ERICH MARIA REMARQUE

CIENIE W RAJU

Fragment

Przełożył
Ryszard Wojnakowski 

PROLOG

Koniec ostatniej wojny zastał mnie w Nowym Jorku. Dla emigranta, którym byłem, bardzo słabo władającego tutejszym językiem, okolice 57. Ulicy stały się niemal nową ojczyzną.

Miałem za sobą długą, niebezpieczną drogę, Via Dolorosa wszystkich tych, którzy musieli uciekać przed hitlerowskim reżimem. Ta droga cierpienia wiodła z Holandii przez Belgię i północną Francję do Paryża i tam się rozdzielała. Jedna jej odnoga prowadziła przez Lyon na wybrzeże śródziemnomorskie, druga przez Bordeaux i Pireneje ku Hiszpanii i Portugalii, do portu w Lizbonie.

Przemierzyłem tę drogę jak wielu innych, którzy wymknęli się Gestapo. Ale i w tych krajach, przez które przyszło nam uciekać, nie byliśmy jeszcze bezpieczni, gdyż tylko nieliczni z nas mieli ważne dowody tożsamości lub wizy. A kiedy złapali nas żandarmi, osadzano nas w areszcie, skazywano na więzienie albo deportowano. Niektóre kraje okazywały się jednak na tyle humanitarne, że przynajmniej nie odsyłały nas na granicę niemiecką – w Niemczech bowiem pewnie zginęlibyśmy w obozach koncentracyjnych.

Ponieważ niewielu uchodźców miało ważne paszporty, uciekaliśmy prawie bez przerwy. Bez dokumentów nie mogliśmy też nigdzie znaleźć legalnej pracy. Większość z nas stanowili ludzie głodni, biedni i samotni – i dlatego zresztą trasę swojej wędrówki nazywaliśmy właśnie Via Dolorosa.

Jej stacjami były urzędy pocztowe w małych miasteczkach i białe mury wzdłuż ulic. W urzędach pocztowych mieliśmy nadzieję zastać na poste restante wiadomości od rodziny i przyjaciół, a przydrożne mury i ściany domów były naszymi gazetami. Znajdowaliśmy tam napisane kredą lub węglem informacje od osób, które straciły się z oczu i szukały nawzajem, adresy, ostrzeżenia, wskazówki, krzyki pośród pustki, w okresie powszechnej obojętności przed mającą wkrótce nastąpić epoką barbarzyństwa: wojną, w której Gestapo i wojsko, a często również żandarmeria, współdziałały ze sobą, polując na nas, nieszczęśników.

I

Przed kilkoma miesiącami przypłynąłem z Lizbony do Ameryki parowcem pasażerskim i znałem niewiele słów po angielsku – czułem się tak, jakbym wylądował tutaj jako półniema i półgłucha istota z innej planety. I zresztą zna lazłem się na innej planecie, gdyż w Europie trwała wojna.

W dodatku moje dokumenty nie były w porządku. Wprawdzie dzięki splotowi kilku cudownych zdarzeń zdobyłem ważną wizę amerykańską, która umożliwiła mi wjazd do tego kraju, ale paszport miałem na inne, nie swoje nazwisko. Urząd imigracyjny potraktował mnie nieufnie i osadził na Ellis Island. Po sześciu tygodniach wydano mi trzymiesięczne pozwolenie na pobyt. W tym czasie miałem się postarać o wizę wjazdową do innego kraju. Znałem to jeszcze z Europy. Tak właśnie żyłem tam od paru lat – i to nie z miesiąca na miesiąc, ale z dnia na dzień. Jako niemiecki emigrant byłem zresztą oficjalnie martwy od 1933 roku. Teraz zaś przez trzy miesiące nie musiałem uciekać, co było dla mnie wprost niepojętym szczęściem.

Od dłuższego czasu nie widziałem już nic dziwnego w tym, że noszę nazwisko kogoś innego i mam paszport zmarłej osoby – przeciwnie, uważałem, że to najzupełniej normalne. Paszport odziedziczyłem we Frankfurcie: człowiek, który mi go podarował, notabene w dniu swojej śmierci, nazywał się Ross. Zatem i ja nazywałem się Robert Ross. Swoje prawdziwe nazwisko prawie zapomniałem. Wiele można zapomnieć, kiedy ważne jest tylko to, żeby przeżyć.

Na Ellis Island poznałem pewnego Turka, który był już w Ameryce przed dziesięcioma laty. Nie wiedziałem, dlaczego nie wpuszczono go tym razem, nie pytałem też o to. Zbyt często widywałem, jak niektóre osoby wydalano tylko dlatego, że nie pasowały do żadnej kolumny kwestionariusza. Ów Turek podał mi adres pewnego znajomego z dawnych czasów, Rosjanina, który mieszkał w Nowym Jorku. Rzecz jasna nie wiedział, czy ten Rosjanin jeszcze żyje. Mimo to, kiedy mnie wypuszczono, od razu udałem się pod ten adres. Zrobiłem to, bo było to dla mnie oczywiste – żyłem tak od lat. Ludzie, którzy wciąż uciekali, musieli liczyć na przypadek, a im mniej prawdopodobne były owe przypadki, tym bardziej normalne im się wydawały. Były to bajki doby współczesnej, niezbyt zabawne, ale zaskakująco często kończyły się lepiej, niż można było oczekiwać.

Rosjanin pracował w małym, bardzo podupadłym hoteliku w pobliżu Broadwayu. Nazywał się Melikow, mówił po niemiecku i przyjął mnie od razu. Stary emigrant, od razu wiedział, czego mi potrzeba: dachu nad głową i pracy. O dach nad głową było łatwo: miał drugie łóżko, które wstawił do swojego pokoju. Z wizą turystyczną nie wolno mi było podjąć pracy, w tym celu musiałbym mieć inną: wizę wjazdową o odpowiednio niskim numerze, bo wydawano ich ograniczoną liczbę. Musiałem więc pracować nielegalnie. Znałem to z Europy, więc niezbyt mi to przeszkadzało. Poza tym miałem jeszcze trochę pieniędzy.

– Wie pan mniej więcej, jak mógłby pan zarabiać na życie? – zapytał Melikow.

– We Francji pod koniec pracowałem jako naganiacz klientów dla handlarzy podejrzanych obrazów i fałszywych antyków.

– Zna się pan trochę na tym?

– Nie za wiele, ale poznałem parę praktyk stosowanych w tej branży.

– Gdzie się pan tego nauczył?

– Przez dwa lata byłem w muzeum w Brukseli.

– Pracował pan tam? – zdziwił się Melikow.

– Ukrywałem się – odpowiedziałem.

– Przed Niemcami?

– Przed Niemcami, którzy zajęli Belgię.

– Dwa lata? – dociekał Melikow. – I nie znaleźli pana?

– Mnie nie. Ale człowieka, który mnie ukrywał.

Melikow popatrzył na mnie.

– Pan uciekł?

– Tak.

– Wie pan, co się potem stało z tamtym człowiekiem?

– To co zwykle. Wsadzono go do obozu.

– To był Niemiec?

– Belg. Dyrektor muzeum.

Melikow pokiwał głową.

– Jak udało się panu tak długo ukrywać? – zapytał po chwili. – Czy do tego muzeum nie przychodzili żadni zwiedzający?

– Oczywiście, że przychodzili. W ciągu dnia byłem zamknięty w rupieciarni w piwnicy. Wieczorem zjawiał się dyrektor, przynosił mi jedzenie i na noc otwierał moją kryjówkę. Nie opuszczałem muzeum, ale mogłem wyjść z piwnicy. Naturalnie nie wolno mi było zapalać światła.

– Czy wiedzieli o tym inni pracownicy?

– Nie. To pomieszczenie było bez okna. Musiałem siedzieć cicho, kiedy ktoś schodził do piwnicy. Najbardziej bałem się, że mogę kichnąć nie w porę.

– To dlatego pana nakryli?

– Nie. Komuś rzuciło się w oczy, że dyrektor bardzo często zostaje dłużej w muzeum albo wraca do niego wieczorem.

– Rozumiem – powiedział Melikow. – Mógł pan czytać?

– Tylko w nocy, latem i kiedy świecił księżyc.

– Ale w nocy mógł pan chodzić po muzeum i oglądać obrazy?

– Dopóki było je widać.

Melikow uśmiechnął się.

– Uciekając z Rosji, przez sześć dni musiałem leżeć na fińskiej granicy pod stertą drewna obok blokhauzu. Kiedy wyszedłem w końcu z tej kryjówki, myślałem, że trwało to o wiele dłużej. Co najmniej dwa tygodnie. Ale byłem wtedy młody, a młodym czas tak czy owak mija wolniej. Jest pan głodny? – zapytał, nagle zmieniając temat.

– Owszem – przyznałem – nawet bardzo.

– Tak myślałem. Człowiek jest zawsze głodny, kiedy wychodzi na wolność. Pójdziemy coś zjeść do apteki.

– Do apteki?

– Do drugstore’u. To jeden ze specyficznych wynalazków tego kraju. Można tam kupić aspirynę i coś zjeść.

– Co pan robił w muzeum za dnia, żeby nie zwariować? – spytał Melikow.

Popatrzyłem wzdłuż rzędu ludzi, którzy śpiesznie się pożywiali przy długim kontuarze, mając przed sobą tablice reklamowe i buteleczki z lekarstwami.

– A co tu możemy zjeść? – odpowiedziałem pytaniem.

– Hamburgera. Oprócz kiełbasek wiedeńskich to główne pożywienie tego narodu. Steki są za drogie dla zwykłych ludzi.

– Czekałem, aż przyjdzie wieczór. Naturalnie robiłem, co mogłem, byle tylko bez przerwy nie myśleć, w jakim jestem niebezpieczeństwie. Wtedy na pewno bardzo szybko bym zwariował. Na szczęście miałem już w tym trochę wprawy, bo od kilku lat byłem w drodze, z czego rok ukrywałem się w różnych miejscach w Niemczech. Za wszelką cenę nie chciałem myśleć o tym, że coś mogłem zrobić źle. Taki żal wyżera duszę bardziej niż kwas solny – to coś na spokojne czasy. Ciągle powtarzałem to, czego nauczyłem się z francuskiego, sam udzielałem sobie niezliczonych korepetycji. Potem zacząłem wędrować nocami po salach muzeum, oglądać obrazy i zapamiętywać ich szczegóły. W krótkim czasie dokładnie poznałem wszystkie. Następnie zacząłem je sobie wyobrażać w swojej ciemnej kryjówce za dnia. Robiłem to systematycznie, obraz za obrazem, a nie jak popadnie; jeden obraz zajmował mi często kilka dni. Od czasu do czasu miewałem napady zwątpienia, lecz za każdym razem zaczynałem od nowa. Gdybym po prostu tylko oglądał obrazy, zwątpienie pojawiałoby się o wiele częściej. Dzięki temu, że zrobiłem z tego ćwiczenie pamięciowe, dawałem sobie możliwość poprawy. Nie biłem już głową w ścianę, przeszedłem o piętro wyżej. Rozumie pan?

– Ciągle był pan w ruchu – rzekł Melikow. – I wyznaczył pan sobie cel. To pana chroniło.

– Przez jedno lato żyłem z jednym Cézanne’em i kilkoma Degasami. Były to naturalnie obrazy odtwarzane w wyobraźni i dokonywane w wyobraźni porównania. Mimo wszystko były to jednak porównania i dzięki temu stały się dla mnie wyzwaniem. Uczyłem się na pamięć kolorów i kompozycji, przy czym kolorów nigdy nie widziałem za dnia. Uczyłem się na pamięć i porównywałem natężenie cienia w Cézanne’ach i Degasach oglądanych w świetle księżyca i gwiazd. Później odkryłem w bibliotece książki o sztuce. Siadałem pod parapetem i studiowałem je. Był to upiorny świat, ale jednak jakiś świat.

– Czy nikt nie pilnował muzeum?

– Tylko w dzień. Wieczorem było zamykane. Na tym polegało moje szczęście.

– I pech człowieka, który przynosił panu jedzenie.

Popatrzyłem na Melikowa.

– I pech człowieka, który mnie ukrywał – przyznałem spokojnie. Zdawałem sobie sprawę, że nie ma na myśli nic złego; wcale nie zamierzał mnie ganić. Mówił jedynie o faktach, o niczym więcej.

– Nie może pan zacząć od tego, że będzie pan zarabiał na życie jako nielegalny pomywacz – powiedział. – To romantyczne bzdury, które się zresztą skończyły, kiedy powstały związki zawodowe. Jak długo może pan przeżyć, nie głodując?

– Niedługo. Ile kosztuje ten posiłek?

– Półtora dolara. Odkąd wybuchła wojna, wszystko po drożało.

– Wojna? – zapytałem. – Przecież tu nie ma wojny!

– Jest! – odparł Melikow. – I znowu może pan mówić o szczęściu. Bo potrzeba ludzi. Nie ma już bezrobotnych. Łatwiej uda się panu coś znaleźć.

– Za dwa miesiące będę musiał stąd wyjechać.

Melikow roześmiał się i zamknął małe oczy.

– Ameryka jest bardzo duża. I mamy wojnę. Znowu na pańskie szczęście. Gdzie pan się urodził?

– Według zapisu w paszporcie: w Hamburgu. A w rzeczywistości w Hanowerze.

– To jednak nie powód, żeby pana deportowali. Ale może pan trafić do obozu dla internowanych.

Wzruszyłem ramionami.

– Byłem już w takim obozie, we Francji.

– I uciekł pan?

– Pewnego dnia po prostu wyszedłem. Korzystając z powszechnego chaosu po klęsce.

Melikow pokiwał głową.

– Ja też byłem we Francji. W okresie powszechnego chaosu po zwycięstwie, które było tylko teoretyczne. W tysiąc dziewięćset osiemnastym. Uciekłem z Rosji – przez Finlandię i Niemcy. W pierwszej fali małej wędrówki ludów. Nie sądzi pan, że przydałoby się nam teraz trochę wódki?

– Nauczyłem się nie ufać wódce – oświadczyłem. – Parę razy doprowadziła mnie do tego, że zanadto uwierzyłem w swoje siły. Dwa razy z paskudnym rezultatem: więzienia pełne robactwa.

– W Hiszpanii?

– W Afryce Północnej.

– Mimo to spróbujmy po raz trzeci. Tutejsze więzienia są czyste. Mam wódkę w hotelu. Tu niczego nie dostaniemy. Jest pan romantykiem? – spytał Melikow.

– Niezbyt często. Policji łatwiej łapać romantyków niż innych.

– Przez parę miesięcy nie musi pan o tym myśleć.

– To prawda. Jeszcze do tego nie przywykłem.

Poszliśmy do hotelu Melikowa, ale długo tam nie wytrzymałem. Nie chciałem pić, nie chciałem też siedzieć na wytartych pluszowych meblach, a pokój Melikowa był zbyt ciasny. Musiałem jeszcze się przejść. Wystarczająco długo trzymano mnie pod kluczem. Nawet Ellis Island było więzieniem, komfortowym, ale więzieniem. Wciąż jeszcze chodziła mi po głowie uwaga Melikowa, że w najbliższych dwóch miesiącach nie muszę się obawiać policji. Był to nieprawdopodobnie długi okres.

– Na jak długo mogę jeszcze wyjść? – zapytałem.

– Na jak długo pan chce.

– Kiedy pan idzie spać?

Melikow niedbale machnął ręką.

– Nie wcześniej niż jutro rano. Mam dzisiaj dyżur. Chce pan poszukać sobie kobiety? W Nowym Jorku to nie takie proste jak w Paryżu. I trochę bardziej niebezpieczne.

– Nie. Chcę jeszcze trochę pochodzić.

– Kobietę łatwiej pan znajdzie tu, w hotelu.

– Nie potrzebuję kobiety.

– Kobieta zawsze jest potrzebna.

– Nie dzisiaj.

– A więc jednak jest pan romantykiem – stwierdził Melikow. – Niech pan zapamięta numer ulicy i nazwę hotelu: Reuben. W Nowym Jorku łatwo się zorientować, gdzie się jest, prawie wszystkie ulice są tutaj oznaczone numerami, tylko nieliczne mają nazwy.

To tak jak ja, pomyślałem – numer noszący jakieś tam nazwisko. Ta anonimowość działała na mnie dobroczynnie; nazwiska przysporzyły mi dość kłopotów.

Pozwoliłem się unosić anonimowemu miastu, ponad które wzbijał się w niebo jasny dym. Posępny słup ognia w nocy i słup obłoku za dnia – czyż Bóg w podobny sposób nie wskazywał drogi na pustyni pierwszemu ludowi emigrantów? Szedłem w deszczu słów, hałasów, śmiechów i okrzyków uderzających na oślep w moje uszy – docierał do mnie tylko hałas, bez sensu. Po latach ciemności w Europie każdy wydawał mi się tutaj Prometeuszem – zarówno spocony, jakby emanujący elektrycznością człowiek, który stał w drzwiach sklepu i błagalnie wyciągał do mnie rękę, próbując mi sprzedać jakieś sosy oraz ręczniki, jak i kucharz, piekący pizzę na wielkiej patelni, otoczony iskrami niczym jakiś neapolitański bóg. Ponieważ ich nie rozumiałem, wszyscy byli w symbolicznym wręcz sensie oderwani od swoich czynności. Sprawiali wrażenie, jakby stali na scenie. Byli nie tylko kelnerami, kucharzami, naganiaczami i sprzedawcami, lecz także marionetkami, prowadzącymi między sobą jakąś niezrozumiałą grę, do której ja nie zostałem dopuszczony i dostrzegałem jedynie ogólne zarysy. Znajdowałem się wśród nich, a jednak do nich nie należałem, oddzielony czymś niewidzialnym, nie szklaną ścianą ani jakimś dystansem, nie wrogością i nie obcością, ale czymś, co dotyczyło tylko mnie i pochodziło z mojego wnętrza. Niejasno pojmowałem, że to chwila jedyna w swoim rodzaju, że w takiej postaci nigdy się nie powtórzy. Już jutro będzie trochę zamazana, ale nie dlatego, że zbliżę się bardziej do tego wszystkiego, przeciwnie – możliwe, że już jutro podejmę walkę, płaszcząc się i targując, uzbrojony w fałszerstwa i ów zestaw półkłamstw, z których składa się każdy dzień, jednak dziś wieczorem miasto ukazywało mi swoje obojętne oblicze.

Nagle uświadomiłem sobie, że choć wylądowałem na tym obcym brzegu, niebezpieczeństwo wcale jeszcze nie minęło, lecz dopiero teraz pojawiło się na dobre. Nie chodziło przy tym o zagrożenie zewnętrzne, ale o to, którego źródło tkwiło we mnie. Bardzo długo zaprzątała mnie zwykła walka o przetrwanie, lecz na tym opierała się zarazem moja obrona. Chodziło o prymitywne przetrwanie, jak na idącym na dno statku, kiedy wybucha panika i jedyną myślą jest przeżyć. Teraz, już od jutra, a nawet od tej dziwnej chwili, życie znowu rozpostrze się przede mną jak wachlarz i znowu będzie miało przyszłość, ale także przeszłość, przeszłość, która łatwo może mnie zabić, gdybym o niej nie zapomniał lub nie potrafił się z nią uporać. Nagle uzmysłowiłem sobie, że lód, jaki się dokoła utworzył, długo jeszcze będzie za cienki, żebym mógł po nim chodzić. Załamałby się pode mną. Nie mogłem do tego dopuścić. Czyżby wszystko miało się zacząć od początku, tak jak ten język, nowy nieznany język, który oto leży przede mną, czekając, żebym odkrył jego sens, czyżby wszystko – życie – miało się powtórzyć i czy to nie będzie zdrada, czy to nie będzie morderstwo, ponowne uśmiercenie zmarłych, których się kochało?

Szybko się odwróciłem i ruszyłem z powrotem, oszołomiony i poruszony do głębi, nie oglądałem się już na boki i ledwo mogłem złapać oddech, kiedy zobaczyłem przed sobą hotel – nie szeroko rozciągnięty i rzucający się w oczy jak inne, lecz wąski i niepozorny.

Kiedy wszedłem przez drzwi oszpecone listwami z fałszywego marmuru, ujrzałem Melikowa, który drzemał za kontuarem w fotelu na biegunach. Otworzył oczy, które przez chwilę wydawały się pozbawione powiek jak u starej papugi i zaraz stały się niebieskie i jasne.

– Gra pan w szachy? – zapytał, podnosząc się z fotela.

– Jak każdy emigrant.

– To dobrze. Przyniosę wódkę.

Poszedł na górę. Rozejrzałem się dokoła. Czułem się już tak, jakbym wrócił do domu. U kogoś, kto nigdzie nie ma domu, łatwo o takie odczucie.

II

Szybko robiłem postępy w angielskim i już po dwóch tygodniach znałem język na poziomie piętnastolatka. Rano, z angielską gramatyką w ręku, siadywałem na czerwonych pluszach hotelu Reuben, a po południu korzystałem z każdej nadarzającej się okazji do konwersacji w tym języku. Odrzucałem przy tym wszelki wstyd i nieśmiałość. Kiedy zauważyłem, że po dwóch tygodniach spędzonych w towarzystwie Melikowa mówię z rosyjskim akcentem, zacząłem się zwracać do gości i innych pracowników hotelu. Nabrałem kolejno akcentu niemieckiego, żydowskiego i francuskiego, a na koniec, kiedy byłem całkowicie przekonany, że wśród sprzątaczek i pokojówek na pewno trafię na autentyczne Amerykanki, popadłem w ciężki akcent brooklyński.

– Musisz bliżej poznać jakąś młodą Amerykankę – oświadczył Melikow, z którym od pewnego czasu byłem już na ty.

– Z Brooklynu? – zapytałem.

– Lepiej z Bostonu. Tam mówią z najlepszym akcentem.

– Dlaczego nie od razu nauczycielkę z Bostonu? To by się opłacało jeszcze bardziej.

– Ten hotel przypomina niestety karawanseraj. Akcenty fruwają tutaj niczym bakterie tyfusu, a ty wychwytujesz tylko skrajności, nie masz ucha do tego, co normalne. Może uczucia by ci pomogły.

– Władimirze – powiedziałem – według mnie i bez tego świat zmienia się wystarczająco szybko. Co kilka dni moje angielskie „ja” staje się o rok starsze, zauważam też z żalem, że świat tego „ja” traci czar. Im więcej rozumiem, tym mniej jest tajemniczy. Jeszcze parę tygodni, a oba moje „ja” się zrównoważą. Amerykańskie będzie wtedy równie rozczarowujące jak europejskie. Dlatego daj mi trochę czasu! Także z tymi akcentami. Nie chciałbym zbyt szybko utracić swojego drugiego dzieciństwa.

– Nie utracisz go. Na razie twój duchowy horyzont sięga melancholijnego handlarza warzyw. Takiego Annibale Balbo ze sklepu na rogu. Wtrącasz już nawet pojedyncze włoskie słowa, które pływają jak kawałki mięsa w twojej angielskiej zupie jarzynowej.

– A są też normalni, autentyczni Amerykanie?

– Oczywiście. Ale Nowy Jork to wielki port dla emigrantów, irlandzkich, włoskich, niemieckich, żydowskich, ormiańskich, rosyjskich i jeszcze tuzina innych narodowości. Jak to się u was mówi: Tu jesteś człowiekiem, tu możesz nim być. Tu jesteś emigrantem, tu możesz nim być. Ten kraj powstał dzięki emigrantom. Odrzuć więc swój europejski kompleks niższości. Tu znowu jesteś człowiekiem. A nie kawałkiem obolałego ciała przylepionym do paszportu.

Podniosłem wzrok znad szachownicy.

– To prawda, Władimirze – rzekłem powoli. – Zobaczymy, jak długo to potrwa.

– Czyżbyś nie wierzył, że to może potrwać dłużej?

– Jak mógłbym?

– Więc w co właściwie wierzysz?

– W to, że wszystko zmierza ku gorszemu – odparłem.

Ktoś wszedł, utykając, do hallu. Siedzieliśmy w półmroku, więc nie najlepiej go widziałem, lecz zwróciło moją uwagę jego specyficzne kuśtykanie, jakby na trzy pas, bo mgliście przypominało mi pewnego znajomego.

– Lachmann – powiedziałem półgłosem.

Mężczyzna zatrzymał się i spojrzał w moją stronę.

– Lachmann! – powtórzyłem.

– Nazywam się Merton – odrzekł.

Zapaliłem światło. Sączyło się smętną żółcią i błękitem ze skromnego żyrandola, przykładu tego, co najgorsze w secesji.

– Mój Boże, Robert! – zawołał zaskoczony. – Ty żyjesz?! Myślałem, że dawno umarłeś!

– To samo myślałem o tobie! Rozpoznałem cię po chodzie.

– Po moim kuśtykaniu w rytmie trocheja?

– Po twoim kroku tanecznym w rytmie walca, Kurt. Znasz Melikowa?

– Oczywiście, że go znam.

– Czyżbyś przypadkiem mieszkał tutaj?

– Nie, ale czasami zaglądam.

– I nazywasz się teraz Merton?

– Owszem. A ty?

– Ross. Imię jeszcze się zgadza.

– I tak oto spotykamy się znowu – rzekł Lachmann, uśmiechając się słabo.

Milczeliśmy. Była to typowa, wynikająca z zakłopotania przerwa w rozmowie dwóch emigrantów, którzy nie wiedzą, jak daleko mogą się posunąć w pytaniach. Nie wiedzą, kto nie żyje.

– Miałeś jeszcze jakieś wieści o Cohnie? – spytałem po chwili.

To także była stara metoda. Najpierw ostrożnie pytało się o ludzi, którzy nie byli człowiekowi zbyt bliscy.

– Jest w Nowym Jorku – odparł Lachmann.

– On też? Jak się tutaj dostał?

– A jak my wszyscy się tutaj dostaliśmy? Dzięki setkom przypadków. Żadnego z nas nie było na tej amerykańskiej liście wybitnych intelektualistów, którzy mieli być uratowani.

Melikow zgasił górne światło i wyciągnął spod kontuaru butelkę.

– Amerykańska wódka – powiedział. – Podobnie jak kalifornijskie bordeaux i burgund z San Francisco. Albo reńskie z Chile. Salut. Jeden z plusów emigracji polega na tym, że wprawdzie często trzeba się żegnać, ale potem można świętować ponowne spotkanie. Dzięki temu człowiekowi się zdaje, że dłużej żyje.

Żaden z nas nie odpowiedział, ani Lachmann, ani ja. Melikow należał do innego pokolenia – emigrantów z 1917 roku. To, co nam jeszcze doskwierało, dla niego było już tylko wspomnieniem.

– Salut, Władimirze – powiedziałem w końcu. – Dlaczego wszyscy nie urodziliśmy się joginami?

– Ja byłbym już zadowolony, gdybym nie urodził się Żydem w Niemczech – oświadczył Lachmann-Merton.

– Jesteście awangardą kosmopolityzmu – odparł niewzruszenie Melikow. – W każdym razie zachowujecie się jak pionierzy. Będą wam stawiać pomniki.

– Kiedy? – zaciekawił się Lachmann.

– Gdzie? – zapytałem. – W Rosji?

– Na Księżycu – oświadczył Melikow i odszedł do kontuaru recepcyjnego.

– Dowcipniś – stwierdził Lachmann, patrząc za nim. – Pracujesz dla niego?

– Co?

– No, wiesz. Dziewczynki. Czasem trochę morfiny i tego rodzaju rzeczy. Sądzę też, że zakłady.

– Po to tu przyszedłeś?

– Nie. Szaleję za pewną kobietą. Wyobraź sobie: pięćdziesięciolatka, pochodzi z Portoryko, jest katoliczką i ma tylko jedną stopę. Drugą straciła w wypadku drogowym. Łączy ją coś z pewnym Meksykaninem. A ten Meksykanin jest alfonsem. Za pięć dolarów pościeliłby nam nawet łóżko. Ale ona nie chce. W żadnym razie. Wierzy, że Bóg przygląda się nam z jakiegoś obłoku. Także w nocy. Powiedziałem jej, że Bóg jest krótkowidzem, i to od dawna. Wszystko na nic. Ale pieniędzy nie odmawia. I obiecuje. A potem się śmieje. I znowu obiecuje. Co na to powiesz? Po to przyjechałem do Ameryki? Beznadzieja!

Lachmann miał kompleks, bo utykał na jedną nogę. Jak opowiadał, dawniej był nie lada kobieciarzem. Dotarło to do uszu bojówkarzy SS, którzy zaciągnęli go do swojego lokalu w Berlinie-Wilmersdorfie, żeby go wykastrować, ale przeszkodziła im w tym – było to jeszcze w 1934 roku – policja. Lachmann wywinął się tanim kosztem: parę blizn i poczwórne złamanie nogi, która źle się zrosła. Od tej pory utykał i miał pociąg do kobiet z drobnymi defektami fizycznymi. Wszystko było mu obojętne, byleby miały mięsiste, jędrne pośladki. We Francji folgował swojej pasji myśliwskiej w najtrudniejszych warunkach. Twierdził, że w Rouen znał kobietę, która miała trzy piersi, w dodatku wszystkie trzy na plecach. Wenus Anadyomene była dla niego smutnym wizerunkiem zdeformowanego ciała, ponieważ dama z Rouen ukazywała jego oczom wszystkie wdzięki naraz i nie musiał jej nawet odwracać.

– W dodatku twarde jak kamień! – rozmarzył się. – Gorący marmur!

– Nic się nie zmieniłeś, Kurt – powiedziałem.

– Człowiek nigdy się nie zmienia. Obiecuje sobie coś tysiące razy. I czasami, kiedy znajdzie się na dnie, stara się spełnić tę obietnicę. Ale gdy tylko wypłynie i odsapnie, zaraz o tym zapomina. – Lachmann też sapał. – A tak w ogóle: czy to bohaterskie, czy idiotyczne?

Zauważyłem, że na jego pomarszczonym ziemistym czole pojawiły się grube krople potu.

– Bohaterskie – odpowiedziałem. – W naszej sytuacji należy się ozdabiać tylko najlepszymi przymiotnikami. Kto zbytnio się zagłębia w swoją duszę, zaraz trafina kratkę ściekową, skąd brudy spływają do kanałów.

– Ty też się nie zmieniłeś. – Lachmann-Merton otarł pot z czoła pomiętą chusteczką. – Zachowałeś pociąg do efekciarskiego filozofowania, co?

– Nie mogę się tego wyzbyć. Uspokaja mnie.

Nagle Lachmann wykrzywił twarz w uśmiechu.

– Bo tanim kosztem daje ci poczucie, że jesteś więcej wart.

– To nigdy nie przychodzi tanim kosztem.

Lachmann zamknął usta.

– Teraz ja ci coś powiem – westchnął w końcu i z bocznej kieszeni marynarki wyciągnął jakieś zawiniątko w bibułce. – To różaniec – wyjaśnił – poświęcony przez samego papieża. Czyste srebro i kość słoniowa. Myślisz, że coś takiego mogłoby ją zmiękczyć?

– Przez którego papieża?

– Piusa! A który miałby go poświęcić?

– Lepszy byłby Benedykt XV.

– Co? – Spojrzał na mnie poirytowany. – Przecież on nie żyje. A dlaczego?

– Bo nadałby różańcowi większą wartość. Właśnie dlatego, że nie żyje. Czegoś takiego nie można zdobyć tanim kosztem.

– Ach tak! Z ciebie też dowcipniś. Zapomniałem. Ostatnim razem, kiedy cię...

– Stop! – powstrzymałem go.

– Co?

– Stop, Kurt. Ani słowa więcej!

– No dobrze. – Lachmann się zawahał. Po chwili jednak przeważyła potrzeba zwierzenia się. Rozwinął jasnoniebieską bibułkę. – Mały fragment Getsemani, z drzewa rosnącego na Górze Oliwnej. Oryginalny, z pieczęcią i pisemnym potwierdzeniem. Jeśli to jej nie zmiękczy... jak sądzisz? – Popatrzył na mnie błagalnym wzrokiem.

– Na pewno zadziała. A nie masz wody z Jordanu?

– Nie, nie mam.

– Więc sobie nalej do butelki.

– Co?

– Nalej. Na zewnątrz jest kran. Wsyp szczyptę kurzu, żeby dodać autentyzmu. Nikt tego nie sprawdzi. Masz już uwierzytelnione różańce i gałązki oliwne, więc nie może brakować wody z Jordanu.

– Ale przecież nie do butelki po wódce!

– Dlaczego nie? Odmocz etykietę. Ta butelka ma bardzo orientalny kształt. Twoja Portorykanka na pewno nie pociąga wódki. Najwyżej rum.

– Whisky. Dziwne, co?

– Nie.

Lachmann zastanowił się.

– Należałoby tę flaszkę zapieczętować, żeby jeszcze zyskała na autentyczności. Masz może lak?

– I co jeszcze? Wizy i paszporty? Skąd miałbym go wziąć?

– Ludzie miewają najdziwniejsze rzeczy. Ja przez wiele lat nosiłem króliczą łapkę...

– Może Melikow ma lak.

– Jasne. Przecież ciągle pieczętuje jakieś paczki. Że też od razu o tym nie pomyślałem!

Lachmann oddalił się, kuśtykając.

Oparłem się wygodnie. Zrobiło się zupełnie ciemno. Cienie i duchy rzuciły się na zewnątrz przez jasne drzwi, pochłonął je wieczór. W wiszącym naprzeciwko lustrze dostrzegłem bladą szarość, która bezskutecznie chciała choćby w części zamienić się w srebro. Pluszowe fotele wydawały się fioletowe, a przez chwilę miałem wrażenie, że zaschła na nich krew. Bardzo dużo krwi. Gdzie ja to już widziałem? Krew na zwłokach w małym, szarym pokoju, za którego oknami żarzył się potężny zachód słońca: to za jego sprawą wszystko w tym pomieszczeniu było osobliwie bezbarwne, mieszanina szarości i czerni oraz ta ciemna czerwień i fiolet – wszystko z wyjątkiem tej twarzy w oknie, która odwróciła się nagle i zajaśniała w umierającym słońcu, jedna połowa zalana ognistą czerwienią, druga w cieniu, i głos z lekkim saksońskim nalotem, zaskakująco wysoki i cienki: „Ruszać się! Następni!”

Odwróciłem się i ponownie włączyłem światło. Upłynęło wiele lat, zanim nauczyłem się zasypiać po ciemku, a kiedy musiałem spać, budziły mnie okropne koszmary. Nawet teraz niechętnie gasiłem światło na noc, nie lubiłem także spać sam.

Podniosłem się i wyszedłem z kąta, w którym rozpierały się fotele. Lachmann stał z Melikowem przy małym kontuarze obok drzwi.

– Uda się! – obwieścił triumfalnie. – Spójrz na to! Władimir ma rosyjską monetę, którą odciśniemy w laku na korku. Napisane cyrylicą! Czyż ta flaszka nie będzie wyglądała tak, jakby greccy mnisi napełnili ją w jakimś klasztorze nad Jordanem?!

Widziałem, jak na korek kapie lak, jasnoczerwony w świetle stojącej obok świecy. Co się ze mną dzieje? pomyślałem. Przecież już po wszystkim. Przecież się uratowałem! Na zewnątrz czeka życie! Uratowany! Ale czy naprawdę byłem uratowany? Naprawdę się wymknąłem? Także cieniom?

– Wychodzę jeszcze na chwilę – powiedziałem. – Głowę mam pełną słówek! Muszę je wytrząsnąć, żeby było miejsce na nowe. Serwus!

Kiedy wróciłem, Melikow zaczynał właśnie swoją zmianę. Był tu od wszystkiego: czasem pracował jako portier dzienny, czasem nocny, a niekiedy też zastępował innych członków personelu na pomniejszych stanowiskach pomocniczych. Przez ten tydzień miał być nocnym portierem.

– Gdzie Lachmann? – zapytałem.

– Na górze u swojej bogini.

– Myślisz, że dzisiaj będzie miał szczęście?

– Nie sądzę. Ona zabierze go na kolację razem z tym Meksykaninem i będzie mógł zapłacić. Zawsze był taki?

– Owszem, tylko miał więcej szczęścia. Kalekie i ułomne zaczęły go pociągać, dopiero gdy zaczął kuleć. Tak przynajmniej twierdzi. Wcześniej był normalny. Może jest tak wrażliwy, że wstydzi się pięknych kobiet. Kto to wie...

W drzwiach ujrzałem jakiś cień. Była to szczupła, dość wysoka kobieta o drobnej twarzy. Miała bladą cerę, szare oczy i ciemnoblond włosy, które wydawały się farbowane. Melikow podniósł się z krzesła.

– Natasza Pietrowna – powiedział. – Kiedy pani wróciła?

– Dwa tygodnie temu.

Ja też wstałem. Kobieta była prawie mojego wzrostu. Miała na sobie obcisły kostium i wydawała się bardzo szczupła. Mówiła nieco zbyt pośpiesznie, jej głos wydawał się trochę za głośny i jakby przydymiony.

– Może wódki? – zapytał ją Melikow. – Albo whisky?

– Wódki. Ale tylko łyczek. Muszę jeszcze wyjść. Sesja zdjęciowa.

– Tak późno?

– Przez cały wieczór. Fotograf ma czas tylko wieczorem. Stroje i kapelusze. Małe kapelusze. Maleńkie.

Dopiero teraz zauważyłem, że Natasza Pietrowna jest w kapeluszu, a raczej maleńkim toczku, czarnym czymś ukośnie nasadzonym na włosy.

Melikow poszedł po butelkę.

– Pan nie jest Amerykaninem? – zwróciła się do mnie dziewczyna.

– Nie. Jestem Niemcem.

– Nienawidzę Niemców!

– Ja też – odparłem.

Spojrzała na mnie zaskoczona.

– Nie mówię tego w sensie osobistym.

– Ani ja.

– Jestem Francuzką. Musi pan to zrozumieć. Jest wojna.

– Rozumiem – odpowiedziałem obojętnym tonem.

Nie pierwszy raz zrzucano na mnie odpowiedzialność za grzechy reżimu w Niemczech. Z czasem człowiek przestaje brać sobie coś takiego do serca. Ostatecznie ja też siedziałem w obozie dla internowanych we Francji, a mimo to nie żywiłem nienawiści do Francuzów. Wyjaśnianie tego wydawało mi się jednak zbędne. Jeśli ktoś potrafitak po prostu nienawidzić lub kochać, to można mu tylko zazdrościć takiego prymitywnego podejścia.

Melikow przyniósł butelkę i trzy maleńkie kieliszki, które od razu napełnił.

– Dla mnie nie – powiedziałem.

– Obraził się pan? – spytała dziewczyna.

– Nie, tylko po prostu w tej chwili nie mam ochoty na alkohol.

Melikow uśmiechnął się kącikami ust.

– Zdrastje – powiedział, podnosząc kieliszek.

– Boski dar – oświadczyła dziewczyna i szybkim haustem opróżniła kieliszek.

Poczułem się dosyć idiotycznie, bo odmówiłem, ale nie dało się już nic zrobić. Melikow uniósł butelkę.

– Jeszcze jednego, Nataszo Pietrowna?

– Merci, Władimirze Iwanowiczu. Wystarczy! Muszę już iść. Au revoir. – Podała mi rękę. Miała mocny uścisk dłoni.

– Au revoir, madame.

Melikow odprowadził ją do drzwi i zaraz wrócił.

– Zdenerwowała cię? – zapytał.

– Nie!

– Nie przejmuj się. Wszystkich denerwuje. Ale nie ma nic złego na myśli.

– Nie jest Rosjanką?

– Jasne, że jest. Ale urodziła się we Francji. Dlaczego pytasz?

– Jakiś czas mieszkałem wśród Rosjan. Zauważyłem, że ich kobiety dla sportu ciosają mężczyznom kołki na głowie. Bardziej niż inne.

Melikow skrzywił usta w uśmiechu.

– No, no! A co w tym złego, że odrobinę wytrąca mężczyznę z równowagi? To lepsze, niż co rano z dumą polerować mu guziki munduru i buty, którymi będzie deptał dłonie żydowskich dzieci!

Podniosłem ręce.

– Litości! Wygląda na to, że mamy dziś fatalny dzień dla emigrantów. Lepiej daj mi tę wódkę, której nie chciałem.

– Dobrze.

Melikow nastawił uszu.

– To oni.

Z góry dobiegły nas kroki schodzących osób. Po chwili usłyszałem nadzwyczaj miły, głęboki głos kobiecy. Portorykanka z Lachmannem. Kobieta szła przodem, w ogóle nie zważając na to, czy Lachmann schodzi za nią. Nie utykała, nie było też widać, że ma sztuczną nogę.

– Idą po Meksykanina – szepnął Melikow.

– Biedny Lachmann – westchnąłem.

– Biedny? – odparł Melikow. – Po prostu chce czegoś, czego nie ma!

Roześmiałem się.

– Tak chyba jest z każdym, nieprawdaż?

– Człowiek dopiero wtedy jest biedny, kiedy niczego już nie chce.

– Czy ja wiem? – powiedziałem. – Myślałem, że to oznaka mądrości.

– Nie to miałem na myśli. A tak właściwie, co dzisiaj się z tobą dzieje? Potrzebujesz kobiety?

– Nie. To ogólne odprężenie, które przychodzi, kiedy mija niebezpieczeństwo – odparłem z uśmiechem. – Powinieneś to pamiętać z młodości.

– My przez cały czas trzymaliśmy się razem. A ty niewiele dbasz o innych emigrantów.

– Nie chcę sobie tego wszystkiego przypominać.

– Naprawdę chodzi ci o to?

– A poza tym wolę się nie zanurzać w tej więziennej atmosferze, w której żyją emigranci. Znam ją aż za dobrze.

– A więc chcesz zostać Amerykaninem.

– Nikim nie chcę zostać, chciałbym wreszcie kimś być. Jeśli mi się pozwoli.

– Wielkie słowa.

– Człowiek sam musi dodawać sobie odwagi – powiedziałem. – Nikt inny tego nie zrobi.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

III

Dostępne w wersji pełnej

IV

Dostępne w wersji pełnej

V

Dostępne w wersji pełnej

VI

Dostępne w wersji pełnej

VII

Dostępne w wersji pełnej

VIII

Dostępne w wersji pełnej

IX

Dostępne w wersji pełnej

X

Dostępne w wersji pełnej

XI

Dostępne w wersji pełnej

XII

Dostępne w wersji pełnej

XIII

Dostępne w wersji pełnej

XIV

Dostępne w wersji pełnej

XV

Dostępne w wersji pełnej

XVI

Dostępne w wersji pełnej

XVII

Dostępne w wersji pełnej

XVIII

Dostępne w wersji pełnej

XIX

Dostępne w wersji pełnej

XX

Dostępne w wersji pełnej

XXI

Dostępne w wersji pełnej

XXII

Dostępne w wersji pełnej

XXIII

Dostępne w wersji pełnej

XXIV

Dostępne w wersji pełnej

XXV

Dostępne w wersji pełnej

XXVI

Dostępne w wersji pełnej

XXVII

Dostępne w wersji pełnej

XXVIII

Dostępne w wersji pełnej

XXIX

Dostępne w wersji pełnej

XXX

Dostępne w wersji pełnej

XXXI

Dostępne w wersji pełnej

XXXII

Dostępne w wersji pełnej

XXXIII

Dostępne w wersji pełnej

XXXIV

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Schatten im Paradies

Copyright © 1971 by the Estate of late Paulette Remarque
All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach
W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Zbigniew Mielnik
Fotografia na okładce
© Genevieve Naylor/CORBIS/FotoChannels

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Cienie w raju, wyd. II, Poznań 2010)

ISBN 978-83-7818-081-4

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl