Aneta Bołdyrew – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48

RECENZENT

Stefania Walasek

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusława Kwiatkowska

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z książki

W. Grabowski, Po kwarcie wódki, „Kłosy” 1877, t. XXXVII, nr 944

© Copyright by Aneta Bołdyrew, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07029.15.0.M

Ark. wyd. 27,0; ark. druk. 23,125

ISBN 978-83-7969-861-5

e-ISBN 978-83-7969-862-2

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wstęp

Rozdział I

Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914

1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji i zmian pouwłaszczeniowych

2. Warunki socjalno-bytowe

3. Zdrowotność mieszkańców i stan opieki medycznej

4. Dostęp do oświaty i nauki

Rozdział II

Ideowe podstawy zainteresowania problematyką patologii społecznych w XIX i na początku XX w.

1. Pozytywizm

2. Socjalizm i nacjonalizm

3. Społeczna nauka Kościoła

4. Od dobroczynności do polityki społeczne

5. Ruch higieniczny i eugenika

6. Nowe koncepcje pedagogiczne

Rozdział III

Opinia publiczna wobec przyczyn, przejawów oraz społecznych i wychowawczych konsekwencji alkoholizmu

1. Obyczajowe uwarunkowania pijaństwa

2. Alkoholizm – skala zjawiska i jego przyczyny

3. Zdrowotne i społeczne skutki alkoholizmu

4. Kongresy, wystawy, odczyty jako forma popularyzacji wiedzy o alkoholizmie

5. Działalność organizacji społecznych na rzecz propagowania trzeźwości

6. Spożywanie alkoholu przez dzieci i młodzież jako problem społeczno-wychowawczy

Rozdział IV

Prostytucja jako przedmiot dyskusji społecznej i działań opiekuńczo-wychowawczych

1. Problem prawnych regulacji prostytucji

2. Uwarunkowania i skutki prostytucji

3. Prostytucja nieletnich i przemoc seksualna wobec dzieci i młodzieży

4. Działalność organizacji społecznych na rzecz pomocy prostytutkom i kobietom zagrożonym prostytucją

5. Wychowanie seksualne jako środek zapobiegania prostytucji

Rozdział V

Opinie i poglądy dotyczące dzieciobójstwa i porzucania dzieci oraz formy zapobiegania tym patologiom

1. Dzieciobójstwo jako naruszenie ładu społecznego

2. Przyczyny dzieciobójstwa i porzucania dzieci

3. Formy zapobiegania dzieciobójstwu

4. Opieka nad porzuconymi dziećmi

5. Aborcja jako forma dzieciobójstwa

Rozdział VI

Postawy społeczne oraz obszary działań profilaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych wobec dzieci opuszczonych, zaniedbanych i zaburzonych przestępczo

1. Problem „dzieci ulicy” w dyskursie publicystycznym i aktywności organizacji społecznych

2. Działania opiekuńczo-wychowawcze wobec dzieci osamotnionych i najuboższych jako forma przeciwdziałania demoralizacji

3. Inicjatywy społeczne w zakresie działań profilaktyczno-wychowawczych na rzecz dzieci ubogich i zagrożonych dewiacjami społecznymi

4. Działalność resocjalizacyjna wobec dzieci i młodzieży

Zakończenie

Wykaz skrótów

Bibliografia

Od Redakcji

Wstęp

Głębokim przemianom społeczno-ekonomicznym i kulturowym w dziewiętnastowiecznej Europie, związanym z intensywną industrializacją i urbanizacją, towarzyszył wzrost niekorzystnych zjawisk: niedostosowania do nowych realiów, przestępczości i patologii społecznych. Podobne procesy zachodziły na ziemiach polskich, ze szczególnym natężeniem na obszarze Królestwa Polskiego przechodzącym dynamiczne przeobrażenia, determinowane w ostatnim trzydziestoleciu XIX w. i na początku XX w. przez pouwłaszczeniowe zmiany na wsi, przyspieszony wzrost uprzemysłowienia i demograficzny rozwój miast. Procesom tym towarzyszyły nasilające się patologie społeczne: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, żebractwo, bezdomność, przemoc i zaniedbania w zakresie opieki nad osobami starszymi, chorymi i dziećmi. Zjawiska te wywoływały niepokój obserwatorów życia społecznego w Królestwie. Był on tym większy, że wzrost skali patologii spotykał się z niewystarczającą reakcją władz. To właśnie niekorzystnie wyróżniało sytuację polskiego społeczeństwa. Kiedy w krajach zachodnioeuropejskich podejmowano działania w celu budowania instytucjonalnych form pomocy dla osób w trudnej sytuacji, w Królestwie Polskim po upadku powstania styczniowego społeczeństwo pozbawione było wsparcia ze strony aparatu urzędniczego i odpowiednich instytucji, co stanowiło formę represji władz carskich, kierujących się w kwestiach opieki społecznej i zdrowotnej zasadą leseferyzmu. Łączyło się to z zaniedbaniami w zakresie oświaty, niedostateczną liczbą szkół, dążeniem władz zaborczych do rusyfikacji wszystkich obszarów edukacji. W takich warunkach zasadniczą, a często wyłączną rolę w organizowaniu pomocy dla najuboższych i wykluczonych odgrywały działania socjalne i opiekuńczo-wychowawcze towarzystw społecznych. Aktywność społeczników w walce z ubóstwem i zjawiskami patologicznymi miała istotne znaczenie nie tylko dla budowania społecznego systemu opieki, oświaty i wychowania, ale także dla modernizacji życia publicznego.

Wiek XX nie spełnił nadziei na wyeliminowanie zjawisk patologii społecznej. Również na początku XXI w. jest to jeden z najtrudniejszych problemów, pozostający w obszarze zainteresowania naukowego socjologów, pedagogów, psychologów, prawników[1]. Przedmiotem poszukiwań naukowych pozostają także historyczne aspekty zjawisk dewiacyjnych, a zwłaszcza ich przejawy w życiu XIX-wiecznych społeczeństw. Bogaty w tym zakresie jest dorobek amerykańskich i zachodnioeuropejskich historyków. Wiele uwagi poświęca się problemom alkoholizmu i działaniom ze strony administracji państwowej oraz towarzystw społecznych na rzecz ograniczenia skali tej patologii[2]. Duże zainteresowanie wzbudza kwestia prostytucji – jej przyczyn i konsekwencji, stosunku państwa i społeczeństwa do płatnego seksu, rozwiązań prawnych, działań opiekuńczych i wychowawczych wobec „kobiet upadłych”[3]. Zjawiska dewiacyjne poruszane są także w opracowaniach dotyczących ubóstwa i jego społecznych, moralnych i zdrowotnych implikacji[4]. Historycy podejmują też kwestie przemocy; pionierskie opracowanie historii gwałtu, autorstwa Georgesa Vigarello, ukazuje złożone problemy uwikłania przemocy seksualnej w moralno-obyczajowe normy życia społecznego[5]. W obszarze dociekań historyków pozostają problemy przemocy w rodzinie, w tym przemocy wobec dzieci[6]. Interesującą pracę poświęconą dzieciobójstwu w Bretanii opublikowała Annick Tiller. Autorka poddała analizie relacje w wiejskiej społeczności, przemoc seksualną wobec kobiet i zbadała prawie 600 przypadków dzieciobójstwa[7].

Problemy ubóstwa, wykluczenia i patologii społecznych są obecne także w polskiej historiografii. Zagadnieniami tymi zajmowało się wielu historyków społecznych, historyków oświaty i wychowania, a także historyków medycyny. Jednym z podejmowanych problemów była kwestia ideowych i społecznych uwarunkowań dobroczynności i filantropii, a także form wspierania ubogich. Literatura przedmiotu w tym zakresie jest dość bogata, a jakość opracowań bardzo wysoka. Przydatność tego rodzaju publikacji dla badań nad patologiami społecznymi wynika z faktu, iż w wielu pracach pisano o sytuacji osób nie tylko ubogich, ale także dotkniętych patologiami; podkreślano bezdomność, włóczęgostwo i bezrobocie tych, do których skierowana była pomoc filantropów[8]. Cenne informacje o praktycznych działaniach na rzecz dorosłych i dzieci z ubogich, zaniedbanych społecznie i wychowawczo środowisk znajdują się w opracowaniach dotyczących dobroczynności na określonym obszarze – jak praca Elżbiety Mazur o dobroczynności w Warszawie i monografia Andrzeja Tomaszewicza o dobroczynności w guberni kaliskiej[9]. Rzetelnych opracowań doczekały się największe towarzystwa dobroczynne w Królestwie Polskim; prace te wnoszą wiele istotnych wiadomości na temat form wspierania ubogich i prób przeciwdziałania patologiom, poprzez działalność socjalną i opiekuńczo-wychowawczą[10]. Wartościowe są teksty dotyczące historycznych aspektów opieki nad dziećmi nieślubnymi i osieroconymi[11] oraz dziećmi zaniedbanymi, mającymi za sobą konflikt z prawem, wymagającymi działań resocjalizacyjnych[12]. Obszerną grupę stanowią opracowania odnoszące się do stereotypu miasta jako siedliska zła i degeneracji; był to w XIX-wiecznej europejskiej kulturze umysłowej motyw ogromnie popularny. Prace historyków omawiają postawy ówczesnych krytyków nowoczesności, uznających wzrost przestępczości i patologii społecznych za nieunikniony skutek urbanizacji i uprzemysłowienia[13].

Niewiele jest natomiast opracowań historycznych sensu stricto dotyczących zjawisk patologii społecznej. Nie znaczy to, że nie pojawiają się one w ogóle w obszarze badania polskich specjalistów. Wysoką wartość naukową mają dwie monografie dotyczące prostytucji. Pierwsza z nich, autorstwa Jolanty Sikorskiej-Kuleszy, dotyczy prostytucji w Królestwie Polskim w XIX w. Autorka skoncentrowała się na skali nierządu, nadzorze policyjnym i medycznym nad nim, dokonała społeczno-demograficznej charakterystyki legalnej prostytucji oraz analizy dyskursu o prostytucji, głównie przez pryzmat wypowiedzi przedstawicielek ruchu kobiecego. Nie podjęła natomiast dokładniej problemów działalności opiekuńczej i wychowawczej wobec prostytutek[14]. Interesujące jest poświęcone prostytucji w Polsce w okresie międzywojennym opracowanie Piotra Gołdyna. Autor dokonał w nim szczegółowej analizy działalności opiekuńczo-wychowawczej wobec dziewcząt i kobiet zagrożonych prostytucją[15]. Stan wiedzy o patologiach w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. wzbogacają artykuły poświęcone alkoholizmowi, autorstwa Włodzimierza Bernera i Izabeli Krasińskiej[16]. Dotyczą one przede wszystkim form walki z alkoholizmem ze strony władz administracyjnych, a także wybranych aspektów działalności towarzystw społecznych, głoszących hasła alkoholowej wstrzemięźliwości[17]. Cenne są opracowania dotyczące środowisk walczących o odrodzenie moralne społeczeństwa poprzez działalność oświatowo-wychowawczą. Są to teksty Katarzyny Dormus o koedukacji i programie wychowawczym lansowanym na łamach czasopisma „Ster”[18] oraz monografia Jerzego Franke poświęcona postaci Augustyna Wróblewskiego, orędownika walki z prostytucją i alkoholizmem, założyciela czasopisma „Czystość”[19]. Większość problemów związanych ze zjawiskami patologii społecznych wymaga dalszych studiów. Uzasadnia to podjęcie tego zagadnienia w niniejszej monografii.

W pracy wykorzystywane są pojęcia, które należy wyjaśnić. Przede wszystkim dotyczy to terminu „patologie społeczne”. Obecnie pojęcie to przez niektórych specjalistów uznawane jest za niewłaściwe, jako rezultat przyjęcia kategorii wartościującej, a nie opisowej w wyjaśnianiu nieakceptowanych społecznie zachowań. Jednak wielu specjalistów nadal używa tego określenia, które w polskiej nomenklaturze naukowej pojawiało się systematycznie od początku lat 80. XIX w. Utożsamiano je z „chorobami społecznymi”, co wynikało z pozytywistycznego traktowania społeczeństwa holistycznie, jako organizmu. W niniejszej pracy wiele miejsca poświęca się działaniom opiekuńczo-wychowawczym wobec osób zagrożonych oraz dotkniętych patologiami. Prowadziły je organizacje społeczne. Ich przedsięwzięcia odwoływały się do idei filantropii i dobroczynności. Warto przypomnieć, że pierwszemu pojęciu historycy i socjologowie przypisują działalność na rzecz ubogich i wykluczonych inspirowaną hasłami humanitaryzmu, rozumianego w duchu oświeceniowym, odwołującymi się do kultury świeckiej. Pojęcie dobroczynności określane jest jako organizowanie opieki nad potrzebującymi wynikające z pobudek religijnych. Pokrewnymi mu terminami są określenia „miłosierdzie”, „charytatywność”. W pracy używa się także pojęcia „dzieci ulicy” stosowanego w publicystyce Królestwa od lat. 70 XIX w. Określano nim małoletnich włóczęgów, żebraków, a przede wszystkim dzieci z najuboższych rodzin, głównie w środowiskach wielkomiejskich, które formalnie wychowując się w rodzinnym domu, większość czasu spędzały poza nim, na ulicach, podwórkach, w gronie rówieśników.

Ramy chronologiczne pracy zamykają się datami 1864–1914. Cezura początkowa wiąże się z klęską powstania styczniowego, represjami władz zaborczych, zakończeniem epoki wielkich powstań narodowych, próbą wyznaczenia nowych dróg i celów dla społeczeństwa pod zaborem rosyjskim. Rok 1864 rozpoczął postyczniowe półwiecze – szczególnie istotną epokę w dziejach Królestwa Polskiego, okres intensywnych przeobrażeń struktury społeczno-ekonomicznej, ważny etap budowania nowoczesnego polskiego społeczeństwa. W nowych realiach życia społecznego priorytetowym celem działań była modernizacja stosunków społecznych, podniesienie poziomu gospodarczego, kulturalnego i etycznego, upowszechnienie oświaty. Wymiernym efektem tego procesu miało być ograniczenie skali ubóstwa i jego implikacji. Cezura końcowa jest związana z wybuchem I wojny; realia tego okresu nie były przedmiotem analizy w niniejszej pracy. Warunki wojenne mocno zmieniły sytuację ludności, dlatego okres ten wymaga odrębnych studiów.

Przedmiotem badań są wybrane patologie społeczne oraz stosunek społeczeństwa Królestwa Polskiego do tych zjawisk przejawiający się w dyskursie naukowym i publicystycznym, a także w praktycznych działaniach na rzecz osób dotkniętych lub zagrożonych zjawiskami dewiacyjnymi.

Zasadniczym celem pracy jest omówienie przyczyn i skali najpoważniejszych patologii społecznych oraz zanalizowanie opinii i poglądów społeczeństwa Królestwa Polskiego na temat ich uwarunkowań, przejawów i konsekwencji. Istotnym zadaniem badawczym jest zrekonstruowanie inicjatyw społecznych o charakterze profilaktycznym, edukacyjnym i opiekuńczo-wychowawczym na rzecz osób najuboższych, opuszczonych, zaniedbanych, wykazujących zachowania patologiczne.

Rozległość i wielowątkowość problemu, niezbadanego dotąd w przyjętej w niniejszej pracy perspektywie, sprawiły, że konieczne było przyjęcie ograniczeń w realizacji zamierzenia badawczego. Po pierwsze, przedmiotem analizy uczyniono te patologie społeczne, które w badanym okresie i współcześnie są uważane za szczególnie groźne, naruszające normy moralne, stanowiące zagrożenie dla ładu społecznego. Należą do nich: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, porzucanie dzieci, aborcja, krzywdzenie i zaniedbywanie dzieci prowadzące do powstania grupy „dzieci ulicy” oraz demoralizacji i przestępczości nieletnich. Obszerność materiału źródłowego zarówno w kontekście liczby źródeł archiwalnych, jak i drukowanych sprawia, że problemy innych patologii społecznych – w tym żebractwa, bezdomności, bezrobocia, przemocy i marginalizacji osób starszych, niepełnosprawnych, chorych psychicznie zasługuje na odrębne opracowanie monograficzne[20].

Trzeba także podkreślić, że celem pracy nie było szczegółowe omówienie inicjatyw na rzecz osób dotkniętych patologiami, ale przedstawienie najważniejszych placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz społecznych akcji pomocowych. Nie odnotowano natomiast wszystkich lokalnych i efemerycznych instytucji. Skoncentrowano się na działalności polskich organizacji społecznych, w miarę możliwości, dla porównania, podawano także informacje o inicjatywach środowiska żydowskiego. Nie przedstawiano wiadomości o akcjach władz zaborczych, nie zyskiwały one bowiem poparcia społecznego, oraz o towarzystwach dobroczynnych i zakładach opiekuńczych obcej proweniencji. Tylko w symbolicznym zakresie przedstawiono problem przestępczości oraz przemocy w środowisku rodzinnym[21].

Realizacja celów pracy wiązała się z poszukiwaniem odpowiedzi na szereg pytań. W toku postępowania badawczego sformułowano następujące główne problemy badawcze:

- W jakim stopniu warunki codziennej egzystencji społeczeństwa Królestwa Polskiego w postyczniowym półwieczu wpływały na występowanie ubóstwa i patologii społecznych?

- Jakie były ideowe przesłanki podejmowania przez uczonych, publicystów i działaczy społecznych problemów dewiacji społecznych? W jaki sposób determinowały one oceny etiologii niekorzystnych zjawisk i zagrożeń społecznych? Czy wpływały na wyznaczanie sposobów działań mających na celu ograniczenie ich skali?

- Które zjawiska uważano za szczególnie groźne dla porządku społecznego? Które były najczęściej przedmiotem zainteresowania działaczy społecznych i oświatowych? Czy w obrębie omawianych patologii społecznych istniały problemy tabuizowane?

- Jakie czynniki, zdaniem intelektualistów, publicystów i opinii publicznej, wywoływały zachowania społecznie niepożądane? Które z tych czynników i uwarunkowań uważano za najważniejsze w eskalacji zjawisk patologicznych?

- Jakie działania profilaktyczne, opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne podejmowano wobec osób zagrożonych lub dotkniętych patologiami społecznymi? Które środowiska objęte były w szczególnym stopniu formami wsparcia i opieki? Jak opinia publiczna oceniała wartość i skuteczność tych inicjatyw?

- Czy koncepcje teoretyczne i model społecznej działalności opiekuńczo-wychowawczej w Królestwie Polskim były wytworem samodzielnej, oryginalnej polskiej myśli czy też przeniesieniem na rodzimy grunt wzorców zachodnich?

Praca została przygotowana w oparciu o źródła archiwalne i drukowane. Spośród archiwaliów wykorzystano przede wszystkim dokumenty administracji państwowej, w tym materiały z Kancelarii Generał-Gubernatora Warszawskiego (w zasobach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie), Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego (Archiwum Państwowe w Łodzi), Warszawskiego Gubernialnego Urzędu do Spraw Stowarzyszeń (Archiwum Państwowe m. st. Warszawy). Szeroko zakrojoną kwerendę przeprowadzono w Archiwum Naukowym Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego. W zasobach tego archiwum zgromadzono zapisy wywiadów przeprowadzonych w latach 60.–80. XX w. z mieszkańcami Łodzi, we wspomnieniach których wiele uwagi poświęcono realiom życia społecznego miasta na początku XX w. Materiały te nie były dotychczas wykorzystywane w badaniach historyczno-pedagogicznych, tymczasem zawierają wiele interesujących informacji, także na temat problemów patologii społecznych.

W grupie wykorzystanych źródeł drukowanych bardzo ważną kategorię stanowi prasa. Kwerendą objęto różne gałęzie czasopiśmiennictwa, uznając tę kategorię źródeł za szczególnie istotną[22]. Rola prasy w ostatnich dekadach XIX i na początku XX w. w Królestwie Polskim była szczególna[23]. Gazety i czasopisma były forum wymiany poglądów i ocen, recenzowania poczynań towarzystw dobroczynnych i organizacji samopomocowych, narzędziem społecznej kontroli. Odgrywały istotną rolę w kształtowaniu postaw światopoglądowych Polaków, stając się często zarazem organizatorem ruchu na rzecz propagowania nowych idei. W wielu czasopismach społeczno-kulturalnych i fachowych, wychodzących w Królestwie, zamieszczano sprawozdania z działalności dobroczynnej i oświatowej, podawano szczegółowe informacje na temat budżetu, założeń organizacyjnych, warunków lokalowych i bytowych placówek opiekuńczo-wychowawczych, rzadziej pisano o metodach i formach pracy. Drobiazgowa sprawozdawczość wynikała z faktu, iż działalność towarzystw społecznych i prowadzonych przezeń placówek była finansowana przez społeczeństwo. W wielu wypadkach informacje w prasie są równie dokładne (a czasami nawet dokładniejsze, bo opatrzone komentarzami) jak te same sprawozdania, pomieszczone w archiwach stowarzyszeń[24]. W sumie skorzystano z 72 czasopism i gazet[25]. Analizie poddano ponad 900 artykułów, sprawozdań, doniesień prasowych[26].

Kwerendą objęto prasę różnych środowisk i grup społecznych – czasopiśmiennictwo fachowe, organy prasowe konserwatystów, radykałów, pozytywistów, socjalistów, działaczek ruchu kobiecego, abstynentów, sięgnięto też po periodyki wyznaniowe. Bogatym źródłem informacji było czasopiśmiennictwo fachowe[27]. Spośród periodyków pedagogicznych analizie poddano „Przegląd Pedagogiczny” i „Nowe Tory”. Wykorzystano czasopisma medyczne i higieniczne[28], w tym „Medycynę”, „Czasopismo Lekarskie”, a przede wszystkim „Zdrowie” – czasopismo, w którym problemom implikacji ubóstwa, kwestiom patologii społecznych i działań oświatowo-opiekuńczym poświęcono szczególnie wiele uwagi. Cennym źródłem były periodyki środowiska prawniczego – „Przegląd Sądowy” i „Gazeta Sądowa Warszawska”, a także organ prasowy środowiska ekonomistów – „Ekonomista”.

Spośród czasopism społeczno-kulturalnych korzystano z „Prawdy”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Przeglądu Tygodniowego”, „Niwy”, „Kłosów”, „Złotego Rogu”, a także znanej z konserwatyzmu i antysemityzmu „Roli”. Szczególnie cennym periodykiem była „Kronika Rodzinna”, na łamach której w dziale Silva Rerum, obok tekstów teoretycznych, regularnie podawano informacje o placówkach opiekuńczo-wychowawczych dla ubogich dorosłych i dzieci, zarówno warszawskich, jak i prowincjonalnych[29]. Bardzo wiele informacji o problemach ubogich i wykluczonych zamieszczano na łamach tygodników redagowanych przez postępową inteligencję – „Głosu” i „Ogniwa”. Wykorzystano periodyki, stawiające sobie jednoznacznie za cel walkę z patologiami – „Przyszłość” i „Czystość”. Analizą objęto pisma adresowane do kobiet – „Bluszcz”, „Tygodnik Mód i Powieści”, „Ster”. Spośród czasopism społeczno-naukowych skorzystano z „Ateneum” i „Biblioteki Warszawskiej”. Wiele cennych informacji znaleziono w periodykach wyznaniowych – „Zwiastunie Ewangelicznym” i „Przeglądzie Katolickim”. Z gazet codziennych sięgnięto m.in. po „Kurier Warszawski”, „Dziennik Łódzki”, „Rozwój”, „Gazetę Radomską”, „Echa Płockie i Łomżyńskie”, „Goniec Częstochowski” oraz tygodnik piotrkowski „Tydzień”. Sięgnięto również do czasopism wydawanych na terenie zaboru pruskiego i austriackiego. Często publikowały one doniesienia na temat sytuacji w Królestwie i zamieszczały teksty autorstwa publicystów z Kongresówki. Dlatego wykorzystano m.in. czasopisma „Muzeum”, „Miesięcznik dla Popierania Ruchu Wstrzemięźliwości”, „Walka z Alkoholizmem”.

Wartościową kategorią źródeł była publicystyka społeczna, w tym teksty Elizy Orzeszkowej, Marii Konopnickiej, Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego, Janusza Korczaka[30], a zwłaszcza „Kroniki” Bolesława Prusa, zamieszczane w latach 1874–1911 m.in. na łamach „Gazety Polskiej”, „Niwy”, „Kuriera Warszawskiego”, „Ateneum”, „Nowin”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kraju”, „Kuriera Codziennego”[31].

Cennym źródłem wiedzy były kalendarze, w tym warszawski „Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny”, łódzki „Czas. Kalendarz na rok...”, „Rocznik Łódzki Gebethnera i Wolffa. Kalendarz Encyklopedyczno-Praktyczny”, „Kalendarz Ziemi Radomskiej”, „Kalendarz Informacyjny Płocki”. Skorzystano z wydawanych periodycznie „Roczników Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności” oraz „Rocznika Towarzystwa Osad Rolnych”. Wykorzystano także dokumenty władz zaborczych o charakterze sprawozdawczym – „Obzory” oraz „Pamiatnyje Kniżki” poszczególnych guberni. W sumie skorzystano z 17 „Obzorów” (gubernialnych i miasta Warszawy) i 5 „Kniżek”. Analizie poddano także materiały statystyczne umożliwiające przeprowadzenie badań kwantytatywnych, w tym m.in. „Roczniki Statystyczne” oraz dane statystyczne zamieszczone we wspomnianych periodykach oraz pismach urzędowych i kancelaryjnych.

Pewien niedosyt budzi kwerenda przeprowadzona w obrębie drukowanych materiałów pamiętnikarskich i epistolograficznych. Problem zachowań i zjawisk patologicznych nie był często poruszany w memuarystyce, nie pisano o własnych doświadczeniach w tym zakresie, rzadko przedstawiano opinie na temat innych osób i miejsc, dotkniętych piętnem dewiacji. Brakuje zatem tak bogatych materiałów, jakie powstawały na przykład na terenie Francji[32]. Z pamiętników, dzienników i listów z terenu Królestwa interesującym źródłem są listy Kazimierza Kelles-Krauza, dzienniki Stefana Żeromskiego, wspomnienia Ludwika Krzywickiego[33], a także pamiętniki robotników i chłopów[34]. Osobną grupę źródeł stanowi bogaty zbiór monografii z przełomu XIX i XX w., dotyczących ubóstwa i patologii społecznych, koncepcji działań opiekuńczych i wychowawczych oraz działalności dobroczynnej. Skorzystano tutaj z prac uczonych, działaczy społecznych i pedagogów. Jedną z najważniejszych była praca zbiorowa pt. Niedole dziecięce[35]. Mając świadomość konieczności zachowania ostrożności w korzystaniu z literatury pięknej w badaniach historycznych[36], w niniejszej pracy – choć w wąskim, symbolicznym zakresie – wykorzystano tę kategorię źródeł. Mimetyczna konwencja tekstów pozytywistów i naturalistycznych utworów literackich pozwalała na wierne przedstawienie realiów życia ludzi, stając się cennym źródłem również do badań nad przeszłością.

Wstępny rekonesans badawczy wskazywał, iż w politycznych realiach Królestwa w latach 1864–1914, kiedy niemożliwe było wprowadzenie zmian systemowych czy prawnych, przedsięwzięcia społeczników w walce z patologiami koncentrowały się na działaniach opiekuńczych i edukacyjnych mających pełnić rolę profilaktyczną, wychowawczą, resocjalizacyjną, wspierającą. Dlatego przyjęto, że wiodącą perspektywą metodologiczną będzie tzw. społeczna koncepcja historii wychowania[37]. Określa ona sposób prowadzenia badań historyczno-pedagogicznych[38]. Podejmowana tematyka wpisuje się w założenia owej strategii badawczej, eksponującej znaczenie rozpatrywania związków między przebiegiem procesów wychowania a warunkami życia społecznego w określonej rzeczywistości historycznej. Według tej koncepcji, będącej istotnym elementem współczesnej humanistyki, wychowanie jest faktem i zjawiskiem społecznym, czynnikiem zarazem kolektywnej, jak i indywidualnej egzystencji człowieka. Implikacją tego założenia jest analiza dziejów wychowania jako kategorii społecznej i badanie ich łącznie ze zjawiskami życia zbiorowego ludzi, uwarunkowaniami kulturowymi i cywilizacyjnymi. Sam wybór tematu pracy wpisuje się w postulaty zwolenników społecznej koncepcji historii wychowania zachęcających do rozszerzenia obszarów penetracji naukowych, włączenia zagadnień dotychczas nieporuszanych albo marginalizowanych, uwzględniania różnych paradygmatów badawczych. Metodologię badań historyczno-pedagogicznych starano się połączyć z metodami badań idei, myśli i praktyk pedagogicznych[39]. Złożoność podejmowanego zagadnienia spowodowała, że zasadne było sięgnięcie do ustaleń specjalistów z pokrewnych dyscyplin naukowych – pedagogów, historyków społecznych, historyków prawa i medycyny, literaturoznawców. Wzbogaciło to pracę, będącą monografią o charakterze historyczno-pedagogicznym, o interdyscyplinarną refleksję nad badanymi zjawiskami.

Zebrany materiał badawczy przedstawiono w układzie problemowym w sześciu rozdziałach. Dwa początkowe mają charakter wprowadzający. Pierwszy omawia warunki życia ludności Królestwa Polskiego w realiach intensywnych przeobrażeń społeczno-gospodarczych, ze szczególnym uwzględnieniem położenia ubogich grup, narażanych na wykluczenie i brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Zwrócono uwagę na stan bezpieczeństwa socjalnego, poziom zdrowotności ubogich, dostęp do oświaty i kultury.

W rozdziale drugim scharakteryzowano pokrótce idee i doktryny, które wpływały na postawy intelektualistów i działaczy społecznych wobec ubóstwa i patologii społecznych, były źródłem konceptualizacji pojęć i programów. Uwzględniono wybrane, najbardziej popularne idee i doktryny, uznawane w drugiej połowie XIX i na początku XX w. za społecznie użyteczne i mające największy wpływ na stosunek społeczeństw w Europie i na ziemiach polskich do problemów życia społecznego i jego zjawisk patologicznych. Omówiono zatem pozytywizm, socjalizm, społeczną naukę Kościoła, ruch higieniczny i eugenikę, teoretyczne podstawy i praktyczne implikacje dobroczynności, filantropii i pomocy społecznej oraz nowe koncepcje pedagogiczne.

Rozdział trzeci dotyczy alkoholizmu jako przejawu i przyczyny patologizacji życia społecznego, uwarunkowań, skali i skutków nałogowego pijaństwa. Opisano w nim także formy upowszechniania wiedzy na temat szkodliwości alkoholu, działalność towarzystw propagujących trzeźwość, społeczne i wychowawcze aspekty spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież oraz metody propagowania abstynencji wśród młodego pokolenia.

Kolejny rozdział został poświęcony prostytucji. Przedstawiono w nim obszary dyskusji intelektualistów i publicystów na temat jej etiologii, konsekwencji i możliwości działań zapobiegawczych. Opisano problem przemocy seksualnej wobec dzieci jako jednej z przyczyn prostytucji nieletnich. Wiele uwagi poświęcono wychowaniu seksualnemu, uważanemu przez pedagogów, lekarzy, społeczników i działaczki ruchu kobiecego za najważniejszy środek zapobiegania prostytucji.

Rozdział piąty dotyczy dzieciobójstwa jako implikacji ubóstwa, deprecjonowania nieślubnych matek i ich dzieci, niskiego stanu oświaty i poziomu moralności. Omówiono w nim także próby zapobiegania dzieciobójstwu i porzuceniom dzieci poprzez otoczenie opieką kobiet w czasie porodu oraz formy opieki nad porzuconymi dziećmi.

W ostatnim rozdziale zreferowano kwestię stosunku społeczeństwa do dzieci z najuboższych, zagrożonych demoralizacją środowisk, nazywanych „dziećmi ulicy”. Scharakteryzowano obszary działań profilaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych wobec pozbawionych właściwej opieki rodzicielskiej dzieci i młodzieży. Opisano liczne inicjatywy społeczne w tym zakresie, w tym działalność przytułków, ochronek, sal zajęciowych, ogrodów, kolonii letnich oraz placówek resocjalizacyjnych.

W czasie przygotowywania niniejszej pracy uczestniczyłam w konferencjach i spotkaniach naukowych, podczas których prezentowałam analizowane przeze mnie kwestie, związane z tematyką problemów i zagrożeń społecznych w Królestwie Polskim w postyczniowym półwieczu. Pragnę serdecznie podziękować wszystkim, których wyrażane przy tych okazjach uwagi i sugestie pomogły w napisaniu niniejszej monografii. Wyrazy głębokiej wdzięczności kieruję do Pana Profesora Grzegorza Michalskiego za wnikliwą lekturę przygotowywanej przeze mnie pracy, życzliwą krytykę, rady i wskazówki. Serdecznie dziękuję recenzentowi, Pani Profesor Stefanii Walasek, za Jej życzliwość i cenne uwagi. W szczególny sposób za pomoc, wsparcie i cierpliwość dziękuję mojemu mężowi oraz córkom.

[1] Zob. m.in. A. Podgórecki, Zagadnienia patologii społecznej, Warszawa 1976; A. Gaberle, Patologia społeczna, Warszawa 1993; Zagadnienia marginalizacji i patologizacji życia społecznego, red. F. Kozaczuk, Rzeszów 2005; B. Hołyst, Socjologia kryminalistyczna, t. I–II, Warszawa 2007; Patologie społeczne, red. M. Jędrzejko, Pułtusk 2006; I. Pospiszyl, Patologie społeczne, Warszawa 2009; K. Pierzchała, C. Cekiera, Człowiek a patologie społeczne, Toruń 2009; L. Albański, Wybrane zagadnienia z patologii społecznej, Jelenia Góra 2010; Oblicza patologii społecznych, red. S. Bębas, Radom 2011.

[2] B. Harrison, Drink and the Victorians: The Temperance Question in England, 1815–1872, London 1971; D. W. Gutzke, Protecting the Pub: Brewers and Publicans against Temperance, Woodbridge, Suffolk 1989; I. Tyrell, Woman’s World/Woman’s Empire: The Woman’s Christian Temperance Union in International Perspective, 1880–1930, Chapel Hill 1991; W. Haine, The World of the Paris Café: Sociability among the French Working Class 1789–1914, Baltimore 1996; Ph. Baker, The Book of Absinthe: A Cultural History, New York 2001; J. Adams, Hideous Absinthe: A History of the Devil in a Bottle, Madison 2004.

[3] A. Corbin, Women for Hire: Prostitution and Sexuality in France after 1850, Cambridge 1990; L. Mahood, The Magdalenes: Prostitution in the Nineteenth Century, London 1990; L. Bernstein, Sonia’s Daughters: Prostitutes and Their Regulation in Imperial Russia, Berkeley 1995; P. Bartley, Prostitution: Prevention and Reform in England, 1860–1914, London 2000; Ph. Levine, Prostitution, Race and Politics: Policing Venereal Disease in the British Empire, New York–London 2003.

[4] G.V. Rimlinger, Welfare Policy and Industrialization in Europe, North America, and Russia, New York 1971; K. Williams, From Pauperism to Poverty, London 1981; S. Woolf, The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, London 1986; A. Digby, The Poor Law in Nineteenth-Century England and Wales, London 1982; The Uses of Charity: The Poor on Relief in the Nineteenth-Century Metropolis, ed. P. Mandler, Philadelphia 1990; P. Baldwin, The Politics of Social Solidarity: Class Bases of the European Welfare State 1875–1975, Cambridge 1990; F. Diver, Power and Pauperism: The Workhouse System 1834–1884, Cambridge 1993; O. P. Grell, A. Cunningham, R. Jütte, Health Care and Poor Relief in Eighteenth and Nineteenth Century Northern Europe, Aldershot 2002.

[5] G. Vigarello, Historia gwałtu od XVI do XX wieku, Warszawa 2010.

[6] G. K. Behlmer, Child Abuse and Moral Reform in England 1870–1908, Stanford 1982; G. Benziman, Narratives of Child Neglect in Romantic and Victorian Culture, New York 2012.

[7] A. Tiller, Des criminelles au village. Femmes infanticides en Bretagne (1825–1865), Rennes 2001. Zob. także N. Goc, Women, Infanticide and the Press 1822–1922. New Narratives in England and Australia, Farnham 2013.

[8] B. Geremek, Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia, Warszawa 1989; Nędza i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyłła, Warszawa 1992; M. Pękowska, Opieka społeczna w Królestwie Polskim do 1870 roku w świetle przepisów prawnych, „Kieleckie Studia Pedagogiczne” 1994, t. IX; J. Radwan-Pragłowski, K. Frysztacki, Społeczne dzieje pomocy człowiekowi: od filantropii greckiej do pracy socjalnej, Katowice 1998; Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowych w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1999; E. Leś, Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001; C. Kępski, Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2002; A. Chlebowska, Między miłosierdziem a obowiązkiem. Publiczna opieka nad ubogimi na Pomorzu w latach 1815–1872 na przykładzie rejencji szczecińskiej i koszalińskiej, Szczecin 2002; M. Piotrowska-Marchewa, Nędzarze i filantropi. Problem ubóstwa w polskiej opinii publicznej w latach 1815–1863, Toruń 2004; J. Królikowska, Socjologia dobroczynności. Zarys problematyki biedy i pomocy na tle doświadczeń angielskich, Warszawa 2004; H. Markiewiczowa, Rozwój społecznej działalności opiekuńczej na ziemiach polskich, „Seminare” 2010, t. XXVIII; Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, t. I, red. M. Przeniosło, Kielce 2008; t. II, red. M. i M. Przeniosło, Kielce 2010; Bieda w Polsce, red. G. Miernik, Kielce 2012.

[9] E. Mazur, Dobroczynność w Warszawie XIX wieku, Warszawa 1999; A. Tomaszewicz, Dobroczynność w guberni kaliskiej 1864–1914, Łódź 2010.

[10] H. Markiewiczowa, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności 1814–1914, Warszawa 2002; eadem, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Wileńskiego Towarzystwa Dobroczynności 1807–1830, Warszawa 2010; C. Kępski, Lubelskie Towarzystwo Dobroczynne (1815–1952), Lublin 2011; J. Sosnowska, Działalność socjalna i opiekuńczo-wychowawcza Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności (1885–1940), Łódź 2011.

[11] D. Żołądź-Strzelczyk, Dzieci nieślubne w dawnej Polsce, [w:] W dialogu z przeszłością. Księga poświęcona Profesorowi Janowi Hellwigowi, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Poznań 2002, s. 129–146; W. Jamrożek, Opieka nad dzieckiem w opinii i poczynaniach galicyjskiej socjalnej demokracji, [w:] Dziecko w rodzinie i społeczeństwie. Dzieje nowożytne, t. II, red. K. Jakubiak, W. Jamrożek, Bydgoszcz 2002, s. 239–248; A. Haratyk, Żeńskie zakony opiekujące się dziećmi osieroconymi i zaniedbanymi w Galicji doby autonomicznej, [w:] Rola i miejsce kobiet w edukacji i kulturze polskiej, t. I, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Poznań 1998, s. 126–131; eadem, Rozwój opieki nad dziećmi i młodzieżą w Galicji doby autonomicznej, Wrocław 2002; eadem, Udział społeczeństwa galicyjskiego w opiece nad dziećmi ubogimi i osieroconymi (1867–1914), Kraków 2007; C. Kępski, Dziecko sieroce i opieka nad nim w Polsce w okresie międzywojennym, Lublin 1991. Zob. także Opieka i wychowanie – tradycja i problemy współczesne, red. D. Apanel, Kraków 2009.

[12] H. Szymańska, Z problemów przestępczości nieletnich w drugiej połowie XIX wieku, „Przegląd Penitencjarny” 1964, z. 2; E. J. Dukaczewski, Szkoły i zakłady specjalne dla dzieci trudnych w XIX i na początku XX wieku, [w:] Dzieje szkolnictwa i pedagogiki specjalnej, red. S. Mauersberg, Warszawa 1990; G. Michalski, Troska o wychowanie dziecka w działalności Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, [w:] Dziecko w rodzinie..., s. 201–211; M. Kalinowski, J. Pełka, Zarys dziejów resocjalizacji nieletnich, Warszawa 2003; D. Raś, Rodziny ubogie i przestępczość od XVI do XX wieku. Warunki życia, badania psychologiczno-społeczne, dobroczynność i wychowanie młodzieży, Kraków 2011.

[13] E. Ihnatowicz, Miasto kryminalne?, [w:] Miasto – kultura – literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Gdańsk 1993; B. Kopczyńska-Jaworska, Miasto i miejskość w systemie wartości Polaków, [w:] Miasto i kultura doby przemysłowej, t. III: Wartości, red. H. Imbs, Wrocław 1993; E. Kaczyńska, Złe dzielnice: marginalizacja a ruchliwość społeczna. Rozwój miast w XIX i XX wieku, [w:] Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Toruń 1998; M. Karpińska, Złodzieje, agenci, policyjni strażnicy... Przestępstwa pospolite w Warszawie 1815–1830, Warszawa 1999; J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

[14] J. Sikorska-Kulesza, Zło tolerowane. Prostytucja w Królestwie Polskim w XIX wieku, b.m.w. 2004.

[15] P. Gołdyn, Pogarda dla zawodu, litość dla człowieka. Społeczno-edukacyjne formy działalności wobec kobiet zagrożonych prostytucją w Polsce (1918–1939), Kalisz 2013.

[16] W. Berner, Alkoholizm w Łodzi na przełomie XIX i XX w. (do 1914 r.) jako problem społeczno-zdrowotny, „Rocznik Łódzki” 1996, t. XLIII; I. Krasińska, Kuratoria opieki nad trzeźwością ludową w latach 1898–1914 i ich wpływ na życie kulturalno-oświatowe mieszkańców miast i miasteczek guberni radomskiej, „Almanach Historyczny” 1999, t. I; eadem, Towarzystwa trzeźwości w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w., „Medycyna Nowożytna” 2004, t. XI, z. 1; eadem, Kongresy antyalkoholowe w Galicji, „Studia Historyczne” 2009, z. 2.

[17] O problemach walki z pijaństwem na ziemiach polskich zob. również T. Podgórska, Stowarzyszenie Patriotyczno-Religijne Eleusis w latach 1902–1914, Lublin 1999; J. Kracik, W Galicji trzeźwiejącej, krwawej, pobożnej, Kraków 2008.

[18] K. Dormus, Warszawski „Ster” (1907–1914) i jego program wychowawczy, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2000, t. XL; eadem, Koedukacja – teoria i praktyka na ziemiach polskich na początku XX wieku, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2004, t. XLIII.

[19] J. Franke, „Czystość” (1905–1909) Augustyna Wróblewskiego albo iluzja etycznej krucjaty, Warszawa 2013.

[20] Podobnie osobnego opracowania wymaga problem stosunku przedstawicieli poszczególnych środowisk społecznych i zawodowych wobec ubóstwa i patologii społecznych. Wstępna kwerenda wskazuje, że w dyskusji o tych kwestiach oraz działaniach praktycznych o charakterze socjalnym, opiekuńczo-wychowawczym i edukacyjnym na rzecz najuboższych, marginalizowanych i dotkniętych dewiacjami do najbardziej aktywnych należały działaczki ruchu kobiecego, duchowni, przedstawiciele inteligencji – pedagodzy i działacze oświatowi, pisarze i publicyści, lekarze, prawnicy, ekonomiści.

[21] Zupełnie pominięto problem hazardu i korupcji. Por. A. Chwalba, Imperium korupcji w Rosji i w Królestwie Polskim 1861–1917, Kraków 1995.

[22] O znaczeniu prasy w badaniach historyczno-pedagogicznych zob. szerzej I. Michalska, Wybrane problemy metodologiczne wykorzystywania prasy jako źródła w badaniach historii wychowania, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 127–144; A. Kicowska, Prasa jako źródło w badaniach historyczno-edukacyjnych (wybrane problemy), [w:] Konteksty i metody w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. T. Jałmużna, I. Michalska, G. Michalski, Kraków 2004, s. 193–199.

[23] J. Myśliński, Uwagi o prasie polskiej przełomu XIX i XX w. jako źródle historycznym, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1974, z. 1, s. 5–26; Z. Kmiecik et alii, Prasa polska w latach 1864–1918, Warszawa 1976; Z. Kmiecik, Prasa warszawska w okresie pozytywizmu (1864–1885), Warszawa 1971; idem, Prasa warszawska w latach 1886–1904, Wrocław 1989.

[24] Na temat źródeł i metod w badaniach nad stowarzyszeniami zob. G. Michalski, Zakresy poszukiwań źródłowych w badaniach historyczno-pedagogicznych stowarzyszeń, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 145–161.

[25] W bibliografii zamieszczono tytuły czasopism i gazet poddanych systematycznej kwerendzie, przy czym zazwyczaj objęto nią całość lub większość poszczególnych tytułów prasowych, wydawanych w badanym okresie. Jednakże w zapisie bibliograficznym uwzględniono jedynie te roczniki, w których zamieszczone były teksty szczególnie wartościowe dla podejmowanej problematyki. Trzeba jednocześnie pamiętać, iż tematyka ubóstwa i przejawów patologii społecznych była stale obecna w wymienionych czasopismach i gazetach.

[26] Pełne referencje bibliograficzne artykułów, sprawozdań, recenzji oraz skrócone zapisy bibliograficzne doniesień prasowych zamieszczono w przypisach. Z powodu obszerności zgromadzonego materiału zrezygnowano natomiast z ich wyszczególniania w bibliografii.

[27] J. Żurawicka, Czasopiśmiennictwo popularyzujące naukę w Warszawie w II połowie XIX wieku. Przegląd tytułów i problemów, [w:] Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku, red. B. Janczewski, Wrocław 1987.

[28] Wykaz czasopism ukazujących się na terenie Królestwa Polskiego zob. T. Ostrowska, Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny, Wrocław 1973, s. 247–248.

[29] W kolejnych przypisach pomijam nazwy stałych rubryk, takich jak Silva Rerum w „Kronice Rodzinnej”, Z tygodnia na tydzień w „Tygodniku Ilustrownym” czy redagowanego przez Aleksandra Świętochowskiego (pod pseudonimem Poseł Prawdy) Liberum veto w „Prawdzie”.

[30] W pracy korzystano z tekstów publicystycznych wymienionych autorów za pośrednictwem zarówno prasy, jak i zbiorowych wydań. M. Konopnicka, Publicystyka literacka i społeczna, oprac. J. Baculewski, Warszawa 1968; E. Orzeszkowa, Publicystyka społeczna, t. I, oprac. G. Borkowska, I. Wiśniewska, Kraków 2005; J. Korczak, Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912), t. I–II, red. J. Bartnicka, Warszawa 1994; L. Krzywicki, Dzieła, t. I–IX, oprac. J. Lutyński et alii, Warszawa 1957–1974; S. Sempołowska, Publicystyka społeczna, oprac. Ż. Kormanowa, Warszawa 1960.

[31] Zdecydowana większość kronik została opublikowanych w wydawnictwie B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. I–XX, Warszawa 1953–1970. W przypisach zastosowano skróconą formę zapisu; przywołano wybrane kroniki, mające być egzemplifikacją omawianych zagadnień.

[32] I tak np. autorzy klasycznego już opracowania Historia życia prywatnego, w tomie poświęconym XIX stuleciu, w dużej mierze opierają się na spisywanych we Francji pamiętnikach, autobiografiach i tzw. intymnych dziennikach. Historia życia prywatnego, t. IV: Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej, red. M. Perrot, Wrocław 1999.

[33] K. Kelles-Krauz, Listy 1890–1897, t. I, red. F. Tych, Warszawa–Wrocław 1984; S. Żeromski, Dzienniki, t. I: 1882–1886, Warszawa 1953; t. II: 1886–1887, Warszawa 1954, s. 321; L. Krzywicki, Wspomnienia, t. I: 1859–1885, Warszawa 1947; t. II, Warszawa 1958; t. III, Warszawa 1959.

[34] Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, oprac. Z. Mysłakowski, F. Gross, Kraków 1938; Pamiętniki chłopów, t. I, Warszawa 1935; A. Nowakowski, Światło dla Warszawy, Warszawa 1973.

[35] Niedole dziecięce, Warszawa 1882.

[36] J. Topolski, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniach historycznych, [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Słowiński, Warszawa 1978, s. 7.

[37] D. Drynda, W poszukiwaniu koncepcji historii wychowania jako dyscypliny naukowej w Polsce drugiej połowy XX wieku, [w:] Stan i perspektywy historii wychowania, red. W. Jamrożek, Poznań 1995, s. 13–23; D. Drynda, O koncepcjach historii wychowania – jako dyscypliny naukowej w Polsce II połowy XX wieku, [w:] Historia wychowania. Skrypt dla studentów pedagogiki, red. eadem, Warszawa 2006, s. 19–22.

[38] O obszarach naukowych penetracji, dorobku i strategiach badawczych polskich uczonych w zakresie historii wychowania zob. Stan i perspektywy...; Historia wychowania w XX w. Dorobek i perspektywy, red. T. Gumuła, J. Krasuski, S. Majewski, Kielce 1998; Konteksty i metody...; Orientacje i kierunki w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2009.

[39] Por. uwagi B. Śliwerskiego, http://sliwerski-pedagog.blogspot.com/2014/01/kierunki-i-koncepcje-pedagogiki.html (data dostępu 20.09.2014).

Rozdział I

Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914

1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji

i zmian pouwłaszczeniowych

Zakres i formy aktywności społecznej, gospodarczej i politycznej, warunki i klimat przemian w różnych obszarach życia publicznego w czasie półwiecza po upadku powstania styczniowego w znacznej mierze naznaczone były brutalną polityką władz zaborczych. Represje władz carskich wobec jednostek, grup i całej społeczności miały istotny wpływ na okoliczności wchodzenia polskiego społeczeństwa w nowoczesność. Likwidacja autonomicznych władz i instytucji Królestwa, któremu nadano nazwę „Kraj Przywiślański”, rusyfikacja szkolnictwa i administracji, rządy policyjne, wszechobecna cenzura miały służyć pełnej integracji i unifikacji z Cesarstwem Rosyjskim. Surowe kary wobec uczestników powstania, represje wobec Kościoła, wprowadzenie stanu wojennego, niechęć wobec inicjatyw społecznych wiązały się z dotkliwymi konsekwencjami w wymiarze indywidualnym, narodowym i społecznym. Rusyfikacja Królestwa stała się katastrofą narodową i przyczyną materialnych trudności wykształconej części społeczeństwa, w znacznej mierze pozbawiając ją możliwości kariery urzędniczej, pracy w sądownictwie i oświacie[1].

W tych niekorzystnych politycznie i kulturowo warunkach zachodziły intensywne przeobrażenia społeczno-gospodarcze. Przebieg procesów społecznych w zasadniczy sposób dynamizowały urbanizacja, industrializacja i uwłaszczenie. Szczególnie ostatnie trzydziestolecie XIX i pierwsze dziesięciolecie XX w. były w Królestwie Polskim okresem intensywnej modernizacji społecznej. Dotychczasowe feudalne, stanowe struktury społeczne zostały zastąpione przez nową hierarchię. Zwiększyła się liczebność i społeczna rola robotników i inteligencji, głębokim przeobrażeniom uległy pozostałe warstwy społeczne – włościanie, drobna szlachta, arystokracja, drobnomieszczaństwo i burżuazja. Ze znacznej części zamożnej i średniej szlachty uformowało się ziemiaństwo. Każda z tych grup miała niejednolity charakter i była mocno zróżnicowana wewnętrznie.

Po 1864 r. wyraźne różnice były widoczne w grupie ludności chłopskiej. W okresie między uwłaszczeniem a I wojną światową z każdą dekadą narastała hierarchiczność ludności włościańskiej, powiększał się dystans między najbogatszymi a najbiedniejszymi. Dalszej pauperyzacji uległa duża część najuboższych chłopów, którzy nie mieli środków na dokupowanie ziemi, a podziały spadkowe osłabiały możliwości akumulacji[2]. W efekcie na przełomie XIX i XX w. zwiększyła się liczba bezrolnych chłopów. Dysproporcje te wpływały na osłabienie chłopskiej więzi i solidarności społecznej.

Znaczącym przeobrażeniom uległa sytuacja ziemiaństwa, które musiało na nowo określić modus vivendi w zmieniających się realiach życia gospodarczego i społecznego. Realia pouwłaszczeniowe i kryzys agrarny w początkach lat 80. zmusiły ziemian do zmiany gospodarowania we własnych majątkach. Część ziemian nie była w stanie podołać nowym wyzwaniom. Dotyczyło to zwłaszcza tych, którzy wcześniej nie podejmowali żadnych działań na rzecz unowocześnienia i racjonalizacji trybu gospodarowania[3]. Dla wielu rodzin ziemiańskich konieczne stało się ograniczanie wydatków i zmiana stylu życia, co wpływało na obyczajowość całej warstwy. Na przestrzeni postyczniowego półwiecza stale powiększała się grupa ziemian na skutek zadłużenia i bankructwa zmuszonych do sprzedaży majątków, przeniesienia się do miast i szukania w nich pracy.

Beneficjentem zmian zachodzących w uprzemysławiającym się Królestwie Polskim było zamożne mieszczaństwo, bogacące się na prowadzeniu fabryk, firm handlowych, transportowych, ubezpieczeniowych. W drugiej połowie XIX w. grupa ta dzięki swej wysokiej majętności ugruntowała swe miejsce w społecznej hierarchii. W warunkach zubożenia części arystokracji i ziemiaństwa pozycja burżuazji była coraz silniejsza. Na przełomie XIX i XX w. wykształciła się elita tego środowiska, zwana arystokracją finansową, a jej uprzywilejowana pozycja wynikała również z mariaży z przedstawicielami rodów arystokratycznych i ziemiańskich. Mimo zaangażowania w działalność filantropijną przedstawicielom burżuazji zarzucano nadmierne dystansowanie się wobec problemów życia społecznego. Wypracowaniu jednolitego i spójnego obszaru działań burżuazji w Królestwie Polskim utrudniało narodowe, ekonomiczne, religijne i kulturalne zróżnicowanie wewnętrzne tej grupy społecznej[4]. Powodowało to, że zamożne mieszczaństwo nie brało proporcjonalnie do swych możliwości finansowych udziału w życiu publicznym Królestwa Polskiego na niwie pozaekonomicznej.

Odwrotnie proporcjonalna zależność dotyczyła inteligencji – grupy, która, będąc stosunkowo nieliczną liczebnie (w 1862 r. stanowiła ok. 1% populacji Królestwa Polskiego, w 1914 r. ok. 2%[5]), odgrywała szczególnie istotną rolę w sferze publicznej – w wymiarze politycznym, społecznym i kulturalnym[6]. Dysproporcje w ramach tej grupy były bardzo duże – odmienny był poziom wykształcenia, stan majątkowy, pozycja społeczna i towarzyska, styl życia, aspiracje, wreszcie zaangażowanie w sprawy społeczne. Wyraźny wzrost aktywności młodej, radykalnej inteligencji widoczny był zwłaszcza na przełomie XIX i XX w., kiedy wielu jej przedstawicieli angażowało się w legalne i nielegalne działania społeczne, kulturalne i polityczne, w myśl haseł uniwersalistycznego humanitaryzmu i solidaryzmu z ubogimi, wykluczonymi, szykanowanymi[7]. W grupie inteligencji, podobnie jak w wielu środowiskach ziemiańskich, wysoką społeczną aktywność przejawiały kobiety. Podstawą ich uczestnictwa w pracy społecznej, oświatowej i wychowawczej były wzorce „dobrej pani” zaangażowanej w działalność dobroczynną i filantropijną oraz pozytywistycznej „siłaczki”[8].

W ostatnim trzydziestoleciu XIX w. i na początku XX w. dynamicznie rosła liczebność robotników. W skład tej grupy wchodziła ludność zamieszkująca miasta jeszcze w okresie przed osadnictwem przemysłowym i napływający ze wsi imigranci. Robotnikami stawali się rzemieślnicy, którzy nie byli w stanie wytrzymać konkurencji przemysłu. Przede wszystkim jednak do zakładanych i rozbudowujących się fabryk przybywali ludzie ze środowisk wiejskich, „rugowani z gospodarstw, bezrolni, pogorzelcy, ci, którym klęski żywiołowe zabrały majątek, lub ci, dla których nie starczyło ziemi przy podziałach i spadkach”[9]. „Za pracą” do miasta przybywali ludzie w sile wieku i bardzo młodzi, czasami nawet ośmio-, dziesięcioletnie dzieci[10]. Wielu najmłodszych przybyszów najpierw podejmowało pracę w charakterze służących, by po kilku latach szukać zatrudnienia w przemyśle.

Intensywny napływ ludności w ramach imigracji pouwłaszczeniowej prowadził do szczególnie dynamicznego rozwoju demograficznego miast Królestwa oraz przeobrażeń ich społeczności, zarówno w zakresie zmian ilościowych, jak i jakościowych o charakterze kulturowym. Proces intensywnego napływu ludności był szczególnie widoczny w największych ośrodkach miejskich. W Warszawie w 1872 r. mieszkało 276 tys. ludności, w 1897 r. 600 tys., w 1913 r. ok. 1 mln. Łódź w 1872 r. liczyła około 50 tys. mieszkańców, w 1897 r. 337 tys., w 1913 r. około 500 tys. osób[11]. Migracje ludności chłopskiej do miast z każdą dekadą drugiej połowy XIX w. przybierały na sile. W latach 80. i 90. XIX w. ponad 47% mieszkańców Warszawy stanowili imigranci, w Łodzi pod koniec XIX w. 62% jej mieszkańców urodziło się poza miastem[12]. Nasilony ruch wędrówkowy dotyczył również innych miast i miasteczek[13].

Przeżywające bujny rozwój miasta i osady przemysłowe stwarzały szansę poprawy warunków bytu, społecznego awansu, ale także degradacji[14]. Gwałtowny przyrost ludności utrudniał integrację miejskiej społeczności. Przestrzeń miasta intensyfikowała, z racji zagęszczonego skupienia ludności o skrajnie różnych zasobach materialnych i stylach życia, społeczną polaryzację. Dla wielu osób napływających ze wsi utrudnieniem w stabilizacji pozycji w wielkomiejskiej przestrzeni były niskie kwalifikacje zawodowe, brak pracy, a w konsekwencji brak środków finansowych pozwalających na godną egzystencję. Osoby takie zajmowały niskie miejsce w hierarchii społecznej miasta. Powiększały grupę miejskiej biedoty, marginalizowaną przez pozostałą ludność. Taka grupa była elementem struktury społecznej w miastach w każdej epoce, ale jej liczebność powiększała się w okresie intensywnej industrializacji i urbanizacji. Tradycyjnie należały do niej osoby urodzone w najbiedniejszych rodzinach, dziedziczące ubóstwo i niską pozycję społeczną. W dobie rozwoju przemysłu prócz mających trudności z adaptacją do nowych warunków przybyszów ze wsi należeli do niej również spauperyzowani rzemieślnicy oraz osoby dorywczo pracujące w fabrykach i warsztatach rzemieślniczych[15]. Do grupy tej trafiali także ludzie, którzy na skutek choroby, klęsk żywiołowych, wypadku przy pracy, sieroctwa, wdowieństwa tracili źródła utrzymania. Nie były to tylko osoby z najuboższych kręgów społecznych, ale czasami także zbiedniali przedstawiciele drobnej szlachty i spauperyzowanego ziemiaństwa, byli wojskowi, nauczyciele etc. Ubóstwo groziło wreszcie osobom uzależnionym od nałogów – zadłużonym hazardzistom i niezdolnym do pracy alkoholikom. Najniższą grupę w hierarchii miasta stanowili ludzie określani mianem marginesu społecznego – żebracy, włóczędzy, ubogie prostytutki, przestępcy i osoby współpracujące z przestępcami – złodzieje, włamywacze, paserzy, przemytnicy, członkowie band napadami terroryzujący ludność miast, miasteczek i wsi.

W wielkich miastach tworzyły się obszary i dzielnice zamieszkiwane przez najuboższe grupy ludności. Miejsca te opinia publiczna uznawała często za siedliska biedy, ale także występku. Było to częściowo uzasadnione, bowiem materialne ubóstwo, połączone z wykluczeniem z pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, brakiem wykształcenia prowadziło do przyjmowania postaw społecznie nieakceptowanych, nierzadko prowadzących do konfliktu z prawem. Publicyści przekonywali, że warunki życia w wielkim mieście rozbijają więzi międzypokoleniowe w rodzinie, wpływają na dezintegrację tradycyjnego systemu wartości przybyszów ze wsi zagubionych w anonimowej wielkomiejskiej cywilizacji[16]. Idealizując realia życia na wsi i międzyludzkie relacje wśród społeczności włościańskiej, deprecjonowano miejską kulturę, przypisując jej degenerujący wpływ na jednostkę i społeczeństwo[17]. Wzrost przestępczości i patologii społecznych przez krytyków nowoczesności uważany był za nieunikniony skutek procesów urbanizacji i uprzemysłowienia. Kryminogenność została uznana za cechę strukturalną, immanentną przestrzeni miejskiej jako wytworowi cywilizacji, utrwalając stereotyp miasta jako siedliska zła[18]. Na przełomie XIX i XX w. heterogeniczność społeczna i kulturowa miast Królestwa uległa dalszemu pogłębieniu z powodu narastających konfliktów na tle wyznaniowym, ekonomicznym i politycznym. Eskalacja przemocy i agresji w życiu społecznym była szczególnie widoczna w latach 1905–1907[19]. Wydarzenia rewolucyjne, strajki w zakładach pracy, narastające konflikty między Polakami a Żydami, antagonizmy między działaczami socjalistycznymi, endeckimi i chadeckimi przyczyniały się do barbaryzacji obyczajów, czego dramatycznym przejawem były krwawe zamieszki między zwolennikami różnych partii[20].

Mimo licznych trudności w życiu ludności w miastach i na wsiach okres postyczniowego półwiecza był czasem szczególnie intensywnych przemian społecznych i mentalnych. Miał zasadnicze znaczenie dla procesów modernizacyjnych, doprowadził do trwałych zmian struktur społecznych i norm obyczajowych. Przebieg tych przeobrażeń wyglądał inaczej niż w państwach zachodnioeuropejskich, co wynikało i z odmienności natury społeczno-ekonomicznej, i z polityki państwa. Trudności transformacji pogłębiało niewielkie zainteresowanie władz carskich sytuacją ludności oraz brak swobód politycznych i obywatelskich. Wielu światłych mieszkańców Królestwa, mając świadomość korzystnych aspektów przemian gospodarczych, społecznych i kulturalnych, widziało jednocześnie ogrom zaniedbań władz i zapóźnień cywilizacyjnych Kongresówki. W codziennym życiu różnych grup ludności w środowisku miejskim i wiejskim najpoważniejszym problemem były trudne warunki bytowe i ograniczony dostęp do dóbr społecznych, takich jak zabezpieczenia socjalne, opieka zdrowotna, oświata, nauka, kultura. Jakość życia w Królestwie była dużo niższa niż w krajach Europy Zachodniej, w większości kwestii egzystencjalnych różniła się na niekorzyść w stosunku do ziem zaboru pruskiego, a w wielu aspektach także w odniesieniu do Galicji.

[1] S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983, s. 737–740; J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988, s. 233.

[2] Bezpośrednio po uwłaszczeniu co trzecie gospodarstwo chłopskie dysponowało mniej niż 6 ha ziemi. 43% stanowiły gospodarstwa od 3 do 15 ha, 25% większe, ale nie o charakterze folwarcznym. Te różnice przekładały się na społeczną strukturę warstwy chłopskiej. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 1979, s. 538–540.

[3] Wielu ziemian wykazywało się inicjatywą i aktywnością ekonomiczną, decydowało się na wyspecjalizowaną produkcję, np. na uprawę buraków cukrowych, tytoniu i innych roślin przemysłowych lub hodowlę bydła i koni. D. Rzepniewska, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, [w:] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1995, s. 36.

[4] I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo..., s. 552.

[5] A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 98.

[6] Por. M. Zahorska, Spór o inteligencję w polskiej myśli społecznej do I wojny światowej, [w:] Inteligencja polska pod zaborami. Studia, t. I, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa 1978, s. 179–216.

[7] M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008, s. 131; B. Cywiński, Rodowody niepokornych, Warszawa 2010, s. 94.

[8] D. Kałwa, Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Dylematy środowisk kobiecych, Kraków 2001, s. 83; W. Jamrożek, Kobiety polskie w ruchu oświatowym Galicji na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Działalność kobiet polskich na polu oświaty i nauki, red. W. Jamrożek, D. Żołądź-Strzelczyk, Poznań 2003, s. 29.

[9] I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo…, s. 523–524.

[10] A. Bołdyrew, Dziecko w rodzinie robotniczej w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. Warunki życia i normy wychowania, „Wychowanie w Rodzinie” 2013, t. VII, s. 189.

[11] M. Nietyksza, Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914, Warszawa 1986, s. 368–369; J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s. 39–40.

[12] M. Nietyksza, Ludność, [w:] Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r., red. I. Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1973, s. 72; J. K. Janczak, Demograficzne konsekwencje industrializacji okręgu łódzkiego, [w:] Pamiętnik XIV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, red. S. Meller, Toruń b.r.w., s. 230–231.

[13] W. Mędrzecki, Młodzież wiejska na ziemiach Polski Centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji, Warszawa 2002, s. 78–80.

[14] A. Żarnowska, Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości: tradycyjne czy nowoczesne?, [w:] Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Toruń 1998, s. 17. Por. W. Puś, Miasto przemysłowe w XIX i XX wieku. Jego funkcje społeczne, [w:] Wielkie miasto. Czynniki integrujące i dezintegrujące, red. D. Bieńkowska, Łódź 1995, s. 58–64.

[15] Osoby, które nie miały stałego zatrudnienia szukały często dorywczych, niskopłatnych zajęć, takich jak prace wyładunkowe, dorywcze zajęcia budowlane, sezonowe prace transportowe, zbieranie kości, szmat i rozmaitych odpadów. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo..., s. 529–530.

[16] K. R. Krzywicki, Na widnokręgu, „Ogniwo” 1903, nr 5, s. 119.

[17] E. Kaczyńska, Człowiek przed sądem. Społeczne aspekty przestępczości w Królestwie Polskim (1815–1914), Warszawa 1994, s. 50. Zob. także J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

[18] Okres pozytywizmu przyniósł fascynację miastem, w programach społecznych podkreślano, że postęp cywilizacyjny dokona się dzięki kulturze mieszczańskiej; podobny punkt widzenia przyjęło wielu polskich ideologów tego okresu. Jednak już w latach 70.–80. XIX w. zaczęto zwracać uwagę na niekorzystne aspekty życia w mieście przemysłowym. Podkreślano negatywny wpływ życia miejskiego na relacje społeczne, funkcjonowanie rodziny, poziom kultury. E. Ihnatowicz, Miasto kryminalne?, [w:] Miasto – kultura – literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Gdańsk 1993, s. 122. Por. E. Kaczyńska, Złe dzielnice: marginalizacja a ruchliwość społeczna. Rozwój miast w XIX i XX wieku, [w:] Wspólnoty lokalne..., s. 267–296.

[19] Orgia mordu, „Prawda” 1906, nr 41, s. 493; Kronika. Bandytyzm, „Prawda” 1906, nr 44, s. 537; Wojna domowa, „Prawda” 1906, nr 32, s. 383–384; Krwawy dzień, „Prawda” 1906, nr 33, s. 397–398.

[20] Najbardziej dramatyczny przebieg miały walki bratobójcze w Łodzi. Konflikt między przeciwnikami politycznymi narastał od jesieni 1906 r.; od października do grudnia zginęło 120 osób. Ogółem w 1906–1907 r. zginęły 322 osoby, ponad 400 było rannych. A. Barszczewska-Krupa, P. Samuś, Życie polityczno-społeczne, [w:] Łódź. Dzieje miasta, t. I: do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa–Łódź 1988, s. 435–436.

Table of Contents

Wstęp

Rozdział I Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914

1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji i zmian pouwłaszczeniowych