kliniczna ocena antetorsji kości udowej, tzw. Trochanter Prominence Test: a – pozycja wyjściowa; b – ocena kąta antetorsji.

Staw kolanowy

 Deficyt wyprostu – badanie ma na celu określenie statycznego przykurczu zgięciowego stawu kolanowego pochodzenia mięśniowego, torebkowego bądź kostnopochodnego. Szczególne znaczenie ma ocena długości i stanu dynamicznego mięśni tylnej grupy uda. Chory leży na plecach. Stosuje się trzy pozycje wyjściowe do badania.

 Podczas badania z wyprostem stawu biodrowego golenie znajdują się poza krawędzią stołu. Przyciskamy jedną ręką obwodowy odcinek uda do podłoża, drugą prostujemy staw kolanowy, trzymając goleń w okolicy nadkostkowej lub stopę (ryc. 3.34). Ruch wykonujemy w dwóch fazach – powolnej i szybkiej.  

Rycina 3.34. 

Badanie zakresu (deficytu) prostowania kolana w pozycji wyprostu biodra w fazie: a – ruchu powolnego; b – ruchu szybkiego.

 W drugiej pozycji staw biodrowy zginamy do kąta 90°. Jedną ręką wykonujemy nacisk na kolano wzdłuż osi długiej uda w kierunku proksymalnym dla ustabilizowania miednicy. Drugą ręką chwytamy goleń w okolicy nadkostkowej i wykonujemy bierny ruch prostowania stawu kolanowego kolejno w sposób powolny i szybki (faza powolna i faza szybka). Mierzymy kąt uzupełniający zawarty między osią długą goleni a przedłużeniem osi uda (ryc. 3.35). Kąt ten określany jest jako kąt podkolanowy obustronny.

 Pozycja trzecia zakłada badanie kąta podkolanowego jednostronnego, które jest analogiczne do badania powyżej opisanego, z tą różnicą, że druga kończyna jest podczas badania maksymalnie zgięta w stawie biodrowym (jak w teście Thomasa) (ryc. 3.36).

Rycina 3.35. 

Badanie kąta podkolanowego obustronnego: a – faza powolna; b – faza szybka.

Rycina 3.36. 

Badanie kąta podkolanowego jednostronnego: a – faza powolna; b – faza szybka.

Badanie wartości „kąta podkolanowego” jest powszechnie uznanym testem wykrywającym obecność skrócenia mięśni tylnej grupy uda (mięśnie: dwugłowy uda, półbłoniasty, półścięgnisty i smukły) i określającym ich stan dynamiczny. Jego wartość prawidłowa zarówno dla obustronnego, jak i jednostronnego nie powinna przekraczać 40°. Test ten jest przydatny w ocenie skrócenia mięśni o innej etiologii niż postać spastyczna niedowładów.

 Deficyt zginania – skrócenie mięśnia prostego uda można wykazać testem opisanym przez Ely. Chory leży na brzuchu. Zginanie stawu kolanowego w przypadku skrócenia mięśnia prowadzi do uniesienia się miednicy ponad podłożem (ryc. 3.37).

Rycina 3.37. 

Test Ely wykrywania skrócenia mięśnia prostego uda.

Stopa

Deficyt zgięcia grzbietowego w stawie skokowo-goleniowym – jest on określany w dwóch pozycjach badania: z wyprostem kolana i zgięciem do 90°. Ruchy wykonywane są w dwóch fazach – powolnej i szybkiej (ryc. 3.38).

Wartość deficytu określa się wielkością kąta jak w badaniu deformacji końskiej (test Silfverskiölda). Deficyt występujący w obu pozycjach wyjściowych kolana wskazuje na skrócenie mięśnia trójgłowego łydki, natomiast ustąpienie deficytu w pozycji zgięcia kolana – na skrócenie wyłącznie mięśnia brzuchatego łydki.

Rycina 3.38. 

Badanie zakresu (deficytu) zgięcia grzbietowego stopy w stawie skokowo-goleniowym: a – przy kolanie wyprostowanym, ruch powolny; b – ruch szybki; c – przy kolanie zgiętym pod kątem 90°, ruch powolny; d – ruch szybki.

Przedstawione przykłady badania czynnościowego mięśni spastycznych obowiązują podczas testowania wszystkich grup mięśniowych człowieka, zarówno w obrębie kończyn dolnych, jak i górnych.

Elementem wymaganym w ocenie klinicznej jest badanie torsji goleni, szczególnie istotne podczas podejmowania decyzji leczniczych w zakresie zaburzeń torsyjnych chodu. Dokonuje się tego przez ocenę kąta stopowo-udowego oraz tzw. testu II palca.

Ocena kąta udowo-stopowego odbywa się u pacjenta leżącego na brzuchu. Zgięcie kończyny w stawie kolanowym umożliwia goniometryczny pomiar kąta zawartego między osią długą uda a linią osi stopy przebiegającą przez środek kości piętowej i II palec (ryc. 3.39).

Rycina 3.39. 

Badanie kąta stopowo-udowego.

Badanie testu II palca (ocena torsji goleni). Badany leży na brzuchu, stopy poza krawędzią kozetki. Ustawiamy stopę w pozycji, w której II palec skierowany jest prostopadle do podłoża. Zgięcie stawu kolanowego przy niezmiennej pozycji palca II. Wobec podłoża wymusza rotację wewnętrzną w stawie biodrowym. Jej wartość jest równa wartości torsji goleni (ryc. 3.40).

Rycina 3.40. 

Test II palca: a – pozycja wyjściowa; b – ocena kata torsji goleni.

Ocena chodu patologicznego

Znajomość mechanizmów normalnego chodu (patrz rozdz. 9: „Podstawy biomechaniki człowieka. Chód”) pozwala na uchwycenie odmian patologicznych. W ortopedii ma duże znaczenie rozpoznawcze i pozwala spostrzec objawy, których nie zauważamy przy badaniu chorego w pozycji leżącej czy stojącej. Odchylenia od chodu prawidłowego mogą być spowodowane wieloma czynnikami.

Ból związany z procesem chorobowym lub urazem kończyny dolnej lub tułowia

 Chory dąży do odciążenia kończyny przez skrócenie jej fazy podparcia (obciążenia). Towarzyszy temu często przechył tułowia ku stronie chorej lub ku przodowi w celu przemieszczenia środka ciężkości ciała jako czynnika odciążającego. Znajduje to wyraz w biomechanicznym rozkładzie sił i dźwigni obręczy biodrowej – skrócenie ramienia siły ciężaru ciała zmniejsza równocześnie wartość momentu sił obciążających kończynę podczas fazy obciążania. Chód jest niesymetryczny, powoduje utykanie.

 W zmianach symetrycznych, np. zwyrodnieniu stawów biodrowych, przy zachowaniu symetrii czasu obciążania kończyn, zwiększone są wychylenia tułowia na boki.

 W schorzeniach kręgosłupa chód jest ostrożny, ze zmniejszonymi współruchami tułowia (usztywnianie) i jego pochyleniem ku przodowi.

 W przypadkach jednostronnego odruchowego bólowego napięcia mięśni grzbietu chory dodatkowo wychyla tułów w stronę niebolesną.

Zmiany patologiczne w układzie kostno-stawowym

 Skrócenie kończyny o około 3 cm kompensowane jest skośnym ustawieniem miednicy i nie powoduje utykania.

 Przy większych skróceniach chory wyrównuje skrócenie obciążaniem stopy po stronie chorej na palcach, po zdrowej – zgięciem kolana i biodra. Czas obciążania obu kończyn jest równy, jakkolwiek długość kroku po stronie skrócenia jest mniejsza.

 Przy dużych skróceniach wyraźnie zwiększają się pionowe oscylacje miednicy i tułowia. W płaszczyźnie czołowej oscylacje miednicy są większe po stronie skrócenia, czemu towarzyszy większe przechylenie barków ku stronie przeciwnej. Objawy te nasilają się w chodzie szybkim i biegu.

 W przypadku rozwojowego zwichnięcia stawu biodrowego i wrodzonego biodra szpotawego zaburzenia strukturalne i ich biomechaniczne konsekwencje w okolicy stawu biodrowego powodują niedomogę mięśni pośladkowych średniego i małego, czemu towarzyszą kompensacyjne objawy Trendelenburga i Duchenne’a, manifestujące się w chodzie zwiększeniem wychylenia tułowia w stronę boczną. Przy zmianach obustronnych chód określamy jako kaczkowaty. Fazy chodu (obciążania) obu kończyn są jednakowe.

 Przykurcze i sztywność stawów są przyczyną asymetrii ruchów podczas chodu oraz powodują zmienione warunki energetyczne ruchu. Braki ruchów w jednym stawie są kompensowane ich zwiększeniem w stawach sąsiednich, niekiedy przeciwnej kończyny czy tułowia. Występują wyraźne asymetrie w wyznacznikach chodu.

Zmiany układu nerwowo-mięśniowego

Niedomoga mięśni zaburza model chodu w zależności od jej związku z poszczególnymi wyznacznikami (determinantami) chodu (patrz rozdz. 9: „Podstawy biomechaniki człowieka. Chód”) i kompensacji przez inne mięśnie. Dotkliwsze dla chodu będą skutki ubytków w czynnościach mięśni współdziałających ze sobą w poszczególnych fazach chodu. Na przykład stopa opadająca powoduje wysokie unoszenie kończyny poprzez zginanie stawu biodrowego i kolanowego, podczas gdy współistniejący przykurcz zgięciowy mięśni zginaczy stopy prowadzi do dodatkowego zgięcia stawu kolanowego w fazie podparcia.

Mózgowe porażenie dziecięce i inne schorzenia nerwowo-mięśniowe

U osób reprezentujących objawy niedowładów kończyn i zaburzeń koordynacji ruchowej w przebiegu schorzeń nerwowo-mięśniowych obserwowane jest bardzo duże zróżnicowanie objawów ruchowych i wzorca chodu. Podstawowymi uwarunkowaniami są lokalizacja i rozległość defektu neurologicznego oraz zaburzeń balansu mięśniowego. Czynniki te determinują zachowania ruchowe kończyn i tułowia podczas chodu, będące wypadkową istniejących zaburzeń i działania sił grawitacji. Dlatego zostały określone uniwersalną nazwą zaburzeń dźwigniowozależnych (lever arm deformities – LAD).

Podsumowanie

 Badanie złożonych czynności ruchowych jest niezwykle istotną częścią badania klinicznego chorego. Jest bliskie ocenie wykonywania czynności, a to z kolei bliskie realizacji zadań życiowych pacjenta.

 Celem badania klinicznego jest nie tylko ustalenie istniejących deficytów ruchowych, lecz także zaplanowanie leczenia poprzez określenie możliwości ruchowych potrzebnych do realizacji celów funkcjonalnych.

 Poszerzone o dane z wywiadu badanie funkcjonalne zbliża badającego do potrzeb funkcjonalnych chorego, a tym samym do zrozumienia potrzeb poprawy jego jakości życia.

Piśmiennictwo. Zalecana literatura rozszerzająca

Apley A.G., Solomon L.: Physical Examination in Orthopaedics. Butterworth-Heinemann, Oxford 1996.

Atlas of Pediatric Orthopaedic Surgery, red. R.T. Morrissey, S.L. Weinstein. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia 2001.

Campbell. Ortopedia operacyjna, t. 1–4, red. S.T. Canale, J.H. Beaty, red. wyd. pol. D. Kusz, MediPage, Warszawa 2015–2017.

Debrunner H.: Orthopaedic Diagnosis. G. Thieme Verlag, Stuttgart 1982.

Menkes J.H.: Textbook of Childs Neurology. Williams & Wilkins, Baltimore 1995.

Miller F.: Cerebral Palsy. Springer Science & Business Media, New York 2005.

Pediatric Orthopaedics in Practice, red. F. Hefti i wsp. Springer-Verlag, Berlin–Heidelberg 2007.

Rang M.: The Story of Pediatric Orthopaedics. W.B. Saunders, Philadelphia 2000.

Rehabilitacja medyczna, red. A. Kwolk. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2003.

Tachdjian’s Pediatric Orthopaedics, red. J.A. Herring. Saunders Elsevier, Philadelphia 2013.

Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja, red. W. Marciniak, A. Szulc. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003.

4 Obrazowanie narządu ruchu (musculoskeletal imaging) Katarzyna Katulska, Łukasz Łapaj

Słowa kluczowe 

Diagnostyka obrazowa, RTG, MRI, TK, USG

Uwagi ogólne

 Stosowane w dziedzinie ortopedii techniki obrazowe obejmują szeroki zakres badań:

 techniki wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie:

– konwencjonalne zdjęcie rentgenowskie (RTG),

– tomografia komputerowa (TK);

 techniki niewykorzystujące promieniowania rentgenowskiego:

– tomografia rezonansu magnetycznego (MRI),

– ultrasonografia (USG);

 techniki radioizotopowe:

– scyntygrafia.

 Wymienione wyżej techniki wykorzystują różne zjawiska fizyczne, dlatego znajdują różne zastosowanie w poszczególnych jednostkach chorobowych. Wybór odpowiedniej metody obrazowania uwarunkowany jest:

 oceną kliniczną – zależy od badania podmiotowego, przedmiotowego; w wielu jednostkach (szczególnie w schorzeniach kręgosłupa) stosowane są algorytmy diagnostyczne uwzględniające odpowiedni dobór badań obrazowych, co pozwala na skrócenie czasu do postawienia rozpoznania;

 oceną wskazań i przeciwwskazań do danego badania obrazowego, rozważeniem techniki komplementarnej;

 zasadą ALARA w przypadku technik wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie (as low as reasonably achievable) – postępowanie ograniczające liczbę wykonywanych niekoniecznych badań (zwłaszcza technik narażających pacjenta na promieniowanie jonizujące);

 wspólną oceną badania diagnostycznego przez ortopedę i radiologa, ewentualną decyzją o rozszerzeniu diagnostyki na inne techniki obrazowe.

 Skierowanie na badanie radiologiczne, zwłaszcza na badania z zastosowaniem promieni rentgenowskich, powinno być wystawione przez osobę uprawnioną – lekarza; w celu sprawnej komunikacji powinno obejmować cel badania, informację o lokalizacji obszaru badania i stronie ciała, propozycje projekcji obrazowych, ewentualne wskazanie do podania środka kontrastującego lub markera ułatwiającego prowadzenie pomiarów.

 Ochrona radiologiczna jest nieodzownym etapem diagnostyki z wykorzystaniem promieniowania jonizującego, szczególnie istotnym u kobiet w wieku rozrodczym. Każdą pacjentkę traktuje się jako potencjalnie ciężarną, dlatego bardzo istotny jest wywiad (ostatnia miesiączka lub test ciążowy).

 Współcześnie wynik badania zawiera opis i nośnik cyfrowy z obrazami w standardzie DICOM. W przypadku oceny tych badań zawsze warto skrupulatnie przeanalizować obrazy i skonfrontować je z opisem radiologa. Pracę z obrazami w formacie DICOM znacząco ułatwia specjalistyczne oprogramowanie (w tym wiele przeglądarek dostępnych za darmo). Umożliwia ono skorygowanie niedoskonałości kontrastu lub jasności, natomiast w przypadku badań tomograficznych wiele aplikacji pozwala na przestrzenną analizę tomogramów w dowolnie wybranych płaszczyznach, co jest szczególnie przydatne w ocenie skomplikowanych struktur, np. w stawie kolanowym.

Badanie radiologiczne (RTG)

 Zdjęcia radiologiczne są podstawową techniką obrazową układu kostnego. Należy pamiętać, że w badaniu tym:

 obraz złożony jest z nakładających się tkanek;

 rutynowo powinno się wykonać zdjęcia w dwóch projekcjach;

 często konieczne jest zastosowanie projekcji dodatkowych (np. zdjęcie skośne, zdjęcie powiększone);

 w pracowniach zabiegowych stosuje się techniki fluoroskopowe (tzw. RTG-TV), wtedy możliwe monitorowanie skuteczności leczenia (tor wizyjny podczas zabiegu operacyjnego);

 w ortopedii często wykonuje się zdjęcia w projekcjach czynnościowych – zdjęcia w skrajnych ustawieniach: w maksymalnym zgięciu i wyproście (ryc. 4.1), zdjęcia na stojąco, np. stawów kolanowych, biodrowych.

Rycina 4.1. 

Radiogram odcinka szyjnego kręgosłupa czynnościowy: a – w maksymalnym zgięciu; b – w wyproście.

 W trakcie analizy należy brać pod uwagę anatomię radiologiczną, uwzględniać możliwe odmiany budowy anatomicznej; w ocenie pamiętać o wieku kostnym; różnicować warianty anatomiczne z wadami wrodzonymi. W przypadku kończyn ocenę można ułatwić, wykonując badanie porównawcze ze stroną przeciwległą.

 Ocena zdjęcia radiologicznego typowo obejmuje m.in. analizę:

 położenia struktur kostnych w stawie; powinny być zawsze ocenione w dwóch projekcjach (ryc. 4.2), np. ocena jedynie projekcji AP stwarza ryzyko przeoczenia zwichnięcia stawu ramiennego;

 struktury beleczkowania, kości korowej oraz okostnej – należy zawsze ocenić ciągłość kości tworzących staw lub poszczególnych kości ujętych na zdjęciu;

 lokalizacji w obszarze warstwy korowej kanału odżywczego dla naczyń, pamiętając o jego typowym położeniu;

 zarysu tkanek miękkich wokół stawu (obecność płynu);

 szerokości szczeliny stawów;

 zarysów powierzchni stawowych;

 obecności i rodzaju odczynu okostnowego;

 różnicowania zmian osteolitycznych, osteosklerotycznych;

 zwapnień wewnątrzstawowych, pozastawowych, kostek dodatkowych, trzeszczek.

Rycina 4.2. 

Radiogram stawu ramiennego w projekcjach: a – AP (złamanie guzka większego kości ramiennej; strzałka); b – osiowej (dyslokacja dolna).

Tomografia komputerowa (TK)

 Jest techniką wykorzystującą promieniowanie jonizujące, obciążającą pacjenta dawką promieniowania X.

 Stosuje się ją z wyboru w traumatologii ze względu na szybkość uzyskania wyniku oraz dobre obrazowanie struktur kostnych w przypadku urazów wielonarządowych, wielomiejscowych złamań, zwłaszcza kręgosłupa i miednicy, a także złamań stawowych.

 Zasady powstawania obrazu:

 elementem generującym obraz jest rodzaj ruchomej lampy rentgenowskiej, umieszczonej na obracającym się wokół pacjenta pierścieniu, naprzeciwko grupy ułożonych szeregowo detektorów;

 uzyskanie obrazu wymaga wykonania szeregu skanów pod różnymi kątami, które następnie oprogramowanie komputerowe przekształca w przekroje poprzeczne; w nowoczesnych aparatach możliwe jest uzyskanie warstw o grubości nawet poniżej 1 mm;

 wysoka rozdzielczość przestrzenna pozwala na obrazowanie struktur kostnych z największą czułością wśród technik obrazowych; TK jest najczulszą techniką w ocenie zwapnień;

 krótki czas akwizycji (kilka do kilkunastu sekund dla większości okolic anatomicznych) w badaniach wykonywanych na wielorzędowych tomografach komputerowych niweluje ryzyko artefaktów ruchowych, w tym oddechowych.

 Zastosowanie TK w ortopedii:

 najczęściej do oceny skomplikowanych złamań (rutynowo w złamaniach stawowych) oraz do oceny struktur kostnych;

 aparaty TK wyposażone w oprogramowanie usuwające artefakty z implantów metalowych ułatwiają ocenę pacjentów po zabiegach np. w obszarze kręgosłupa, endoprotezoplastyce stawów;

 wykorzystanie algorytmów rekonstrukcyjnych w post-processingu na stacji diagnostycznej i przeglądarkach DICOM umożliwia doskonałą wizualizację trójwymiarowych struktur anatomicznych oraz analizę obrazu w dowolnie dobranych płaszczyznach.

 W TK stosuje się jodowe środki kontrastujące:

 zwiększają różnicowanie tkankowe i precyzyjną ocenę struktur naczyniowych (ryc. 4.3), są niezbędne w ocenie zmian rozrostowych (ocena wzmocnienia);

Rycina 4.3. 

Tomografia komputerowa, rekonstrukcja VR – wielomiejscowe złamanie trzonu kości udowej z jednoczasową oceną tętnicy udowej.

 sprawdzają się w iniekcjach dostawowych – artrografia TK wykonywana jest w celu uwidocznienia struktur stawowych i uszkodzenia chrząstki stawowej, najczęstszym zastosowaniem artrografii TK jest ocena obrąbka stawu biodrowego i ramiennego (ryc. 4.4).

Rycina 4.4. 

Artrografia stawu ramiennego.

 Zalety TK w obrazowaniu narządu ruchu:

 szeroka dostępność i krótki czas badania,

 duże pole badania (field of view – FOV) – cały przekrój ciała,

 doskonała rozdzielczość przestrzenna,

 automatyzacja skanerów – rezultaty badania coraz mniej zależne od operatora,

 ultraszybkie skanery – obszar badania na jednym wdechu (pacjent pourazowy).

 Wady TK w obrazowaniu narządu ruchu:

 ekspozycja na relatywnie dużą dawkę promieniowania jonizującego,

 słaba rozdzielczość tkankowa (gorsza niż w MRI) – ograniczona ocena ścięgien oraz struktur miękkotkankowych okołostawowych i śródstawowych,

 ryzyko reakcji alergicznej na kontrast jodowy – od łagodnej do ostrej (wstrząs anafilaktyczny),

 nefropatia pokontrastowa – może powodować niewydolność nerek, należy zachować ostrożność w przypadku pacjenta z cukrzycą i nefropatią (wskazana ocena funkcji nerek przed badaniem).

Badanie ultrasonograficzne (USG)

 Ultrasonografia wykorzystuje do obrazowania energię akustyczną o wysokich częstotliwościach. Badanie jest bezpieczne dla pacjenta, nie opisano żadnych działań ubocznych na tkanki ludzkie. Uzyskiwane obrazy są generowanymi komputerowo przekrojami, przy czym ze względu na właściwości fizyczne ultradźwięków obrazy o najwyższej rozdzielczości można uzyskać dla struktur leżących powierzchownie; im zaś głębiej penetruje wiązka, tym gorsza rozdzielczość uzyskanego obrazu.

 Dużą zaletą ultrasonografii jest możliwość wykonania badań o charakterze dynamicznym – w ruchu, a także możliwość oceny ukrwienia z zastosowaniem technik badania dopplerowskiego.

 Aparaty ultrasonograficzne do oceny narządu ruchu są wyposażone w głowice liniowe o wysokiej rozdzielczości i szerokim zakresie częstotliwości (12–18 MHz).

 Zastosowanie badania USG:

 obrazowanie tkanek miękkich, szczególnie położonych powierzchownie: ścięgien, aparatu więzadłowego, mięśni, nerwów obwodowych, naczyń i chrząstki położonej powierzchownie (ryc. 4.5);

Rycina 4.5. 

Obrazowanie pierścienia rotatorów, uszkodzenie ścięgna mięśnia nadgrzebieniowego.

 różnicowanie tkanek litych z torbielowatymi;

 obrazowanie szerokopasmowe – ocena drobnych naczyń w obszarach przekrwienia ścięgien (np. zmiany zapalne w ścięgnie Achillesa);

 techniki obrazowania złożonego oraz mapowanie nerwów – wyraźne zarysy struktur o budowie włókienkowej;

 obraz panoramiczny – technika z rozszerzonym polem obrazowania: obraz mięśni i ścięgien na całej ich długości, lokalizacja miejsca uszkodzenia względem otaczających struktur;

 techniki trójwymiarowe z zastosowaniem głowic objętościowych – lokalizacja uszkodzeń w obszarze pierścienia rotatorów, ocenie stawów biodrowych u noworodków, wrodzonej stopy końsko-szpotawej, zmiany rozrostowych kości;

 elastografia – technika polegająca na pomiarze odkształcenia tkanek w odpowiedzi na ucisk, wyszukiwaniu zmian patologicznych w tkankach o prawidłowej morfologii, np. w zespołach ciasnoty międzypowięziowej;

 badania czynnościowe, ocena struktur anatomicznych przy obciążeniu lub w ruchu, tj. wydolność więzadeł i ścięgien (np. uszkodzenia stożka rotatorów, uszkodzenia ścięgna Achillesa, ocena stabilności aparatu więzadłowego po uszkodzeniu);

 biopsja pod kontrolą USG – precyzyjne wykonanie punkcji w iniekcjach dostawowych lub tkankowych, pobranie materiału biologicznego pod kontrolą USG.

 USG jest często pierwszym badaniem diagnostycznym wykonywanym w gabinecie lekarskim po urazie stawu lub tkanek miękkich – pozwala na:

 ustalenie uszkodzenia struktur stawowych i okołostawowych, np. wykrywanie krwiaków pourazowych lub pooperacyjnych oraz określenie ich charakteru (upłynniony bądź włókniejący);

 ocenę zakresu odczynu zapalnego wewnątrzstawowego, stopnia przekrwienia tkanek wewnątrzstawowych, pochewek ścięgnistych czy kaletek;

 wykrycie ciał wolnych i półwolnych w stawach z jednoczasową oceną ich ruchomości (ryc. 4.6);

Rycina 4.6. 

Ciało wolne znajdujące się w zachyłku nadrzepkowym stawu kolanowego.

 ocenę złamań, zwłaszcza drobnych struktur kostnych, np. złamań zmęczeniowych;

 monitorowanie i klasyfikację zrostu kostnego – odczynu okostnowego podczas gojenia.

 Ultrasonografia jest techniką z wyboru w ocenie niejednoznacznych ciał obcych śródstawowych, śródmięśniowych, takich jak szkło, drewno, które nie są widoczne w obrazie RTG.

 Badanie USG stanowi podstawowe narzędzie w przesiewowej diagnostyce rozwojowej dysplazji stawu biodrowego i jest wykonane u każdego noworodka.

 Zalety USG:

 obrazowanie wielopłaszczyznowe w czasie rzeczywistym;

 nieinwazyjne, bezpieczne, nie ma promieniowania (to ważne dla kobiet w ciąży, dzieci);

 niski koszt;

 łatwo i szeroko dostępne;

 przyłóżkowe, mobilne;

 dobra rozdzielczość tkankowa.

 Wady USG:

 stosunkowo małe pole obrazowania;

 zależne od umiejętności i doświadczenia operatora – niejednoznaczna powtarzalność,

 zależne od przenikania fali dźwiękowej – kompromis między głębokością (penetracją wiązki) a rozdzielczością, do głębszej penetracji potrzebne są głowice o niższej częstotliwości, co skutkuje niższą rozdzielczością.

 Ze względu na łatwość wykonania wielu lekarzy ulega pokusie podejmowania decyzji terapeutycznych, stosując tylko tę technikę. Może to prowadzić do przeoczenia istotnych uszkodzeń struktur (np. pęknięć łąkotek), których diagnostyka powinna obejmować badanie MRI.

Tomografia rezonansu magnetycznego (MRI, badanie MR)

 Obrazowanie z zastosowaniem rezonansu magnetycznego polega na skanowaniu wiązką fal o częstotliwościach radiowych struktur anatomicznych umieszczonych w silnym polu magnetycznym.

 Technika powstawania obrazu MR polega na wykorzystaniu zjawiska rezonansu magnetycznego protonów wodoru zawartych w większości tkanek ludzkiego ciała, umieszczonych w silnym polu elektromagnetycznym. W uproszczeniu można powiedzieć, że atomy o nieparzystej liczbie nukleonów mają tzw. spin, który można sobie wyobrazić jako rotację jądra wokół własnej osi, przy czym w obrazowaniu MRI wykorzystuje się tę właściwość w odniesieniu do atomów wodoru. W warunkach standardowych spiny atomów są ustawione chaotycznie, natomiast silne pole magnetyczne urządzenia MRI powoduje uporządkowanie ich w jednym kierunku. W trakcie badania, za pomocą odpowiednich cewek nadawczo-odbiorczych, w wybranym punkcie badanego narządu atomy wodoru wzbudza się za pomocą krótkiego impulsu fal radiowych, co powoduje odchylenie ich spinu, który bardzo szybko wraca do stanu uporządkowanego. Proces ten wiąże się jednak z miejscową zmianą pola elektrycznego rejestrowaną przez cewkę odbiorczą. Zależnie od liczby atomów wodoru w danym miejscu uzyskujemy inny sygnał, a powtarzając ten proces punkt po punkcie, można uzyskać obraz rozkładu atomów wodoru w badanym narządzie.

 Bezpośrednio mierzoną wartością są sygnały prądu zmiennego indukowane w cewkach odbiorczych. Oprogramowanie oraz urządzenia MRI projektuje się tak, by zapewnić maksymalizację stosunku sygnału do szumu (signal-to-noise ratio – SNR) w możliwym do zaakceptowania czasie badania. Pozwala to na optymalizację kontrastu pomiędzy zmianami patologicznymi, tkanką tłuszczową i mięśniami oraz osiągnięcie zadowalającej rozdzielczości przestrzennej.

 Ze względu na właściwości zjawisk fizycznych wykorzystywanych w tej technice samo badanie jest stosunkowo czasochłonne (czas badania stawu kolanowego z zastosowaniem podstawowych sekwencji to około 30 minut). Jego jakość jest wprost proporcjonalna do wartości indukcji magnetycznej w aparacie oraz liczby kanałów odbiorczych w cewce. Wyższe gradienty dostępne są w aparatach 3 T, lecz większość dostępnych aparatów 1,5 T umożliwia uzyskanie dobrej jakości obrazów diagnostycznych. W takich aparatach w zależności od protokołu badania wydłuża się czas skanowania. Na jakość obrazu istotnie wpływa odpowiedni dobór cewki. Lepszą rozdzielczość przestrzenną umożliwiają nowe sekwencje wykorzystujące obrazowanie gradientowe, w których uzyskuje się warstwy poniżej 1 mm, ponadto na jakość obrazu wpływa oprogramowanie samego urządzenia.

 Obrazowanie MR narządu ruchu typowo uwzględnia następujące sekwencje, których przydatność diagnostyczna zależy od celu badania:

 sekwencje turbo-spin echowe (TSE) w obrazach T1- i T2-zależnych;

 sekwencje PD (proton density);

 sekwencje wspomagające – wytłumiają sygnał z tkanki tłuszczowej (fat-sat), co pozwala na różnicowanie tłuszczu i wysięku stawowego;

 szybkie sekwencje gradientowe, o dobrej rozdzielczości przestrzennej (warstwy do 1 mm) – mają zastosowanie w obrazowaniu chrząstki stawowej z możliwością mapowania jej uszkodzenia (ryc. 4.7).

 Większość badań narządu ruchu w MRI jest wykonywana bez dożylnego podania gadolinowego środka kontrastującego. W niektórych sytuacjach klinicznych niezbędne jest badanie artrograficzne z dostawowym podaniem środka kontrastującego w celu uwidocznienia uszkodzenia struktur chrzęstnych, np. uszkodzenie obrąbka stawowego i aparatu więzadłowego wewnątrzstawowego.

 Co do zasady w ortopedii MRI stosowane jest w diagnostyce tkanek miękkich; ma mniejszą niż TK przydatność do oceny złamań. Do najczęstszych wskazań do MRI zalicza się:

Rycina 4.7. 

Sekwencja mapowania chrząstki stawowej MapIt w MRI (Siemens Erlangen).

 zmiany pourazowe tkanek miękkich, stawów, np. zmiany pourazowe więzadła krzyżowego przedniego (ryc. 4.8);

Rycina 4.8. 

Sekwencja PD FS w MRI, płaszczyzna strzałkowa – uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego.

 urazy rdzenia kręgowego, dyslokacji trzonów kręgów i uszkodzenie aparatu więzadłowego;

 zmiany zapalne stawów, mięśni, kości;

 proces rozrostowy tkanek miękkich oraz kości – ocena stopnia zaawansowania;

 jałowe martwice kości – obrazowanie rozległości procesu i stopnia zaawansowania.

 Zalety badania MR w ortopedii:

 duże pole badania (FOV);

 badanie całego ciała;

 obrazowanie wolumetryczne;

 nie naraża pacjenta na promieniowanie jonizujące;

 jakość uzyskanych obrazów jest niezależna od operatora (przeciwnie do USG);

 znacznie mniejsze ryzyko reakcji uczuleniowej na kontrast (w porównaniu z TK i RTG), niższe ryzyko nefropatii w porównaniu z kontrastem jodowym;

 doskonała rozdzielczość tkankowa (tłuszcz, krwawienie, obrzęk).

 Wady badania MR:

 artefakty wynikające z ruchu (perystaltyka, ruch oddechowy); istotnym problemem jest współpraca dzieci w trakcie badania (konieczność dłuższego pozostawania w bezruchu);

 dość wysoki koszt;

 czasochłonność (wymagania sprzętowe, protokoły);

 klaustrofobia oraz otyłość olbrzymia mogą uniemożliwić wykonanie badania u niektórych pacjentów (czasem rozwiązaniem jest badanie w tzw. aparacie otwartym).

Implanty ortopedyczne a badanie MR

 Bezpieczeństwo wykonywania badań MR u chorych z wszczepionym implantem ortopedycznym budzi wiele niepotrzebnych kontrowersji.

 Stosowane obecnie implanty ortopedyczne wytworzone z dopuszczonych do użytku klinicznego w Unii Europejskiej biomateriałów (polimery, ceramika, stopy tytanu, cyrkonu, zawierające kobalt, chrom, molibden lub tantal) nie stanowią przeciwwskazania do badania MR w urządzeniach o indukcji magnetycznej do 1,5 T. W przypadku urządzeń MR z silniejszym polem (3 T) bądź wszczepiania implantów z komponentami elektronicznymi wskazana jest weryfikacja zaleceń producenta dotyczących badań MR.

 Każdy implant dopuszczony do sprzedaży posiada dokumentację, w której zgodnie z obowiązującymi w Unii Europejskiej przepisami (dyrektywa MDR) producent określa bezpieczeństwo produktu w silnym polu magnetycznym. Wyróżniono trzy klasy wyrobów – bezpieczne – MR safe (zielony znak – MR w kwadracie), dopuszczone warunkowo – MR conditional (żółty znak – MR w trójkącie), a także implanty, które nie mogą bezpiecznie przejść badania MRI – MR unsafe (czerwony znak – MR w przekreślonym kole). Należy przy tym zaznaczyć, że możliwe jest wszczepienie kilku implantów w sąsiadujących lokalizacjach i w skomplikowanych konfiguracjach, co wpływa na zachowanie całości w polu magnetycznym, stąd większość wyrobów metalowych dopuszczona jest do badania warunkowo.

 Implanty stalowe (płytki, śruby, niektóre endoprotezy) zawierające żelazo są tzw. stopami austenitycznymi (najczęściej stal 316L lub inne gatunki według normy ISO 5832), które ze względu na strukturę krystaliczną nie są ferromagnetykami. Dzięki tym własnościom pozwalają na wykonanie badania MRI (typowo takie wyroby rejestrowane są w klasie MR conditional).

 Obecność metalowych implantów wywołuje szereg artefaktów na obrazach zarówno MRI, jak i TK. W obu badaniach stosowane są techniki ograniczające artefakty z obszaru implantu (tzw. sekwencja MARS), co pozwoliło na rozszerzenie zastosowania obrazowania w patologiach okołoimplantowych.

 Dużą ostrożność należy zachować w przypadku implantów niewiadomego pochodzenia, gdy brak jest pewności co do jakości użytych materiałów (chorzy zaopatrywani w krajach rozwijających się i nieposiadający odpowiedniej dokumentacji, implanty założone wiele lat temu, nietestowane pod względem bezpieczeństwa MRI).

Medycyna nuklearna

 Dziedzina ta określana jest także jako diagnostyka radioizotopowa i wykorzystuje techniki polegające na wprowadzeniu do tkanek substancji promieniotwórczej emitującej promienie gamma i na rejestracji promieniowania za pomocą detektora umieszczonego poza ciałem pacjenta (tzw. gammakamera).

 W obrazowaniu narządu ruchu najczęściej stosowanym radioizotopem jest technet (99mTc), który podawany jest w formie związanej z substancją nieaktywną o określonej kinetyce w organizmie (radiofarmaceutyk).

 Badanie scyntygraficzne to najczęściej wykorzystywana technika z wykorzystaniem gammakamery, która rejestruje rozmieszczenie izotopu. Typowo ma on tendencję do gromadzenia w miejscu wzmożonego metabolizmu tkanki kostnej (np. w przebiegu procesu zapalnego lub nowotworowego); w niektórych sytuacjach stwierdza się z kolei lokalnie obniżony wychwyt znacznika (obszar martwicy).

Rycina 4.9. 

Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) – zapalenie kości piszczelowej.

 Pozytronowa tomografia emisyjna (positon emission tomography – PET) to technika z wykorzystaniem kamery pozytronowej. W badaniu wykorzystuje się pierwiastki promieniotwórcze emitujące promieniowanie pozytronowe, najczęściej to jest F18 w formie FDG (fluorodeoksyglukozy); uzyskiwane obrazy nakłada się na obraz badania tomografii komputerowej – PET TK (ryc. 4.9).

 W badaniu narządu ruchu wykonuje się następujące badania z wykorzystaniem radioizotopów:

 scyntygrafia dynamiczna trójfazowa – w przypadku dolegliwości bólowych narządu ruchu u chorych z chorobą nowotworową oraz dolegliwości narządu ruchu niewiadomego pochodzenia, stanów zapalnych kości, martwic kości, dolegliwości bólowych po endoprotezoplastyce;

 scyntygrafia kości jednofazowa – głównie w ocenie zmian nowotworowych kości (pierwotnych i przerzutowych) oraz ocenie złamań patologicznych;

 scyntygrafia kości metodą PET – badanie obrazuje ogniska chorobowe nawet o niewielkich rozmiarach, wykonuje się je głównie w celu poszerzenia diagnostyki u chorych z podejrzeniem choroby nowotworowej oraz leczonych onkologicznie, u których badanie scyntygraficzne nie uwidoczniło zmian.

Podsumowanie

 W ortopedii stosuje się wiele metod diagnostycznych, przy czym główną rolę odgrywają: konwencjonalna radiografia, ultrasonografia, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny.

 Konwencjonalne zdjęcia RTG są podstawowym narzędziem diagnostycznym zaburzeń w obrębie kości i stawów, szczególnie zmian urazowych. To z reguły pierwsze badanie stosowane w większości algorytmów diagnostycznych.

 Ultrasonografia stosowana jest w diagnostyce struktur łącznotkankowych, szczególnie położonych powierzchownie (mięśnie, ścięgna, więzadła). Zalety tej techniki to: wysoka dostępność oraz możliwość wykonania badania dynamicznego i przeprowadzenia drobnych zabiegów (nakłucia pod kontrolą USG).

 Tomografia komputerowa pozwala na uzyskanie przekrojów struktur anatomicznych za pomocą promieni rentgenowskich; jest badaniem szybkim i łatwo dostępnym. Najczęściej stosuje się ją w traumatologii – w ocenie złamań oraz uszkodzeń trzewi.

 Rezonans magnetyczny jest metodą z wyboru służącą do obrazowania uszkodzeń tkanek miękkich. Jest rutynowo stosowany w ortopedii rekonstrukcyjnej i onkologii ortopedycznej

 Badania z zakresu medycyny nuklearnej są stosowane w ortopedii najrzadziej, zazwyczaj w onkologii ortopedycznej, diagnostyce infekcji i zaburzeń metabolicznych.

Piśmiennictwo. Zalecana literatura rozszerzająca

Csernátony Z., Zhang L., Takács K. i wsp.: Metal implants and MRI: A mythbuster study. Global Imaging Insights 2021, doi: 10.15761/GII.1000215.

Fischer W., Guermazi A., Roemer F. i wsp.: Atlas diagnostyki. MR w ortopedii. MediPage, Warszawa 2017.

Greenspan A., Beltran J.: Diagnostyka obrazowa w ortopedii dla lekarza praktyka. MediPage, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2018.