Wandzie

Bóg trzymał mnie przed sobą jak lampkę maleńką

I osłaniał od wiatru, i twarz swą oświecał

Bladłem – On znowu ogienek rozniecał

Jakby się bał co będzie, gdy sadzą zadymię

Zapełgam i sczernieję, gasząc jego imię.

Ernest Bryll, Bóg trzymał mnie przed sobą…

Podziękowania

Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Profesorowi Jakubowi Grygielowi – za wyrażenie zgody na wydanie w Polsce pamiętników ambasadora Romualda Spasowskiego – a także Profesorowi George’owi Weigelowi – za zgodę na wykorzystanie w tej książce jego przedmowy do drugiego wydania amerykańskiego.

Wyrażam ogromną wdzięczność dyrekcji oraz pracownikom Hoover Library and Archives w Stanford University, którzy udzielili mi wszechstronnej pomocy w procesie badania archiwów ambasadora Spasowskiego.

Bardzo dziękuję Wydawnictwu Universitas za podjęcie propozycji współpracy nad niniejszą książką.

Bez życzliwości powyższych osób i instytucji, a także wsparcia i zachęty udzielonych mi przez przyjaciół i znajomych w Polsce i w Stanach Zjednoczonych, wydanie Spowiedzi ambasadora nie byłoby możliwe.

Mariusz M. Brymora

Wstęp

Nie mogę zacząć tego tekstu inaczej niż od wspomnienia dwóch sytuacji sprzed lat. Późnym wieczorem 20 grudnia 1981 roku jak co dzień włączyłem Głos Ameryki, aby dowiedzieć się, co dzieje się w Polsce. Cierpliwie wykonując precyzyjne ruchy pokrętłem radioodbiornika służącym do strojenia częstotliwości, próbowałem pokonać działanie urządzeń zagłuszających. Tym razem miałem dużo czasu, gdyż kilka dni wcześniej, w obawie przed eskalacją protestów wobec wprowadzonego właśnie stanu wojennego, władze czasowo zamknęły wszystkie uczelnie, a studenci odesłani zostali na niespodziewane, acz przymusowe „wakacje”. Studencki Komitet Strajkowy na Wydziale Humanistycznym lubelskiego UMCS-u, którego byłem przewodniczącym, został zmuszony do przerwania strajku i zawieszenia działalności. Wieczorne serwisy Głosu Ameryki nadawały właśnie oświadczenie byłego już ambasadora PRL w Waszyngtonie, Romualda Spasowskiego, wygłoszone kilka godzin wcześniej w siedzibie Departamentu Stanu w amerykańskiej stolicy. Poprzedniego dnia został on najwyższym rangą przedstawicielem obozu socjalistycznego, który poprosił o azyl na Zachodzie. Informacja o ucieczce ambasadorów Spasowskiego i Rurarza (ten drugi stał na czele placówki w Tokio) była dla wszystkich w Polsce ogromnym szokiem. Z niedowierzaniem słuchali relacji o niej tacy jak ja, działacze Niezależnego Zrzeszenia Studentów, którym postępek ambasadorów jawił się jako przejaw bohaterstwa i wsparcia dla sprawy, o którą wszyscy walczyliśmy. Z nieporównanie większym zdumieniem musieli przyjąć ją członkowie komunistycznego aparatu władzy, dla których był to policzek wymierzony przez własnych kamratów, zajmujących eksponowane stanowiska w ich – jak się wydawało – nienaruszalnym świecie. Przyznał to między innymi ówczesny Minister Spraw Zagranicznych PRL Józef Czyrek, który stwierdził, że znając Spasowskiego jako człowieka, a także jego poglądy, w pełni mu ufa i że ucieczka ambasadora jest dla niego szokiem1. Była to reakcja jak najbardziej zrozumiała, przecież w najważniejszej za żelazną kurtyną stolicy świata nie umieszczono by niepewnego człowieka. A tu nagle taka rejterada…

Dwadzieścia pięć lat później, jako radca Ambasady RP w Waszyngtonie, poznałem panią Wandę Spasowską, wdowę po ambasadorze, z którą odbyłem kilka długich spotkań tête-à-tête, aby wysłuchać jej opowiadania o mężu i ich dyplomatycznym życiu. Co najmniej z kilku powodów pani Wanda wydała mi się osobą godną współczucia, którą życie doświadczyło niezwykle boleśnie. Wówczas też po raz pierwszy pomyślałem, że historia Spasowskiego to temat zasługujący na okazanie mu większego zainteresowania, a być może podzielenie się nim z szerszą publicznością. Nie przypuszczałem jednak, że za kolejnych piętnaście lat będę pisał te słowa jako Wstęp do polskiego wydania pamiętników Romualda Spasowskiego, które po trzydziestu sześciu latach od ich amerykańskiej premiery doczekały się publikacji w Polsce.

W kwietniu 1986 roku książka The Liberation of One2 odbiła się szerokim echem w politycznych, dziennikarskich i polonijnych kręgach Stanów Zjednoczonych. Publicznie gratulując autorowi, Prezydent Ronald Reagan ocenił ją jako „najlepszą książkę o komunizmie i Polsce, jaką kiedykolwiek czytał”. „Jest mi pan dłużny trzy noce – powiedział do Spasowskiego podczas spotkania w Białym Domu w 1987 roku – bo tyle bez przerwy czytałem pana książkę i nie mogłem jej odłożyć, dopóki nie skończyłem”. Wkrótce po jej amerykańskim wydaniu pojawiły się tłumaczenia na języki francuski i niemiecki. Pod koniec 2021 roku ukazało się w USA drugie wydanie amerykańskie, zatytułowane Romek & Wanda: The Greatest Political, Faith & Love Story of the Twentieth Century3.

Trudno wytłumaczyć, dlaczego historia Spasowskiego, spisana przez niego samego w ciągu kilku pierwszych lat po ucieczce, nigdy poważnie nie zainteresowała polskich wydawców. Druga połowa lat 80. była w naszym kraju czasem dogorywania władzy komunistycznego reżimu. Zdyskredytowanie autora i ukrywanie jego książki stały się wtedy celem zorganizowanej akcji PRL-owskich służb specjalnych, które dołożyły wszelkich starań, żeby publikacja nie trafiła do Polski. Oprócz przedstawicieli władzy, wiedzieli o niej wówczas jedynie utrzymujący związki z Zachodem działacze demokratycznego podziemia oraz słuchacze niezależnych rozgłośni radiowych, gdzie można było posłuchać wywiadów z autorem (np. jego rozmowy z Jackiem Kalabińskim w RWE w lipcu 1986 roku). Sporadyczne polskie recenzje The Liberation of One były – co oczywiste – mocno tendencyjne i próbowały uczynić ze Spasowskiego nie tylko dyplomatycznego dyletanta, lecz jeszcze gorszego literata i życiowego fajtłapę. Niestety, do autorów tych prześmiewczych ocen dołączyły także niektóre „sztandarowe pióra” rodzimego dziennikarstwa. W rozpoczętą natychmiast po ucieczce i zakrojoną na szeroką skalę operację skompromitowania Spasowskiego zaangażowano co najmniej kilkunastu rezydentów i tajnych współpracowników bezpieki w USA. Według dokumentów znajdujących się w archiwach IPN w operacji pod kryptonimem „Szpar” uczestniczyli także ludzie z najbliższego otoczenia ambasadora, w tym jego zięć, Andrzej Grochulski, ps. „Grog”. W tym samym czasie w Polsce toczyło się intensywne śledztwo przeciwko oskarżonemu o zdradę Spasowskiemu. W charakterze świadków przesłuchano wielu byłych współpracowników ambasadora – wśród nich zarówno jego dawnych zwierzchników, jak i podległych mu pracowników. Dziwnym trafem wszyscy oni wyrażali w zeznaniach swoje zdumienie, że dyplomatyczny nieudacznik pokroju Spasowskiego mógł zajmować tak wysokie stanowiska w polskiej dyplomacji, zgodnie przy tym twierdząc, że nie znają odpowiedzi na pytanie o jego „protektorów”, którzy stali za kolejnymi awansami i nominacjami ambasadora. Niewątpliwie strach przed władzą stanu wojennego miał wówczas wielkie oczy.

Tymczasem, w wyniku decyzji pani Wandy, polski oryginał tekstu wspomnień trafił z mieszkania Spasowskich w Oakton pod Waszyngtonem do archiwów Instytutu Hoovera w Stanfordzie. Tam, wraz z całym zbiorem dokumentów i pamiątek, tworzy kolekcję, którą nazwano „Spasowski Papers”. W rezultacie wszystkich powyższych okoliczności pamiętniki ambasadora zostały w pewnym sensie utrzymane w tajemnicy przed szeroką publicznością polską nie tylko w latach 80. czy 90., ale aż do dzisiaj.

Wydarzenia, które sprawiły, że o Romualdzie Spasowskim usłyszał cały świat, rozpoczęły się w sobotę po południu, 19 grudnia 1981 roku. To wtedy, po trzydziestu pięciu latach, dziewięciu miesiącach i jednym dniu służenia sprawie komunizmu4, ten PRL-owski dyplomata i partyjny aparatczyk, od dawna targany coraz większymi wątpliwościami, wymawia służbę moskiewsko-warszawskiemu reżimowi. W reakcji na wprowadzenie w Polsce stanu wojennego i uwięzienie przywódcy Solidarności Lecha Wałęsy, prosi o azyl w USA. Tego samego dnia wieczorem samochody FBI zabierają polskiego ambasadora z jego waszyngtońskiej rezydencji wraz z żoną, córką i zięciem. Nazajutrz Spasowski wygłasza w Departamencie Stanu oficjalne oświadczenie, które staje się dla światowych mediów wiadomością dnia, a 22 grudnia składa wraz z żoną wizytę Prezydentowi Ronaldowi Reaganowi w Białym Domu. Dla obu stron jest to bardzo emocjonalne spotkanie, po którym wydarza się rzecz niezwykła – Prezydent w siąpiącym deszczu osobiście odprowadza państwa Spasowskich do samochodu, trzymając ponad całą trójką parasol. Taka sytuacja nie zdarzyła się w Białym Domu ani nigdy przedtem, ani nigdy potem. Polskie władze komunistyczne natychmiast uznają swojego ambasadora za zdrajcę i dezertera, a przebrani w wojskowe mundury dziennikarze reżimowej telewizji do znudzenia powtarzają oświadczenie MSZ-etu, w którym próbuje się uczynić ze Spasowskiego niezrównoważonego psychicznie renegata. W 1982 roku Izba Wojskowa Sądu Najwyższego w Warszawie zaocznie skazuje go na karę śmierci i przepadek mienia. Trzy lata później Rada Państwa pozbawia go obywatelstwa polskiego.

Po ucieczce państwo Spasowscy zamieszkują w Virginii, a ambasador spędza kolejne lata na pisaniu swojej „spowiedzi”. Amerykanie zapewniają im mieszkanie, ochronę i wynagrodzenie. Przez długi czas żyją w ukryciu, nosząc fałszywe nazwisko i pozostając pod specjalną opieką CIA. Nawet na spotkania z amerykańskimi znajomymi obydwoje przychodzą w przebraniach. Ich dane kontaktowe i miejsce pobytu chronione są tajemnicą. Kiedy ktoś chce skontaktować się z ambasadorem, musi zadzwonić na numer kontrolowany przez CIA i zostawić wiadomość. Spasowski oddzwania tylko wtedy, gdy uznaje to za stosowne. Po raz pierwszy od czasu ucieczki pokazuje się publicznie podczas otwartego spotkania dopiero 2 kwietnia 1986 roku, w dniu zorganizowanej przez wydawcę promocji jego książki. Na wieczór autorski do Hotelu The Watergate w Waszyngtonie przybywa 250 osób. W kolejnych miesiącach, w ramach promocji książki, były ambasador jeździ po Ameryce z wykładami o Polsce. W tym czasie odbiera też tytuły doktora honoris causa kilku uczelni. Mimo uniewinnienia i przywrócenia mu polskiego obywatelstwa, już nigdy nie przyjeżdża do Polski. Nie zobaczy więcej swojej ukochanej matki. Nie może być w kraju w 1984 roku, kiedy została ona uhonorowana przez Instytut Yad Vashem tytułem Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata za ukrywanie w czasie wojny kilkunastu Żydów w Willi Róża – ich rodzinnym domu w Milanówku, przy ulicy Piasta 17.

Po przemianach ustrojowych 1989 roku historia tego nietuzinkowego komunisty i dyplomaty odchodzi nieco w zapomnienie, pomimo faktu, że w kolejnych latach jego nazwisko wraca do serwisów informacyjnych przy takich okazjach, jak decyzja o jego rehabilitacji podjęta przez Izbę Wojskową Sądu Najwyższego jesienią 1990 roku, czy ponowne przyznanie mu polskiego obywatelstwa przez Prezydenta Lecha Wałęsę w 1993 roku. Uważniejszemu obserwatorowi z pewnością nie umknęły też pojawiające się od czasu do czasu w polskich mediach informacje o staraniach Wandy Spasowskiej o odzyskanie skonfiskowanego przez komunistyczne władze majątku. Dopiero w 2011 roku wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, przyznający wdowie odszkodowanie, zakończył trwającą ponad dekadę serię rozpraw sądowych.

Od początku lat 90. Spasowski cierpi z powodu raka. Przez długi czas odmawia jednak przyjmowania morfiny, traktując to jako akt pokuty za grzechy wobec narodu polskiego. Z tego samego powodu nie chce przyjąć paszportu amerykańskiego. Robi to dopiero na łożu śmierci. Nie próbuje usprawiedliwić swojego postępowania, wręcz przeciwnie – gnębi go poczucie winy. „Dużo zawiniłem wobec narodu polskiego, przyłączając się do komunistów” – przyznaje między innymi we wspomnianym już wywiadzie radiowym z Jackiem Kalabińskim. W sierpniu 1995 roku przegrywa walkę z chorobą nowotworową. Według jego najbliższych umiera w przekonaniu, że jego cierpienie było pokutą za zło, którego dokonał w życiu. „Jedyne, co mogę złożyć u stóp Chrystusa jako pokutę, to moje cierpienie” – miał powiedzieć do żony.

Tyle suche fakty. Pozostają jednak pytania, na które odpowiedzieć najtrudniej. Kim w takim razie był Spasowski? Prawdziwie nawróconym komunistą czy łajdakiem i cwaniakiem? Czy jego decyzja była odważną ucieczką czy dezercją? Czy należy mu się pochwała dla bohatera czy potępienie dla zdrajcy?

Osoba Romualda Spasowskiego broni się przed prostym zaszufladkowaniem. Nie był on postacią ani jednoznacznie pozytywną, ani negatywną; trudno uznać go za przykładnego bohatera, ale nie można też nazwać czarnym charakterem. Wkrótce po przekroczeniu swojego Rubikonu, które uznane zostało za jedną z najbardziej spektakularnych ucieczek całego okresu zimnej wojny, Spasowski zaczął pisać opowieść o własnym życiu. Stworzył ją na podstawie sporządzanych na bieżąco przez wszystkie lata swojej kariery własnych pamiętników i notatek, a także mnóstwa dokumentów. Jak sam podkreślał, robił to z dużą starannością o szczegóły, sprawdzając fakty historyczne i konsultując z żoną wszystko to, co przywodziła na myśl jego własna pamięć. Po ukazaniu się amerykańskiego wydania książki jej autor deklarował: „Pisząc ją, kierowałem się tylko i wyłącznie prawdą – o mnie i o wydarzeniach”.

Los nie poskąpił Romkowi (tym imieniem zwracali się do niego wszyscy bliscy i znajomi) okazji do przeżyć. Był on prawdziwym świadkiem historii XX wieku, bowiem za jego życia miały miejsce najważniejsze wydarzenia tego stulecia – od Cudu nad Wisłą, poprzez okupację hitlerowską i powstanie warszawskie, zimną wojnę, protesty robotnicze i studenckie lat 50., 60., i 70., aż po narodziny i stłumienie Solidarności. Te i wiele innych wydarzeń relacjonuje w swojej opowieści. Niemniej przez cały czas to on sam pozostaje w centrum uwagi, która skierowana jest na jego pełne niezwykłych sytuacji i okoliczności życie. Opowiada o swoich wojennych przeżyciach, osobistych doświadczeniach uczestnika procesu norymberskiego, agenta wywiadu wojskowego PRL i reprezentującego Polskę Ludową dyplomaty, któremu podczas jego długiej kariery dane było słuchać w brytyjskim parlamencie wystąpień Winstona Churchilla, być obecnym w Westminster Abbey podczas koronacji królowej Elżbiety II, oglądać motocyklowe parady Prezydenta Peróna, gościć na prywatnej kolacji u Indiri Gandhi, a w Gabinecie Owalnym Białego Domu rozmawiać z Eisenhowerem, Kennedym, Carterem i Reaganem.

Spowiedź ambasadora Spasowskiego jest fascynującą opowieścią o historii i polityce, miłości i zdradzie, tragedii narodu i rodziny. Autor nie tylko opisuje historię własnego życia, ale na jej tle obnaża mechanizmy komunistycznej władzy, pokazuje wstydliwe oblicza polskiej służby dyplomatycznej i jej brak profesjonalizmu, ujawnia drobne prywatne interesy, którym polscy „dyplomaci” podporządkowywali swoją aktywność, demaskuje bezkarność bezpieki, a nade wszystko ukazuje przemożny wpływ Moskwy na działania zarówno tych, którzy rządzili w kraju, jak i tych, którzy reprezentowali go poza granicami. Opowiadając o sobie, Spasowski maluje słowami mocno patriotyczny i sentymentalny obraz polskiego Wołynia, opisuje codzienne życie w międzywojennej Warszawie i koszmar czasu hitlerowskiej okupacji, przedstawia geopolityczną sytuację w świecie lat zimnej wojny, widzianą oczami polskiego dyplomaty. Jego wspomnienia są tak niesamowite, że czytając je, czasami odnosi się wrażenie, że przedstawiane historie nie mogą być prawdziwe. Musimy jednak przyjąć je za dobrą monetę, bo nie mamy żadnych podstaw ani powodów, aby podważać ich prawdziwość. Nie wolno nam też zapomnieć, że kiedy autor używa sformułowania: „dziś z perspektywy lat”, oznacza to perspektywę początku lat 80. XX wieku, a co za tym idzie – wszelkie ówczesne uwarunkowania oraz stan wiedzy na temat wydarzeń czasu PRL i zimnej wojny. To, co wtedy było odważne i odkrywcze, dzisiaj, po z górą trzydziestu latach od upadku komunizmu, może wydawać się banalne i oczywiste. Byłby to jednak osąd niesprawiedliwy i krzywdzący dla autora, bowiem dopiero kiedy uświadomimy sobie czas i okoliczności, w jakich Spasowski ujawnił historię swojego życia, możemy w pełni docenić niezwykłość i znaczenie jego opowieści.

Lektura „spowiedzi” dość jednoznacznie sugeruje, że mamy do czynienia z dwoma skrajnie różnymi Spasowskimi. Od początku tkwiło w tym człowieku wiele sprzeczności – był zaślepionym komunistą i partyjnym aparatczykiem (aczkolwiek krytycznie myślącym o otaczającej go rzeczywistości), a jednocześnie potomkiem zasłużonej kresowej szlachty, który odziedziczył ogromny szacunek dla polskiej tradycji i historii. „I znowu ujawniła się moja dwoistość – pisał w pamiętnikach – przy oddaniu sprawie socjalizmu i zaangażowaniu wobec partii, byłem bardzo związany z tradycją dawnej Polski”. Hołdował ideologii kraju sierpa i młota, mimo że cała rodzina jego matki za głównego wroga Polski uważała bolszewicką Rosję. Przez większość życia pozostawał zdeklarowanym ateistą, ale fascynował go św. Franciszek z Asyżu. Związek pomiędzy głęboko wierzącą katoliczką Wandą Sikorską – kuzynką Władysława, Naczelnego Dowódcy Polskich Sił Zbrojnych i premiera rządu na uchodźstwie – a zatraconym ateuszem i gorliwym komunistą, to kolejny paradoks życia Romka.

Mamy więc do czynienia z człowiekiem o podwójnej osobowości. Z jednej strony posłusznym swojej partii karierowiczem, zarozumiałym i zadufanym w sobie, który wiernopoddańczo służył władzy ludowej, korzystając przy tym z przywilejów zarezerwowanych wyłącznie dla członków komunistycznej nomenklatury PRL. Będąc komunistą z przekonania, z dumą demonstrował swój ateizm, między innymi ostentacyjnie odmawiając uczestnictwa we mszy świętej. Głównym źródłem przywiązania Romka do idei komunizmu była lojalność wobec ojca, skrajnie lewicowego intelektualisty, któremu jako bardzo młody człowiek przyrzekł, że nigdy go nie zawiedzie. To pod wpływem ideałów wpojonych mu za młodu przez Spasowskiego seniora Romek obsesyjnie wierzył w państwo robotników i chłopów. Z drugiej zaś strony poznajemy sprawnego i bystrego dyplomatę, który przez większą część swojej kariery krytycznie oceniał działanie polskich władz i buntował się przeciwko zniewoleniu Polski przez Związek Radziecki. Przez wiele lat pozostawał w szponach wyniszczającej jego psychikę walki pomiędzy „brudną” i brutalną rzeczywistością czasów zimnej wojny a komunistycznymi ideałami zaszczepionymi mu przez ojca. Na tle polskich dyplomatów czasów PRL wyróżniał się nie tylko tym, że znał kilka języków obcych. Był inteligentny, miał poczucie humoru i wymaganą w tym zawodzie kindersztubę – cechy, które w niecałe dziesięć lat pozwoliły mu z porucznika wywiadu wojskowego stać się ambasadorem PRL w Stanach Zjednoczonych. Miał wtedy 34 lata i do dzisiaj pozostaje najmłodszym Polakiem, który piastował to stanowisko. Demonstrując niespotykaną mieszankę taktycznej elastyczności i ideologicznej poprawności, niezmiennie zajmował wysokie stanowiska w MSZ-ecie, pomimo partyjnych czystek dokonywanych po upadkach ekip kolejnych przywódców. Amerykańscy dyplomaci, którzy mieli okazję pracować z nim w Warszawie czy Waszyngtonie, po wielu latach wspominają go jako profesjonalistę i wysoko wykwalifikowanego dyplomatę, z którym można było poważnie i rzeczowo porozmawiać o wielu sprawach, w sposób niezakłócony partyjnymi dyrektywami.

Przemiana Spasowskiego nie była rezultatem nagłego olśnienia, lecz stopniowym, trwającym przez lata procesem, wynikającym z jego pogłębiającego się rozczarowania działaniem komunistycznej władzy, partyjnymi rozgrywkami, oszukiwaniem narodu i zniewoleniem kraju przez Wielkiego Brata. Podczas drugiego pobytu w Waszyngtonie jego postawa staje się coraz bardziej proamerykańska. Po narodzinach Solidarności zaczyna z coraz większą sympatią patrzeć na działania Wałęsy i polskich robotników, które stają się nadzieją na rzeczywiste odzyskanie przez Polskę niepodległości. Jednocześnie z nawróceniem politycznym postępuje także jego przemiana religijna. Pod koniec 1980 roku, w drodze na urlop do Polski, Spasowscy potajemnie składają wizytę Janowi Pawłowi II w Watykanie. Spotkanie i rozmowa z Papieżem wywierają na ambasadorze piorunujące wrażenie i według jego własnych słów mają decydujący wpływ na jego dalsze życie5. Wprowadzenie stanu wojennego uśmierca jednak wszelkie nadzieje i przelewa czarę goryczy. Po kilku dniach walki z samym sobą, Spasowski postanawia przejść na właściwą, jasną stronę mocy. Niewątpliwie ogromny wpływ na jego postawę i decyzję miała pani Wanda. Od początku systematycznie próbowała odciągnąć męża od partii i obrzydzić mu świat komunistów. Jego wypowiedzenie posłuszeństwa reżimowi, a tym bardziej przyjęty przez męża neofitę w wieku 64 lat chrzest święty, były jej wielkim zwycięstwem.

Tak jak głęboko różne były zachowania i działania ambasadora Spasowskiego przez większą część jego życia, tak skrajne pozostają oceny jego postawy.

Dla wielu był bohaterem i prawdziwie nawróconym komunistą, którego ucieczka znacznie ułatwiła Stanom Zjednoczonym działania na rzecz pomocy dla Solidarności i Polaków w kraju. Prezydent Reagan nazwał go „odważnym człowiekiem, który działał z najwyższych pobudek”, a Sir John Nicholas Henderson, brytyjski ambasador w Waszyngtonie – „człowiekiem niezwykłej prawości i rozsądku”6. Kiedy przebywający na wakacjach w Maine Zbigniew Brzeziński dowiedział się o śmierci Romualda Spasowskiego, napisał do wdowy list kondolencyjny, w którym przekazywał jej także „wyrazy wielkiego uznania dla patriotyzmu i wysokiej inteligencji (męża). Był Polsce zawsze wierny i to odczuwało się w każdej z Nim rozmowie. Odegrał szczególnie wielką rolę w pobudzeniu Ameryki po ogłoszeniu stanu wojennego w Polsce i w ten sposób przyczynił się walnie do ostatecznego upadku komunizmu”7. Mówiąc o Ryszardzie Kuklińskim i Romualdzie Spasowskim, Richard Pipes stwierdził: „to nie byli zdrajcy, to byli patrioci polscy”8. Amerykański Sekretarz Stanu Alexander Haig, oceniając postępek ambasadora Spasowskiego, powiedział: „Ludzie w służbie publicznej mają wielki dylemat, jeśli nie zgadzają się ze swoim rządem. Mogą zostać, próbując ze wszystkich sił coś zmieniać. Spasowski uciekł, kiedy uświadomił sobie, że od środka nie może już nic zmienić. To nie jest łatwe, ale jest przejawem odwagi”9.

Innym z kolei trudno uwierzyć w przemianę członka PZPR, którego udziałem była tak wybitna kariera w PRL-owskich władzach. Zarzucają mu, że polska rzeczywistość lat 80. tak dalece odbiegała od utopijnych ideałów wpojonych mu przez ojca, że nie trzeba było wybitnego intelektu, aby dojść do wniosku, że należy się jej sprzeciwić. Jego ucieczka była rzekomo łatwym do podjęcia krokiem, który „załatwił” mu w miarę komfortową amerykańską emeryturę, podczas gdy tysiące działaczy Solidarności w Polsce zostało internowanych, a wielu skazanych na więzienie. Są też tacy, którzy mocno sugerują, że Spasowski pracował dla CIA. Rzeczywiście, prawdopodobne wydaje się to, że kiedy po otrzymaniu azylu znalazł się na utrzymaniu rządu Stanów Zjednoczonych, mógł opowiadać amerykańskim służbom o tajnej części działalności polskich placówek dyplomatycznych. Nie są jednak znane żadne dowody na to, że wcześniej był amerykańskim szpiegiem. Sam ambasador zapewnia w tekście „spowiedzi”, że „nigdy nie chciał nikomu przekazywać tajemnic i nigdy tego nie uczynił”. Spasowski niewątpliwie zdradził – ale zdradził komunistów, i nie był to gest taniej odwagi. W PRL zapłacił za niego mianem Judasza, który zaprzedał się wrogowi za kilka srebrników, utratą dobytku i wydaną na niego zaocznie karą śmierci.

Decyzja Spasowskiego oraz jego dalsze losy postawiły go w jednym rzędzie z pułkownikiem Ryszardem Kuklińskim i Zdzisławem Najderem, którzy również zostali skazani za swoje czyny na karę śmierci. Inaczej jednak niż oni, Spasowski nie został bohaterem nowej Polski. W ojczystym kraju, do którego w odróżnieniu od Kuklińskiego i Najdera nie wrócił, niemal zupełnie o nim zapomniano. Nikt nigdy nie podziękował mu za postawę i pomoc, jaką organizował ze Stanów dla wielu ludzi w Polsce. Nie oczekiwał tego od polskich władz, był wdzięczny Prezydentowi Wałęsie za przywrócenie mu polskiego obywatelstwa, ale nie ukrywał żalu, że nikt z Solidarności nie odezwał się do niego choćby z prostymi słowami wdzięczności. Do końca swoich dni żył skromnie, żeby nie powiedzieć: biednie jak na amerykańskie standardy. Wciąż borykał się z odrzuceniem przez polską diasporę, której duża część, także po 1981 roku, uważała go za persona non grata i nadal traktowała jako symbol dyplomatów zaprzedanych komunistycznej władzy PRL. Wreszcie sprawa najważniejsza – jego czyn oznaczał dla niego karę najwyższą, karę śmierci, a w konsekwencji zagrożenie życia nawet w Stanach, gdzie musiał mierzyć się z groźbami wobec najbliższych mu osób, kiedy polskie służby podejmowały próby wytropienia jego i jego rodziny. Przez większość swoich amerykańskich lat żył w ukryciu ze względu na grożące mu niebezpieczeństwo wykonania na nim wyroku przez agentów polskich i sowieckich służb specjalnych. Po uniewinnieniu i powrocie do bardziej normalnego życia, nie zdążył się nim nacieszyć, bowiem wkrótce został przykuty do łóżka przez chorobę, a po kilku latach zmarł w bólach i cierpieniu.

Spowiedź ambasadora, którą z ogromną radością oddaję w ręce Czytelników, powstała na podstawie blisko trzech tysięcy stron maszynopisu napisanego przez Romualda Spasowskiego w latach 1982–1985. Ze względu na wymogi podyktowane obecnymi standardami wydawniczymi, tekst został znacznie skrócony, a także dostosowany do dzisiejszych reguł poprawności językowej. W moim najgłębszym przekonaniu zostało w nim wszystko, co najważniejsze, a dokonane zmiany nie wpłynęły w żadnym stopniu na jego zubożenie. Edycja tekstu, choć siłą rzeczy dość daleko idąca, dokonana została bez uszczerbku dla warstwy faktograficznej pamiętników oraz istoty przekazu, jaki został zamierzony przez autora.

Czytelnik Spowiedzi ambasadora często zaduma się nad niezwykłością poznawanych historii, tudzież obrazami polskiego Lwowa czy Łucka, robiącymi szczególne wrażenie w dobie obecnej wojny, wywołanej bezprecedensową inwazją Putinowskiej Rosji na niepodległą Ukrainę. Niejednokrotnie z niedowierzaniem odkryje uderzające podobieństwa opisanych w książce zdarzeń i sytuacji z epoki Gierka, a nawet Gomułki z tymi, które zna z autopsji ostatnich lat, a czasami zafrapuje go ponadczasowość ówczesnych prawd o sprawowaniu władzy, funkcjonowaniu partii politycznych czy roli dyplomacji. Mądrzejszy o wiedzę, jaką posiada dzisiaj, i obserwujący z perspektywy kolejnych trzydziestu lat historię naszego kraju, w którym w wyniku demokratycznie dokonanych wyborów także obecnie nie brak wśród sprawujących władzę ludzi wywodzących swe kariery z poprzedniego systemu, Czytelnik ten zapewne zgodzi się z konkluzją, że los nie był dla Spasowskiego zbyt łaskawy.

Ocenę życia i postępowania ambasadora pozostawiam każdemu, kto przeczyta jego historię. Mam świadomość, że będą wśród nich tacy, którzy uznają go za komunistycznego cwaniaka, który prosząc o azyl w Ameryce, uciekł przed powrotem do nędznej Polski roku 1981. Na pewno jednak znajdą się i tacy, dla których będzie on symbolem odważnego buntu przeciwko zniewoleniu narodu polskiego. Moją największą satysfakcją pozostanie to, że udało mi się przybliżyć polskiemu Czytelnikowi niewiarygodną historię życia i wyzwolenia tego człowieka10.

Mariusz M. Brymora

Warszawa, kwiecień 2022

1 Wypowiedź z filmu dokumentalnego Ambasador Spasowski, reż. Tadeusz Śmiarowski, TVP S.A., 2009.

2 Ambasador Spasowski nadał swoim wspomnieniom roboczy tytuł Wyzwolenie jednego człowieka, co w oczywisty sposób nawiązywało do najważniejszej książki jego ojca, Władysława, zatytułowanej Wyzwolenie człowieka, wydanej w 1933 roku. Pamiętniki Romualda Spasowskiego zostały po raz pierwszy wydane w USA w 1986 roku przez Harcourt Brace Jovanovich, Publishers.

3 Romek i Wanda: najwspanialsza historia o polityce, wierze i miłości XX wieku (zob. również przypis nr 5).

4 Okres wskazany przez Romualda Spasowskiego w tekście pamiętników.

5 Kwestię religijnej przemiany Spasowskiego oraz wpływu Papieża Jana Pawła II na decyzje ambasadora dokładniej opisuje George Weigel w Przedmowie do drugiego wydania amerykańskiego pamiętników zatytułowanych Romek & Wanda: The Greatest Political, Faith & Love Story of the Twentieth Century, które ukazało się w 2021 roku nakładem religijnego instytutu Sacred Story Institute (dosł. Instytut Religijnych Opowieści). Misją Sacred Story Institute jest pomoc zarówno osobom prywatnym, jak i wspólnotom wiary w rozwijaniu ich relacji z Bogiem poprzez codzienną modlitwę i medytacje. Polskie tłumaczenie tej przedmowy znajduje się na stronach 23–25.

6 Cytaty pochodzą z artykułu w „The Christian Science Monitor”: What Lay Behind Spasowski Defection z 23 grudnia 1981 roku.

7 Z listu Zbigniewa Brzezińskiego do Wandy Spasowskiej z 29 sierpnia 1995 roku, źródło: archiwa Spasowskiego w Hoover Institution, Stanford University.

8 Wypowiedź z filmu Ambasador Spasowski, reż. Tadeusz Śmiarowski, TVP S.A., 2009.

9 Alexander Haig w artykule The Diplomat as Defector, „The Washington Post”, 3 kwietnia 1986 roku.

10 Przedstawione w książce opinie o osobach i wydarzeniach są wyłącznie opiniami ambasadora Spasowskiego, za które autor opracowania nie bierze odpowiedzialności.

Przedmowa

(do drugiego wydania amerykańskiego)1

Dokonując analizy przełomu 1989 roku oraz upadku komunizmu w Europie, papież św. Jan Paweł II podkreślił w swojej encyklice Centesimus Annus z 1991 roku, że podstawową wadą komunizmu był wypaczony i wyjątkowo przyziemny koncept jednostki ludzkiej w ujęciu antropologicznym. Z doświadczenia własnej, trwającej dziesięciolecia walki z reżimem komunistycznym w Polsce, Jan Paweł II wiedział wszystko o niedorzeczności ekonomii marksistowskiej oraz okrucieństwie polityki leninowskiej. Wiedział także, że te zasadnicze wady nie były, jak powiedziałby Marks, przypadkowe. Wywodziły się one w prostej linii z owego głęboko wadliwego ujęcia antropologicznego. Jeśli czyjaś koncepcja jednostki ludzkiej jest błędna, rozumował Papież, to jest bardzo prawdopodobne, że myli się on także w wielu innych sprawach.

Przez piętnaście lat poprzedzających przełom 1989 roku komunizm utrzymywał się za żelazną kurtyną dzięki systemowi tyranii państwa policyjnego, wspieranej przez to, co wielu działaczy na rzecz praw człowieka zaczęło nazywać „kulturą kłamstwa”. Komunistyczna kultura kłamstwa oraz jej zdolność do zmuszania ludzi do biernej uległości wobec żądań partii i państwa zostały najlepiej przeanalizowane w pamiętnym eseju Václava Havla z 1978 roku Siła bezsilnych. Havel zaproponował w nim, że „życie w prawdzie” – rozumianej jako prawda o jednostce ludzkiej stworzonej z przyrodzoną jej nienaruszalną godnością – było najbardziej skuteczną formą oporu, jaką dysydenci mogli stosować w systemie komunistycznym. I to nie tylko z tego powodu, że komuniści dysponowali monopolem siły, ale także dlatego, że „życie w prawdzie” uderzało w najbardziej czuły punkt systemu komunistycznego, czyli w jego całkowicie chybione idee dotyczące pochodzenia człowieka, ludzkiej natury i wspólnoty oraz ostatecznego celu jego istnienia.

Zagłębiając się jeszcze bardziej w przyczyny załamania systemu komunistycznego, Jan Paweł II pisał w encyklice Centesimus Annus o „duchowej pustce”, wytworzonej w komunistycznych krajach środkowej i wschodniej Europy przez programowy, wspierany przez państwo ateizm. Owa pustka pozbawiła tak wielu ludzi poczucia posiadania celu w życiu, że doprowadziła ich ona do „nieustannego poszukiwania własnej tożsamości i sensu życia”, aby „odkryć na nowo religijne korzenie kultury swych narodów” i ostatecznie „odkryć na nowo samą osobę Chrystusa jako adekwatną egzystencjalnie odpowiedź na pragnienie dobra, prawdy i życia, obecne w sercu każdego człowieka”. Traktując religię jako opium dla mas, za pomocą którego właściciele środków produkcji kontrolowali uciśniony od lat proletariat, komuniści obiecali „wykorzenić potrzebę Boga z serca człowieka”. Jan Paweł II doszedł do wniosku, że udało im się jedynie dowieść, że „nie da się tego dokonać, nie zadając gwałtu ludzkiemu sercu”.

Pamiętniki Romualda Spasowskiego (obecnie wydane przez Sacred Story Institute2) są doskonałym i inspirującym przykładem prawdziwości dokonanej przez Jana Pawła II analizy głębszych przyczyn implozji komunizmu w Europie. Kiedy zostały one opublikowane po raz pierwszy w połowie lat 80., ich oryginalny tytuł – The Liberation of One (Wyzwolenie jednego człowieka – przyp. M.B.) – sugerował walkę autora o wyzwolenie się z komunistycznego systemu, o którym wcześniej sądził, że jest prawdą o ludzkiej przyszłości, systemu, któremu służył przez całe dekady, zajmując wysokie stanowiska w polskiej dyplomacji. Z pewnością jest to jeden z wymiarów tej niezwykłej książki, która przedstawia młodzieńcze zauroczenie komunizmem Romka Spasowskiego, jego drogę po szczeblach kariery partyjnej i państwowej w pełnej sprzeczności Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, początki jego rozczarowania, przerażenie brutalnością użytą w celu wprowadzenia w życie stanu wojennego ogłoszonego przez generała Wojciecha Jaruzelskiego w grudniu 1981 roku, aby zniszczyć Solidarność, a także jego ucieczkę do Stanów Zjednoczonych jako urzędującego polskiego ambasadora w Waszyngtonie.

Jednakże pamiętniki Spasowskiego są także historią człowieka, który odkrywa prawdę o samym sobie, swojej duszy oraz prawdziwych zobowiązaniach wobec innych. I jest to zaiste opowieść o rodzeniu się wiary. Autor jest bezgranicznie szczery, obnażając swoją prywatną niesforność, a także ogłupienie ideologią. Wielkodusznie przyznaje przy tym, że niezachwiana wiara katolicka jego żony, Wandy, pomogła mu przebrnąć przez liczne sytuacje kryzysowe, aby ostatecznie doprowadzić go do światła wiary. W ten sposób Romuald Spasowski daje czytelnikowi XXI wieku, który zapewne niewiele wie o komunistycznej kulturze kłamstwa, niezbite świadectwo swojej walki o wyzwolenie nie tylko z okowów nikczemnej i godnej pogardy tyranii, ale także walki o to, by zostać wyzwolonym do prawdy przez łaskę Boga, za pośrednictwem osoby o chrześcijańskiej moralności, jaką była Wanda Spasowska.

W styczniu 1945 roku dwudziestopięcioletni Romek Spasowski mieszkał w Warszawie, „kamiennej pustyni zasypanej śniegiem i ściśniętej mrozem”, całkowicie zniszczonej w trakcie i po upadku powstania warszawskiego. Trzydzieści cztery lata później był on ponownie w stolicy Polski, gdzie przedłużył swoją oficjalną delegację służbową z Waszyngtonu, aby być świadkiem pierwszej papieskiej pielgrzymki Jana Pawła II do ojczystego kraju. W 1945 roku młody komunista Spasowski nie płakał nad ruinami Warszawy. Ale 2 czerwca 1979 roku pociekły mu łzy, kiedy usłyszał ostatnie słowa pamiętnego kazania Jana Pawła II, wygłoszonego na Placu Zwycięstwa, które – jak pisał – „niosło echo z jakiejś wielkiej głębi”: „Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej Ziemi! Amen!”.

Ziemia ta, Polska, została prawdziwie odnowiona poprzez rewolucję sumień, którą Jan Paweł II wzniecił w dniach swojej pielgrzymki od 2 do 10 czerwca 1979 roku. Jednym z tych, dla których narodziny Solidarności w 1980 roku stały się chwilą zarówno narodowego odrodzenia, jak i osobistego duchowego przebudzenia, był Romuald Spasowski. Solidarność, po dekadzie walki, osiągnęła polityczne zwycięstwo w częściowo wolnych wyborach w czerwcu 1989 roku, które trzy miesiące później doprowadziły do utworzenia w Polsce niekomunistycznego rządu. Zapoczątkowało to cały łańcuch wydarzeń określanych jako przełom ustrojowy 1989 roku. W grudniu 1981 roku, porzucając karierę dyplomatyczną w proteście przeciwko represjom wobec Solidarności, Romek Spasowski zaryzykował wszystko. Jednakże cztery lata przed politycznym triumfem Solidarności, otrzymał on łaskę duchowego zwycięstwa, kiedy z rąk kardynała Johna Krola przyjął w Filadelfii chrzest święty. W swoich pamiętnikach nazwał to wydarzenie „najwspanialszym dniem w życiu”, a w ostatnim zdaniu wspomnień dodał, że łącząc się z Chrystusem, „czuł, że wreszcie jest razem z umęczonym narodem polskim”.

Nikt nie powinien podawać w wątpliwość siły uczucia, jakie targało duszą Spasowskiego jako prawdziwie nawróconego chrześcijanina, który przez ostatnią dekadę swojego życia pozostał żarliwym katolikiem, umacnianym przez sakramenty, a szczególnie Eucharystię. Tak głęboka pobożność może nam także pomóc wyobrazić sobie jego niezwykle dramatyczne życie w szerszych ramach historycznych. Albowiem poprzez swoje odważne i pryncypialne poparcie Solidarności wobec komunistycznych władców w latach 1980–1981 oraz jeszcze odważniejszą decyzję, aby poświęcić swoją karierę i dobytek w proteście przeciwko represjom, jakie miały miejsce po wprowadzeniu stanu wojennego i próbie zgniecenia Solidarności przez reżim generała Jaruzelskiego, w sensie moralnym Romuald Spasowski stał się pierwszym ambasadorem wolnej Polski w Stanach Zjednoczonych.

George Weigel

George Weigel – amerykański pisarz katolicki, teolog, działacz społeczny i polityczny; profesor w katedrze studiów katolickich w Ethics and Public Policy Center w Waszyngtonie; autor dwutomowej biografii papieża Jana Pawła II: Świadek nadziei oraz Kres i początek.

1 Tłumaczenie Mariusz M. Brymora.

2 Pamiętniki Romualda Spasowskiego zostały po raz pierwszy wydane w USA w 1986 roku przez Harcourt Brace Jovanovich Publishers pod tytułem The Liberation of One (Wyzwolenie jednego człowieka). W 2021 roku staraniem Sacred Story Institute (dosł. Instytutu Religijnych Opowieści) ukazało się ich drugie wydanie, Romek i Wanda: najwspanialsza historia o polityce, wierze i miłości XX wieku. Misją Sacred Story Institute jest pomoc zarówno osobom prywatnym, jak i wspólnotom wiary w rozwijaniu ich relacji z Bogiem poprzez codzienną modlitwę i medytacje (przyp. M.B.).