Redakcja serii „PROJEKT: EGZYSTENCJA I LITERATURA”

Marzena Woźniak-Łabieniec, Przemysław Dakowicz, Arkadiusz Morawiec

Maciej Urbanowski – Uniwersytet Jagielloński, Wydział Polonistyki

Katedra Krytyki Współczesnej, 31-007 Kraków, ul. Gołębia 16

RECENZENT

Marta Wyka

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Bogusława Kwiatkowska

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT

Katarzyna Turkowska

Na okładce wykorzystano zdjęcie https://commons.wikimedia.org

© Copyright by Maciej Urbanowski, Łódź 2017

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07949.17.0.M

Ark. wyd. 8,3; ark. druk. 14,625

ISBN 978-83-8088-661-2

e-ISBN 978-83-8088-662-9

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treścI

Wykaz skrótów

Wstęp

1. Poeta i filozof

2. Nowocześni pod ciężarem Boga

3. Żydzi, Rosjanie i metafizyczna rewolta

4. Faszyzm – czarna legenda pisarza

5. Wykorzenienie. Brzozowski i Barrès

6. Droga do Rzymu. Brzozowski i Newman

7. Anioł Stróż. O Antoninie Brzozowskiej

8. Aktualność Brzozowskiego

9. Śmierć radykała

Bibliografia

Nota edytorska

Indeks nazwisk

WYKAZ SKRÓTÓW

D – S. Brzozowski, Dębina. Część pierwsza. Sam wśród ludzi, [w:] tenże, Dzieła pod redakcją Andrzeja Mencwela. Dębina. Część pierwsza. Sam wśród ludzi. Książka o starej kobiecie, oprac. M. Urbanowski, WL, Kraków 2011.

GWN – S. Brzozowski, Głosy wśród nocy. Studia nad przesileniem romantycznym kultury europejskiej, z teki pośmiertnej wydał i przedmową opatrzył O. Ortwin, wstęp C. Michalski, posłowie A. Bielik-Robson, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2007.

I – S. Brzozowski, Dzieła pod redakcją Mieczysława Sroki. Idee. Wstęp do filozofii dojrzałości dziejowej, wstępem poprzedził A. Walicki, WL, Kraków 1990.

JHN – S. Brzozowski, John Henry Newman, [w:] John Henry Newman, Przyświadczenia wiary, w przekładzie i z przedmową S. Brzozowskiego, nakładem Księgarni Polskiej B. Połonieckiego, Lwów 1915.

KŻ – S. Brzozowski, Dzieła pod redakcją Mieczysława Sroki. Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, teksty opracowała i przygotowała do druku oraz indeks zestawiła K. Podgórecka, wstępem poprzedził A. Walicki, PIW, Warszawa 1973.

LI – S. Brzozowski, Listy, opracował, przedmową, komentarzem i aneksami opatrzył M. Sroka, t. 1, WL, Kraków 1970.

LII – S. Brzozowski, Listy, opracował, przedmową, komentarzem i aneksami opatrzył M. Sroka, t. 2, WL, Kraków 1970.

LMPI – S. Brzozowski, Dzieła pod redakcją Mieczysława Sroki. Legenda Młodej Polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej, t. 1, opracowanie tekstu, nota wydawcy J. Bahr, współpraca S. Góra, WL, Kraków 2001.

P – S. Brzozowski, Pamiętnik, wstęp M. Wyka, oprac. M. Urbanowski, Wrocław 2007.

PŁ – S. Brzozowski, Płomienie, [w:] tenże, Dzieła pod redakcją Andrzeja Mencwela. Pod ciężarem Boga. Wiry. Płomienie, opracowanie tekstu, nota wydawcy oraz przygotowanie wersji rękopiśmiennej M. Urbanowski, posłowie M. Wyka, WL, Kraków 2012.

PCB – S. Brzozowski, Pod ciężarem Boga. Powieść współczesna, [w:] tenże, Dzieła pod redakcją Andrzeja Mencwela. Pod ciężarem Boga. Wiry. Płomienie, opracowanie tekstu, nota wydawcy oraz przygotowanie wersji rękopiśmiennej M. Urbanowski, posłowie M. Wyka, WL, Kraków 2012.

PW – J. H. Newman, Przyświadczenia wiary, w przekładzie i z przedmową Stanisława Brzozowskiego, Lwów 1915.

SWL – S. Brzozowski, Dębina. Część pierwsza. Sam wśród ludzi, [w:] tenże, Dzieła pod redakcją Andrzeja Mencwela, Dębina. Część pierwsza. Sam wśród ludzi. Książka o starej kobiecie, opracowanie tekstu, nota wydawcy oraz przygotowanie wersji rękopiśmiennej M. Urbanowski, WL, Kraków 2011.

WP – S. Brzozowski, Dzieła pod redakcją Mieczysława Sroki. Wczesne prace krytyczne, wstępem poprzedził A. Mencwel, PIW, Warszawa 1988.

WPK – S. Brzozowski, Dzieła pod redakcją Mieczysława Sroki. Współczesna powieść i krytyka, wstępem poprzedził T.  Burek, WL, Kraków–Wrocław 1984.

Wstęp

Niniejszy tom jest rodzajem podsumowania mojej wieloletniej przygody ze Stanisławem Brzozowskim. Z opublikowanych tu szkiców wynikałoby, iż zaczęła się ona w roku 2001, gdy w warszawskim „Życiu” opublikowałem Śmierć radykała. W istocie jednak wszystko zaczęło się sporo wcześniej, choć nie pamiętam już dobrze, w jakich okolicznościach po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskiem Brzozowskiego. Pamiętam natomiast, jak bardzo byłem zadowolony, gdy w roku 1983 – byłem wtedy licealistą – udało mi się kupić w księgarni Wydawnictwa Literackiego egzemplarz reprintu Legendy Młodej Polski, po raz pierwszy wznowionej w PRL. Pamiętam też polowanie w antykwariatach na wydanego rok wcześniej, zresztą z cenzorskim ingerencjami, Człowieka wśród skorpionów Miłosza, a potem lekturę, pełną konfuzji, pierwszego wydania Idei w czytelni krakowskiej Miejskiej Biblioteki Publicznej, która wówczas mieściła się na ulicy Franciszkańskiej.

Co mógł wynieść z tych lektur licealista, nie mogę dzisiaj precyzyjnie odpowiedzieć. Na pewno podobała mu się tonacja tekstów Brzozowskiego, ich radykalizm, gwałtowność, krytyka (pseudo)narodowego frazesu, którym ów licealista był bombardowany przez propagandę stanu wojennego, ale też przez prasę drugiego obiegu, namiętnie wtedy przez niego zresztą czytanej. Brzozowski budził również apetyt na tak „egzotycznych” pisarzy jak Sorel, Maurras czy Newman. Jego europejskość budziła podziw, zachwyt, ale też ochotę na nowe, „zbójeckie” idee. Przede wszystkim jednak Brzozowski przekonywał, jak ważna jest literatura, że jej powinnością jest w gruncie rzeczy zmiana rzeczywistości. To brzmiało aktualnie w czasach, gdy książek i pisarzy bała się ówczesna władza. Dlatego nie wydawała wspomnianych Idei, pewnie z powodu bardzo krytycznych uwag Brzozowskiego o dogmatycznym marksizmie Engelsa. Lektura wydanego bodajże w roku 1987 reprintu Pamiętnika była jeszcze większym doświadczeniem, bo pokazywała inną twarz Brzozowskiego, człowieka wiary, trudnej, poważnej, namiętnie przemyślanej, która przywiodła go ostatecznie do Kościoła katolickiego…

Potem autor Legendy raz po raz do mnie wracał, chociażby przy okazji lektury innych ważnych dla mnie pisarzy: młodego Wyki, Skiwskiego, Trzebińskiego, Burka…

Nieraz jest tak, że o swoich ulubionych pisarzach trochę boimy się pisać. W każdym razie ja na odwagę pisania o Brzozowskim zdobyłem się wiele lat po pierwszej lekturze Legendy… Potem pojawiały się kolejne szkice, recenzje, wywiady, antologia Jest Bóg, żyje prawda o „innej twarzy” Brzozowskiego, wreszcie krytyczne edycje Pamiętnika oraz powieści. Część z tych tekstów – na zaproszenie Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego – zebrałem w tej książeczce, która nie jest w żadnym wypadku monografią twórczości autora Idei, ale też – taką mam przynajmniej nadzieję – nie jest zbiorem zupełnie przypadkowym i chaotycznym. Stanowi zapis pewnego czytania Brzozowskiego, indywidualnej przygody z jego książkami i myślami. Gdy dzisiaj przeglądam te szkice, zdaje mi się również, iż pokazują one mniej znane teksty pisarza, a zarazem krążą wokół jego stosunku wobec szeroko rozumianej nowoczesności. Stosunku niełatwego do jednoznacznego opisu, pełnego ambiwalencji, niuansów i zwrotów, ale też swoistego, podszytego od początku pewnym krytycyzmem. Brzozowski był – czy raczej: bywał – przenikliwym diagnostą nowoczesności, a zarazem jej wyznawcą lub krytykiem. Marzył o unowocześnieniu Polaków i Polski, był entuzjastą nowoczesnej literatury. Podobał mu się wpisany w nią projekt człowieka świadomie stwarzającego swój świat i swoją historię, odpowiedzialnego za siebie i swój los. A zarazem w jednym z listów oświadczał, iż nowoczesność go przeraża i że nie jest w stanie znieść „całego mnóstwa tzw. nowoczesnych idei” [LII, 424]…

Na pewno i właściwie od początku – świadczy o tym pierwsza jego powieść, Pod ciężarem Boga – irytowała go nowoczesność w wersji bezmyślnie i dogmatycznie progresywnej, pozytywistycznej, wierzącej w automatyzm postępu i w to, że jest on związany z koniecznością zerwania z przeszłością, zwłaszcza z tym, co w kulturze duchowe, metafizyczne. Był wrogiem bezmyślnego optymizmu. Do rozpaczy doprowadzała go „bezreligijność myśli polskiej” [P, 165]. Obawiał się nadchodzącego kolektywizmu. Pisał o sobie, że jest – to cytat z listu Brzozowskiego – „piątym kołem w Polsce, przynajmniej postępowej” [L II, 436]. Cały czas właściwie krążył wokół katolicyzmu, poszukując takiej jego formuły, którą uznawał za nowoczesną. Był też świadom, iż żyje w epoce przełomu. Czujnie opisywał fenomen ówczesnych rewolucji. Przeczuwał – na przykład w swoim dramacie o pogromie Żydów – co może być ich skutkiem. Pokazywał, czym jest terroryzm – ten państwowy, i ten rewolucyjny. Niepokoiła go, pozorna w gruncie rzeczy, ewolucja imperium rosyjskiego. Obawiał się zresztą nadchodzącego nihilizmu. Nie wierzył w „złudzenia postępu”, które zakładały, iż człowiek prawdziwie nowoczesny to jednostka wykorzeniona z narodu i z przeszłości. „Wszystkie nowoczesne sprawy i zagadnienia prowadzą mię dziś wstecz” [LII, 494], zauważał nie bez pewnego zdziwienia pół roku przed swą śmiercią i sądził, iż dla przyszłych czytelników będzie się jawił jako „ultrareakcjonista” [L II, 433]. Po jego śmierci częściej widziano w nim jednak jakiegoś proto-faszystę. Ta „czarna legenda” Brzozowskiego rodziła się znowuż z nieoczywistego stosunku pisarza do demokracji, narodu czy rodziny.

Do tego dochodziło konsekwentne zainteresowanie religią, zwłaszcza katolicyzmem. Doprowadziło go ono – na płaszczyźnie intelektualnej – do Newmana, a – na płaszczyźnie biograficznej – do pogodzenia się z Kościołem. „Nie wierzę w żaden przewrót, który by nie był dziełem, przyczyną i skutkiem pewnej wiary” [LII, 249], tłumaczył socjalistce Salomei Perlmutter.

Michał Paweł Markowski zauważał, iż dla Brzozowskiego nowoczesność oznacza radykalną rewizję ustalonych poglądów oraz że jest synonimem kryzysu i krytyki. Dlatego byłby on czołowym reprezentantem tego, co Markowski nazywa nowoczesnością krytyczną. Tomasz Burek podkreślał z kolei, iż w swych ostatnich dziełach autor Pamiętnika dokonywał surowego obrachunku z kulturą nowożytnych złudzeń. Na tej ambiwalencji polegałaby chyba specyficzna antynowoczesność Brzozowskiego, wokół niej krążą szkice zgromadzone w tej książce.

Pojęcie „anytynowoczesność” pożyczam od Antoine’a Compagnona, który tak określał francuskich pisarzy XIX i XX stulecia, od Chateaubrianda i de Maistre’a począwszy przez – między innymi – Baudelaire’a, Bloy, Barrèsa, Bernanosa, Drieu la Rochella, Péguy i Moranda, na Barthesie skończywszy. Antynowocześni, wyjaśniał, to „nowocześni wbrew sobie, nowocześni żyjący w rozdarciu albo wreszcie nowocześni nie na czasie”1. Stawiają pewien opór wobec modernizacji, który jest bardziej ambiwalencją niż zwykłym odrzuceniem. Nie są zwykłymi tradycjonalistami czy konserwatystami. Mierzą w nowoczesne imperium rozumu oraz intelektu, bronią świata intuicji i serca. Compagnon wymienia zasadnicze „figury antynowoczesności”2: kontrrewolucji, anty-Oświecenia, pesymizmu, grzechu pierworodnego, wzniosłości, wreszcie – gdy chodzi o styl – skłonności do gwałtownego, obelżywego nawet języka (la vitupération). Bronią utraconego ładu, ale ich dzieło jest często ładu zaprzeczeniem, jest zawsze nieco monstrualne. Gdzie indziej pojawiają się w charakterystyce antynowoczesnych takie kategorie jak antydemokratyzm czy katolicyzm. „Antynowocześni to nie po prostu adwersarze nowoczesności, lecz myśliciele i teoretycy tego, co nowoczesne”, konkluduje francuski krytyk, i dodaje: „W porównaniu z tradycjonalistą, który posiada korzenie, przedstawiciel antynowoczesności nie ma swego kąta, stołu ani łóżka”3. To ostatnie znowuż dobrze opisuje tułaczą biografię Brzozowskiego…

Compagnon pisał o Francuzach, ale do antynowoczesnych zaliczyłby pewnie Papiniego, który ciekawił Brzozowskiego i którego – chyba nieprzypadkowo – tłumaczyła potem jego żona. Szczególnie ciekawa tu jest powieść Gog, w której Papini dał w nowoczesnej formie niezwykle krytyczny, prześmiewczy i katastroficzny chwilami obraz nowoczesnego świata i nowoczesnych idei. Czy swojego Goga napisałby Brzozowski, gdyby – to fantazja biograficzna – dożył roku 1933, nie wiemy, ale już w tym, co zdążył napisać, da się znaleźć wystarczająco wiele przesłanek do tego, aby go zaliczyć do grona antynowoczesnych. Nowoczesność Brzozowskiego była przecież nowoczesnością nie tylko krytyczną, ale też inną, odwołującą się do tego, co heroiczne, męskie, duchowe, religijne, wspólnotowe, tragiczne…

Czy to decyduje o nieprzemijającej aktualności Brzozowskiego i ciągłych powrotach do jego książek? Tak mi się wydaje, a dowodem także ostatnie „reaktywacje” jego myśli. Brzozowski okazuje się patronem wszystkich tych, którzy próbują się krytycznie zmierzyć z „gotowym” światem, jaki zastali lub którego istnienie usiłuje im się wmówić.

O tym chyba mówi moja książka i „mój” Brzozowski.

1 A. Compagnon, Les Antimodernes. De Joseph de Maistre à Roland Barthes, Paris 2005, s. 7; fragmenty tej książki zob. A. Compagnon, Antynowocześni, tłum. M. Warchala, „Europa”, 29 października 2005.

2 Tamże, s. 17.

3 Tamże, s. 22.

Poeta i filozof

1.

„Poeta e filosofo” – taki napis widnieje na nagrobku Stanisława Brzozowskiego na cmentarzu Trespiano we Florencji. Taka też była wola samego zmarłego, a lapidarność tej szczególnej autodefinicji mocno zaskakuje, gdy zważyć na ogrom spuścizny, jaką pozostawił zaledwie 33-letni pisarz. Mam na myśli nie tylko tysiące zapisanych przezeń stron, setki artykułów i liczne książki, ale także dzieła ledwie zaczęte, czasem ledwie pomyślane, z których znamy tylko tytuły. W dorobku Brzozowskiego znajdziemy przy tym nie tylko utwory „poety i filozofa”, ale także znakomitą krytykę literacką, subtelną eseistykę, nowatorskie powieści, ambitne dramaty, zadziorną publicystykę polityczną, a wreszcie zjadliwe satyry. Już po śmierci pisarza okazało się, iż był on także niezwykle interesującym diarystą (Pamiętnik) oraz epistolografem (Listy).

Ale ogrom dzieła Brzozowskiego polega też na czymś innym i nierównie ważniejszym. Podejmował bowiem zagadnienia, które okazały się kluczowe dla nowoczesnej kultury polskiej i europejskiej, a wnioski, jakie wyprowadzał ze swych studiów, okazywały się niejednokrotnie prekursorskie oraz inspirujące dla kolejnych pokoleń. Był więc Brzozowski myślicielem oryginalnym, a nawet osobnym. Jego niezwykłe dzieło powstawało na przecięciu wpływów neokantowskiej filozofii kultury, nietzscheanizmu, marksizmu, polskiej filozofii romantycznej, a wreszcie modernizmu katolickiego.

Wypracował dzięki temu nowoczesną koncepcję filozofii kultury, a praktykowana przezeń metoda „materializmu dziejowego” pozwalała mu na wielostronną i zaskakującą analizę literatury w kontekście wielkich całości kulturowych, zwłaszcza narodowych, bo, jak twierdził Brzozowski, „w stylu wielkich pisarzy tętnią wiekowe echa” [LMPI, 313], a „wszystko, co głębokie w nas, istotne, twórcze, wiąże nas z grupą, w której wytkane zostało” [LMPI, 324]. Czesław Miłosz pisał z podziwem: był Brzozowski „[…] majstrem od wyszukiwania ukrytych współzależności nigdy nie kończących się w czasie, układów nieustannie zmiennych, a jednak zawsze wyłaniających się jedne z drugich, ciekawiło go c o ś ledwo dotykalne, przezierające przez historię każdego narodu”1.

Wykraczał dzięki temu nieustannie poza granice kultury polskiej, która zarazem była przedmiotem jego szczególnej troski. Kultura polska była dlań jednak częścią kultury europejskiej, ta ostatnia zaś całością, za którą czuł się odpowiedzialny i po której poruszał się z wielką swobodą. Twierdził jednak, że „[…] wolna Polska jest zrozumiała jako cząstka wolnej Europy” [LI, 132].

Stąd obok tematów polskich znajdziemy u Brzozowskiego studia nad kulturą rosyjską, angielską, francuską czy włoską, stąd stałe u niego przekraczanie granic epok, zainteresowanie romantyzmem, klasycyzmem, a nawet średniowieczem.

To wielość zainteresowań i specyficzny punkt widzenia do pewnego stopnia tłumaczy nieporozumienia, z jakimi od samego niemalże początku spotykał się w Polsce Brzozowski. Towarzyszyły mu też często emocje, którym sprzyjała powikłana, dramatyczna biografia, co razem czyniło z Brzozowskiego – jak chciał Miłosz – un écrivain maudit. Niewielu bowiem było w XX-wiecznej kulturze polskiej twórców tak gwałtownie kochanych i – bardziej nawet – kontestowanych. Niewielu jednak tak silnie i tak długo inspirowało polską inteligencję. Co przy tym znamienne, Brzozowski był wychowawcą literackiej prawicy i lewicy, powoływali się nań chrześcijanie i wolnomyśliciele. Był patronem katolickich personalistów w latach 30. ubiegłego wieku, a trzydzieści lat później marksistowskich rewizjonistów. Pisali o nim, zwykle z podziwem, najważniejsi polscy intelektualiści, jak chociażby Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, Leszek Kołakowski, Tomasz Burek czy Witold Gombrowicz. Powoływali się na jego autorytet najważniejsi krytycy literaccy, wpłynął na rozwój nowoczesnego eseju w Polsce. Powstały o nim setki artykułów, uczone książki, a nawet powieści i filmy.

Gdy w roku 2011 minęło sto lat od śmierci Brzozowskiego, wydarzeniu temu towarzyszyła seria wznowień jego książek. Pisano artykuły, organizowano konferencje naukowe, a w Szwajcarii ukazał się nawet specjalny numer „Studies in East European Thought” w całości poświęcony autorowi Pamiętnika. Po raz kolejny spierano się o aktualność myśli Brzozowskiego, o jego ideową przynależność i miejsce w dziejach XX-wiecznej filozofii i literatury. Raz jeszcze ze zdumieniem odkrywano związki łączące autora Pamiętnika z myślą nowoczesną i ponowoczesną. Raz jeszcze, bo od dawna badacze Brzozowskiego zwracali uwagę na prekursorski charakter jego koncepcji wobec – na przykład – filozofii György Lukácsa, Antonio Gramsciego albo szkoły frankfurckiej. Doszukiwano się też w jego tekstach zapowiedzi personalizmu, hermeneutyki i egzystencjalizmu. W najnowszych publikacjach zestawia się już Brzozowskiego z Walterem Benjaminem, Richardem Rorty’m, Gianni Vattimo, Giorgio Agambenem, wskazuje na podobieństwo z myślą postsekularną i ze współczesnym marksizmem…

Im więcej takich porównań, tym bardziej zdumiewać musi brak przekładów dzieł Stanisława Brzozowskiego na języki europejskie. On sam ogłosił za życia ledwie garść artykułów po rosyjsku i niemiecku. Po jego śmierci przełożono na rosyjski, niemiecki i hebrajski powieść Płomienie. Dopiero w roku 2010 ukazał się pierwszy francuski przekład Brzozowskiego, mianowicie Pamiętnika, który wydano pod tytułem: Historie d’une intelligence.

To niewiele, gdy zważyć, iż mowa o myślicielu, którego biograf, Andrzej Mencwel, widzi w konstelacji obejmującej takich twórców jak Robert Musil, Joseph Conrad, Franz Kafka, Janusz Korczak i Guillaume Apollinaire. Badacze Brzozowskiego często więc ubolewali nad tym, że dorobek Brzozowskiego nie odegrał w Europie należnej mu roli. Jeden z nich twierdził, że jako teoretyk kultury Brzozowski staje w rzędzie wielkich twórców europejskiej myśli społeczno-filozoficznej przełomu XIX i XX w., inny, że Brzozowski miał dane ku temu, by zaważyć na losach kultury europejskiej, a Miłosz twierdził tak: „Ponieważ zakres poszukiwań Brzozowskiego-filozofa znacznie wykracza poza ramy jednego kraju i jednej literatury, mógłby on zostać również założycielem całej szkoły. Uniemożliwiła to bariera języka”2.

2.

Dlatego tak ważne i potrzebne wydają się przekłady Brzozowskiego, jak chociażby włoski wybór jego pism pt. Cultura e vita. Cieszy on tym bardziej, że Włochy odegrały niezwykle istotną rolę w jego biografii. Po raz pierwszy znalazł się we Włoszech na początku stycznia 1906 r. Przybył wówczas na trzy miesiące do Nervi celem podreperowania fatalnego stanu zdrowia (gruźlica). Do Nervi wrócił po roku, by w sierpniu 1907 r. przenieść się do Florencji. Tu, wraz z żoną i córką, mieszkał już – z krótką przerwą, o czym za chwilę – do końca życia. Brak pieniędzy i choroba zmuszały go zresztą do dość częstych przeprowadzek. Początkowo zamieszkał w „Pension Suisse” na via Montebello 28, jego ostatnie mieszkanie znajdowało się już poza granicami ówczesnej Florencji.

Wobec samej Florencji Brzozowski żywił uczucia ambiwalentne. Zachwycał się tamtejszą Biblioteką Filozoficzną oraz Gabineto Scientifico Letterario Vieusseux, z których zbiorów często korzystał. Dopóki pozwalało mu zdrowie, bywał w muzeach. W kawiarniach spotykał się z pisarzami polskimi, tu dyskutował też z Maksymem Gorkim i Anatolijem Łunaczarskim. O Florencji pisał najpierw z zachwytem: „Dla samego Donatella warto tu mieszkać” [LI, 395]. Nieco później dodawał: „Dla mnie to miasto stało się prawdziwie città dolente. Nie ma już chyba ulicy, która by się nie zrosła z jakąś ciężką myślą, a pomimo to kocham właściwie Florencję” [LI, 717].

Florencja uczyła go cierpliwości i szacunku dla tradycji, widział w niej „świetną szkołę woli i spokoju myślowego” [LII, 256]. Ale tuż przed śmiercią rozgoryczony pisał: „Straszne to miasto w chorobie i opuszczeniu i godne, by wziąć na jego mieszkańcach – najohydniejszym typie mieszczaństwa spotkanego przeze mnie – Swiftowski odwet” [LII, 625].

Gorzkie to słowa, ale nie sposób nie dostrzec, iż to właśnie we Florencji powstały najważniejsze, najsłynniejsze książki Brzozowskiego: Legenda Młodej Polski, Idee, Głosy wśród nocy, Pamiętnik… Znamienne też, że pierwsze z wymienionych dzieł poprzedzały motta z Giosuè Carducciego („No! Io non sono morto./ Dietro me – cadavere/Lasciai la prima vita!”3) i Vittorio Alfierego („Trovan mi duro/E izo lo so:/Pensar li fo!”4).

To ostatnie było dowodem głębokiego utożsamienia się Brzozowskiego z kulturą włoską. Cały czas pilnie śledził, co się w niej dzieje, studiował z narastającym podziwem włoską historię, podziwiał literaturę. „Zaimponowali mi Włosi kultem dla Carducciego i sam poeta – pisał w jednym z listów – Naród, który umie czcić takich pisarzy, który takich uznaje za swoich wychowawców, żyje i będzie żył” [LI, 298–299]. Nieco później zachwycał się: „Co za kultura! Mam cały szereg postaci, za które mógłbym bić się do upadłego – a więc Machiavelli, Mazzini, Piscane, Campanella i Vico, przede wszystkim Vico” [LI, 393].

Rzeczywiście: Giambattista Vico był mu bardzo bliski, ukształtował jego myślenie o historii. „Zżyłem się z nim i pokochałem go jak osobę blisko mi znaną” [LII, 134], pisał Brzozowski w 1909 r. Do końca życia pracował nad polskim tłumaczeniem przygotowanego przez siebie wyboru pism autora Nauki nowej. Pracy tej nie ukończył, tak jak planowanych antologii tekstów Niccolo Machiavellego i Giordana Bruno. Wśród niezrealizowanych projektów Brzozowskiego był też dwutomowy zbiór szkiców włoskich. Miały się w nim znaleźć studia m.in. o Dantem, Savonaroli, Guicciardinim, Gozzim, Alfierim, Manzonim i Crocem.

Nie ma na tej liście Antonio Labrioli, którym Brzozowski w pewnej chwili mocno się zainteresował. Labriola wpłynął na jego „osobliwe”, jak pisze Kołakowski, myślenie o marksizmie, uświadomił mu także znaczenie materializmu dziejowego jako metody badania kultury. Ale lista włoskich lektur Brzozowskiego jest naprawdę długa. Są na niej m.in. książki Benedetto Crocego, Vilfredo Pareto, Giacomo Leopardiego, Giovanni Gentillego, Roberto Michelsa, Gabriele d’Annunzio. Interesowała go też Florencja „awangardowa”, skupiona wokół „La Voce” i „Leonardo”. Jej przedstawicieli, m.in. Giovanni Papiniego i Giuseppe Prezzoliniego, uważał za „jedną z najgorliwszych i najśmielszych przednich straży ducha nowoczesnego w Europie” [GWN, 66].

Warto też wspomnieć, iż Brzozowski od 1906 r. uczył się języka włoskiego. Początkowo po to, by móc czytać wydawane w tym języku książki swego ukochanego myśliciela, Georgesa Sorela. „To najpiękniejszy i najtrudniejszy z języków. Prawdopodobnie nigdy nie ośmieliłbym się pisać w nim” [LI, 300], donosił wówczas znajomej. Później jednak, choć nie bez trudu, próbował to uczynić. Narzekał: „Och! Jak to pisanie włoskie ciężko idzie. Kilkanaście wierszy kosztuje 4–5 godzin pracy. I jeszcze nie wiem, czy to jest włoski język, to, co ja piszę” [LI, 613]. Jeżeli jednak nawet Brzozowski coś po włosku napisał, to raczej nie udało mu się tego opublikować. Były jakieś plany współpracy z pismami „La Voce” oraz „Marzocco”, a także z mediolańskim wydawnictwem Treves, ale nic z nich nie wyszło.

Wątki włoskie wracają za to w powieściach Brzozowskiego. W sferze marzeń pozostała wprawdzie powieść z czasów „katolickiej reakcji” we Włoszech końca XVI w., ale już akcja jednego z najważniejszych rozdziałów Płomieni toczy się w Genui. Trafia do niej po upadku Komuny Paryskiej główny bohater powieści, Michał Kaniowski, zapoznając się ze środowiskiem włoskich rewolucjonistów i życiowych rozbitków. Z kolei w niedokończonej Dębinie ważną postacią jest pochodzący z Włoch Domenico Giava, makiaweliczny i błyskotliwy obrońca Kościoła katolickiego, w którym krytycy dostrzegą po latach sobowtóra Naphty z późniejszej o ponad dziesięć lat Czarodziejskiej góry Thomasa Manna.

Najobszerniej i zarazem z największym entuzjazmem pisał o kulturze włoskiej w eseju Humor i prawo zamieszczonym w Legendzie Młodej Polski. „Włoskość” ujmowana jest tutaj obok „angielskości” jako pewien ideał kultury nowoczesnej, w której to, co żywiołowe poddawane jest władzy prawa. W kulturze włoskiej „człowiek występuje jako twórca prawa, budowniczy społecznego gmachu” [LMPI, 306], zaś w centrum jej zainteresowania jest „dumna, przenikająca na wskroś ludzkie stosunki jednostka” [LMPI, 307].

Znamienne też, że zgodnie z ostatnią wolą Brzozowskiego, do jego trumny włożono zdjęcie żony oraz egzemplarz Boskiej Komedii Dantego. To ostatnie było dlań zapewne tyleż wyrazem hołdu dla chrześcijaństwa, co miłości, jaką darzył Dantego i całą kulturę włoską.

Nie tylko tytułem dygresji dodajmy jeszcze, że w 1945 r. w Rzymie ukazuje się w języku polskim Filozofia romantyzmu polskiego Stanisława Brzozowskiego ze wstępem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W ten sposób inauguruje swą działalność środowisko, które wkrótce stworzy na emigracji miesięcznik „Kultura”, bez którego trudno sobie wyobrazić historię intelektualną powojennej Europy Środkowej i Wschodniej. To, że na swego patrona środowisko to wybrało Brzozowskiego i że wydało jego niezwykłą rozprawkę akurat we Włoszech, wydaje się w świetle wspomnianych wcześniej faktów czymś więcej niż koincydencją.

3.

No właśnie: Brzozowski został pochowany na Trespiano jako katolik. Obecną przy śmierci pisarza szarytkę Teresę Tarchi-Sarcoli bardzo poruszył „zgon świątobliwego” (passagio angelico) [LII, 628], jak określiła ostatnie chwile Brzozowskiego. Poprosił wówczas o księdza, wyspowiadał się i przyjął komunię „prawie jednocześnie z ostatnim namaszczeniem” [LII, 628]. Wedle relacji świadków towarzyszący Brzozowskiemu kapłan miał powiedzieć do zgromadzonych: „Módlcie się, tu umiera święty”5.

Ostatnie chwile Brzozowskiego były wyraźną konsekwencją jego trwającego już kilka lat zbliżenia się do katolicyzmu. Dużą w tym rolę odegrały pisma Johna Henry’ego Newmana oraz katolickich modernistów: Alfreda Loisy’ego i Maurice’a Blondela. Pod ich między innymi wpływem Brzozowski notował w swoim dzienniku: „Spinoza otworzył wielki świat, Hegel większy, Goethe jeszcze większy. Katolicyzm jest wspanialszy niż to wszystko. Szerszy, potężniejszy, zawiera więcej możliwości” [P, 118]. W listach donosił przyjaciołom, że „[…] nie ma dnia prawie, w którym nie zarysowałby się przede mną katolicyzm jako prawdziwy kształt prawdy” [LI, 560] i że „to, co jest dzisiaj filozofią, jest dziecinnym bełkotem wobec katolicyzmu” [LII, 162].

Słowa te, ale też pisane wówczas eseje, które wejdą do wydanego pośmiertnie tomu Głosy wśród nocy, przekład Newmana, a wreszcie okoliczności śmierci Brzozowskiego, zaskakiwały wielu współczesnych i potomnych. Pamiętano o jego związkach z radykalną, niepokorną inteligencją polską, o zaangażowaniu po stronie socjalizmu i marksizmu, o bezwzględnej krytyce, jakiej poddawał Kościół katolicki w Polsce i religię jako taką. O współczesnych sobie polskich katolikach pisał na przykład z sarkazmem, iż pracę myślową zastąpiły im „dzwonek kościelny, opłatek i wielkanocne jajko” [LMPI, 80]. W pisanym cztery lata przed śmiercią artykule Religia i społeczeństwo twierdził z kolei, że religia „czyni nas narzędziem” [KŻ, 537], a nawet jest „tresurą nieodpowiedzialności” [KŻ, 537].

W jego biografii takich zaskakujących, ale i dramatycznych zwrotów momentów było więcej. Szczególnie istotna była tak zwana „sprawa” Brzozowskiego, która rozpalała kilka co najmniej pokoleń polskich inteligentów i była nawet porównywana z aferą Dreyfusa. Ona też rzucała cień na to, czy i jak czytano Brzozowskiego.

Warto więc ją tu przypomnieć, jak też inne ważniejsze fakty z życia autora Legendy Młodej Polski.

Urodził się w roku 1878 w Maziarni, wiosce położonej w ziemi chełmskiej, a więc na południowo-wschodnich terenach obecnej Polski. Wówczas był to jednak obszar wchodzący w skład Rosji, bo – przypomnijmy – od roku 1795 Polacy pozbawieni byli własnego państwa, a kraj został podzielony między Rosję, Prusy (od 1871 r. Niemcy) i Austrię (od 1866 r. Austro-Węgry).

Brzozowski urodził się więc na terenach zaboru rosyjskiego, kilkanaście lat po okrutnie stłumionym antyrosyjskim powstaniu, którego skutkiem było wzmożenie antypolskich represji, a więc i umocnienie Polaków w niechęci, a nawet pogardzie wobec Rosji i jej kultury. Tymczasem Brzozowski miał, jak zauważyła Marta Wyka, szczególny, drażniący wielu Polaków stosunek do Rosji i to, mimo że doświadczył na własnej skórze, czym jest państwo carskie. Był przecież więziony przez Rosjan, a carska cenzura uniemożliwiła mu debiut powieściowy, zakazując druku powieści Pod ciężarem Boga. Znakomicie autorytaryzm rosyjskiego państwa Brzozowski pokazał zresztą w Płomieniach, które jednak w znacznym stopniu były panegirycznym portretem rewolucyjnych terrorystów z Narodnej Woli. Podziwia ich Michał Kaniowski, główny bohater powieści, potomek polskiej szlachty, który zbuntowany przeciw jej degrengoladzie intelektualnej i moralnej staje się entuzjastą rewolucyjnej Rosji. Takim entuzjastą był też sam Brzozowski, który podziwiał kulturę rosyjską. Po latach ze wzruszeniem wymieniał wśród swych młodzieńczych lektur Nikołaja Michajłowskiego i Wissariona Bielińskiego, stworzył świetne portrety Aleksandra Hercena i Antoniego Czechowa, a same Płomienie zrodziły się z fascynacji Biesami Dostojewskiego. Ale w jednym z ostatnich swych esejów, Kryzys w literaturze rosyjskiej, Brzozowski ostrzegał proroczo: „Idzie nawet nie cham, nie Smierdiakow, lecz ideowy rosyjski oficer, ideowy sędzia śledczy, ideowy urzędnik; idzie państwo rosyjskie jako ideowy twór przyjęty i uznany przez rosyjską inteligencję” [BWN, 176].

Gdyby Brzozowski urodził się we Włoszech, do jego rówieśników należeliby Marinetti, Papini, Soffici. W kulturze polskiej autora Płomieni łączy się z pokoleniem określanym mianem Młodej Polski, modernistycznej, dekadenckiej, idealistycznej i indywidualistycznej, wyznającej hasło „sztuki dla sztuki”, zbuntowanej przeciw racjonalizmowi i realizmowi starszej generacji tzw. pozytywistów.

Brzozowski początkowo mocno się utożsamiał z Młodą Polską, gorąco jej bronił przed atakami „starych”. Szczególną sławę przyniosła mu seria tekstów gwałtownie krytykujących Henryka Sienkiewicza, najpopularniejszego wówczas w Polsce pisarza, laureata Nagrody Literackiej Nobla, który określił literaturę modernistyczną jako „ruję i porubstwo”. Brzozowski w odpowiedzi tłumaczył postawę rówieśników, ale też bezlitośnie, trochę niczym późniejsi futuryści, szydził z Sienkiewiczowskiej tradycjonalistycznej, szlacheckiej „Polski zdziecinniałej” [LMPI, 49].

Ze szlacheckiej rodziny pochodził sam Brzozowski, jego porachunki dotyczyły więc świata, z którego wyszedł i który doskonale znał. Jego ojciec był zubożałym ziemianinem, administratorem w dobrach ziemskich. W Pamiętniku Brzozowski pisał często cytowane zdanie: „Rodzice moi byli oboje, w różnej postaci rozbitkami szlacheckiego rozkładu: z tradycjami zamożności i majątku, bez tradycji pracy, z osłabionym lub zanikającym poczuciem rzeczywistości, celów i uczuć ogólnych” [P, 20]. Zdanie to nieco tłumaczy gwałtowność, z jaką konsekwentnie Brzozowski krytykował polską szlachtę, ale też wszelkie inne postaci życia, w których odkrywał bierną, konsumpcyjną, gardzącą pracą postawę wobec świata.

Postawę taką zarzucał szlachcie, mieszczaństwu i burżuazji, ale i swoim rówieśnikom. Dość szybko wytknął im estetyzm, pięknoduchostwo, niedojrzałość, duchową pustkę, a wreszcie oderwanie od rzeczywistości społecznej. Kulminacją tych krytyk była wspomniana już Legenda Młodej Polski, obszerny zbiór studiów o strukturze duszy kulturalnej, jak głosił podtytuł tego dzieła. Demaskował w nich „bezdziejowość” współczesnej sobie literatury i jej faktyczny konformizm. Młoda Polska – wedle sławnej formuły Brzozowskiego – była buntem kwiatu przeciwko swoim – społecznym – korzeniom. „To ciągłe paplanie o smutkach dusz, rozpaczach, te kokietujące demonizmy… to wszystko jest śmiechu godne” [LMPI, 292], pisał w charakterystycznym dla siebie, pamfletowym stylu.

Wróćmy jednak jeszcze na chwilę do lat młodzieńczych Brzozowskiego. Po ukończeniu – znakomitego zresztą – gimnazjum w Niemirowie na Podolu (obecna Ukraina), w roku 1896 zapisał się na Wydział Przyrodniczy Uniwersytetu Warszawskiego. Dość szybko zaangażował się w działalność nielegalnych organizacji studenckich i już po roku został czasowo relegowany z uczelni za udział w antyrosyjskiej manifestacji. Co gorsza, jesienią roku 1898 Brzozowskiego aresztowała carska policja za aktywność w nielegalnym Towarzystwie Oświaty Ludowej. Uwięziony w cieszącej się ponurą sławą Cytadeli Warszawskiej, 20-letni wówczas student złożył obszerne zeznania, w których mówił przede wszystkim o nastrojach panujących wśród studentów. Sprawa ta wypłynie po ośmiu latach – pisarz wówczas mocno będzie wspierał ruch socjalistyczny, z entuzjazmem włączy się w wydarzenia rewolucji 1905 r. i będzie ostro krytykował rodzącą się w Polsce nacjonalistyczną prawicę. Ta w odwecie upubliczni zeznania Brzozowskiego, wywołując spory skandal. Innym fatalnym skutkiem krótkiego w sumie, bo trwającego miesiąc uwięzienia, będzie gruźlica, której pisarz nabawił się najpewniej w Cytadeli i która doprowadzi ostatecznie do jego przedwczesnej śmierci.

Po uwolnieniu z Cytadeli, Brzozowski znajdował się więc w fatalnej sytuacji. Chory, politycznie niepewny, nie mógł już wrócić na uczelnię. Był samoukiem, o czym warto pamiętać, gdy czyta się jego – imponujące rozległą erudycją – teksty. Kiepska była też jego sytuacja materialna – na brak pieniędzy będzie właściwie narzekał do końca życia i to mimo ogromnej pracowitości, a także pomocy, jaką otrzymywał od przyjaciół i swego wydawcy, Bernarda Połonieckiego z Lwowa. Nadejdą jednak chwile, gdy Brzozowski będzie żył właściwie w nędzy.

Po wyjściu z rosyjskiego więzienia mocno doskwierał mu też głęboki kryzys duchowy. Ratunkiem okazała się miłość do Antoniny Kolberg, bratanicy wybitnego polskiego etnografa Oskara Kolberga. „Kiedy ją poznałem – wspominał Brzozowski po latach – byłem nad przepaścią całkowitej zguby moralnej: absolutnej niewiary w siebie i ludzi. Pogardzałem sam sobą jak zżartym przez trąd trupem. Gdyby nie ona i jej wiara we mnie – nie wydobyłbym się nigdy” [LI, 443].

Antonina rzeczywiście była wielkim wsparciem dla Brzozowskiego w najtrudniejszych chwilach jego życia. Sama była osobą nieprzeciętną: opublikowała książkę o wychowaniu fizycznym dzieci, wydała tom opowiadań, przetłumaczyła na język polski powieści Uptona Sinclaira i Papiniego, a w latach trzydziestych XX w. była lektorką literatury i języka polskiego na uniwersytecie we Florencji. Brzozowskiego poślubiła w roku 1901 (dwa lata później urodziła mu córkę, Annę), a on niemal od razu ogłosił swój pierwszy ważny artykuł, o szwajcarskim pisarzu Henri Frédéricu Amielu, autorze słynnych dzienników intymnych, w którym Brzozowski ujrzał charakterystyczny dla nowoczesności typ osobowości, mianowicie człowieka „przedmiotowego” [GWN, 138], i – jak zauważa Andrzej Mencwel – od razu podejmując problematykę, która pojawi się w pracach Emile’a Durkheima czy Georga Simmla.

Potem jego kariera nabiera szybkości, zwłaszcza gdy warszawskie pismo „Głos” publikuje w marcu 1903 r. pierwszy z tekstów krytykujących Sienkiewicza. Brzozowski wiele wówczas pisze, wygłasza też cieszące się dużą popularnością odczyty, wydaje wreszcie książki o krytyce i literaturze polskiej.

Trzeciego maja 1908 r. pisarz otrzymuje we Florencji wiadomość, że socjalistyczny „Czerwony Sztandar” opublikował spis agentów carskiej policji, Ochrany, i że figuruje w nim jego nazwisko. Brzozowski od razu publikuje serię oświadczeń, w których zaprzecza oskarżeniu i domaga się zwołania sądu złożonego z przedstawicieli partii lewicowych, który oczyściłby go z zarzutów. Tymczasem prasa odnotowuje kolejne artykuły, w których Brzozowski nazywany jest szpiegiem. Jedno z pism ogłasza: „Stanisław Brzozowski, poeta i filozof – jest złodziejem i oszustem” [LI, 518]. Pisarza bojkotują przebywający we Florencji Polacy. Już wcześniej polscy socjaliści wysyłają do Włoch agenta, który ma zbadać, czy możliwe jest wykonanie wyroku śmierci na Brzozowskim.

Do zamachu ostatecznie nie doszło, ale i tak pisarz był zaniepokojony i rozgoryczony. Pisze do przyjaciół: „[…] w Polsce nie chcę leżeć nawet po śmierci. Pewnych rzeczy się nie przebacza” [LI, 606]. Broni się sam, bronią go przyjaciele i czytelnicy. Wreszcie w lutym 1909 r. dochodzi w Krakowie do partyjnego sądu, na który przybywa z Florencji schorowany Brzozowski. Oskarżyciele, przede wszystkim rosyjski działacz socjalistyczny Władimir Burcew, sławny demaskator działającego wśród rewolucjonistów agenta rosyjskiej policji Jewno Azefa, i dawny funkcjonariusz Ochrany Michaił Bakaj, nie dostarczają żadnych dowodów, iż Brzozowski był agentem policji. On sam łatwo wykazuje liczne nieścisłości i błędy oskarżenia. Mimo to sąd nie wydaje żadnego wyroku i odracza rozprawę. Brzozowski wraca do Florencji.

Do kolejnego posiedzenia już nie doszło ze względu na coraz gorszy stan zdrowia pisarza. Jego niewinność wydaje się dzisiaj bezsporna, nigdy też nie udało się odnaleźć jakiegokolwiek materialnego dowodu współpracy Brzozowskiego z Ochraną. Nie jest za to jasne, na ile „sprawa” Brzozowskiego była wynikiem pomyłki oskarżycieli, rozgrywek partyjnych, a na ile była prowokacją tajnej policji chcącej zniszczyć wpływowego myśliciela. Oczywiste za to jest to, iż cała ta „sprawa” przyczyniła się do jego śmierci. Pogłębiła też poczucie samotności, nie przypadkiem więc tytuł wydanej tuż przed śmiercią powieści Brzozowskiego brzmiał Sam wśród ludzi.

Na pewno też opisywana tu afera przyspieszyła ewolucję poglądów Brzozowskiego, zwłaszcza na jego stosunek wobec lewicy, którą coraz ostrzej krytykował. W końcu 1909 r. stwierdzał na przykład w jednym z listów, że zatarły mu się „różnice między psychologią żandarma i rewolucjonisty” [LII, 281] i że do cna stopniały resztki jego solidarności z socjalizmem. Bliski mu był za to syndykalizm Sorela, coraz bardziej interesował go francuski monarchizm i nacjonalizm, a także – o czym była już mowa – modernizm katolicki.

Zmarł 30 kwietnia 1911 r. Pochowano go wśród florenckiej biedoty. W 1928 r. zwłoki Brzozowskiego ekshumowano i złożono w obecnym grobie, na którym rzeźbę nagrobną wykonał Roberto Passaglia. Widnieje na nim rozmyślająca dziewczyna i sowa, symbole filozofii i poezji.

4.

Co więc kryje się pod słowami „poeta i filozof”?

Powiedzmy od razu, że poetą sensu stricte Brzozowski nie był. Wiersze, którymi inkrustował swe powieści i szkice krytyczne, są nieliczne i najmniej ciekawe w jego dorobku. To samo można powiedzieć o poemacie o Dostojewskim.

Ale Brzozowski był poetą w tym, jak pisał. A pisał emocjonalnie, nie stroniąc od efektownych metafor i obrazów, kwiecistych porównań, dosadnych, groteskowych czasem inwektyw, ale i delikatnych, lirycznych impresji. Jego teksty skrzą się od błyskotliwych sentencji i aforyzmów, świetnych zestawień i zaskakujących dygresji. „Styl jego jest gwałtowny i nieustannie utrzymywany jak gdyby w temperaturze wrzenia: wydawało się, że na cokolwiek zwraca uwagę, zdolny jest tylko do najwyższej fascynacji lub bezgranicznej pogardy”6, zauważał Leszek Kołakowski. Ryszard Nycz z kolei wyjaśniał, że: „Wypowiadanie nie jest tu tylko artykułowaniem myśli wcześniej sprecyzowanej, lecz w równym stopniu jej formowaniem lub krystalizowaniem (nierzadko zresztą wielokrotnym; ponawianym w różnych pracach lub rozwijającym się stopniowo w toku pisania)”7.

Ten gorący, a nawet gorączkowy chwilami styl sporo zawdzięczał mistrzom Brzozowskiego: Friedrichowi Nietzschemu, Georgowi Simmelowi, Henri Bergsonowi i Sorelowi. Niektórych zachwycał, ale byli i tacy, których język Brzozowskiego drażnił, nawet zniechęcał. Sam pisarz tłumaczył: „moje centralne myśli są na obwodzie i posiadają dążności wyłącznie odśrodkowe” [P, 15] i twierdził: „pisać trzeba krwią, trucizną, żółcią, na co kogo stać, byle nie limfą” [WPK, 478]. W Głosach wśród nocy podkreślał też, że jego książki są „systematem wyznań i podniet intelektualnych” [GWN, 51], że „nie mają gotowej treści i na próżno by jej szukał” [GWN, 51]. Tłumaczył: „Moją rzeczą jest czytelnika tak zaskoczyć, usytuować, by, jeśli chce on zgody z sobą i życiem, musiał myśleć i znaleźć mniej więcej te myśli, o które mi chodzi” [GWN, 51]. Chwalił Sorela za to, że „pisze samym procesem myślowym [a] nie konstruuje żadnego zastygłego wyniku” [I, 258], i zdanie to znakomicie oddaje charakter tekstów samego Brzozowskiego. Jego eseizm był wedle Tomasza Burka metodą myślenia alternatywnego, akcentującego niezgodę na myślenie dogmatyczne, zastygłe w konwenans i frazes, bezosobowe.

Tak rozumiana poetyckość przenikała wszystkie teksty Brzozowskiego. Dlatego m.in. Kazimierz Wyka zaliczał autora Idei do tych filozofów, którzy – jak Pascal, Bergson czy Nietzsche – byli twórcami „wzruszeń filozoficznych”, bo „wychodząc ze stanowiska idei, natychmiast je przekraczają i atakują całą osobowość człowieka”8. Bogdan Suchodolski zauważał wiele lat temu, że książki Brzozowskiego nie miały „dowodzić – miały działać”9, dzisiaj Dorota Kozicka mówi o krytyce autora Legendy Młodej Polski jako akcie performatywnym. Sam Brzozowski tłumaczył zresztą w Kulturze i życiu, że współczesna mu filozofia „przestaje być poznawaniem idei – staje się ich tworzeniem” [KŻ, 646].

Ale i filozoficzność jest cechą, a nawet fundamentem całej twórczości Brzozowskiego. We wstępie do Idei podkreślał on, iż jego działalność pisarska była „nieustannym pamiętnikiem pracy filozoficznej zmierzającej konsekwentnie do jednego i tego samego celu” [I, 75]. Nie przypadkiem mówił on o swojej krytyce, iż jest dlań „metodą filozofii” [P, 132]. To samo można chyba powiedzieć o powieściach albo dramatach Brzozowskiego, w których dominuje warstwa dyskursywna i których bohaterowie nieustannie „filozofują” o sprawach zasadniczych.

Podkreślić trzeba jednak i to, że w centrum uwagi Brzozowskiego pozostaje kultura, zwłaszcza sztuka, przede wszystkim zaś: literatura. Była dlań najwyższym świadectwem ludzkiej twórczości, dziedziną bezwzględnej swobody człowieka, a zarazem „wielką antycypacją”10. Widział w niej narzędzie przebudowy nie tylko ludzkiej świadomości, ale i świata. Traktował ją jak pryzmat, przez który mamy wgląd w ukryte nurty rzeczywistości społecznej, także te, które dopiero mają nadejść. Zarazem dla Brzozowskiego wszystko, co człowiek wie o świecie, jest do pewnego stopnia literaturą. Jak zauważał w Pamiętniku: „Cokolwiek bądź możemy powiedzieć o świecie będzie to zawsze wynik pewnej historii wypowiedzianej w terminach pewnej literatury (pojmując przez tę ostatnią całą twórczość językową)” [P, 112]. W Głosach wśród nocy dodawał, że „Darwin lub Marks, Spencer lub Bradley należą w ostatniej instancji do literatury” [GWN, 260].

Stąd ogromne zadania, jakie Brzozowski stawiał krytyce. Pisał o niej, że „reprezentuje zawsze prawa przyszłości” [WPK, 167], jest „żywą i czujną samowiedzą społeczną” [WPK, 248], i że „musi być najgłębszą i najsubtelniejszą świadomością moralną danej epoki” [WPK, 182].

Jaka więc była filozofia Brzozowskiego? Niełatwo na to pytanie jednoznacznie odpowiedzieć, zważywszy nie tylko na jej oryginalność, ale także na jej założoną niejako z góry antysystemowość i metodologiczną różnorodność, a także na przemiany, jakim ulegało jego myślenie. Bogdan Suchodolski, autor pierwszej monografii poświęconej filozofii autora Idei, wyróżniał nawet kilka etapów filozoficznego rozwoju Brzozowskiego, które wiodły od indywidualizmu bezwzględnego, przez materializm dziejowy, do nacjonalizmu proletariackiego i wreszcie do katolicyzmu. Podobne rozróżnienia czynili późniejsi badacze, ale zarazem podkreślali oni, iż choć myśl Brzozowskiego znajdowała się w ciągłym, nieprzerwanym ruchu, to jednak cechowała się ona wyraźną ciągłością i konsekwencją. Nie zmieniał się zwłaszcza krąg zasadniczych dlań pytań. Wynotujmy z tekstów Brzozowskiego choć kilka z nich: „czy zdoła ludzkość stworzyć, wychować typ człowieka zdolny do swobodnego życia” [KŻ, 647–648], „czy człowiek skruszy i zwycięży przeznaczenie, zwycięży chaos poza sobą i w sobie” [KŻ, 648], i wreszcie: „czy człowiek może sobie sam wystarczyć” [P, 114].

Były to pytania Brzozowskiego, ale i całej epoki. Dotyczyły miejsca człowieka w stającym się, płynnym, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, świecie. Myślenie Brzozowskiego miało więc charakter wybitnie antropocentryczny, antyesencjonalistyczny i kulturalistyczny. Wpisana w nie jest wiara w wielkość człowieka jako źródło wartości, jako swobodnego i niezależnego twórcy kultury, a wreszcie aktywnego uczestnika historii. Główną troską Brzozowskiego była ludzka swoboda, walka o wyzwolenie człowieka z rozmaitego rodzaju iluzji, fetyszyzmów i fantasmagorii. Najważniejszą z nich było, zdaniem Brzozowskiego, złudzenie o niezależnej od człowieka prawdzie i o istnieniu jakiegoś „gotowego” świata, podlegającego własnym, zastanym prawom, które ma się poznać i do nich przystosować. Stąd nieustanne polemiki Brzozowskiego z rozmaitymi odmianami światopoglądu rzekomo „naukowego”, na przykład z ewolucjonizmem, progresywizmem czy naturalistycznie interpretowanym marksizmem, które łączyło złudzenie obiektywizmu oraz traktowanie życia ludzkiego jako przedłużenia czy też funkcji przyrody.

Kartezjańskiemu „myślę, więc jestem” Brzozowski przeciwstawiał: „tworzę, więc jestem”. Praca, twórczość decyduje o człowieczeństwie i ona wyznacza granice wszelkiej istniejącej dla człowieka rzeczywistości. Bez pracy nie dałoby się niczego powiedzieć o świecie, praca jest „jedyną mową, na którą odpowiada żywioł pozaludzki” [LII, 161].

Nie znamy więc rzeczywistości „samej w sobie”, rzeczywistość jest dla nas zadaniem. Człowiek wydaje walkę żywiołowi pozaludzkiemu i sam siebie stwarza w tej walce. Żadna też siła natury ani żadna transcendentna moc nie nadaje sensu ludzkiemu życiu. „Fundament nasz i sklepienie nasze w nas tylko przebywają, nie ma ich poza nami” [LMPI, 27], pisał Brzozowski, i dodawał: „Poza sobą i ponad sobą ludzkość otacza mrok i próżnia. Lecz nie jest to pobudka do rozpaczy, lecz wezwanie do twórczego męstwa” [KŻ, 256].

Kluczową wartością dla Brzozowskiego była swoboda. Już w jednym z wczesnych tekstów pisał, iż marzy o społeczeństwie „jako bezwzględnie wolnym czynie wolnych duchów”, w którym „sztuka, moralność, wiara metafizyczna, praca nie są przymusem z zewnątrz na jednostkę narzuconym, ale są wyrazem nie skrępowanego niczym rozwoju”11.

Brzozowski był przekonany, iż wolność to najwyższy cel, w którym spełnia się powołanie człowieka. Miarą zaś wolności był dlań zakres władzy zdobytej przez człowieka nad tym, co jest żywiołem wokół niego i w nim samym. Wolność wedle niego „[…] polega na tym, aby wszelka żywiołowość, wszelka «natura» została poddana ludzkiemu prawu”12.

Człowiek Brzozowskiego jest tragiczny: sam wobec pozaludzkiego żywiołu, ma tylko to, co dzięki swej pracy zdobywa w walce z oporem świata. Żadne wartości nie są mu z góry zagwarantowane. Gloryfikacji pracy towarzyszyły więc w tekstach Brzozowskiego apele o uaktywnienie w człowieku takich cech, jak prometejski heroizm, męstwo, powaga, ascetyzm… Wzoru takiego osobliwego homo faber szukał najpierw w nadwrażliwej jednostce, potem w robotniku i proletariacie, następnie w narodzie, a wreszcie w Kościele. W Ideach, w słynnym szkicu Anty-Engels, pisał, że „rzeczywistością najgłębszą i ostatnią względem nas samych jesteśmy my, jako naród, to jest pewna ciągłość woli, która sama siebie utrzymuje, wychowuje i realizuje” [I, 338]. A pod koniec życia notował: „W tym właśnie widzę wielkość idei katolickiej, że pozwala ona przyjmować przeciwieństwa i różnice indywidualne – szczerze – nie po Heglowsku, bez chęci zredukowania, obcięcia, przetłumaczenia indywidualności – lecz jako postać prawdy – ale postać niezastąpioną” [LII, 621]. Nieodmienna była dla Brzozowskiego wartość tego, co indywidualne: „Nie w tym, co ludzi upodabnia, lecz w tym, co ich różniczkuje w niezliczonych tworzących się nowych formach życia tkwi zbiorowa moc” [LMPI, 302]. Ale też równie mocno podkreślał, iż indywidualność jest możliwa dzięki zakorzenieniu w tym, co ponadjednostkowe.

To wszystko, o czym piszę, było w przekonaniu Brzozowskiego cechami rodzącej się na jego oczach nowoczesności. Miał zresztą wobec niej stosunek niejednoznaczny. W Pamiętniku pisał np. tak: „Przekonanie, że nasza epoka ma charakter wybitnie rewolucyjny, niestały, krytyczny, połączony jest z niebezpieczeństwem dla naszej kultury osobistej i równowagi umysłowej. Łatwo bowiem wyrasta stąd pokusa niestałości i chwiejności w poglądach, a szczególniej braku jasności w pojęciach” [P, 34]. Wyznawał więc, iż nowoczesność go niepokoi, a czasem nawet, że go przeraża. Ale też nowoczesność go fascynowała, marzył o zmodernizowanej i tym samym silnej kulturowo Polsce, podsuwał Polakom wzory kulturowej nowoczesności wypracowane przez Anglików i Włochów.

Nowoczesność, której początków doszukiwał się w epoce klasycznej, była dlań momentem kryzysu w dziejach kultury zachodniej, ogólnego załamania ufności w racjonalny ład świata i uporządkowany system wartości. „My, późno urodzeni, przestaliśmy wierzyć w prawdę”13, powtarzał wielokrotnie za Stanisławem Przybyszewskim. „Wszystko stało się grozą, rozpaczą i lękiem – niewysłowionym wrażeniem rozbitków, gdy to, co uważać przywykli za stały ląd jedynej rzeczywistości, okazuje się wysepką tylko nędzną i znikomą, wstrząsaną i unoszoną przez jakieś niepojęte, mrokiem władne fale” [WP, 536], pisał w roku 1902, by pod koniec życia skonstatować, iż w epoce mu współczesnej „rozkład jedności duchowej, prawdy zasadniczej, stanowiącej podstawę naszej Europy, posunięty został już bardzo daleko” [GWN, 287].

Nowoczesność to wedle Brzozowskiego z jednej strony postępujące ekonomiczne i duchowe zniewolenie człowieka i całych społeczeństw, a dalej alienacja kultury od codziennego życia. Zauważał przenikliwie: „Ucisk społeczeństw dawniejszych związany był w sposób mniej lub więcej bezpośredni z wolą ludzką i osobistym działaniem. W społeczeństwie nowoczesnym ucisk jest nieosobisty, nieludzki, pozaludzki. Wszystkim i wszystkimi rządzi coś, co jest poza ludźmi: prawa wytworzone przez człowieka, a jakby wiodące niezawisły od niego żywot” [WPK, 133]. Gdzie indziej jednak podkreślał: „Dzieje nowoczesne – to tworzenie się społeczeństwa, dzieła swobody, nie zaś przymusu i gwałtu” [WPK, 374].

W eseju Nasze „ja” i historia zarzucał kulturze współczesnej ucieczkę od istoty nowoczesnego życia, ograniczenie się do spełniania indywidualnych i subiektywnych „snów”, rezygnację z ambicji wychowawczych, złudzenie, iż możliwe jest uniezależnienie się od historii. „Zaszczepiamy w duszy swej roślinność, która może żyć na glebie posiadającej te właśnie pierwiastki, których się pozbywamy” [LMPI, 12], ostrzegał i martwił się, że „rzeka europejskiej historii przecieka przez nasze wnętrze” [LMPI, 17].

Ale nowoczesność to dla Brzozowskiego jeszcze bardziej szansa na narodziny nowej kultury i nowego człowieka. Wierzył, że ten nowy człowiek będzie twórcą, że będzie „czuć, że tworzy tylko to, co chce” [LMPI, 306], że zapanuje nad procesami stanowiącymi istotę nowoczesnej europejskiej historii. Chciał, aby takim nowoczesnym twórcą był także współczesny mu Polak.

5.

Co może szczególnie ciekawe: Brzozowski widział w nowoczesności dowód długiego trwania romantyzmu w kulturze zachodniej. I tu jego stosunek wobec romantyzmu się zmieniał i nie był jednoznaczny.

Romantyzm oznaczał dlań wszelkie prądy artystyczne i umysłowe charakterystyczne dla kultury wyobcowanej, nieuczestniczącej w pracy, absolutyzującej samowystarczalną jakoby jaźń, podstawiającej na miejsce swego rzeczywistego życia wzory zaczerpnięte z przeszłości. Chodziło mu więc nie tylko o romantyzm historyczny, ale także np. naturalizm, symbolizm czy dekadentyzm. Były romantyczne, bo, zdaniem Brzozowskiego, nadawały znaczenia absolutne „wytworom psychiczno-dziejowym związanym ściśle [tylko] z pewnymi warunkami i postawami dziejowo-życiowymi” [LMPI, 12]. Stąd studia nad „przesileniem romantycznym kultury europejskiej”, jakimi były Głosy wśród nocy, sięgały wstecz aż do czasów Ludwika  XVI (Z powodu pamiętników Saint-Simona), a zatrzymywały się na pisarstwie Josepha Conrada.

Tak szerokie rozumienie romantyzmu, a także jego krytyka była w pewnej mierze zgodna z klimatem epoki i widzieć ją należy w kontekście współczesnych mu i późniejszych rewizji, refutacji i reinterpretacji romantyzmu, które wychodziły spod piór Pierre’a Lasserre’a, Ernesta Seillère’a, Charlesa Maurrasa, Thomasa Hulme’a, Thomasa Stearnsa Eliota, Irvinga Babbitta, René Girarda czy Alberta Camusa.

Równocześnie spod swej krytyki Brzozowski wyłączał polskich i angielskich romantyków! Jak wysoko oceniał i jak niezwykle czytał tych pierwszych, świadczy wczesny, wygłoszony w roku 1905, opublikowany wiele lat po jego śmierci wykład o Filozofii romantyzmu polskiego. Badacze uznają go za jeden z najbardziej zagadkowych i wizyjnych tekstów Brzozowskiego. Wynika jednak z niego jasno, iż widział on w polskim romantyzmie zjawisko filozoficznie jednolite, a zarazem odrębne i unikalne na tle innych XIX-wiecznych romantyzmów, zwłaszcza francuskiego i niemieckiego. Choć o jego wadze i aktualności przesądzał związek z życiem narodowym, „był bowiem samoutwierdzeniem w duchu narodu, któremu zbrakło oczywistości fizycznej” [KŻ, 384], to sposób, w jaki owo „samoutwierdzenie” rozumieli polscy romantycy nadawał ich wysiłkom sens uniwersalny. Projekt polskiego romantyzmu był wedle Brzozowskiego projektem pełnego człowieczeństwa, emancypacji podmiotu, i jako taki wciąż czekał na realizację. Był bowiem taki romantyzm przezwyciężeniem nowoczesnej rozpaczy, cynizmu i niewiary w siebie. Ale też wyrazem buntu wobec zniewoleniu, manifestacją duchowej swobody i „wiary w Słowo”, a więc w twórczość, w to, że myśl może, a nawet musi być czynem, nie może ograniczać się do „bezpłodnych ekstaz”, lecz ma zostać „przeparta przez ciało”, urzeczywistniona w realnym świecie, co Brzozowski, powołując się na Andrzeja Towiańskiego, nazywał „tworzeniem ciała dla Słowa” [KŻ, 392]. Tym samym pisarz poniekąd rehabilitował polski romantyzm w jego wersji mesjanistycznej, wpisywał go w ramy swojej filozofii czynu i pracy, pokazywał jego słoneczną, radosną stronę, ale także podkreślał prometejski, heroiczny, a zarazem personalistyczny jego wymiar. Równocześnie przeciwstawiał tak rozumiany romantyzm progresistom wierzącym w doskonalenie się ludzkości dokonujące się bez udziału człowieka: „to, co ma być sprawdzianem postępu społecznego, musi być w duszach indywidualnych rzeczywistością, dopełnieniem” [KŻ, 392].

Szczególnie w tym kontekście ważnym dla Brzozowskiego myślicielem był Cyprian Kamil Norwid, którego łączył z romantyzmem i którego tragiczna biografia outsidera musiała mu przypominać własne życie. Ale najważniejsze było rozpoznanie w pisarstwie Norwida tych elementów, które niejako antycypowały znowuż filozofię kultury Brzozowskiego, a więc przekonanie, że kulturą jest „własna i swobodna twórczość narodów” [KŻ, 220], że klęską człowieka nowoczesnego jest oddzielenie pracy od twórczości i że „człowiek pracujący stanowi prawdziwy fundament swobody” [KŻ, 220], a praca jest fundamentem jego godności. U Norwida znajdywał też Brzozowski bliską sobie niechęć do abstrakcji i pozahistorycznego myślenia, nie przypadkiem zresztą, bo i Norwid pobierał lekcję Vico. Pociąga go też wypracowana przez Norwida formuła katolicyzmu, w której Chrystus jest, wedle formuły Mencwela, „zwiastunem przezwyciężenia żywiołowej przypadkowości historii”14.

Pod koniec życia zwraca się już autor Legendy Młodej Polski do romantyzmu angielskiego, w którym znajduje formułę „innej nowoczesności”, alternatywnej wobec mechanistycznej formuły oświeceniowej formy podmiotowości. Pisze więc o wychowawczym znaczeniu literatury angielskiej, zachwyca go Blake, Coleridge, Keats, Wordsworth, pisze poruszający szkic o Lambie, widzi w angielskiej poezji romantycznej idee wyobraźni indywidualnej, twórczej, kreacyjnej, a także wyraz zaufania do immanentnej wartości życia i jego ciągłości.

6.

Jak zauważyła Marta Wyka, biografia umysłowa Brzozowskiego ułożyła się między wektorem radykalnym i konserwatywnym. Z kolei Andrzej Walicki widzi w pisarstwie Brzozowskiego swoistą summę epoki modernizmu, a jego samego umieszcza wśród przedstawicieli przełomu antynaturalistycznego w europejskiej myśli przełomu XIX i XX w. Zapewne można umieszczać autora Idei w jeszcze innych, bardziej aktualnych konstelacjach. Myślę na przykład o linii antynowoczesnych, którą nie tak dawno zajmująco wykreślił Antoine Compagnon w książce Les Antimodernes. Są wśród nich pisarze bliscy Brzozowskiemu, jak Sorel i Bergson. Pouczające byłoby też zestawienie biografii intelektualnej Brzozowskiego z wspomnianymi już jego włoskimi rówieśnikami, np. z Papinim czy Marinettim. Nic nie wiadomo, aby Brzozowski czytał w 1909 r. Manifest futurystyczny tego ostatniego, i można dywagować, jaki byłby jego stosunek do futuryzmu i na ile jego dalsze losy byłyby analogiczne do losów np. Marinettiego albo Papiniego.

Oczywiście cały czas istotny jest polski kontekst, w jakim powstawała myśl Brzozowskiego. W Polsce największe zainteresowanie zresztą budzą obecnie ostatnie prace autora Kultury i życia, związane z jego zwrotem religijnym i budowaniem swoistej teologii kultury. Ale cały czas pozostaje tak znamienny dla kulturalizmu Brzozowskiego europocentryzm: podziw dla kultury Zachodu, przekonanie o jej jedności i o tym, że jesteśmy za nią odpowiedzialni. Jak pisał: „Jest naszą istotą właśnie to, że jesteśmy Europejczykami, żyjącymi w tym, a nie innym momencie” [LMPI, 14]. Walicki nazywał nawet przed laty Brzozowskiego prorokiem kulturowego i społecznego odrodzenia Zachodu. Pytanie, czy taki Brzozowski jest dzisiaj aktualny i potrzebny.

1 Cz. Miłosz, Człowiek wśród skorpionów, Warszawa 1982, s. 23–24.

2 Tamże, s. 29.

3 Nie! Nie jestem umarłym! Za sobą – trupem pozostawiłem pierwsze życie.

4 Uważają mnie za trudnego. Wiem o tym: każę im myśleć!

5 J. Czapski, O Brzozowskim, „Kultura” 1963, nr 1–2, cyt. za: „Jest Bóg, żyje prawda”. Inna twarz Stanisława Brzozowskiego, oprac. M. Urbanowski, Warszawa 2012, s. 317.

6 L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu, cz. II, Rozwój, Warszawa 1989, s. 535.

7 R. Nycz, Wywoływanie świata. Zadania krytyki i sztuki w pisarstwie filozoficznym Stanisława Brzozowskiego, [w:] tenże, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 2002, s. 145–146.

8 K. Wyka, O ocenie myśli Brzozowskiego; Brzozowskiego krytyka krytyki, [w:] tenże, Stara szuflada i inne szkice z lat 1932–1939, oprac. M. Urbanowski, Kraków 2000, s. 192.

9 B. Suchodolski, Stanisław Brzozowski. Rozwój ideologii, Warszawa 1933, s. 274.

10 R. Nycz, op. cit., s. 136.

11 S. Brzozowski, Próba samopoznania, „Głos” 1930, nr 13, cyt. za: B. Suchodolski, op. cit., s. 15.

12 A. Walicki, Stanisław Brzozowski – drogi myśli, Warszawa 1977, s. 110.

13 Zob. A. Walicki, op. cit., s. 274. Słowa Przybyszewskiego pochodzą ze szkicu Z psychologii jednostki twórczej. Chopin i Nietzsche z 1892 r.

14 A. Mencwel, „Non! Io nono sono morto”: jak czytać „Legendę Młodej Polski”?, Kraków 2001, s. 57.