Aneta Bołdyrew – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48

RECENZENT

Stefania Walasek

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusława Kwiatkowska

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z książki

W. Grabowski, Po kwarcie wódki, „Kłosy” 1877, t. XXXVII, nr 944

© Copyright by Aneta Bołdyrew, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07029.15.0.M

Ark. wyd. 27,0; ark. druk. 23,125

ISBN 978-83-7969-861-5

e-ISBN 978-83-7969-862-2

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wstęp

Rozdział I

Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914

1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji i zmian pouwłaszczeniowych

2. Warunki socjalno-bytowe

3. Zdrowotność mieszkańców i stan opieki medycznej

4. Dostęp do oświaty i nauki

Rozdział II

Ideowe podstawy zainteresowania problematyką patologii społecznych w XIX i na początku XX w.

1. Pozytywizm

2. Socjalizm i nacjonalizm

3. Społeczna nauka Kościoła

4. Od dobroczynności do polityki społeczne

5. Ruch higieniczny i eugenika

6. Nowe koncepcje pedagogiczne

Rozdział III

Opinia publiczna wobec przyczyn, przejawów oraz społecznych i wychowawczych konsekwencji alkoholizmu

1. Obyczajowe uwarunkowania pijaństwa

2. Alkoholizm – skala zjawiska i jego przyczyny

3. Zdrowotne i społeczne skutki alkoholizmu

4. Kongresy, wystawy, odczyty jako forma popularyzacji wiedzy o alkoholizmie

5. Działalność organizacji społecznych na rzecz propagowania trzeźwości

6. Spożywanie alkoholu przez dzieci i młodzież jako problem społeczno-wychowawczy

Rozdział IV

Prostytucja jako przedmiot dyskusji społecznej i działań opiekuńczo-wychowawczych

1. Problem prawnych regulacji prostytucji

2. Uwarunkowania i skutki prostytucji

3. Prostytucja nieletnich i przemoc seksualna wobec dzieci i młodzieży

4. Działalność organizacji społecznych na rzecz pomocy prostytutkom i kobietom zagrożonym prostytucją

5. Wychowanie seksualne jako środek zapobiegania prostytucji

Rozdział V

Opinie i poglądy dotyczące dzieciobójstwa i porzucania dzieci oraz formy zapobiegania tym patologiom

1. Dzieciobójstwo jako naruszenie ładu społecznego

2. Przyczyny dzieciobójstwa i porzucania dzieci

3. Formy zapobiegania dzieciobójstwu

4. Opieka nad porzuconymi dziećmi

5. Aborcja jako forma dzieciobójstwa

Rozdział VI

Postawy społeczne oraz obszary działań profilaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych wobec dzieci opuszczonych, zaniedbanych i zaburzonych przestępczo

1. Problem „dzieci ulicy” w dyskursie publicystycznym i aktywności organizacji społecznych

2. Działania opiekuńczo-wychowawcze wobec dzieci osamotnionych i najuboższych jako forma przeciwdziałania demoralizacji

3. Inicjatywy społeczne w zakresie działań profilaktyczno-wychowawczych na rzecz dzieci ubogich i zagrożonych dewiacjami społecznymi

4. Działalność resocjalizacyjna wobec dzieci i młodzieży

Zakończenie

Wykaz skrótów

Bibliografia

Od Redakcji

Wstęp

Głębokim przemianom społeczno-ekonomicznym i kulturowym w dziewiętnastowiecznej Europie, związanym z intensywną industrializacją i urbanizacją, towarzyszył wzrost niekorzystnych zjawisk: niedostosowania do nowych realiów, przestępczości i patologii społecznych. Podobne procesy zachodziły na ziemiach polskich, ze szczególnym natężeniem na obszarze Królestwa Polskiego przechodzącym dynamiczne przeobrażenia, determinowane w ostatnim trzydziestoleciu XIX w. i na początku XX w. przez pouwłaszczeniowe zmiany na wsi, przyspieszony wzrost uprzemysłowienia i demograficzny rozwój miast. Procesom tym towarzyszyły nasilające się patologie społeczne: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, żebractwo, bezdomność, przemoc i zaniedbania w zakresie opieki nad osobami starszymi, chorymi i dziećmi. Zjawiska te wywoływały niepokój obserwatorów życia społecznego w Królestwie. Był on tym większy, że wzrost skali patologii spotykał się z niewystarczającą reakcją władz. To właśnie niekorzystnie wyróżniało sytuację polskiego społeczeństwa. Kiedy w krajach zachodnioeuropejskich podejmowano działania w celu budowania instytucjonalnych form pomocy dla osób w trudnej sytuacji, w Królestwie Polskim po upadku powstania styczniowego społeczeństwo pozbawione było wsparcia ze strony aparatu urzędniczego i odpowiednich instytucji, co stanowiło formę represji władz carskich, kierujących się w kwestiach opieki społecznej i zdrowotnej zasadą leseferyzmu. Łączyło się to z zaniedbaniami w zakresie oświaty, niedostateczną liczbą szkół, dążeniem władz zaborczych do rusyfikacji wszystkich obszarów edukacji. W takich warunkach zasadniczą, a często wyłączną rolę w organizowaniu pomocy dla najuboższych i wykluczonych odgrywały działania socjalne i opiekuńczo-wychowawcze towarzystw społecznych. Aktywność społeczników w walce z ubóstwem i zjawiskami patologicznymi miała istotne znaczenie nie tylko dla budowania społecznego systemu opieki, oświaty i wychowania, ale także dla modernizacji życia publicznego.

Wiek XX nie spełnił nadziei na wyeliminowanie zjawisk patologii społecznej. Również na początku XXI w. jest to jeden z najtrudniejszych problemów, pozostający w obszarze zainteresowania naukowego socjologów, pedagogów, psychologów, prawników1. Przedmiotem poszukiwań naukowych pozostają także historyczne aspekty zjawisk dewiacyjnych, a zwłaszcza ich przejawy w życiu XIX-wiecznych społeczeństw. Bogaty w tym zakresie jest dorobek amerykańskich i zachodnioeuropejskich historyków. Wiele uwagi poświęca się problemom alkoholizmu i działaniom ze strony administracji państwowej oraz towarzystw społecznych na rzecz ograniczenia skali tej patologii2. Duże zainteresowanie wzbudza kwestia prostytucji – jej przyczyn i konsekwencji, stosunku państwa i społeczeństwa do płatnego seksu, rozwiązań prawnych, działań opiekuńczych i wychowawczych wobec „kobiet upadłych”3. Zjawiska dewiacyjne poruszane są także w opracowaniach dotyczących ubóstwa i jego społecznych, moralnych i zdrowotnych implikacji4. Historycy podejmują też kwestie przemocy; pionierskie opracowanie historii gwałtu, autorstwa Georgesa Vigarello, ukazuje złożone problemy uwikłania przemocy seksualnej w moralno-obyczajowe normy życia społecznego5. W obszarze dociekań historyków pozostają problemy przemocy w rodzinie, w tym przemocy wobec dzieci6. Interesującą pracę poświęconą dzieciobójstwu w Bretanii opublikowała Annick Tiller. Autorka poddała analizie relacje w wiejskiej społeczności, przemoc seksualną wobec kobiet i zbadała prawie 600 przypadków dzieciobójstwa7.

Problemy ubóstwa, wykluczenia i patologii społecznych są obecne także w polskiej historiografii. Zagadnieniami tymi zajmowało się wielu historyków społecznych, historyków oświaty i wychowania, a także historyków medycyny. Jednym z podejmowanych problemów była kwestia ideowych i społecznych uwarunkowań dobroczynności i filantropii, a także form wspierania ubogich. Literatura przedmiotu w tym zakresie jest dość bogata, a jakość opracowań bardzo wysoka. Przydatność tego rodzaju publikacji dla badań nad patologiami społecznymi wynika z faktu, iż w wielu pracach pisano o sytuacji osób nie tylko ubogich, ale także dotkniętych patologiami; podkreślano bezdomność, włóczęgostwo i bezrobocie tych, do których skierowana była pomoc filantropów8. Cenne informacje o praktycznych działaniach na rzecz dorosłych i dzieci z ubogich, zaniedbanych społecznie i wychowawczo środowisk znajdują się w opracowaniach dotyczących dobroczynności na określonym obszarze – jak praca Elżbiety Mazur o dobroczynności w Warszawie i monografia Andrzeja Tomaszewicza o dobroczynności w guberni kaliskiej9. Rzetelnych opracowań doczekały się największe towarzystwa dobroczynne w Królestwie Polskim; prace te wnoszą wiele istotnych wiadomości na temat form wspierania ubogich i prób przeciwdziałania patologiom, poprzez działalność socjalną i opiekuńczo-wychowawczą10. Wartościowe są teksty dotyczące historycznych aspektów opieki nad dziećmi nieślubnymi i osieroconymi11 oraz dziećmi zaniedbanymi, mającymi za sobą konflikt z prawem, wymagającymi działań resocjalizacyjnych12. Obszerną grupę stanowią opracowania odnoszące się do stereotypu miasta jako siedliska zła i degeneracji; był to w XIX-wiecznej europejskiej kulturze umysłowej motyw ogromnie popularny. Prace historyków omawiają postawy ówczesnych krytyków nowoczesności, uznających wzrost przestępczości i patologii społecznych za nieunikniony skutek urbanizacji i uprzemysłowienia13.

Niewiele jest natomiast opracowań historycznych sensu stricto dotyczących zjawisk patologii społecznej. Nie znaczy to, że nie pojawiają się one w ogóle w obszarze badania polskich specjalistów. Wysoką wartość naukową mają dwie monografie dotyczące prostytucji. Pierwsza z nich, autorstwa Jolanty Sikorskiej-Kuleszy, dotyczy prostytucji w Królestwie Polskim w XIX w. Autorka skoncentrowała się na skali nierządu, nadzorze policyjnym i medycznym nad nim, dokonała społeczno-demograficznej charakterystyki legalnej prostytucji oraz analizy dyskursu o prostytucji, głównie przez pryzmat wypowiedzi przedstawicielek ruchu kobiecego. Nie podjęła natomiast dokładniej problemów działalności opiekuńczej i wychowawczej wobec prostytutek14. Interesujące jest poświęcone prostytucji w Polsce w okresie międzywojennym opracowanie Piotra Gołdyna. Autor dokonał w nim szczegółowej analizy działalności opiekuńczo-wychowawczej wobec dziewcząt i kobiet zagrożonych prostytucją15. Stan wiedzy o patologiach w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. wzbogacają artykuły poświęcone alkoholizmowi, autorstwa Włodzimierza Bernera i Izabeli Krasińskiej16. Dotyczą one przede wszystkim form walki z alkoholizmem ze strony władz administracyjnych, a także wybranych aspektów działalności towarzystw społecznych, głoszących hasła alkoholowej wstrzemięźliwości17. Cenne są opracowania dotyczące środowisk walczących o odrodzenie moralne społeczeństwa poprzez działalność oświatowo-wychowawczą. Są to teksty Katarzyny Dormus o koedukacji i programie wychowawczym lansowanym na łamach czasopisma „Ster”18 oraz monografia Jerzego Franke poświęcona postaci Augustyna Wróblewskiego, orędownika walki z prostytucją i alkoholizmem, założyciela czasopisma „Czystość”19. Większość problemów związanych ze zjawiskami patologii społecznych wymaga dalszych studiów. Uzasadnia to podjęcie tego zagadnienia w niniejszej monografii.

W pracy wykorzystywane są pojęcia, które należy wyjaśnić. Przede wszystkim dotyczy to terminu „patologie społeczne”. Obecnie pojęcie to przez niektórych specjalistów uznawane jest za niewłaściwe, jako rezultat przyjęcia kategorii wartościującej, a nie opisowej w wyjaśnianiu nieakceptowanych społecznie zachowań. Jednak wielu specjalistów nadal używa tego określenia, które w polskiej nomenklaturze naukowej pojawiało się systematycznie od początku lat 80. XIX w. Utożsamiano je z „chorobami społecznymi”, co wynikało z pozytywistycznego traktowania społeczeństwa holistycznie, jako organizmu. W niniejszej pracy wiele miejsca poświęca się działaniom opiekuńczo-wychowawczym wobec osób zagrożonych oraz dotkniętych patologiami. Prowadziły je organizacje społeczne. Ich przedsięwzięcia odwoływały się do idei filantropii i dobroczynności. Warto przypomnieć, że pierwszemu pojęciu historycy i socjologowie przypisują działalność na rzecz ubogich i wykluczonych inspirowaną hasłami humanitaryzmu, rozumianego w duchu oświeceniowym, odwołującymi się do kultury świeckiej. Pojęcie dobroczynności określane jest jako organizowanie opieki nad potrzebującymi wynikające z pobudek religijnych. Pokrewnymi mu terminami są określenia „miłosierdzie”, „charytatywność”. W pracy używa się także pojęcia „dzieci ulicy” stosowanego w publicystyce Królestwa od lat. 70 XIX w. Określano nim małoletnich włóczęgów, żebraków, a przede wszystkim dzieci z najuboższych rodzin, głównie w środowiskach wielkomiejskich, które formalnie wychowując się w rodzinnym domu, większość czasu spędzały poza nim, na ulicach, podwórkach, w gronie rówieśników.

Ramy chronologiczne pracy zamykają się datami 1864–1914. Cezura początkowa wiąże się z klęską powstania styczniowego, represjami władz zaborczych, zakończeniem epoki wielkich powstań narodowych, próbą wyznaczenia nowych dróg i celów dla społeczeństwa pod zaborem rosyjskim. Rok 1864 rozpoczął postyczniowe półwiecze – szczególnie istotną epokę w dziejach Królestwa Polskiego, okres intensywnych przeobrażeń struktury społeczno-ekonomicznej, ważny etap budowania nowoczesnego polskiego społeczeństwa. W nowych realiach życia społecznego priorytetowym celem działań była modernizacja stosunków społecznych, podniesienie poziomu gospodarczego, kulturalnego i etycznego, upowszechnienie oświaty. Wymiernym efektem tego procesu miało być ograniczenie skali ubóstwa i jego implikacji. Cezura końcowa jest związana z wybuchem I wojny; realia tego okresu nie były przedmiotem analizy w niniejszej pracy. Warunki wojenne mocno zmieniły sytuację ludności, dlatego okres ten wymaga odrębnych studiów.

Przedmiotem badań są wybrane patologie społeczne oraz stosunek społeczeństwa Królestwa Polskiego do tych zjawisk przejawiający się w dyskursie naukowym i publicystycznym, a także w praktycznych działaniach na rzecz osób dotkniętych lub zagrożonych zjawiskami dewiacyjnymi.

Zasadniczym celem pracy jest omówienie przyczyn i skali najpoważniejszych patologii społecznych oraz zanalizowanie opinii i poglądów społeczeństwa Królestwa Polskiego na temat ich uwarunkowań, przejawów i konsekwencji. Istotnym zadaniem badawczym jest zrekonstruowanie inicjatyw społecznych o charakterze profilaktycznym, edukacyjnym i opiekuńczo-wychowawczym na rzecz osób najuboższych, opuszczonych, zaniedbanych, wykazujących zachowania patologiczne.

Rozległość i wielowątkowość problemu, niezbadanego dotąd w przyjętej w niniejszej pracy perspektywie, sprawiły, że konieczne było przyjęcie ograniczeń w realizacji zamierzenia badawczego. Po pierwsze, przedmiotem analizy uczyniono te patologie społeczne, które w badanym okresie i współcześnie są uważane za szczególnie groźne, naruszające normy moralne, stanowiące zagrożenie dla ładu społecznego. Należą do nich: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, porzucanie dzieci, aborcja, krzywdzenie i zaniedbywanie dzieci prowadzące do powstania grupy „dzieci ulicy” oraz demoralizacji i przestępczości nieletnich. Obszerność materiału źródłowego zarówno w kontekście liczby źródeł archiwalnych, jak i drukowanych sprawia, że problemy innych patologii społecznych – w tym żebractwa, bezdomności, bezrobocia, przemocy i marginalizacji osób starszych, niepełnosprawnych, chorych psychicznie zasługuje na odrębne opracowanie monograficzne20.

Trzeba także podkreślić, że celem pracy nie było szczegółowe omówienie inicjatyw na rzecz osób dotkniętych patologiami, ale przedstawienie najważniejszych placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz społecznych akcji pomocowych. Nie odnotowano natomiast wszystkich lokalnych i efemerycznych instytucji. Skoncentrowano się na działalności polskich organizacji społecznych, w miarę możliwości, dla porównania, podawano także informacje o inicjatywach środowiska żydowskiego. Nie przedstawiano wiadomości o akcjach władz zaborczych, nie zyskiwały one bowiem poparcia społecznego, oraz o towarzystwach dobroczynnych i zakładach opiekuńczych obcej proweniencji. Tylko w symbolicznym zakresie przedstawiono problem przestępczości oraz przemocy w środowisku rodzinnym21.

Realizacja celów pracy wiązała się z poszukiwaniem odpowiedzi na szereg pytań. W toku postępowania badawczego sformułowano następujące główne problemy badawcze:

W jakim stopniu warunki codziennej egzystencji społeczeństwa Królestwa Polskiego w postyczniowym półwieczu wpływały na występowanie ubóstwa i patologii społecznych?

Jakie były ideowe przesłanki podejmowania przez uczonych, publicystów i działaczy społecznych problemów dewiacji społecznych? W jaki sposób determinowały one oceny etiologii niekorzystnych zjawisk i zagrożeń społecznych? Czy wpływały na wyznaczanie sposobów działań mających na celu ograniczenie ich skali?

Które zjawiska uważano za szczególnie groźne dla porządku społecznego? Które były najczęściej przedmiotem zainteresowania działaczy społecznych i oświatowych? Czy w obrębie omawianych patologii społecznych istniały problemy tabuizowane?

Jakie czynniki, zdaniem intelektualistów, publicystów i opinii publicznej, wywoływały zachowania społecznie niepożądane? Które z tych czynników i uwarunkowań uważano za najważniejsze w eskalacji zjawisk patologicznych?

Jakie działania profilaktyczne, opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne podejmowano wobec osób zagrożonych lub dotkniętych patologiami społecznymi? Które środowiska objęte były w szczególnym stopniu formami wsparcia i opieki? Jak opinia publiczna oceniała wartość i skuteczność tych inicjatyw?

Czy koncepcje teoretyczne i model społecznej działalności opiekuńczo-wychowawczej w Królestwie Polskim były wytworem samodzielnej, oryginalnej polskiej myśli czy też przeniesieniem na rodzimy grunt wzorców zachodnich?

Praca została przygotowana w oparciu o źródła archiwalne i drukowane. Spośród archiwaliów wykorzystano przede wszystkim dokumenty administracji państwowej, w tym materiały z Kancelarii Generał-Gubernatora Warszawskiego (w zasobach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie), Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego (Archiwum Państwowe w Łodzi), Warszawskiego Gubernialnego Urzędu do Spraw Stowarzyszeń (Archiwum Państwowe m. st. Warszawy). Szeroko zakrojoną kwerendę przeprowadzono w Archiwum Naukowym Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego. W zasobach tego archiwum zgromadzono zapisy wywiadów przeprowadzonych w latach 60.–80. XX w. z mieszkańcami Łodzi, we wspomnieniach których wiele uwagi poświęcono realiom życia społecznego miasta na początku XX w. Materiały te nie były dotychczas wykorzystywane w badaniach historyczno-pedagogicznych, tymczasem zawierają wiele interesujących informacji, także na temat problemów patologii społecznych.

W grupie wykorzystanych źródeł drukowanych bardzo ważną kategorię stanowi prasa. Kwerendą objęto różne gałęzie czasopiśmiennictwa, uznając tę kategorię źródeł za szczególnie istotną22. Rola prasy w ostatnich dekadach XIX i na początku XX w. w Królestwie Polskim była szczególna23. Gazety i czasopisma były forum wymiany poglądów i ocen, recenzowania poczynań towarzystw dobroczynnych i organizacji samopomocowych, narzędziem społecznej kontroli. Odgrywały istotną rolę w kształtowaniu postaw światopoglądowych Polaków, stając się często zarazem organizatorem ruchu na rzecz propagowania nowych idei. W wielu czasopismach społeczno-kulturalnych i fachowych, wychodzących w Królestwie, zamieszczano sprawozdania z działalności dobroczynnej i oświatowej, podawano szczegółowe informacje na temat budżetu, założeń organizacyjnych, warunków lokalowych i bytowych placówek opiekuńczo-wychowawczych, rzadziej pisano o metodach i formach pracy. Drobiazgowa sprawozdawczość wynikała z faktu, iż działalność towarzystw społecznych i prowadzonych przezeń placówek była finansowana przez społeczeństwo. W wielu wypadkach informacje w prasie są równie dokładne (a czasami nawet dokładniejsze, bo opatrzone komentarzami) jak te same sprawozdania, pomieszczone w archiwach stowarzyszeń24. W sumie skorzystano z 72 czasopism i gazet25. Analizie poddano ponad 900 artykułów, sprawozdań, doniesień prasowych26.

Kwerendą objęto prasę różnych środowisk i grup społecznych – czasopiśmiennictwo fachowe, organy prasowe konserwatystów, radykałów, pozytywistów, socjalistów, działaczek ruchu kobiecego, abstynentów, sięgnięto też po periodyki wyznaniowe. Bogatym źródłem informacji było czasopiśmiennictwo fachowe27. Spośród periodyków pedagogicznych analizie poddano „Przegląd Pedagogiczny” i „Nowe Tory”. Wykorzystano czasopisma medyczne i higieniczne28, w tym „Medycynę”, „Czasopismo Lekarskie”, a przede wszystkim „Zdrowie” – czasopismo, w którym problemom implikacji ubóstwa, kwestiom patologii społecznych i działań oświatowo-opiekuńczym poświęcono szczególnie wiele uwagi. Cennym źródłem były periodyki środowiska prawniczego – „Przegląd Sądowy” i „Gazeta Sądowa Warszawska”, a także organ prasowy środowiska ekonomistów – „Ekonomista”.

Spośród czasopism społeczno-kulturalnych korzystano z „Prawdy”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Przeglądu Tygodniowego”, „Niwy”, „Kłosów”, „Złotego Rogu”, a także znanej z konserwatyzmu i antysemityzmu „Roli”. Szczególnie cennym periodykiem była „Kronika Rodzinna”, na łamach której w dziale Silva Rerum, obok tekstów teoretycznych, regularnie podawano informacje o placówkach opiekuńczo-wychowawczych dla ubogich dorosłych i dzieci, zarówno warszawskich, jak i prowincjonalnych29. Bardzo wiele informacji o problemach ubogich i wykluczonych zamieszczano na łamach tygodników redagowanych przez postępową inteligencję – „Głosu” i „Ogniwa”. Wykorzystano periodyki, stawiające sobie jednoznacznie za cel walkę z patologiami – „Przyszłość” i „Czystość”. Analizą objęto pisma adresowane do kobiet – „Bluszcz”, „Tygodnik Mód i Powieści”, „Ster”. Spośród czasopism społeczno-naukowych skorzystano z „Ateneum” i „Biblioteki Warszawskiej”. Wiele cennych informacji znaleziono w periodykach wyznaniowych – „Zwiastunie Ewangelicznym” i „Przeglądzie Katolickim”. Z gazet codziennych sięgnięto m.in. po „Kurier Warszawski”, „Dziennik Łódzki”, „Rozwój”, „Gazetę Radomską”, „Echa Płockie i Łomżyńskie”, „Goniec Częstochowski” oraz tygodnik piotrkowski „Tydzień”. Sięgnięto również do czasopism wydawanych na terenie zaboru pruskiego i austriackiego. Często publikowały one doniesienia na temat sytuacji w Królestwie i zamieszczały teksty autorstwa publicystów z Kongresówki. Dlatego wykorzystano m.in. czasopisma „Muzeum”, „Miesięcznik dla Popierania Ruchu Wstrzemięźliwości”, „Walka z Alkoholizmem”.

Wartościową kategorią źródeł była publicystyka społeczna, w tym teksty Elizy Orzeszkowej, Marii Konopnickiej, Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego, Janusza Korczaka30, a zwłaszcza „Kroniki” Bolesława Prusa, zamieszczane w latach 1874–1911 m.in. na łamach „Gazety Polskiej”, „Niwy”, „Kuriera Warszawskiego”, „Ateneum”, „Nowin”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kraju”, „Kuriera Codziennego”31.

Cennym źródłem wiedzy były kalendarze, w tym warszawski „Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny”, łódzki „Czas. Kalendarz na rok...”, „Rocznik Łódzki Gebethnera i Wolffa. Kalendarz Encyklopedyczno-Praktyczny”, „Kalendarz Ziemi Radomskiej”, „Kalendarz Informacyjny Płocki”. Skorzystano z wydawanych periodycznie „Roczników Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności” oraz „Rocznika Towarzystwa Osad Rolnych”. Wykorzystano także dokumenty władz zaborczych o charakterze sprawozdawczym – „Obzory” oraz „Pamiatnyje Kniżki” poszczególnych guberni. W sumie skorzystano z 17 „Obzorów” (gubernialnych i miasta Warszawy) i 5 „Kniżek”. Analizie poddano także materiały statystyczne umożliwiające przeprowadzenie badań kwantytatywnych, w tym m.in. „Roczniki Statystyczne” oraz dane statystyczne zamieszczone we wspomnianych periodykach oraz pismach urzędowych i kancelaryjnych.

Pewien niedosyt budzi kwerenda przeprowadzona w obrębie drukowanych materiałów pamiętnikarskich i epistolograficznych. Problem zachowań i zjawisk patologicznych nie był często poruszany w memuarystyce, nie pisano o własnych doświadczeniach w tym zakresie, rzadko przedstawiano opinie na temat innych osób i miejsc, dotkniętych piętnem dewiacji. Brakuje zatem tak bogatych materiałów, jakie powstawały na przykład na terenie Francji32. Z pamiętników, dzienników i listów z terenu Królestwa interesującym źródłem są listy Kazimierza Kelles-Krauza, dzienniki Stefana Żeromskiego, wspomnienia Ludwika Krzywickiego33, a także pamiętniki robotników i chłopów34. Osobną grupę źródeł stanowi bogaty zbiór monografii z przełomu XIX i XX w., dotyczących ubóstwa i patologii społecznych, koncepcji działań opiekuńczych i wychowawczych oraz działalności dobroczynnej. Skorzystano tutaj z prac uczonych, działaczy społecznych i pedagogów. Jedną z najważniejszych była praca zbiorowa pt. Niedole dziecięce35. Mając świadomość konieczności zachowania ostrożności w korzystaniu z literatury pięknej w badaniach historycznych36, w niniejszej pracy – choć w wąskim, symbolicznym zakresie – wykorzystano tę kategorię źródeł. Mimetyczna konwencja tekstów pozytywistów i naturalistycznych utworów literackich pozwalała na wierne przedstawienie realiów życia ludzi, stając się cennym źródłem również do badań nad przeszłością.

Wstępny rekonesans badawczy wskazywał, iż w politycznych realiach Królestwa w latach 1864–1914, kiedy niemożliwe było wprowadzenie zmian systemowych czy prawnych, przedsięwzięcia społeczników w walce z patologiami koncentrowały się na działaniach opiekuńczych i edukacyjnych mających pełnić rolę profilaktyczną, wychowawczą, resocjalizacyjną, wspierającą. Dlatego przyjęto, że wiodącą perspektywą metodologiczną będzie tzw. społeczna koncepcja historii wychowania37. Określa ona sposób prowadzenia badań historyczno-pedagogicznych38. Podejmowana tematyka wpisuje się w założenia owej strategii badawczej, eksponującej znaczenie rozpatrywania związków między przebiegiem procesów wychowania a warunkami życia społecznego w określonej rzeczywistości historycznej. Według tej koncepcji, będącej istotnym elementem współczesnej humanistyki, wychowanie jest faktem i zjawiskiem społecznym, czynnikiem zarazem kolektywnej, jak i indywidualnej egzystencji człowieka. Implikacją tego założenia jest analiza dziejów wychowania jako kategorii społecznej i badanie ich łącznie ze zjawiskami życia zbiorowego ludzi, uwarunkowaniami kulturowymi i cywilizacyjnymi. Sam wybór tematu pracy wpisuje się w postulaty zwolenników społecznej koncepcji historii wychowania zachęcających do rozszerzenia obszarów penetracji naukowych, włączenia zagadnień dotychczas nieporuszanych albo marginalizowanych, uwzględniania różnych paradygmatów badawczych. Metodologię badań historyczno-pedagogicznych starano się połączyć z metodami badań idei, myśli i praktyk pedagogicznych39. Złożoność podejmowanego zagadnienia spowodowała, że zasadne było sięgnięcie do ustaleń specjalistów z pokrewnych dyscyplin naukowych – pedagogów, historyków społecznych, historyków prawa i medycyny, literaturoznawców. Wzbogaciło to pracę, będącą monografią o charakterze historyczno-pedagogicznym, o interdyscyplinarną refleksję nad badanymi zjawiskami.

Zebrany materiał badawczy przedstawiono w układzie problemowym w sześciu rozdziałach. Dwa początkowe mają charakter wprowadzający. Pierwszy omawia warunki życia ludności Królestwa Polskiego w realiach intensywnych przeobrażeń społeczno-gospodarczych, ze szczególnym uwzględnieniem położenia ubogich grup, narażanych na wykluczenie i brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Zwrócono uwagę na stan bezpieczeństwa socjalnego, poziom zdrowotności ubogich, dostęp do oświaty i kultury.

W rozdziale drugim scharakteryzowano pokrótce idee i doktryny, które wpływały na postawy intelektualistów i działaczy społecznych wobec ubóstwa i patologii społecznych, były źródłem konceptualizacji pojęć i programów. Uwzględniono wybrane, najbardziej popularne idee i doktryny, uznawane w drugiej połowie XIX i na początku XX w. za społecznie użyteczne i mające największy wpływ na stosunek społeczeństw w Europie i na ziemiach polskich do problemów życia społecznego i jego zjawisk patologicznych. Omówiono zatem pozytywizm, socjalizm, społeczną naukę Kościoła, ruch higieniczny i eugenikę, teoretyczne podstawy i praktyczne implikacje dobroczynności, filantropii i pomocy społecznej oraz nowe koncepcje pedagogiczne.

Rozdział trzeci dotyczy alkoholizmu jako przejawu i przyczyny patologizacji życia społecznego, uwarunkowań, skali i skutków nałogowego pijaństwa. Opisano w nim także formy upowszechniania wiedzy na temat szkodliwości alkoholu, działalność towarzystw propagujących trzeźwość, społeczne i wychowawcze aspekty spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież oraz metody propagowania abstynencji wśród młodego pokolenia.

Kolejny rozdział został poświęcony prostytucji. Przedstawiono w nim obszary dyskusji intelektualistów i publicystów na temat jej etiologii, konsekwencji i możliwości działań zapobiegawczych. Opisano problem przemocy seksualnej wobec dzieci jako jednej z przyczyn prostytucji nieletnich. Wiele uwagi poświęcono wychowaniu seksualnemu, uważanemu przez pedagogów, lekarzy, społeczników i działaczki ruchu kobiecego za najważniejszy środek zapobiegania prostytucji.

Rozdział piąty dotyczy dzieciobójstwa jako implikacji ubóstwa, deprecjonowania nieślubnych matek i ich dzieci, niskiego stanu oświaty i poziomu moralności. Omówiono w nim także próby zapobiegania dzieciobójstwu i porzuceniom dzieci poprzez otoczenie opieką kobiet w czasie porodu oraz formy opieki nad porzuconymi dziećmi.

W ostatnim rozdziale zreferowano kwestię stosunku społeczeństwa do dzieci z najuboższych, zagrożonych demoralizacją środowisk, nazywanych „dziećmi ulicy”. Scharakteryzowano obszary działań profilaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych wobec pozbawionych właściwej opieki rodzicielskiej dzieci i młodzieży. Opisano liczne inicjatywy społeczne w tym zakresie, w tym działalność przytułków, ochronek, sal zajęciowych, ogrodów, kolonii letnich oraz placówek resocjalizacyjnych.

W czasie przygotowywania niniejszej pracy uczestniczyłam w konferencjach i spotkaniach naukowych, podczas których prezentowałam analizowane przeze mnie kwestie, związane z tematyką problemów i zagrożeń społecznych w Królestwie Polskim w postyczniowym półwieczu. Pragnę serdecznie podziękować wszystkim, których wyrażane przy tych okazjach uwagi i sugestie pomogły w napisaniu niniejszej monografii. Wyrazy głębokiej wdzięczności kieruję do Pana Profesora Grzegorza Michalskiego za wnikliwą lekturę przygotowywanej przeze mnie pracy, życzliwą krytykę, rady i wskazówki. Serdecznie dziękuję recenzentowi, Pani Profesor Stefanii Walasek, za Jej życzliwość i cenne uwagi. W szczególny sposób za pomoc, wsparcie i cierpliwość dziękuję mojemu mężowi oraz córkom.

1 Zob. m.in. A. Podgórecki, Zagadnienia patologii społecznej, Warszawa 1976; A. Gaberle, Patologia społeczna, Warszawa 1993; Zagadnienia marginalizacji i patologizacji życia społecznego, red. F. Kozaczuk, Rzeszów 2005; B. Hołyst, Socjologia kryminalistyczna, t. I–II, Warszawa 2007; Patologie społeczne, red. M. Jędrzejko, Pułtusk 2006; I. Pospiszyl, Patologie społeczne, Warszawa 2009; K. Pierzchała, C. Cekiera, Człowiek a patologie społeczne, Toruń 2009; L. Albański, Wybrane zagadnienia z patologii społecznej, Jelenia Góra 2010; Oblicza patologii społecznych, red. S. Bębas, Radom 2011.

2 B. Harrison, Drink and the Victorians: The Temperance Question in England, 1815–1872, London 1971; D. W. Gutzke, Protecting the Pub: Brewers and Publicans against Temperance, Woodbridge, Suffolk 1989; I. Tyrell, Woman’s World/Woman’s Empire: The Woman’s Christian Temperance Union in International Perspective, 1880–1930, Chapel Hill 1991; W. Haine, The World of the Paris Café: Sociability among the French Working Class 1789–1914, Baltimore 1996; Ph. Baker, The Book of Absinthe: A Cultural History, New York 2001; J. Adams, Hideous Absinthe: A History of the Devil in a Bottle, Madison 2004.

3 A. Corbin, Women for Hire: Prostitution and Sexuality in France after 1850, Cambridge 1990; L. Mahood, The Magdalenes: Prostitution in the Nineteenth Century, London 1990; L. Bernstein, Sonia’s Daughters: Prostitutes and Their Regulation in Imperial Russia, Berkeley 1995; P. Bartley, Prostitution: Prevention and Reform in England, 1860–1914, London 2000; Ph. Levine, Prostitution, Race and Politics: Policing Venereal Disease in the British Empire, New York–London 2003.

4 G.V. Rimlinger, Welfare Policy and Industrialization in Europe, North America, and Russia, New York 1971; K. Williams, From Pauperism to Poverty, London 1981; S. Woolf, The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, London 1986; A. Digby, The Poor Law in Nineteenth-Century England and Wales, London 1982; The Uses of Charity: The Poor on Relief in the Nineteenth-Century Metropolis, ed. P. Mandler, Philadelphia 1990; P. Baldwin, The Politics of Social Solidarity: Class Bases of the European Welfare State 1875–1975, Cambridge 1990; F. Diver, Power and Pauperism: The Workhouse System 1834–1884, Cambridge 1993; O. P. Grell, A. Cunningham, R. Jütte, Health Care and Poor Relief in Eighteenth and Nineteenth Century Northern Europe, Aldershot 2002.

5 G. Vigarello, Historia gwałtu od XVI do XX wieku, Warszawa 2010.

6 G. K. Behlmer, Child Abuse and Moral Reform in England 1870–1908, Stanford 1982; G. Benziman, Narratives of Child Neglect in Romantic and Victorian Culture, New York 2012.

7 A. Tiller, Des criminelles au village. Femmes infanticides en Bretagne (1825–1865), Rennes 2001. Zob. także N. Goc, Women, Infanticide and the Press 1822–1922. New Narratives in England and Australia, Farnham 2013.

8 B. Geremek, Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia, Warszawa 1989; Nędza i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyłła, Warszawa 1992; M. Pękowska, Opieka społeczna w Królestwie Polskim do 1870 roku w świetle przepisów prawnych, „Kieleckie Studia Pedagogiczne” 1994, t. IX; J. Radwan-Pragłowski, K. Frysztacki, Społeczne dzieje pomocy człowiekowi: od filantropii greckiej do pracy socjalnej, Katowice 1998; Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowych w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1999; E. Leś, Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001; C. Kępski, Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2002; A. Chlebowska, Między miłosierdziem a obowiązkiem. Publiczna opieka nad ubogimi na Pomorzu w latach 1815–1872 na przykładzie rejencji szczecińskiej i koszalińskiej, Szczecin 2002; M. Piotrowska-Marchewa, Nędzarze i filantropi. Problem ubóstwa w polskiej opinii publicznej w latach 1815–1863, Toruń 2004; J. Królikowska, Socjologia dobroczynności. Zarys problematyki biedy i pomocy na tle doświadczeń angielskich, Warszawa 2004; H. Markiewiczowa, Rozwój społecznej działalności opiekuńczej na ziemiach polskich, „Seminare” 2010, t. XXVIII; Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, t. I, red. M. Przeniosło, Kielce 2008; t. II, red. M. i M. Przeniosło, Kielce 2010; Bieda w Polsce, red. G. Miernik, Kielce 2012.

9 E. Mazur, Dobroczynność w Warszawie XIX wieku, Warszawa 1999; A. Tomaszewicz, Dobroczynność w guberni kaliskiej 1864–1914, Łódź 2010.

10 H. Markiewiczowa, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności 1814–1914, Warszawa 2002; eadem, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Wileńskiego Towarzystwa Dobroczynności 1807–1830, Warszawa 2010; C. Kępski, Lubelskie Towarzystwo Dobroczynne (1815–1952), Lublin 2011; J. Sosnowska, Działalność socjalna i opiekuńczo-wychowawcza Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności (1885–1940), Łódź 2011.

11 D. Żołądź-Strzelczyk, Dzieci nieślubne w dawnej Polsce, [w:] W dialogu z przeszłością. Księga poświęcona Profesorowi Janowi Hellwigowi, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Poznań 2002, s. 129–146; W. Jamrożek, Opieka nad dzieckiem w opinii i poczynaniach galicyjskiej socjalnej demokracji, [w:] Dziecko w rodzinie i społeczeństwie. Dzieje nowożytne, t. II, red. K. Jakubiak, W. Jamrożek, Bydgoszcz 2002, s. 239–248; A. Haratyk, Żeńskie zakony opiekujące się dziećmi osieroconymi i zaniedbanymi w Galicji doby autonomicznej, [w:] Rola i miejsce kobiet w edukacji i kulturze polskiej, t. I, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Poznań 1998, s. 126–131; eadem, Rozwój opieki nad dziećmi i młodzieżą w Galicji doby autonomicznej, Wrocław 2002; eadem, Udział społeczeństwa galicyjskiego w opiece nad dziećmi ubogimi i osieroconymi (1867–1914), Kraków 2007; C. Kępski, Dziecko sieroce i opieka nad nim w Polsce w okresie międzywojennym, Lublin 1991. Zob. także Opieka i wychowanie – tradycja i problemy współczesne, red. D. Apanel, Kraków 2009.

12 H. Szymańska, Z problemów przestępczości nieletnich w drugiej połowie XIX wieku, „Przegląd Penitencjarny” 1964, z. 2; E. J. Dukaczewski, Szkoły i zakłady specjalne dla dzieci trudnych w XIX i na początku XX wieku, [w:] Dzieje szkolnictwa i pedagogiki specjalnej, red. S. Mauersberg, Warszawa 1990; G. Michalski, Troska o wychowanie dziecka w działalności Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, [w:] Dziecko w rodzinie..., s. 201–211; M. Kalinowski, J. Pełka, Zarys dziejów resocjalizacji nieletnich, Warszawa 2003; D. Raś, Rodziny ubogie i przestępczość od XVI do XX wieku. Warunki życia, badania psychologiczno-społeczne, dobroczynność i wychowanie młodzieży, Kraków 2011.

13 E. Ihnatowicz, Miasto kryminalne?, [w:] Miasto – kultura – literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Gdańsk 1993; B. Kopczyńska-Jaworska, Miasto i miejskość w systemie wartości Polaków, [w:] Miasto i kultura doby przemysłowej, t. III: Wartości, red. H. Imbs, Wrocław 1993; E. Kaczyńska, Złe dzielnice: marginalizacja a ruchliwość społeczna. Rozwój miast w XIX i XX wieku, [w:] Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Toruń 1998; M. Karpińska, Złodzieje, agenci, policyjni strażnicy... Przestępstwa pospolite w Warszawie 1815–1830, Warszawa 1999; J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

14 J. Sikorska-Kulesza, Zło tolerowane. Prostytucja w Królestwie Polskim w XIX wieku, b.m.w. 2004.

15 P. Gołdyn, Pogarda dla zawodu, litość dla człowieka. Społeczno-edukacyjne formy działalności wobec kobiet zagrożonych prostytucją w Polsce (1918–1939), Kalisz 2013.

16 W. Berner, Alkoholizm w Łodzi na przełomie XIX i XX w. (do 1914 r.) jako problem społeczno-zdrowotny, „Rocznik Łódzki” 1996, t. XLIII; I. Krasińska, Kuratoria opieki nad trzeźwością ludową w latach 1898–1914 i ich wpływ na życie kulturalno-oświatowe mieszkańców miast i miasteczek guberni radomskiej, „Almanach Historyczny” 1999, t. I; eadem, Towarzystwa trzeźwości w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w., „Medycyna Nowożytna” 2004, t. XI, z. 1; eadem, Kongresy antyalkoholowe w Galicji, „Studia Historyczne” 2009, z. 2.

17 O problemach walki z pijaństwem na ziemiach polskich zob. również T. Podgórska, Stowarzyszenie Patriotyczno-Religijne Eleusis w latach 1902–1914, Lublin 1999; J. Kracik, W Galicji trzeźwiejącej, krwawej, pobożnej, Kraków 2008.

18 K. Dormus, Warszawski „Ster” (1907–1914) i jego program wychowawczy, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2000, t. XL; eadem, Koedukacja – teoria i praktyka na ziemiach polskich na początku XX wieku, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2004, t. XLIII.

19 J. Franke, „Czystość” (1905–1909) Augustyna Wróblewskiego albo iluzja etycznej krucjaty, Warszawa 2013.

20 Podobnie osobnego opracowania wymaga problem stosunku przedstawicieli poszczególnych środowisk społecznych i zawodowych wobec ubóstwa i patologii społecznych. Wstępna kwerenda wskazuje, że w dyskusji o tych kwestiach oraz działaniach praktycznych o charakterze socjalnym, opiekuńczo-wychowawczym i edukacyjnym na rzecz najuboższych, marginalizowanych i dotkniętych dewiacjami do najbardziej aktywnych należały działaczki ruchu kobiecego, duchowni, przedstawiciele inteligencji – pedagodzy i działacze oświatowi, pisarze i publicyści, lekarze, prawnicy, ekonomiści.

21 Zupełnie pominięto problem hazardu i korupcji. Por. A. Chwalba, Imperium korupcji w Rosji i w Królestwie Polskim 1861–1917, Kraków 1995.

22 O znaczeniu prasy w badaniach historyczno-pedagogicznych zob. szerzej I. Michalska, Wybrane problemy metodologiczne wykorzystywania prasy jako źródła w badaniach historii wychowania, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 127–144; A. Kicowska, Prasa jako źródło w badaniach historyczno-edukacyjnych (wybrane problemy), [w:] Konteksty i metody w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. T. Jałmużna, I. Michalska, G. Michalski, Kraków 2004, s. 193–199.

23 J. Myśliński, Uwagi o prasie polskiej przełomu XIX i XX w. jako źródle historycznym, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1974, z. 1, s. 5–26; Z. Kmiecik et alii, Prasa polska w latach 1864–1918, Warszawa 1976; Z. Kmiecik, Prasa warszawska w okresie pozytywizmu (1864–1885), Warszawa 1971; idem, Prasa warszawska w latach 1886–1904, Wrocław 1989.

24 Na temat źródeł i metod w badaniach nad stowarzyszeniami zob. G. Michalski, Zakresy poszukiwań źródłowych w badaniach historyczno-pedagogicznych stowarzyszeń, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 145–161.

25 W bibliografii zamieszczono tytuły czasopism i gazet poddanych systematycznej kwerendzie, przy czym zazwyczaj objęto nią całość lub większość poszczególnych tytułów prasowych, wydawanych w badanym okresie. Jednakże w zapisie bibliograficznym uwzględniono jedynie te roczniki, w których zamieszczone były teksty szczególnie wartościowe dla podejmowanej problematyki. Trzeba jednocześnie pamiętać, iż tematyka ubóstwa i przejawów patologii społecznych była stale obecna w wymienionych czasopismach i gazetach.

26 Pełne referencje bibliograficzne artykułów, sprawozdań, recenzji oraz skrócone zapisy bibliograficzne doniesień prasowych zamieszczono w przypisach. Z powodu obszerności zgromadzonego materiału zrezygnowano natomiast z ich wyszczególniania w bibliografii.

27 J. Żurawicka, Czasopiśmiennictwo popularyzujące naukę w Warszawie w II połowie XIX wieku. Przegląd tytułów i problemów, [w:] Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku, red. B. Janczewski, Wrocław 1987.

28 Wykaz czasopism ukazujących się na terenie Królestwa Polskiego zob. T. Ostrowska, Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny, Wrocław 1973, s. 247–248.

29 W kolejnych przypisach pomijam nazwy stałych rubryk, takich jak Silva Rerum w „Kronice Rodzinnej”, Z tygodnia na tydzień w „Tygodniku Ilustrownym” czy redagowanego przez Aleksandra Świętochowskiego (pod pseudonimem Poseł Prawdy) Liberum veto w „Prawdzie”.

30 W pracy korzystano z tekstów publicystycznych wymienionych autorów za pośrednictwem zarówno prasy, jak i zbiorowych wydań. M. Konopnicka, Publicystyka literacka i społeczna, oprac. J. Baculewski, Warszawa 1968; E. Orzeszkowa, Publicystyka społeczna, t. I, oprac. G. Borkowska, I. Wiśniewska, Kraków 2005; J. Korczak, Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912), t. I–II, red. J. Bartnicka, Warszawa 1994; L. Krzywicki, Dzieła, t. I–IX, oprac. J. Lutyński et alii, Warszawa 1957–1974; S. Sempołowska, Publicystyka społeczna, oprac. Ż. Kormanowa, Warszawa 1960.

31 Zdecydowana większość kronik została opublikowanych w wydawnictwie B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. I–XX, Warszawa 1953–1970. W przypisach zastosowano skróconą formę zapisu; przywołano wybrane kroniki, mające być egzemplifikacją omawianych zagadnień.

32 I tak np. autorzy klasycznego już opracowania Historia życia prywatnego, w tomie poświęconym XIX stuleciu, w dużej mierze opierają się na spisywanych we Francji pamiętnikach, autobiografiach i tzw. intymnych dziennikach. Historia życia prywatnego, t. IV: Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej, red. M. Perrot, Wrocław 1999.

33 K. Kelles-Krauz, Listy 1890–1897, t. I, red. F. Tych, Warszawa–Wrocław 1984; S. Żeromski, Dzienniki, t. I: 1882–1886, Warszawa 1953; t. II: 1886–1887, Warszawa 1954, s. 321; L. Krzywicki, Wspomnienia, t. I: 1859–1885, Warszawa 1947; t. II, Warszawa 1958; t. III, Warszawa 1959.

34 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, oprac. Z. Mysłakowski, F. Gross, Kraków 1938; Pamiętniki chłopów, t. I, Warszawa 1935; A. Nowakowski, Światło dla Warszawy, Warszawa 1973.

35 Niedole dziecięce, Warszawa 1882.

36 J. Topolski, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniach historycznych, [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Słowiński, Warszawa 1978, s. 7.

37 D. Drynda, W poszukiwaniu koncepcji historii wychowania jako dyscypliny naukowej w Polsce drugiej połowy XX wieku, [w:] Stan i perspektywy historii wychowania, red. W. Jamrożek, Poznań 1995, s. 13–23; D. Drynda, O koncepcjach historii wychowania – jako dyscypliny naukowej w Polsce II połowy XX wieku, [w:] Historia wychowania. Skrypt dla studentów pedagogiki, red. eadem, Warszawa 2006, s. 19–22.

38 O obszarach naukowych penetracji, dorobku i strategiach badawczych polskich uczonych w zakresie historii wychowania zob. Stan i perspektywy...; Historia wychowania w XX w. Dorobek i perspektywy, red. T. Gumuła, J. Krasuski, S. Majewski, Kielce 1998; Konteksty i metody...; Orientacje i kierunki w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2009.

39 Por. uwagi B. Śliwerskiego, http://sliwerski-pedagog.blogspot.com/2014/01/kierunki-i-koncepcje-pedagogiki.html (data dostępu 20.09.2014).

Rozdział I

Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914

1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji
i zmian pouwłaszczeniowych

Zakres i formy aktywności społecznej, gospodarczej i politycznej, warunki i klimat przemian w różnych obszarach życia publicznego w czasie półwiecza po upadku powstania styczniowego w znacznej mierze naznaczone były brutalną polityką władz zaborczych. Represje władz carskich wobec jednostek, grup i całej społeczności miały istotny wpływ na okoliczności wchodzenia polskiego społeczeństwa w nowoczesność. Likwidacja autonomicznych władz i instytucji Królestwa, któremu nadano nazwę „Kraj Przywiślański”, rusyfikacja szkolnictwa i administracji, rządy policyjne, wszechobecna cenzura miały służyć pełnej integracji i unifikacji z Cesarstwem Rosyjskim. Surowe kary wobec uczestników powstania, represje wobec Kościoła, wprowadzenie stanu wojennego, niechęć wobec inicjatyw społecznych wiązały się z dotkliwymi konsekwencjami w wymiarze indywidualnym, narodowym i społecznym. Rusyfikacja Królestwa stała się katastrofą narodową i przyczyną materialnych trudności wykształconej części społeczeństwa, w znacznej mierze pozbawiając ją możliwości kariery urzędniczej, pracy w sądownictwie i oświacie1.

W tych niekorzystnych politycznie i kulturowo warunkach zachodziły intensywne przeobrażenia społeczno-gospodarcze. Przebieg procesów społecznych w zasadniczy sposób dynamizowały urbanizacja, industrializacja i uwłaszczenie. Szczególnie ostatnie trzydziestolecie XIX i pierwsze dziesięciolecie XX w. były w Królestwie Polskim okresem intensywnej modernizacji społecznej. Dotychczasowe feudalne, stanowe struktury społeczne zostały zastąpione przez nową hierarchię. Zwiększyła się liczebność i społeczna rola robotników i inteligencji, głębokim przeobrażeniom uległy pozostałe warstwy społeczne – włościanie, drobna szlachta, arystokracja, drobnomieszczaństwo i burżuazja. Ze znacznej części zamożnej i średniej szlachty uformowało się ziemiaństwo. Każda z tych grup miała niejednolity charakter i była mocno zróżnicowana wewnętrznie.

Po 1864 r. wyraźne różnice były widoczne w grupie ludności chłopskiej. W okresie między uwłaszczeniem a I wojną światową z każdą dekadą narastała hierarchiczność ludności włościańskiej, powiększał się dystans między najbogatszymi a najbiedniejszymi. Dalszej pauperyzacji uległa duża część najuboższych chłopów, którzy nie mieli środków na dokupowanie ziemi, a podziały spadkowe osłabiały możliwości akumulacji2. W efekcie na przełomie XIX i XX w. zwiększyła się liczba bezrolnych chłopów. Dysproporcje te wpływały na osłabienie chłopskiej więzi i solidarności społecznej.

Znaczącym przeobrażeniom uległa sytuacja ziemiaństwa, które musiało na nowo określić modus vivendi w zmieniających się realiach życia gospodarczego i społecznego. Realia pouwłaszczeniowe i kryzys agrarny w początkach lat 80. zmusiły ziemian do zmiany gospodarowania we własnych majątkach. Część ziemian nie była w stanie podołać nowym wyzwaniom. Dotyczyło to zwłaszcza tych, którzy wcześniej nie podejmowali żadnych działań na rzecz unowocześnienia i racjonalizacji trybu gospodarowania3. Dla wielu rodzin ziemiańskich konieczne stało się ograniczanie wydatków i zmiana stylu życia, co wpływało na obyczajowość całej warstwy. Na przestrzeni postyczniowego półwiecza stale powiększała się grupa ziemian na skutek zadłużenia i bankructwa zmuszonych do sprzedaży majątków, przeniesienia się do miast i szukania w nich pracy.

Beneficjentem zmian zachodzących w uprzemysławiającym się Królestwie Polskim było zamożne mieszczaństwo, bogacące się na prowadzeniu fabryk, firm handlowych, transportowych, ubezpieczeniowych. W drugiej połowie XIX w. grupa ta dzięki swej wysokiej majętności ugruntowała swe miejsce w społecznej hierarchii. W warunkach zubożenia części arystokracji i ziemiaństwa pozycja burżuazji była coraz silniejsza. Na przełomie XIX i XX w. wykształciła się elita tego środowiska, zwana arystokracją finansową, a jej uprzywilejowana pozycja wynikała również z mariaży z przedstawicielami rodów arystokratycznych i ziemiańskich. Mimo zaangażowania w działalność filantropijną przedstawicielom burżuazji zarzucano nadmierne dystansowanie się wobec problemów życia społecznego. Wypracowaniu jednolitego i spójnego obszaru działań burżuazji w Królestwie Polskim utrudniało narodowe, ekonomiczne, religijne i kulturalne zróżnicowanie wewnętrzne tej grupy społecznej4. Powodowało to, że zamożne mieszczaństwo nie brało proporcjonalnie do swych możliwości finansowych udziału w życiu publicznym Królestwa Polskiego na niwie pozaekonomicznej.

Odwrotnie proporcjonalna zależność dotyczyła inteligencji – grupy, która, będąc stosunkowo nieliczną liczebnie (w 1862 r. stanowiła ok. 1% populacji Królestwa Polskiego, w 1914 r. ok. 2%5), odgrywała szczególnie istotną rolę w sferze publicznej – w wymiarze politycznym, społecznym i kulturalnym6. Dysproporcje w ramach tej grupy były bardzo duże – odmienny był poziom wykształcenia, stan majątkowy, pozycja społeczna i towarzyska, styl życia, aspiracje, wreszcie zaangażowanie w sprawy społeczne. Wyraźny wzrost aktywności młodej, radykalnej inteligencji widoczny był zwłaszcza na przełomie XIX i XX w., kiedy wielu jej przedstawicieli angażowało się w legalne i nielegalne działania społeczne, kulturalne i polityczne, w myśl haseł uniwersalistycznego humanitaryzmu i solidaryzmu z ubogimi, wykluczonymi, szykanowanymi7. W grupie inteligencji, podobnie jak w wielu środowiskach ziemiańskich, wysoką społeczną aktywność przejawiały kobiety. Podstawą ich uczestnictwa w pracy społecznej, oświatowej i wychowawczej były wzorce „dobrej pani” zaangażowanej w działalność dobroczynną i filantropijną oraz pozytywistycznej „siłaczki”8.

W ostatnim trzydziestoleciu XIX w. i na początku XX w. dynamicznie rosła liczebność robotników. W skład tej grupy wchodziła ludność zamieszkująca miasta jeszcze w okresie przed osadnictwem przemysłowym i napływający ze wsi imigranci. Robotnikami stawali się rzemieślnicy, którzy nie byli w stanie wytrzymać konkurencji przemysłu. Przede wszystkim jednak do zakładanych i rozbudowujących się fabryk przybywali ludzie ze środowisk wiejskich, „rugowani z gospodarstw, bezrolni, pogorzelcy, ci, którym klęski żywiołowe zabrały majątek, lub ci, dla których nie starczyło ziemi przy podziałach i spadkach”9. „Za pracą” do miasta przybywali ludzie w sile wieku i bardzo młodzi, czasami nawet ośmio-, dziesięcioletnie dzieci10. Wielu najmłodszych przybyszów najpierw podejmowało pracę w charakterze służących, by po kilku latach szukać zatrudnienia w przemyśle.

Intensywny napływ ludności w ramach imigracji pouwłaszczeniowej prowadził do szczególnie dynamicznego rozwoju demograficznego miast Królestwa oraz przeobrażeń ich społeczności, zarówno w zakresie zmian ilościowych, jak i jakościowych o charakterze kulturowym. Proces intensywnego napływu ludności był szczególnie widoczny w największych ośrodkach miejskich. W Warszawie w 1872 r. mieszkało 276 tys. ludności, w 1897 r. 600 tys., w 1913 r. ok. 1 mln. Łódź w 1872 r. liczyła około 50 tys. mieszkańców, w 1897 r. 337 tys., w 1913 r. około 500 tys. osób11. Migracje ludności chłopskiej do miast z każdą dekadą drugiej połowy XIX w. przybierały na sile. W latach 80. i 90. XIX w. ponad 47% mieszkańców Warszawy stanowili imigranci, w Łodzi pod koniec XIX w. 62% jej mieszkańców urodziło się poza miastem12. Nasilony ruch wędrówkowy dotyczył również innych miast i miasteczek13.

Przeżywające bujny rozwój miasta i osady przemysłowe stwarzały szansę poprawy warunków bytu, społecznego awansu, ale także degradacji14. Gwałtowny przyrost ludności utrudniał integrację miejskiej społeczności. Przestrzeń miasta intensyfikowała, z racji zagęszczonego skupienia ludności o skrajnie różnych zasobach materialnych i stylach życia, społeczną polaryzację. Dla wielu osób napływających ze wsi utrudnieniem w stabilizacji pozycji w wielkomiejskiej przestrzeni były niskie kwalifikacje zawodowe, brak pracy, a w konsekwencji brak środków finansowych pozwalających na godną egzystencję. Osoby takie zajmowały niskie miejsce w hierarchii społecznej miasta. Powiększały grupę miejskiej biedoty, marginalizowaną przez pozostałą ludność. Taka grupa była elementem struktury społecznej w miastach w każdej epoce, ale jej liczebność powiększała się w okresie intensywnej industrializacji i urbanizacji. Tradycyjnie należały do niej osoby urodzone w najbiedniejszych rodzinach, dziedziczące ubóstwo i niską pozycję społeczną. W dobie rozwoju przemysłu prócz mających trudności z adaptacją do nowych warunków przybyszów ze wsi należeli do niej również spauperyzowani rzemieślnicy oraz osoby dorywczo pracujące w fabrykach i warsztatach rzemieślniczych15. Do grupy tej trafiali także ludzie, którzy na skutek choroby, klęsk żywiołowych, wypadku przy pracy, sieroctwa, wdowieństwa tracili źródła utrzymania. Nie były to tylko osoby z najuboższych kręgów społecznych, ale czasami także zbiedniali przedstawiciele drobnej szlachty i spauperyzowanego ziemiaństwa, byli wojskowi, nauczyciele etc. Ubóstwo groziło wreszcie osobom uzależnionym od nałogów – zadłużonym hazardzistom i niezdolnym do pracy alkoholikom. Najniższą grupę w hierarchii miasta stanowili ludzie określani mianem marginesu społecznego – żebracy, włóczędzy, ubogie prostytutki, przestępcy i osoby współpracujące z przestępcami – złodzieje, włamywacze, paserzy, przemytnicy, członkowie band napadami terroryzujący ludność miast, miasteczek i wsi.

W wielkich miastach tworzyły się obszary i dzielnice zamieszkiwane przez najuboższe grupy ludności. Miejsca te opinia publiczna uznawała często za siedliska biedy, ale także występku. Było to częściowo uzasadnione, bowiem materialne ubóstwo, połączone z wykluczeniem z pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, brakiem wykształcenia prowadziło do przyjmowania postaw społecznie nieakceptowanych, nierzadko prowadzących do konfliktu z prawem. Publicyści przekonywali, że warunki życia w wielkim mieście rozbijają więzi międzypokoleniowe w rodzinie, wpływają na dezintegrację tradycyjnego systemu wartości przybyszów ze wsi zagubionych w anonimowej wielkomiejskiej cywilizacji16. Idealizując realia życia na wsi i międzyludzkie relacje wśród społeczności włościańskiej, deprecjonowano miejską kulturę, przypisując jej degenerujący wpływ na jednostkę i społeczeństwo17. Wzrost przestępczości i patologii społecznych przez krytyków nowoczesności uważany był za nieunikniony skutek procesów urbanizacji i uprzemysłowienia. Kryminogenność została uznana za cechę strukturalną, immanentną przestrzeni miejskiej jako wytworowi cywilizacji, utrwalając stereotyp miasta jako siedliska zła18. Na przełomie XIX i XX w. heterogeniczność społeczna i kulturowa miast Królestwa uległa dalszemu pogłębieniu z powodu narastających konfliktów na tle wyznaniowym, ekonomicznym i politycznym. Eskalacja przemocy i agresji w życiu społecznym była szczególnie widoczna w latach 1905–190719. Wydarzenia rewolucyjne, strajki w zakładach pracy, narastające konflikty między Polakami a Żydami, antagonizmy między działaczami socjalistycznymi, endeckimi i chadeckimi przyczyniały się do barbaryzacji obyczajów, czego dramatycznym przejawem były krwawe zamieszki między zwolennikami różnych partii20.

Mimo licznych trudności w życiu ludności w miastach i na wsiach okres postyczniowego półwiecza był czasem szczególnie intensywnych przemian społecznych i mentalnych. Miał zasadnicze znaczenie dla procesów modernizacyjnych, doprowadził do trwałych zmian struktur społecznych i norm obyczajowych. Przebieg tych przeobrażeń wyglądał inaczej niż w państwach zachodnioeuropejskich, co wynikało i z odmienności natury społeczno-ekonomicznej, i z polityki państwa. Trudności transformacji pogłębiało niewielkie zainteresowanie władz carskich sytuacją ludności oraz brak swobód politycznych i obywatelskich. Wielu światłych mieszkańców Królestwa, mając świadomość korzystnych aspektów przemian gospodarczych, społecznych i kulturalnych, widziało jednocześnie ogrom zaniedbań władz i zapóźnień cywilizacyjnych Kongresówki. W codziennym życiu różnych grup ludności w środowisku miejskim i wiejskim najpoważniejszym problemem były trudne warunki bytowe i ograniczony dostęp do dóbr społecznych, takich jak zabezpieczenia socjalne, opieka zdrowotna, oświata, nauka, kultura. Jakość życia w Królestwie była dużo niższa niż w krajach Europy Zachodniej, w większości kwestii egzystencjalnych różniła się na niekorzyść w stosunku do ziem zaboru pruskiego, a w wielu aspektach także w odniesieniu do Galicji.

1 S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983, s. 737–740; J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988, s. 233.

2 Bezpośrednio po uwłaszczeniu co trzecie gospodarstwo chłopskie dysponowało mniej niż 6 ha ziemi. 43% stanowiły gospodarstwa od 3 do 15 ha, 25% większe, ale nie o charakterze folwarcznym. Te różnice przekładały się na społeczną strukturę warstwy chłopskiej. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 1979, s. 538–540.

3 Wielu ziemian wykazywało się inicjatywą i aktywnością ekonomiczną, decydowało się na wyspecjalizowaną produkcję, np. na uprawę buraków cukrowych, tytoniu i innych roślin przemysłowych lub hodowlę bydła i koni. D. Rzepniewska, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, [w:] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1995, s. 36.

4 I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo..., s. 552.

5 A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 98.

6 Por. M. Zahorska, Spór o inteligencję w polskiej myśli społecznej do I wojny światowej, [w:] Inteligencja polska pod zaborami. Studia, t. I, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa 1978, s. 179–216.

7 M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008, s. 131; B. Cywiński, Rodowody niepokornych, Warszawa 2010, s. 94.

8 D. Kałwa, Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Dylematy środowisk kobiecych, Kraków 2001, s. 83; W. Jamrożek, Kobiety polskie w ruchu oświatowym Galicji na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Działalność kobiet polskich na polu oświaty i nauki, red. W. Jamrożek, D. Żołądź-Strzelczyk, Poznań 2003, s. 29.

9 I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo…, s. 523–524.

10 A. Bołdyrew, Dziecko w rodzinie robotniczej w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. Warunki życia i normy wychowania, „Wychowanie w Rodzinie” 2013, t. VII, s. 189.

11 M. Nietyksza, Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914, Warszawa 1986, s. 368–369; J. Janczak, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s. 39–40.

12 M. Nietyksza, Ludność, [w:] Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r., red. I. Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1973, s. 72; J. K. Janczak, Demograficzne konsekwencje industrializacji okręgu łódzkiego, [w:] Pamiętnik XIV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, red. S. Meller, Toruń b.r.w., s. 230–231.

13 W. Mędrzecki, Młodzież wiejska na ziemiach Polski Centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji, Warszawa 2002, s. 78–80.

14 A. Żarnowska, Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości: tradycyjne czy nowoczesne?, [w:] Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Toruń 1998, s. 17. Por. W. Puś, Miasto przemysłowe w XIX i XX wieku. Jego funkcje społeczne, [w:] Wielkie miasto. Czynniki integrujące i dezintegrujące, red. D. Bieńkowska, Łódź 1995, s. 58–64.

15 Osoby, które nie miały stałego zatrudnienia szukały często dorywczych, niskopłatnych zajęć, takich jak prace wyładunkowe, dorywcze zajęcia budowlane, sezonowe prace transportowe, zbieranie kości, szmat i rozmaitych odpadów. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo..., s. 529–530.

16 K. R. Krzywicki, Na widnokręgu, „Ogniwo” 1903, nr 5, s. 119.

17 E. Kaczyńska, Człowiek przed sądem. Społeczne aspekty przestępczości w Królestwie Polskim (1815–1914), Warszawa 1994, s. 50. Zob. także J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

18 Okres pozytywizmu przyniósł fascynację miastem, w programach społecznych podkreślano, że postęp cywilizacyjny dokona się dzięki kulturze mieszczańskiej; podobny punkt widzenia przyjęło wielu polskich ideologów tego okresu. Jednak już w latach 70.–80. XIX w. zaczęto zwracać uwagę na niekorzystne aspekty życia w mieście przemysłowym. Podkreślano negatywny wpływ życia miejskiego na relacje społeczne, funkcjonowanie rodziny, poziom kultury. E. Ihnatowicz, Miasto kryminalne?, [w:] Miasto – kultura – literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Gdańsk 1993, s. 122. Por. E. Kaczyńska, Złe dzielnice: marginalizacja a ruchliwość społeczna. Rozwój miast w XIX i XX wieku, [w:] Wspólnoty lokalne..., s. 267–296.

19 Orgia mordu, „Prawda” 1906, nr 41, s. 493; Kronika. Bandytyzm, „Prawda” 1906, nr 44, s. 537; Wojna domowa, „Prawda” 1906, nr 32, s. 383–384; Krwawy dzień, „Prawda” 1906, nr 33, s. 397–398.

20 Najbardziej dramatyczny przebieg miały walki bratobójcze w Łodzi. Konflikt między przeciwnikami politycznymi narastał od jesieni 1906 r.; od października do grudnia zginęło 120 osób. Ogółem w 1906–1907 r. zginęły 322 osoby, ponad 400 było rannych. A. Barszczewska-Krupa, P. Samuś, Życie polityczno-społeczne, [w:] Łódź. Dzieje miasta, t. I: do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa–Łódź 1988, s. 435–436.