Projekt graficzny serii okładki
Małgorzata Smogorzewska

Opracowanie graficzne okładki
Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce
kati.bond/Shutterstock

Wydawca
Katarzyna Rosińska

Koordynator redakcji
Barbara Surówka, Monika Zabrocka-Kutera

Redakcja i korekta
Lidia Drabik

Producent
Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2013, 2022

ISBN 978-83-01-22246-8
DOI https://doi.org/10.53271/2022.043

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (Wydanie II)

Warszawa 2022

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 280
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

Drodzy Czytelnicy

Formy fleksyjne

Skróty wyrazów, terminów i kwalifikatorów

a

b

c

ć

d

e

f

g

h

i

j

k

l

ł

m

n

ń

o

ó

p

q

r

s

ś

t

u

v

w

x

y

z

ź

ż

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka

Drodzy Czytelnicy

Słownik języka polskiego PWN to kolejna pozycja w serii słowników przeznaczonych przede wszystkim dla uczniów wyższych klas szkoły podstawowej oraz dla licealistów.

Jest słownikiem ogólnym, który ma pomagać przy rozwiązywaniu różnych problemów językowych każdemu, kto po niego sięgnie. Podaje podstawowe informacje o pisowni wyrazów, ich odmianie i użyciu, w trudniejszych przypadkach także o wymowie. Rejestruje popularne związki frazeologiczne i ważniejsze terminy specjalistyczne. Umieszczone w hasłach informacje gramatyczne, np. ż IV, dk VIa, odsyłają do zamieszczonych w Słowniku tabel odmiany wyrazów. Bezpośrednio przy hasłach podawane są formy, które stanowią odchylenie od tabel. Dobór wzorów w tabelach i form podawanych przy hasłach jest tak ułożony, by można było odtworzyć pełny zasób form danego wyrazu.

Słownik opisuje słownictwo współczesne – to, którym się posługujemy na co dzień. Rejestruje słowa, które niedawno weszły do polszczyzn, np. cyberprzemoc, fanpage, hakować, przydaś, wpłatomat. Wyrazy dawne i przestarzałe odnotowuje wtedy, kiedy wchodzą one w skład używanych dziś związków frazeologicznych.

Na wybranych nieparzystych stronach słownika, w ramkach, umieszczone są ciekawostki językowe, pytania lub urwane zdania, które należy dokończyć. Dotyczą one wybranego hasła znajdującego się na tej lub sąsiadującej parzystej stronie. Mają skłonić czytelnika do aktywnego korzystania ze słownika i pomóc w zapamiętaniu przeczytanych w nim informacji.

Lidia Drabik

Formy fleksyjne[1]

Formy fleksyjne w Słowniku są podawane w sposób następujący:

a) przez umieszczenie przy haśle odsyłaczy (np. ż III, dk VIa) odnoszących się do tabel form fleksyjnych;

b) przez podanie niektórych form bezpośrednio przy haśle, zwłaszcza gdy stanowią one odchylenia od tabel (jeśli forma jest podana przy haśle, nie należy korzystać z tabel).

Niektóre z grup podanych w załączonej tabeli obejmują szeregi końcówek (poprzedza je znak -), inne zaś uwzględniają zmieniające się zakończenia tematu (poprzedza je znak ~).

Tematem zasadniczym, branym pod uwagę przy podawaniu form fleksyjnych w Słowniku, jest temat formy hasłowej. Jeżeli temat jakiejś formy od niego się różni i ta różnica nie jest uwzględniona w tabelach, wówczas przy haśle podajemy daną formę albo w całości, albo też w skróceniu po znaku ~ w ten sposób, że pierwsza litera po tym znaku odpowiada ostatniej głosce zgodnej części tematu, np.

róg...

D. rogu

pierwiosnek...

D. ~nka

ręka...

lm D. rąk

przeszkodzić...

~odzę

brać...

biorę, bierze

zanosić...

~noszę

Dobór wzorów w tabelach, odsyłaczy do nich i form podawanych przy haśle jest tak ułożony, by korzystający ze Słownika mógł odtworzyć pełny zasób form fleksyjnych danego wyrazu.

Rzeczownik

1. Formą hasłową rzeczownika jest z zasady mianownik liczby pojedynczej. O rzeczownikach mających tylko liczbę mnogą p. punkt 4 tego rozdziału.

2. Po formie hasłowej rzeczownika mającego liczbę pojedynczą Słownik podaje oznaczenie jego rodzaju skrótami m (= rodzaj męski), ż (= rodzaj żeński), n (= rodzaj nijaki) oraz oznaczenie cyfrą rzymską grupy deklinacyjnej podanej w tabeli I.

3. Przy rzeczownikach męskich i żeńskich grupy IV oraz nijakich grupy III nie podaje się końcówek lp Ms. (przy żeńskich także C.), a przy rzeczownikach męskich grupy IV nie podaje się lm M., ponieważ końcówki te są umieszczone w tabelach dodatkowych Ia i Ib.

4. Skrót blp oznacza, że dany rzeczownik ma jedynie formy liczby mnogiej (np. spodnie) i odmienia się według następującego wzoru:

MWB.

forma hasłowa

D.

sam temat bez końcówki

C.

-om

N.

-ami

Ms.

-ach

Temat tych form jest równy tematowi formy hasłowej po odrzuceniu samogłoski końcowej.

5. Skrót blm oznacza, że w danym rzeczowniku nie występują w zwykłych użyciach formy liczby mnogiej, np.

uczciwość ż V, blm

6. Końcówki odbiegające od tabeli są podawane przy haśle po skrótach odpowiednich przypadków; skróty podawane bez wskazania liczby odnoszą się do liczby pojedynczej, podawane zaś po skrócie lm – do liczby mnogiej.

7. Formy tematu niezgodne z tematem formy hasłowej, a nieuwzględnione w tabelach, są podawane przy haśle, przy czym w rzeczownikach męskich, a także żeńskich grupy V i VI, temat dopełniacza liczby pojedynczej jest tematem wszystkich form deklinacyjnych danego rzeczownika prócz formy hasłowej, np.

róg m III, D. rogu sól i V, D. soli gołąb m I, D. gołębia

8. Skrót: odm. jak przym. oznacza, że dany rzeczownik odmienia się jak przymiotnik w zakresie właściwych mu form rodzajowych (ewentualne wyjątki podane są przy haśle), np.

chorąży m odm. jak przym., lm M. ~żowie

Formy deklinacyjne rzeczownika

l

Przypadek

Rodzaj męski (m)

Rodzaj

I

II

III

IV

V

I

II

III

liczba pojedyncza

M.

*)

*)

~k

~g

~ch

*)

~anin

-e

-o

~ko

~go

~cho

-o

D.

-a

-a

~ka

~ga

~cha

-a

~anina

-a

~ka

~ga

~cha

-a

C.

-owi

-owi

~kowi

~gowi

~chowi

-owi

~aninowi

-u

~ku

~gu

~chu

-u

żywotne

jak D.

jak D.

jak D.

jak D.

B

~anina

jak M.

jak M.

jak M.

nieżywotne

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

N.

-em

-em

~kiem

~giem

~chem

-em

~ani-

nem

-em

~kiem

~giem

~chem

-em

Ms.

-u

-u

~ku

~gu

~chu

**)

-e

~aninie

-u

~ku

~gu

~chu

**)

-e

W.

jak Ms.

jak Ms.

jak Ms.

jak Ms.

~aninie

jak Ms.

jak Ms.

jak Ms.

liczba mnoga

osobowe

MW.

nieosobowe

-e

-e, -y

-e

~cy

~dzy

~si

~chy

***)

~anie

-a

~ka

~ga

~cha

-a

D.

-i

-ów

~ków

~gów

~chów

-ów

~an

*)

*)

*)

C.

-om

-om

~kom

~gom

~chom

-om

~anom

-om

~kom

~gom

~chom

-om

osobowe

jak D.

jak D.

jak D.

jak D.

~an

jak M.

jak M.

jak M.

B.

nieosobowe

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

N.

-ami

-ami

~kami

~gami

~chami

-ami

~anami

-ami

~kami

~gami

~chami

-ami

Ms.

-ach

-ach

~kach

~gach

~chach

-ach

~anach

-ach

~kach

~gach

~chach

-ach

Tabela I

nijaki (n)

Rodzaj żeński (z)

Uwagi

IV

V

VI

I

II

III

IV

V

VI

~ę

~ę

~urn

-a

-a

~ka

~ga

~cha

-a

*)

*)

*) sam temat bez końcówki

~ęcia

~enia

~urn

-i

-y

~ki

~gi

~chy

-y

-i

-y

~ęciu

~eniu

~um

-i

-y

~ce

~dze

~sze

**)

-e

-i

-y

**) według tabeli Ia

jak M.

jak M.

jak M.

-ę

-ę

-ę

-ę

jak M.

jak M.

~ęciem

~eniem

~um

-ą

-ą

~ką

~gą

~chą

-ą

-ą

-ą

~ęciu

~eniu

~um

-i

-y

~ce

~dze

~sze

**)

-e

-i

-y

**) według tabeli Ia

jak M.

jak M.

jak M.

-o

-o

~ko

~go

~cho

-o

-i

-y

~ęta

~ona

~a

-e

-e

~ki

~gi

~chy

-y

-e****

-e

***) według tabeli Ib

~ąt

~on

~ów

*)

*)

*)

*)

-i

-y

****) z przyrostkiem -ość

mają -i

~ętom

~onom

~om

-om

-om

~kom

~gom

~chom

-om

-om

-om

*) sam temat bez końcówki

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

jak M.

~etami

~onami

~ami

-ami

-ami

~kami

~gami

~chami

-ami

-ami

-ami

~ętach

~onach

~ach

-ach

-ach

~kach

~gach

~chach

-ach

-ach

-ach

Tabela Ia Tabela Ib

Rzeczowniki rodzaju

Rzeczowniki rodzaju męskiego grupy IV

męskiego grupy IV zakoczone na:

żeńskiego grupy IV zakoczone na:

nijakiego grupy III zakoczone na:

przybierają w Ms.

(żeńskie także w C.) lp zakończenia

zakończenie w M. lp na:

Przybierają w M. lm

zakończenie:

osobowe

nieosobowe

~p

~pa

~po

~pie

~p

~pi

~py

~b

~ba

~bo

~bie

~b

~bi

~by

~f

~fa

~fo

~fie

~f

~fi

~fy

~w

~wa

~wo

~wie

~w

~wi

~wy

~m

~ma

~mo

~mie

~m

~mi

~my

~t

~ta

~to

~cie

~t

~ci

~ty

~d

~da

~do

~dzie

~d

~dzi

~dy

~s

~sa

~so

~sie

~s

~si

~sy

~z

~za

~zo

~zie

~z

~zi

~zy

~n

~na

~no

~nie

~n

~ni

~ny

~ł

~ła

~ło

~le

~ł

~li

~ły

~r

~ra

~ro

~rze

~r

~rzy

~ry

~st

~sta

~sto

~ście

~st

~ści

~sty

~zd

~zda

~zdo

~ździe

~zd

~ździ

~zdy

Przymiotnik, liczebnik, zaimek i przysłówek

1. Ponieważ deklinacja przymiotnikowa w zasadzie nie wykazuje wariantów i odchyleń o charakterze leksykalnym, Słownik nie podaje form przymiotnikowych (poza wyjątkami, o których niżej). Ze względu jednak na to, że w hasłach rzeczownikowych i innych występują niekiedy odesłania do deklinacji przymiotnikowej (skrót: odm. jak przym.), podajemy tu przykłady odmiany przymiotników.

a) Przymiotniki zakończone na spółgłoskę twardą (lub stwardniałą)

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj

niemęskoosobowy

M.

czarny

czarna

czarne

czarni

czarne

D.

czarnego

czarnej

czarnego

czarnych

czarnych

C.

czarnemu

czarnej

czarnemu

czarnym

czarnym

B.

żyw. jak D. nieżyw. jak M.

czarną

czarne

czarnych

czarne

N.

czarnym

czarną

czarnym

czarnymi

czarnymi

Ms.

czarnym

czarnej

czarnym

czarnych

czarnych

W.

czarny

czarna

czarne

czarni

czarne

b) Przymiotniki zakończone na spółgłoskę miękką

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

M.

ostatni

ostatnia

ostatnie

ostatni

ostatnie

D.

ostatniego

ostatniej

ostatniego

ostatnich

ostatnich

C.

ostatniemu

ostatniej

ostatniemu

ostatnim

ostatnim

B.

żyw. jak D. nieżyw. jak M

ostatnią

ostatnie

ostatnich

ostatnie

N.

ostatnim

ostatnią

ostatnim

ostatnimi

ostatnimi

Ms.

ostatnim

ostatniej

ostatnim

ostatnich

ostatnich

W.

ostatni

ostatnia

ostatnie

ostatni

ostatnie

2. Formy mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego przymiotników niemające końcówki -y albo -i podawane są przy haśle, np.

wesoły, wesół (tylko jako orzecznik)

3. Jeżeli przymiotnik lub inny wyraz odmieniający się jak przymiotnik nie ma formy męskiej mianownika liczby pojedynczej zakończonej na -y lub -i, wówczas w Słowniku podajemy obok formy hasłowej także pełną formę żeńską i nijaką, przy czym tematem podstawowym dla wszystkich form deklinacyjnych prócz formy hasłowej jest temat podanej formy żeńskiej lub nijakiej, np.

jeden, jedna, jedno

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

M.

jeden

jedna

jedno

jedni

jedne

D.

jednego

jednej

jednego

jednych

jednych

C.

jednemu

jednej

jednemu

jednym

jednym

B.

żyw. jak D. nieżyw. jak M

jedna

jedno

jednych

jedne

N.

jednym

jedna

jednym

jednymi

jednymi

Ms.

jednym

jednej

jednym

jednych

jednych

W.

jeden

jedna

(nieużywany)

jedni

jedne

4. Formy męskoosobowe przymiotników o tematach zakończonych w formie hasłowej na spółgłoskę twardą (stwardniałą) przybierają w mianowniku liczby mnogiej zakończenia według następującej tabeli:

Zakończenie formy hasłowej

~py

~by

~wy

~my

~ty

~dy

~sy

~ny

~ły

~ry

Zakończenie formy męskoosobowej M. lm

~pi

~bi

~wi

~mi

~ci

~dzi

~si

~ni

~li

~rzy

Zakończenie formy hasłowej

~cy

~dzy

~szy

~ży

~czy

~ki

~gi

~chy

~sty

~sły

Zakończenie formy męskoosobowej M. lm

~cy

~dzy

~si

~zi

~czy

~cy

~dzy

~si

~ści

~śli

Zakończenia form męskoosobowych przymiotników w mianowniku liczby mnogiej Słownik podaje bez żadnych oznaczeń zaraz po haśle, np.

nagi nadzy

wyniosły ~ośli ...

5. Jeżeli dany przymiotnik ma formę prostą stopnia wyższego, podajemy ją przy haśle (ale bez formy męskoosobowej, która ma zawsze zakończenie ~si). Formy stopnia najwyższego nie są tu uwzględniane, ponieważ są one zwykle tworzone przez dodanie przyrostka naj- do form stopnia wyższego, np.

słaby ~bi, ~bszy

6. Punkty 1–5 stosują się również do liczebników porządkowych (oraz do liczebnika jeden), jak również do zaimków przymiotnikowych, np.

pierwszy ~wsi...

mój, moja, moje moi...

7. Jeżeli przysłówek ma formę prostą stopnia wyższego Słownik podaje ją podobnie jak w przymiotnikach, np.

prędko prędzej.

Czasownik

1. W zakresie form koniugacyjnych czasownika Słownik ogranicza się do podawania tych form, które są podane w załączonej tabeli. Pominięto więc sposoby tworzenia form czasu przeszłego oraz trybu przypuszczającego od imiesłowu przeszłego, jak również wszystkie formy złożone.

2. Formą hasłową czasownika jest bezokolicznik.

3. Skrót dk przy formie hasłowej oznacza w zakresie fleksji, że dany czasownik nie jest używany w znaczeniu czasu teraźniejszego, nie tworzy czasu przyszłego złożonego, nie ma też imiesłowu współczesnego, ma natomiast czas przyszły prosty oraz imiesłów uprzedni.

Skrót ndk przy formie hasłowej oznacza w zakresie fleksji, że dany czasownik ma czas teraźniejszy, imiesłów współczesny, czas przyszły złożony, nie ma natomiast imie- słowu uprzedniego.

4. Podanie po haśle cyfry rzymskiej (niekiedy z literą) oznacza, że dany czasownik ma formy proste o zakończeniach zamieszczonych w tabeli, z wyjątkami podanymi przy haśle, p. tabela II.

5. Ze względu na to, że nie wszystkie czasowniki mają imiesłów bierny, występowanie zaś regularnie imiesłowu przeszłego przymiotnikowego na ~ły ogranicza się do czasowników dokonanych grupy III i Vc, Słownik z zasady podaje przy haśle formy imiesłowu biernego i przeszłego przymiotnikowego, jeżeli takie istnieją.

6. Utożsamienie form koniugacyjnych na podstawie ich końcówek nie nastręcza trudności, stąd też Słownik podaje przy haśle (w razie potrzeby) same formy bez skrótów ich nazw gramatycznych.

Formy proste czasownika

1. Grupa tematowa

I

II

III

IV

2. Bezokolicznik

~ać

~eć

~eć

~ować

3. Czas teraźniejszy (ndk) albo czas przyszły prosty (dk)

— lp 1. os.1)

~am

~em

~eję

~uję

— — 2. os.1)

~asz

~esz

~ejesz

~ujesz

— — 3. os.

~a

~e

~eje

~uje

— lm 1. os.1)

~amy

~emy

~ejemy

~ujemy

— — 2. os.1)

~acie

~ecie

~ejecie

~ujecie

— — 3. os.2)

~aja

~eją

~eją

~uja

4. Formy proste trybu rozkazującego

— lp 2. os.

~aj

~ej

~ej

~uj

— lm 1. os.4)

~ajmy

~ejmy

~ejmy

~ujmy

— — 2. os.4)

~ajcie

~ejcie

~ejcie

~ujcie

5. Imiesłów współczesny (ndk)5)

— przymiotnikowy

~ający

~ejący

~ejący

~ujący

— przysłówkowy

~ając

~ejąc

~ejąc

~ująć

6. Imiesłów przeszły

— lp rodz. m

~ał

~ał

~ał

~ował

— — — ż6)

~ała

~ała

~ała

~owała

— — — n7)

~ało

~ało

~ało

~owało

— lm rodz. m. -os.7)

~ali

~eli

~eli

~owali

— — — niem. -os.7)

~ały

~ały

~ały

~owały

7. Imiesłów przeszły przymiotnikowy6)

— — — lp M. rodz. m.

—

—

~ały

—

— — — lm M. rodz. m.-os.

—

—

~ali

—

8. Imiesłów uprzedni (dk)6)

~awszy

~awszy

~awszy

~owawszy

9. Imiesłów bierny

— lp M. rodz. m.

~any

~any

—

~owany

— lm M. rodz. m.-os.

~ani

~ani

—

~owani

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego8)

~ano

~ano

~ano

~owano

11. Rzeczownik odsłowny na ~nie, ~cie

(n I zwykle blm)9)

~anie

~enie

~enie

~owanie

Tabela II

Va

Vb

Vc

VIa

VIb

VIIa

VIIb

~nąć

~nąć

~nąć

~ić

~yć

~eć

~eć

~nę

~nę

~nę

~ę

~ę

~ę

~ę

~niesz

~niesz

~niesz

~isz

~ysz

~isz

~ysz

~nie

~nie

~nie

~i

~y

~i

~y

~niemy

~niemy

~niemy

~imy

~ymy

~imy

~ymy

~niecie

~niecie

~niecie

~icie

~ycie

~icie

~ycie

~ną

~ną

~ną

~ą

~ą

~ą

~ą

~nij

~ń

~nij

3)

3)

3)

3)

~nijmy

~ńmy

~nijmy

~my

~my

~my

~my

~nijcie

~ńcie

~nijcie

~cie

~cie

~cie

~cie

~nący

~nący

~nący

~ący

~ący

~ący

~ący

~nąc

~nąc

~nąc

~ąc

~ąc

~ąc

~ąc

~nął

~nął

~ł

~ił

~ył

~ał

~ał

~nęła

~nęła

~ła

~iła

~yła

~ała

~ała

~nęło

~nęło

~ło

~iło

~yło

~ało

~ało

~nęli

~nęli

~li

~ili

~yli

~eli

~eli

~nięty

~nęły

~ly

~iły

~yły

~ały

~ały

—

—

~ly

—

—

—

—

—

—

~li

—

—

—

—

~nąwszy

~nąwszy

~łszy

~iwszy

~ywszy

~awszy

~awszy

~nięty

~nięty

—

~ony

~ony

~any

~any

~nieci

~nieci

—

~eni

~eni

~ani

~ani

~nięto

~nięto

~nięto

~ono

~ono

~ano

~ano

~nięcie

(daw. ~enie)

~nięcie

(daw. ~enie)

~nięcie

(daw. ~enie)

~enie

~enie

~enie

~enie

1. Grupa tematowa

VIIIa

VIIIb

IX

2. Bezokolicznik

~ywać

~iwać

~ać

3. Czas teraźniejszy (ndk) albo czas przyszły prosty (dk)

— lp 1. os.

— — 2. os.

— — 3. os.

— lm 1. os.

— — 2. os.

— — 3. os.

~uję

~ujesz

~uje

~ujemy

~ujecie

~ują

~uję

~ujesz

~uje

~ujemy

~ujecie

~ują

~ę

~esz

~e

~emy

~jecie

~ą

4. Formy proste trybu rozkazującego

— lp 2. os.

— lm 1. os.4)

— — 2. os.4)

~uj

~ujmy

~ujcie

~uj

~ujmy

~ujcie

3)

5. Imiesłów współczesny (ndk)5)

— przymiotnikowy

— przysłówkowy

~ujący

~ująć

~ujący

~ując

~ący

~ąc

6. Imiesłów przeszły

— lp rodz. m

— — — ż6)

— — — n7)

— lm rodz. m.-os.7)

— — — niem-os.7)

~ywał

~ywała

~ywało

~ywali

~ywały

~iwał

~iwała

~iwało

~iwali

~iwały

~ał

~ała

~ało

~ali

~ały

7. Imiesłów przeszły przymiotnikowy6)

— — — lp M. rodz. m

— — — lm M. rodz. m.-os.

—

—

—

—

—

—

8. Imiesłów uprzedni (dk)6)

~ywawszy

~iwawszy

~awszy

9. Imiesłów bierny

— lp M. rodz. m

— lm M. rodz. m.-os.

~ywany

~ywani

~iwany

~iwani

~any

~ani

10. Forma nieosobowa czasu przeszłego8)

~ywano

~iwano

~ano

11. Rzeczownik odsłowny

na ~nie, ~cie

(n I zwykle blm)9)

~ywanie

~iwanie

~anie

1) Temat taki sam, jak w formie 3. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego (lub przyszłego prostego).

2) Temat taki sam, jak w formie 1. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego (lub przyszłego prostego).

3) Formę2. osoby liczby pojedynczej trybu rozkazującego tworzymy przez odjęcie od 3. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego (lub przyszłego prostego) końcowej samogłoski -e lub -i.

Uwaga: Zakończenia 3. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego (lub przyszłego prostego) ~pie (~pi), ~bie (~bi), ~fi, ~wie (~wi), ~mie (~mi) wymieniają się w trybie rozkazującym na ~p, ~b, ~f, ~w, ~m, np. łapie — łap, kupi — kup, skubie — skub, trafi — traf, mówi — mów, łamie — łam, szumi — szum.

Xa

Xb

Xc

XI

Bez cyfry grupy

~ć

~ać

~ąć

~ć, ~c

Forma hasłowa

~ję

~jesz

~je

~jemy

~jecie

~ją

~eję

~ejesz

~eje

~ejemy

~ejecie

~eją

~męa. ~ nę

~miesz a. ~niesz

~mie a. ~nie

~miemy a. ~niemy

~miecie a. ~niecie

~mą a. ~ ną

~ę

~esz

~e

~emy

~ecie

~ą

forma przy haśle

-sz

forma przy haśle

-my

-cie

forma przy haśle

~j

~jmy

~jcie

~ej

~ejmy

~ejcie

~mij a. ~nij

~mijmy a. ~nijmy

~mijcie a. ~nijcie

3)

~my

~cie

3)

~my

~cie

~jący

~jąc

~ejący

~ejąc

~mący a. ~nący

~mąc a. ~nąc

~ący

~ąc

~ący

~ąc

~ł

~ła

~lo

~li

~ły

~ał

~ała

~ało

~ali a. ~eli

~ały

~ął

~ęła

~ęło

~ęli

~ęły

~ł

~ła

~ło

~li

~ły

forma przy haśle

~ła

~ło

~li

~ły

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

~wszy

~awszy

~ąwszy

~łszy

~szy

~ty

~ci

~any

~ani

~ęty

~ęci

~ony, ~ty

~eni, ~ci

forma przy haśle

forma przy haśle

~to

~ano

~ęto

~ono, ~to

forma przy haśle

~cie

~anie

~ęcie

~enie, ~cie

forma hasłowa

4) Temat taki sam, jak w formie 2. osoby liczby pojedynczej trybu rozkazującego.

5) Temat taki sam, jak w formie 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego.

6) Temat taki sam, jak w formie męskiej imiesłowu przeszłego.

7) Temat taki sam, jak w formie żeńskiej imiesłowu przeszłego.

8) Temat taki sam, jak w formie męskiej liczby pojedynczej imiesłowu biernego.

9) Temat taki sam, jak w formie męskoosobowej liczby mnogiej imiesłowu biernego.

Skróty wyrazów, terminów i kwalifikatorów

a.

albo

agr.

agrotechnika

anat.

anatomia

ang.

angielski

antr.

antropologia

archeol.

archeologia

archit.

architektura

astr.

astronomia

B.

biernik

bezok.

bezokolicznik

bioch.

biochemia

biol.

biologia

blm

bez liczby mnogiej

blp

bez liczby pojedynczej

bot.

botanika

bud.

budownictwo

C.

celownik

chem.

chemia

czas.

czasownik

D.

dopełniacz

daw.

dawny, dawniej

dent.

dentystyka

dk

dokonany

dosł.

dosłownie

ekon.

ekonomia

elektr.

elektrotechnika

euf.

eufemizm

farm.

farmacja

film.

film, filmowy

filoz.

filozofia

fiz.

fizyka

fizjol.

fizjologia

for.

forma

fraz.

frazeologia

geogr.

geografia

geol.

geologia

górn.

górnictwo

gw.

gwarowy

hand.

handel

hist.

historia

imiesł.

imiesłów

in.

inaczej

inform.

informatyczny

iron.

ironiczny, ironicznie

jęz.

językoznawstwo

karc.

wyrażenie karciane

książk.

książkowy

księg.

księgowość

lekcew.

lekceważący, lekceważąco

leśn.

leśnictwo

lit.

literatura

lm

liczba mnoga

lp

liczba pojedyncza

łow.

łowiectwo

m

męski (rodzaj)

M.

mianownik

mat.

matematyka

med.

medycyna

meteor.

meteorologia

miner.

mineralogia

mors.

morski

m.-os.

męskoosobowy

Ms.

miejscownik

muz.

muzyka

n

nijaki (rodzaj)

N.

narzędnik

ndk

niedokonany

ndm

nieodmienny

niem.-os.

niemęskoosobowy

nieos.

nieosobowy, nieosobowo

nieprzech.

nieprzechodni

nieżyw.

nieżywotne (rodzaj)

obraźl.

obraźliwy, obraźliwie

odm.

odmienny

ogr.

ogrodnictwo

os.

osoba

p.

patrz

paleont.

paleontologia

pd.

południowy

pieszcz.

pieszczotliwy, pieszczotliwie

pn.

północny

podn.

podniosły, podniośle

poet.

poetycki

pogard.

pogardliwy, pogardliwie

poligr.

poligrafia

polit.

polityka

posp.

pospolity

pot.

potoczny

praw.

prawo, prawniczy

przech.

przechodni

przen.

przenośny, przenośnie

przestarz.

przestarzały

przyim.

przyimek

przym.

przymiotnik

przyp.

przypadek

przysłów.

przysłówek, przysłówkowy

psych.

psychologia

rad.

radiofonia, radiotechnika

reg.

regionalizm, regionalny

rel.

religioznawstwo

rodz.

rodzaj

roln.

rolnictwo

rozk.

rozkazujący, rozkaźnik

ryb.

rybołówstwo

rzecz.

rzeczownik, rzeczownikowy

skr.

skrót, skrótowo

socjol.

socjologia

sport.

sport, sportowy

spój.

spójnik

szt.

sztuka

śród.

środowiskowy

teatr.

teatr, teatrologia

techn.

technika

uczn.

uczniowski

uż.

użycie

w.

wiek

W.

wołacz

wet.

weterynaria

włók.

włókiennictwo

wojsk.

wojskowość

wsch.

wschodni

wulg.

wulgarny

wym.

wymawiaj

wzmoc.

wzmocniony

zach.

zachodni

zaim.

zaimek

zdr.

zdrobniały

zgr.

zgrubiały

zn.

znaczenie, znaczy

zool.

zoologia

zootechn.

zootechnika

zwr.

zwrotny

ż

żeński (rodzaj)

żart.

żartobliwy, żartobliwie

żegl.

żeglarstwo

żyw.

żywotne (rodzaj)

a

I a 1. «pierwsza litera alfabetu odpowiadająca samogłosce a» 2. «samogłoska ustna» 3. muz. «szósty dźwięk gamy C-dur»

II a 1. «spójnik przyłączający zdanie lub wyrażenie» a) «uzupełniające wcześniejszą informację»: Oddychał z trudem, a nogi uginały się pod nim. b) «o treści przeciwstawnej»: Tu, a nie gdzie indziej. Nowy świat, a wszystko stare! c) «wyrażające konsekwencje tego, o czym była mowa wcześniej»: Zastąpię cię w pracy, a ty odpoczniesz. d) «o treści niezgodnej z tym, co można wywnioskować ze zdania poprzedniego»: Zjadł dużo, a ciągle był głodny. 2. «partykuła nawiązująca do kontekstu lub sytuacji i wzmacniająca albo łącząca wyrazy, powtórzone dla celów ekspresji»: A nie mówiłem, że... Wcale a wcale. 3. «wykrzyknik wyrażający różne stany uczuciowe»: A co widzę? 4. «naśladowanie nucenia»

a- «pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na zaprzeczenie lub brak jakiejś cechy»

abażur m IV, D. -u a. -a «osłona lampy»

abdykacja ż I «zrzeczenie się tronu»

abdykować ndk a. dk IV «zrzekać się władzy»

abonament m IV, D. -u «opłata z góry za otrzymywanie lub użytkowanie czegoś»

abonent m IV «osoba korzystająca z abonamentu»

aborygen m IV «pierwotny mieszkaniec danego kraju»

absolutny ~ni 1. «zupełny»: A—a cisza. 2. «niekwestionowany, niebudzący zastrzeżeń»: A. rekordzista. 3. «bezwzględny, niczym nieuwarunkowany»: Prawda a—a.

absolutyzm m IV, D. -u, blm «ustrój państwowy oparty na nieograniczonej władzy monarchy»

absolwent m IV «ten, kto ukończył szkołę, kurs itp.»: A. Uniwesytetu Jagiellońskiego.

absorbować ndk IV, ~any 1. «pochłaniać całkowicie czyjąś uwagę» 2. chem. «wiązać chemicznie»

absorpcja ż I, blm «pochłanianie, wchłanianie»

abstrahować ndk IV, ~any 1. «nie uwzględniać czegoś w rozumowaniu»: Oceniając książkę, abstrahował od jej wartości literackiej. 2. filoz. «wyodrębniać w jakimś przedmiocie lub zjawisku jego cechy istotne»

abstrakcja ż I 1. «pojęcie luźno związane z rzeczywistością; też: pomysł nie do urzeczywistnienia» 2. «coś niekonkretnego, trudnego do zrozumienia lub pomysł nie do zrealizowania» 3. pojęcie ogólne, niemające odpowiednika w żadnym konkretnym przedmiocie

abstrakcyjny ~ni 1. «oderwany od rzeczywistości»: A. ideał. 2. «niemożliwy do zrozumienia lub zrealizowania»: A—e plany.

abstynencja ż I, blm «powstrzymywanie się od czegoś»

abstynent m IV «człowiek niepijący alkoholu»

absurd m IV, D. -u «to, co jest pozbawione sensu»: Mówić absurdy.

absurdalny «pozbawiony sensu»: A. pomysł.

aby 1. «spójnik wprowadzający zdania podrzędne» a) «wskazujące na cel lub skutek czynności»: Wyciągnął rękę, aby się przywitać. b) «zawierające treść inną niż skutek spodziewany»: Budził się, aby po chwili znów zasnąć. c) «wyrażające skutek zależny od stopnia nasilenia czynności lub stanu»: Był zbyt dumny, aby przyjąć pomoc. d) pot. «wyrażające warunek lub przyczynę realizacji tego, o czym mowa w zdaniu nadrzędnym»: Aby tylko się odwrócić, już nie uważa. e) «rozwijające treść składników zdania nadrzędnego lub zastępujące je»: Dał znak, aby się zatrzymali. Nie znosiła, aby kogoś ośmieszano. 2. «partykuła o znaczeniu ograniczającym»: Aby do wiosny.

adaptacja ż I 1. «przystosowanie czegoś do innego użytku niż było przeznaczone»: A. strychu na mieszkanie. 2. «utwór literacki przystosowany do wystawienia na scenie lub do sfilmowania»: A. filmowa. 3. «przystosowanie się jednostki lub grupy do funkcjonowania w zmienionym środowisku społecznym» 4. biol. «przystosowanie się organizmów do zmian w środowisku»

adaptować dk a. ndk IV, ~any «dokonać adaptacji»

adaptować się «przystosować się do nowych warunków»

adekwatny «odpowiedni, zgodny z czymś»: Kara adekwatna do winy.

adept m IV 1. «człowiek kształcący się w jakiejś dziedzinie lub zaczynający ją uprawiać»: A. sztuki aktorskiej. 2. «zwolennik, wyznawca pewnej doktryny, kierunku»

adiutant m IV «oficer przydzielony do dyspozycji wyższego dowódcy»

administracja ż I 1. «zarządzanie czymś» 2. «zarząd jakiejś instytucji, przedsiębiorstwa itp.» 3. «organy władzy państwowej»

administracyjny ~ni «dotyczący administracji»: Pracownik a.

administrator m IV «człowiek zarządzający czymś»

administrować ndk IV, ~any «zarządzać czymś»

admirał m IV, lm M. -owie 1. «najwyższy stopień oficerski w marynarce wojennej; też: oficer mający ten stopień» 2. lm M. -y «motyl dzienny o czarnych skrzydłach z czerwonymi i białymi pasami»

adnotacja ż I «dopisek»

adopcja ż I «akt prawny polegający na uznaniu cudzego dziecka za własne»

adoptować dk a. ndk IV, ~any «uznać cudze dziecko za swoje»

adoracja ż I 1. «uwielbienie i zachwyt okazywane komuś» 2. «ceremonia oddawania czci Bogu lub przedmiotom kultu»

adorator m IV, lm M. ~orzy a. -owie «wielbiciel»

adorować ndk IV, ~any 1. «okazywać komuś podziw» 2. «oddawać cześć Bogu lub przedmiotom kultu»

adrenalina ż IV, blm «hormon rdzenia nadnerczy, regulujący poziom cukru we krwi»

adres m IV, D. -u 1. «miejsce zamieszkania osoby lub siedziba instytucji» 2. «numer komórki pamięci komputera» 3. «wskazanie za pomocą odpowiednich symboli konkretnego komputera lub jego użytkownika w sieci komputerowej» Δ A. internetowy «ciąg znaków określających komputer, osobę lub stronę w internecie»

adresat m IV 1. «osoba, do której adresowany jest list lub inna przesyłka» 2. «osoba, do której coś się kieruje, ktoś się zwraca»: Adresatem powieści była młodzież.

adresować ndk IV, ~any 1. «umieszczać adres na przesyłce» 2. «kierować, stosować, odnosić coś do kogoś»

adwersarz m II, lm D. -y «przeciwnik w sporze»: Pokonać swoich adwersarzy.

adwokacki ~ccy przym. od adwokat: Aplikacja a—a. Kancelaria a—a.

adwokat m IV «prawnik zajmujący się udzielaniem porad prawnych i obroną oskarżonego» Δ przen. «człowiek występujący w obronie kogoś lub czegoś»

aerobik m III, D. -u, blm «intensywna gimnastyka wykonywana w takt muzyki»

aerozol m I, D. -u 1. chem. «roztwór powstały w wyniku rozproszenia ciał stałych lub cieczy w ośrodku gazowym» 2. pot. «metalowy pojemnik z substancją, która znajduje się pod ciśnieniem i może być rozpylana»

afera ż IV 1. «nieuczciwe przedsięwzięcie»: A. korupcyjna. 2. «sensacyjne wydarzenie»: A—y towarzyskie.

aferzysta m odm. jak ż IV, lm M. ~yści, DB. ~tów 1. «osoba biorąca udział w aferach kryminalnych» 2. pot. «osoba doszukująca się sensacji we wszystkim»

afirmacja ż I «potwierdzenie, pochwała czegoś lub zgoda na coś»: A. życia, rzeczywistości.

afisz m II «plakat powiadamiający o imprezie publicznej lub akcji»

afiszować się ndk IV «ostentacyjnie ujawniać coś»

aforyzm m IV, D. -u «sentencja, maksyma»

agencja ż I 1. «przedstawicielstwo jakiegoś przedsiębiorstwa, urzędu lub państwa»: A. ubezpieczeniowa. 2. «instytucja zajmująca się zbieraniem informacji dla prasy, radia lub telewizji»: A. prasowa, fotograficzna. 3. «firma wykonująca różne usługi»: A. reklamowa.

agenda ż IV 1. «filia jakiegoś urzędu, instytucji» 2. «plan jakiegoś spotkania»

agent m IV 1. «przedstawiciel jakiejś firmy» 2. «osoba zatrudniona przez artystę lub pisarza, zajmująca się jego kontraktami» 3. «funkcjonariusz tajnej policji lub służb specjalnych»

agentura ż IV 1. «przedstawicielstwo rządu lub jakiejś instytucji» 2. «placówka szpiegowska»

agitacja ż I «zjednywanie zwolenników dla jakiejś sprawy»

agitować ndk IV, ~any «zjednywać zwolenników dla jakiejś sprawy»

aglomeracja ż I 1. «zespół miast i osiedli, skupionych wokół dużego miasta lub ośrodka przemysłowego» 2. «proces skupiania się lub trwałego łączenia się czegoś»

agonalny «związany z agonią»: Stan a. Drgawki a—e.

agonia ż I, DCMs. ~nii, blm «stan poprzedzający zgon»

agregat m IV, D. -u «zespół sprzężonych ze sobą urządzeń technicznych»

agresja ż I 1. «napastliwe, zaczepne zachowanie» 2. «zbrojna napaść jednego państwa na drugie»

agresor m IV, lm M. ~orzy a. -owie «państwo napadające na inne państwo»

agresywny ~ni 1. «zachowujący się wrogo, zaczepnie»: A. pies. 2. «świadczący o wrogim stosunku do kogoś lub czegoś»: A—e zachowanie. 3. «zaborczy»: A—a polityka. 4. «o kolorze: jaskrawy, ostry»

ajencja ż I «prowadzenie wydzierżawionej placówki handlowej lub usługowej»

ajent m IV «osoba prowadząca ajencję»

akacja ż I «zwyczajowa nazwa grochodrzewu»

akademia ż I, DCMs. ~mii 1. «instytucja skupiająca wybitnych uczonych, artystów» 2. «oficjalna uroczystość zorganizowana z okazji jakiegoś święta» 3. «wyższa uczelnia»

akademicki ~ccy 1. «dotyczący wyższej uczelni»: Młodzież a—a. Rok a. 2. «dotyczący akademii skupiającej uczonych lub artystów» 3. «teoretyczny»: Dyskusje a—e. 4. «trzymający się utartych wzorów»: Styl a. Malarz a.

akapit m IV, D. -u 1. «ustęp tekstu zaczynający się od nowego wiersza» 2. «wiersz początkowy nowego ustępu»

akcelerator m IV, fiz. «urządzenie do przyśpieszania cząstek naładowanych»

akcent m IV, D. -u 1. «wyróżnienie sylaby w wyrazie lub wyrazu w zdaniu za pomocą nasilenia głosu» 2. «charakterystyczny dla kogoś sposób wypowiadania wyrazów»: Mówić z obcym akcentem. 3. «znak graficzny nad lub pod literą» 4. «uwydatnienie, podkreślenie» 5. «szczegół wyróżniający się»: Akcenty krytyczne nadawały wypowiedzi charakter polemiczny. 6. muz. «silniejsze zaznaczenie jakiegoś dźwięku w utworze muzycznym»

akcentować ndk IV, ~any 1. «wyróżniać sylabę w wyrazie lub wyraz w zdaniu za pomocą nasilenia głosu, wysokości tonu» 2. «podkreślać, uwydatniać» 3. muz. «wyróżniać pojedynczy dźwięk w utworze muzycznym»

akceptacja ż I, zwykle w lp 1. «wyrażenie zgody na coś, co uznaje się za dobre; też: pisemna zgoda na coś»: A. nowych warunków. Dać, uzyskać akceptację. 2. «uznanie czyichś cech, czyjegoś postępowania za zgodne z oczekiwaniami»: Zabiegał o akceptację klasy.

akceptować ndk IV, ~any 1. «aprobować, zatwierdzać» 2. «uznawać czyjeś cechy lub postępowanie za zgodne z oczekiwaniami»

akces m IV, D. -u «gotowość do udziału w czymś»: Ukraina zgłosiła swój akces do NATO.

akcesorium n VI, zwykle w lm «przybory potrzebne przy wykonywaniu czegoś»: A—a myśliwskie.

I akcja ż I 1. «zorganizowane działanie» 2. «walka, bitwa, wyprawa» 3. «atak w zawodach sportowych» 4. «zespół zdarzeń stanowiących fabułę utworu»: A. rozwija się powoli

II akcja ż I «papier wartościowy»

akcjonariusz m II, lm D. -y a. -ów «posiadacz akcji»

I akcyjny «mający charakter jednorazowej akcji»

II akcyjny przym. od II akcja. Δ Spółka a—a p. spółka.

akcyza ż IV «podatek nakładany przez państwo na niektóre towary»

aklimatyzować ndk IV, ~any «przystosowywać organizm do zmienionych warunków środowiska»

aklimatyzować się «przystosowywać się»

akompaniament m IV, D. -u 1. «podkład harmoniczny do zasadniczej melodii utworu muzycznego» 2. «instrumentalne towarzyszenie soliście lub zespołowi muzycznemu» 3. pot. «dźwięki towarzyszące czemuś»

akompaniować ndk IV, ~any «towarzyszyć na instrumencie soliście lub zespołowi muzycznemu»

akord m IV, D. -u 1. «współbrzmienie kilku dźwięków na zasadzie harmonii» 2. «system płacy, w którym wysokość wynagrodzenia zależy od ilości wykonanej pracy»

akredytacja ż I 1. «uprawnienie przedstawiciela dyplomatycznego lub prasowego do pełnienia funkcji przy obcym rządzie lub organizacji międzynarodowej» 2. «zgoda udzielona dziennikarzowi na przekazywanie relacji z imprez publicznych»

aksamit m IV, D. -u «miękka tkanina z krótkim, strzyżonym włosem» Δ przen. «gładkość, miękkość lub głębia koloru czegoś»: A. nocy.

aksamitny przym. od aksamit: A—a suknia. Δ przen. «gładki, miękki»: A. głos. A—a gładkość skóry.

akt m IV, D. -u 1. «wykonanie, spełnienie czegoś»: A. woli. A. rozpaczy. 2. «uroczystość, ceremonia»: A. odsłonięcia pomnika. 3. lm M. -y a. -a, D. -ów a. akt «dokument urzędowy»: A. urodzenia. Δ A. oskarżenia «wniosek oskarżyciela o wszczęcie postępowania karnego przed sądem» 4. tylko w lm, M. akta, D. akt «zbiór dokumentów urzędowych»: Archiwum akt dawnych. 5. lit.«część utworu lub przedstawienia teatralnego» przen.: Ostatni a. rodzinnego dramatu. 6. «obraz, rzeźba przedstawiające nagie ciało ludzkie»

Akt jako dokument urzędowy w mianowniku liczby mnogiej ma dwie formy: akty lub akta.

aktor m IV, lm M. ~orzy «artysta grający w teatrze lub w filmie» Δ przen. «uczestnik jakiegoś zdarzenia; też: osoba, która udaje, stwarza pozory czegoś»

aktorka ż III, lm D. ~rek, forma ż od aktor: A. dramatyczna.

aktorski ~scy, przym. od aktor: Gra a—a.

aktorstwo n III, blm 1. «sztuka aktorska» 2. «udawanie, nieszczerość»

aktualizacja ż I «czynienie aktualnym»

aktualizować ndk IV, ~any «czynić aktualnym»

aktualizować się «stawać się aktualnym, ważnym»

aktualności blp, D. ~ści «najświeższe wydarzenia omawiane w prasie, radiu i telewizji»: A. filmowe.

aktualność ż V, blm «związek z teraźniejszością»: A. tematu, teorii.

aktualny ~ni, ~niejszy 1. «obowiązujący w danej chwili»: A. rozkład jazdy. 2. «dotyczący teraźniejszości»: Tematy a—e. 3. «obecny, teraźniejszy»: A—a moda.

aktywacja ż I, blm 1. «wzmaganie albo pobudzanie działania»: A. neutronami. 2. «rozpoczęcie korzystania z jakiegoś urządzenia albo z jakiejś usługi, odbywające się dzięki włączeniu ich do systemu albo zdjęciu blokady»

aktywizacja ż I, blm «pobudzanie do aktywności; też: wzmożenie się aktywności»

aktywność ż V, blm 1. «zdolność, skłonność do działania» 2. «zdolność jakiejś substancji do brania udziału w reakcjach chemicznych»

aktywny ~ni, ~niejszy 1. «przejawiający inicjatywę, biorący żywy udział w czymś; też: o zachowaniu, trybie życia takiej osoby»: A. stosunek do życia. Δ A—e okno p. okno w zn. 3. 2. chem.«mający właściwość łatwego reagowania z innymi substancjami»

akumulacja ż I, blm 1. «gromadzenie lub gromadzenie się czegoś w jednym miejscu»: A. energii elektrycznej. 2. ekon. «gromadzenie środków z części dochodu narodowego lub dochodu przedsiębiorstwa z przeznaczeniem na inwestycje»

akumulator m IV «urządzenie do gromadzenia różnych postaci energii»

akurat 1. «właśnie, dokładnie tak»: Była a. północ. 2. «właśnie w tym czasie, w tej chwili»: Przejeżdżał a. autobus. 3. «wykrzyknik zaprzeczający temu, co ktoś powiedział»: Oddał ci pieniądze? Akurat!

akustyczny ~niejszy 1. «dotyczący dźwięku»: Efekty a—e. 2. «mający dobrą akustykę»: A—a widownia.

akustyka ż III 1. «właściwości wnętrza pod względem słyszalności dźwięków» 2. «nauka o wytwarzaniu, odbiorze i rozchodzeniu się dźwięku»

akwarela ż I, szt. «farba malarska rozpuszczalna w wodzie; też: technika malowania tą farbą oraz obraz malowany tą farbą»

akwarium n VI «szklany zbiornik na wodę służący do hodowli zwierząt i roślin wodnych»

akwen m IV, D. -u «obszar wodny lub jego część»: A. portowy.

akwizycja ż I «zbieranie zamówień nabywców na towary lub usługi jakiejś firmy»

akwizytor m IV «pracownik zajmujący się akwizycją»

alarm m IV, D. -u 1. «sygnał dźwiękowy lub świetlny ostrzegający przed niebezpieczeństwem; też: urządzenie do nadawania takiego sygnału»: Włączył się a. Założyć a. 2. «wezwanie do działania w momencie zagrożenia; też: stan pogotowia»: Fałszywy a. Ogłosić a. 3. «okres od chwili zawiadomienia o niebezpieczeństwie do chwili jego odwołania»: Na czas alarmu zeszli do schronu. 4. «niepokój, poruszenie, popłoch»: Wywołać a.

alarmistyczny «budzący niepokój, zwracający uwagę na jakieś niepokojące zjawisko»: A—e prognozy.

alarmować ndk IV, ~any «dawać znać o grożącym niebezpieczeństwie lub sytuacji wymagającej działania»: A. sąsiadów.

alarmowy «ostrzegawczy»: Syrena a—a. Urządzenie a—e.

albo 1. «spójnik wyrażający możliwą wymienność albo wzajemne wyłączanie się zdań lub części zdań»: Poproszę kawy a. herbaty. Dziś a. nigdy. 2. «partykuła nawiązująca i wzmacniająca pytanie, wykrzyknienie»: A. on wiedział? A. ja wiem?

albowiem «spójnik przyłączający zdanie wyjaśniające przekazaną wcześniej informację»

album m IV, D. -u 1. «księga z kartami do wkładania lub wklejania fotografii, znaczków pocztowych itp.» 2. «wydanie książkowe, zawierające reprodukcje dzieł sztuki» 3. «wybór utworów muzycznych na jednej płycie lub kasecie»

ale 1. «spójnik wyrażający przeciwieństwo, kontrast lub odmienne ujęcie treści»: Zgasił światło, ale nie spał. 2. «partykuła wzmacniająca, wyrażająca najczęściej zdumienie, podziw, zaskoczenie»: Ale gra! 3. «wykrzyknik wyrażający najczęściej żywe zaprzeczenie»: Ale co ty mówisz!

ale w uż. rzecz. n ndm «zastrzeżenie, wykluczenie, strona ujemna itp.»: Każdy ma swoje ale.

alegoria ż I, DCMs. ~rii «w sztuce i literaturze: postać, motyw lub fabuła mające poza znaczeniem dosłownym stały umowny sens przenośny»

alegoryczny «mający charakter alegorii»: A. obraz. A. utwór.

aleja ż I, DCMs. alei, lm D. alei a. alej 1. «droga, ulica, zwykle wśród drzew» 2. «szeroka ulica w mieście»

alergen m IV, D. -u «substancja uczulająca»

alergia ż I, DCMs. ~gii «chorobliwa reakcja organizmu na działanie pewnych substancji»

alergiczny ~ni, przym. od alergia: Objawy a—e.

alergik m III «osoba skłonna do alergii lub cierpiąca na alergię»

alfa ż IV «pierwsza litera alfabetu greckiego (Α, α)» Δ fiz. Cząstka a. «jądro atomu helu wykorzystywane do wywoływania reakcji jądrowych» Δ Promienie, promieniowanie a. «strumienie cząstek a. wysyłane przez ciała promieniotwórcze»

alfabet m IV, D. -u «zbiór wszystkich liter pisma, ułożony według tradycyjnego porządku» Δ A. Morse’a «system znaków polegający na kombinacji kropek i kresek»

alfabetyczny przym. od alfabet: Katalog a.

alga ż III, zwykle w lm, bot. «glon»

algebra ż IV «dział matematyki zajmujący się m.in. rozwiązywaniem równań zapisanych za pomocą symboli literowych»

algorytm m IV, D. -u mat. «ściśle określony ciąg czynności, których wykonanie prowadzi do rozwiązania jakiegoś zadania»: Algorytm gry w szachy.

aliancki ~ccy, przym. od aliant: Wojska a—e.

aliant m IV «państwo, które zawarło sojusz z innym państwem»

alibi ndm «dowód, że podejrzany nie był w miejscu przestępstwa w chwili, kiedy je popełniono» Δ przen. «powód, często zmyślony, podany dla wytłumaczenia się z czegoś»

alienacja ż I, blm «wyobcowanie ze środowiska»

aligator m IV «drapieżny gad różniący się od krokodyla krótszym i szerszym pyskiem»

alimentacyjny «dotyczący płacenia alimentów»: Obowiązek a.

alimenty blp, D. ~tów «obowiązkowe świadczenia na rzecz tych osób z rodziny, które nie są w stanie utrzymać się same»

alkohol m I, D. -u 1. «wszelkie napoje wyskokowe» 2. tylko w lm, chem. «związki organiczne, w których występuje grupa wodorotlenowa» Δ A. etylowy «składnik napojów alkoholowych» Δ A. metylowy «alkohol będący silną trucizną»

alkoholik m III «człowiek nałogowo pijący alkohol»

alkoholizm m IV, D. -u, blm «nałogowe picie alkoholu»

alkoholowy przym. od alkohol: Fermentacja a—a. Zatrucie a—e.

alkomat m IV, D. -u «przyrząd do badania zawartości alkoholu w organizmie na podstawie analizy wydmuchiwanego z płuc powietrza»

almanach m III, D. -u 1. «publikacja zawierająca utwory różnych autorów» 2. «publikacja zawierająca artykuły z danej dziedziny nauki lub sztuki» 3. «dodatkowa część słownika zawierająca wykazy haseł ułożonych w jednorodne grupy»

aloes m IV, D. -u «roślina o mięsistych liściach zakończonych kolcami»

alokacja ż I, blm 1. «przeznaczanie, rozdział środków i zasobów na różne cele»: A. kapitału. 2. Δ inform. A. pamięci «przydział obszarów pamięci operacyjnej dla realizacji różnych zadań»

alpinista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, DB. ~tów «człowiek uprawiający alpinizm»

alpinizm m IV, D. -u, blm, alpinistyka ż III, blm «turystyka wysokogórska polegająca na zdobywaniu trudno dostępnych szczytów»

alt m IV, D. -u 1. «najniższy głos kobiecy lub chłopięcy; też: osoba śpiewająca tym głosem» 2. «instrument muzyczny o skali zbliżonej do skali głosu altowego»

altana ż IV «niewielka budowla ogrodowa o ażurowych ścianach»

alternatywa ż IV «dwie wykluczające się możliwości; też: konieczność wyboru między dwiema wykluczającymi się możliwościami»: Miał przed sobą alternatywę: pójść albo zostać.

alternatywny 1. «dopuszczający jedną z dwóch możliwości, dający możność wyboru między dwiema możliwościami» 2. ~ ni «inny, odmienny, przeciwstawiający się temu, co tradycyjne i oficjalnie uznane»: Teatr a. Artyści a—i.

aluzja ż I «wzmianka mająca wywołać skojarzenie z czymś, o czym się nie chce lub o czym nie można powiedzieć wprost» Δ A. literacka «świadome nawiązanie w tekście utworu literackiego do innego dzieła»

amant m IV 1. «wielbiciel, adorator, kochanek» 2. «aktor grający role kochanków: też: typ takiej roli»

amator m IV, lm M. ~orzy 1. «osoba wykonująca coś bez fachowego przygotowania» 2. «osoba chętna do nabycia czegoś» 3. «osoba lubiąca coś»

amatorski ~scy 1. «wykonany przez amatora, składający się z amatorów, uprawiany przez amatorów» 2. pot. «nieudolny, niefachowy»

po amatorsku «jak amator, w sposób amatorski»

ambasada ż IV 1. «przedstawicielstwo dyplomatyczne najwyższego stopnia przy obcym rządzie» 2. «budynek, w którym mieści się to przedstawicielstwo»

ambasador m IV, lm M. ~orzy a. -owie «przedstawiciel dyplomatyczny państwa, akredytowany przy rządzie obcego państwa» Δ przen. «rzecznik czegoś, obrońca czyichś interesów»: A. sztuki polskiej za granicą.

ambicja ż I 1. «poczucie godności osobistej» 2. «silne pragnienie odniesienia sukcesu lub osiągnięcia doskonałości»

ambicjonalny «podyktowany ambicją»: A—e względy.

ambitny ~ni, ~niejszy «kierujący się ambicją»: A—e zamiary.

ambiwalentny «zawierający cechy dwuznaczne lub sprzeczne»: Mieć a. stosunek do kogoś.

ambona ż IV 1. «miejsce w kościele służące do wygłaszania kazań» 2. «podwyższenie w lesie dla myśliwych czatujących na zwierzynę»

ambulans m IV, D. -u, lm M. -y a. -e «samochód ze specjalnym wyposażeniem przeznaczony do przewożenia chorych»

ameba ż IV, zool. «pierwotniak o zmiennym kształcie, żyjący w wodzie lub wilgotnej glebie bądź pasożytujący w organach ssaków»

amen ndm 1. «wyraz stanowiący zakończenie modlitwy lub przysięgi» 2. «ostateczne zakończenie czegoś, koniec» Δ fraz. pot. Na a. «całkowicie, zupełnie»

amfiteatr m IV, D. -u 1. «starożytna budowla widowiskowa z areną lub sceną pośrodku i wznoszącą się wokół niej schodkową widownią» 2. «część sali teatralnej, koncertowej, wykładowej itp. wznosząca się stopniowo»

aminokwas m IV, D. -u, zwykle w lm «związek organiczny, występujący powszechnie w organizmach zwierzęcych i roślinnych, będący materiałem budulcowym wszystkich białek»

amnestia ż I, DCMs. ~tii «darowanie lub złagodzenie kar za pewne przestępstwa albo wobec pewnej kategorii sprawców; też: ustawa o darowaniu lub złagodzeniu tych kar»

amnezja ż I «zanik pamięci»

amoniak m III, D. -u, blm «nieorganiczny związek azotu z wodorem, gaz o ostrej woni»

amoralny ~ni «pozbawiony wszelkich zasad moralnych»

amortyzacja ż I 1. «stopniowe zmniejszanie się wartości środków trwałych wskutek ich zużywania się»: A. budynków, urządzeń. 2. «łagodzenie uderzeń i wstrząsów w pojazdach, maszynach itp. za pomocą specjalnych urządzeń»

amortyzator m IV «urządzenie do łagodzenia wstrząsów i tłumienia drgań w pojazdach, maszynach itp.»

amplituda ż IV, fiz. «największa wartość wielkości zmieniającej się okresowo» Δ przen. «skala, zakres»

ampułka ż III, lm D. ~łek 1. «zasklepione naczynko zawierające jednorazową dawkę leku» 2. «dzbanuszek używany do wina lub wody podczas mszy»

amputacja ż I «operacyjne odcięcie jakiegoś narządu lub jego części»

amunicja ż I «wszelkiego rodzaju naboje, pociski i materiały wybuchowe»

anachroniczny ~ni 1. «będący przeżytkiem, niewspółczesny» 2. «błędny pod względem chronologicznym»

analfabeta m odm. jak ż IV, lm M. ~eci, DB. ~tów «osoba nieumiejąca czytać ani pisać» Δ przen. «o człowieku niemającym elementarnych wiadomości z jakiejś dziedziny»

analityczny 1. «dotyczący analizy» 2. «biegły w analizie»: A. umysł.

analiza ż IV «rozbiór, rozkładanie złożonej całości na składniki, elementy»

analizować ndk IV, ~any «dokonywać analizy»

analogia ż I, DCMs. ~gii «podobieństwo, odpowiedniość cech»

analogiczny «podobny»

ananas m IV 1. «tropikalna roślina o krótkiej łodydze, twardych liściach i dużych owocach; też: owoc tej rośliny» 2. pot. «łobuziak»

anarchia ż I, DCMs. ~chii, blm 1. «stan chaosu i nieporządku powstały wskutek braku lub bezsilności ośrodków władzy» 2. «naruszanie norm lub ignorowanie prawa i władzy»

anarchista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, DB.~tów «zwolennik anarchizmu» Δ przen. «człowiek niechcący lub nieumiejący podporządkować się obowiązującym przepisom»

anarchizm m IV, D. -u, blm «kierunek społeczno-polityczny sprzeciwiający się wszelkiej organizacji państwowej»

anatomia ż I, DCMs. ~mii 1. «nauka o budowie organizmów żywych» 2. «budowa organizmu żywego lub jego części» 3. «szczegóły budowy i funkcjonowania czegoś»

anatomiczny przym. od anatomia: Budowa a—a.

android m IV, D. -u «robot łudząco podobny do człowieka, obdarzony inteligencją»

anegdota ż IV «krótkie, zabawne opowiadanie, zakończone dowcipną puentą»

aneks m IV, D. -u 1. «dodatek do publikacji; też: dodatkowe pismo dołączone do głównego dokumentu» 2. «budowla przylegająca do głównego budynku; też: małe pomieszczenie przylegające do większego o innym niż ono przeznaczeniu»

aneksja ż I «włączenie siłą do swego państwa terytorium należącego do innego państwa»

anestezjolog m III, lm M. -owie a. ~odzy «lekarz zajmujący się znieczulaniem»

angażować ndk IV, ~any 1. «zawierać z kimś umowę o pracę» 2. «włączać kogoś lub coś w jakąś działalność; też: wymuszać czyjąś uwagę»

angażować się 1. «zawierać z pracodawcą umowę o pracę» 2. «aktywnie się w coś włączać»

angielski ~scy «dotyczący Anglii lub Anglików»

angielski w uż. rzecz. «język angielski»

po angielsku «w języku angielskim lub w sposób właściwy Anglikom» Δ fraz. Wyjść, wymknąć się po a. «wyjść niepostrzeżenie, bez pożegnania»

anglicyzm m IV, D. -u «wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa przejęte z języka angielskiego lub na nim wzorowane»

anglosaski ~scy «dotyczący Anglosasów – Brytyjczyków lub Amerykanów brytyjskiego pochodzenia»: Kultura a—a.

ani 1. «spójnik łączący zaprzeczone zdania współrzędne lub składniki współrzędne zdania zaprzeczonego»: W głosie jego nie było czułości ani troskliwości. Nie masz ani palta, ani butów, ani czapki. 2. «wzmocniona partykuła przecząca poprzedzająca orzeczenie czasownikowe lub niektóre użycia rzeczowników»: Nauka ani mu postała w głowie. W twarzy nie miał ani kropli krwi.

anielski ~scy, przym. od anioł: Chóry a—e. Δ przen. «dobry, łagodny»: A. spokój. A—e serce.

animacja ż I, blm 1. «inspirowanie, pobudzanie do czegoś» 2. «metoda robienia filmów rysunkowych, kukiełkowych; też: film zrealizowany tą metodą» 3. «uruchamianie lalek w teatrze lalkowym»

animator m IV, lm M. ~rzy 1. «osoba zajmująca się animacją w filmie» 2. «w teatrze lalkowym: aktor poruszający lalkami» 3. «ten, kto inspiruje, pobudza do czegoś»: A. życia kulturalnego.

anioł m IV, lm M. -owie a. -y, a. anieli 1. «istota nadprzyrodzona, pośrednicząca między Bogiem a ludźmi, uosabiająca doskonałość i dobroć» Δ przen. a) «opiekun, obrońca, nieodstępny towarzysz» b) iron. «szpieg» 2. «uosobienie, wcielenie wszystkiego, co dobre»: A. dobroci.

anion m IV, D. -u «jon o ładunku elektrycznym ujemnym»

ankieta ż IV «zbieranie informacji i opinii o czymś przez zadawanie pytań; też: formularz z tymi pytaniami»

ankietowy przym. od ankieta: Badania a—e.

anomalia ż I, DCMs. ~lii «odchylenie od normy»: A. pogodowe.

anonim m IV 1. D. -a, lm M. -owie «autor nieznany; też: człowiek bezimienny» 2. D. -u, lm M. -y «list bez podpisu»

anonimowy ~wi «nieujawniający autora; też: bezimienny»

antagonista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, DB.~tów «przeciwnik, rywal, współzawodnik»

antagonizm m IV, D. -u «wzajemna niechęć lub wrogość, wynikające ze sprzeczności interesów lub różnicy poglądów»

antena ż IV 1. «urządzenie do wysyłania lub odbierania fal radiowych» Δ A. satelitarna «antena w kształcie czaszy, umożliwiająca odbiór programów telewizyjnych przekazywanych przez satelitę» 2. zwykle w lm «czułki stawonogów»

antologia ż I, DCMs. ~gii «zbiór lub wybór utworów literackich różnych autorów»

antonim m IV «każdy z pary wyrazów mających znaczenie przeciwstawne, np. ciepło — zimno, karzeł — olbrzym»

antropolog m III, lm M. -owie a. ~odzy «specjalista w dziedzinie antropologii»

antropologia ż I, DCMs. ~gii, blm «nauka o człowieku, jego pochodzeniu, rozwoju i zróżnicowaniu rasowym»

antybiotyk m III, D. -u «substancja wstrzymująca rozwój drobnoustrojów lub zabijająca je»

antyczny ~ni 1. «odnoszący się do starożytności; też: właściwy sztuce tej epoki» 2. «staroświecki»: A—e meble.

antygen m IV, D. -u «substancja powodująca wytwarzanie się w organizmie przeciwciał»

antyk m III, D. -u 1. tylko w lp «starożytna kultura grecko-łacińska» 2. «przedmiot bardzo stary»

antykoncepcja ż I «stosowanie środków zapobiegających ciąży; też: metody zapobiegania ciąży»

antykoncepcyjny «zapobiegający zapłodnieniu»: Środki a—e.

antykwariat m IV, D. -u 1. «sklep z antykami» 2. «księgarnia z książkami, których nakład jest w handlu wyczerpany»

antykwariusz m II, lm D. -y a. -ów «kupiec sprzedający antyki lub używane książki»

antylopa ż IV «zwierzę roślinożerne, zamieszkujące stepy i sawanny Afryki i Azji»

antypatia ż I, DCMs. ~tii 1. «uczucie niechęci, odrazy do kogoś lub czegoś» 2. «osoba, do której czuje się niechęć, odrazę»

antypatyczny ~ni, ~niejszy «budzący uczucie niechęci»: A. zarozumialec.

antysemita m odm. jak ż IV, lm M. ~ici, DB. ~tów «człowiek wrogo usposobiony do Żydów»

antysemityzm m IV, D. -u, blm «wrogi stosunek do Żydów»

antyteza ż IV 1. «przeciwstawienie, przeciwieństwo, kontrast» 2. «twierdzenie przeciwstawne w stosunku do innego»

anulować ndk a. dk IV, ~any «unieważniać coś»: A. zarządzenie, dług.

aorta ż IV «główna tętnica doprowadzająca krew do całego organizmu»

aparat m IV, D. -u 1. «urządzenie przeznaczone do wykonywania określonych czynności» 2. «zespół narządów człowieka, zwierzęcia lub rośliny współdziałających w wykonywaniu jakiejś czynności» 3. «zespół ludzi, instytucji kierujących czymś»: A. administracyjny, rządowy, związkowy. 4. «zespół metod, środków zmierzających do określonego celu»: A. naukowy. A. ucisku.

aparatura ż IV «zespół współpracujących ze sobą urządzeń»

apartament m IV, D. -u, lm M. -y 1. «reprezentacyjne, luksusowe mieszkanie lub reprezentacyjne, prywatne wnętrze pałacowe» 2. «komfortowy pokój z łazienką w hotelu»

apatia ż I, DCMs. ~tii, blm «zobojętnienie, stan odrętwienia»

apel m I, D. -u, lm D. -ów a. -i 1. «wezwanie, odezwa» 2. «zbiórka członków organizacji, żołnierzy, więźniów itp. w określonym celu» Δ A. poległych «uczczenie poległych na wojnie przez odczytanie ich nazwisk na uroczystym spotkaniu» 3. «melodia lub sygnał do zbiórki»

apelacja ż I «odwołanie się od wyroku do sądu wyższej instancji»

apelować ndk IV 1. «wnosić apelację do sądu wyższej instancji» 2. «zwracać się z apelem, z odezwą»: A. do sumień.

apetyczny ~ni, ~niejszy «wzbudzający apetyt»: A—a potrawa. Δ przen. «pociągający, ładny»

apetyt m IV, D. -u «chęć do jedzenia; też: chwilowa ochota na jakąś potrawę» Δ przen. «ochota na coś» A. na przygodę. Δ fraz. Wilczy a. «uczucie silnego głodu»

aplauz m IV, D. -u «oznaki uznania, aprobaty»

aplikacja ż I 1. «praktyka osoby mającej wyższe studia prawnicze, przygotowująca na stanowisko sędziego, prokuratora, adwokata, notariusza» 2. «komputerowy program użytkowy» 3. «rodzaj zdobienia tkaniny przez naszycie na niej ornamentu wyciętego z innej tkaniny»

Jakiego znaczenia słowa aplikacja nie było w słownikach dwadzieścia lat temu?

aplikować ndk IV, ~any 1. «odbywać aplikację» 2. «przepisywać lub podawać lek» 3. «naszywać aplikacje»

apodyktyczny ~ni, ~niejszy «nieznoszący sprzeciwu, narzucający komuś swoje zdanie; też: świadczący o takich cechach»

apogeum n VI, blm 1. «najwyższy punkt rozwoju, największe nasilenie czegoś» 2. astr. «punkt orbity okołoziemskiej ciała niebieskiego położony najdalej od Ziemi»

apokalipsa ż IV, blm 1. Apokalipsa św. Jana «ostatnia księga Nowego Testamentu» 2. «przerażająca wizja lub przepowiednia» 3. pot. «ogromna katastrofa»

apokaliptyczny ~ni «opisany w Apokalipsie; też: przerażający, straszny»: Wizje a—e.

apolityczny ~ni «niebiorący udziału w życiu politycznym, nieinteresujący się polityką»

aport m IV, D. -u 1. «rozkaz wydawany psu: przynieś!, podaj!» 2. «zbieranie przez psa zwierzyny lub żądanego przedmiotu»

apostolski ~scy 1. «odnoszący się do apostoła» 2. «dotyczący papieża jako następcy apostoła Piotra» Δ Nuncjusz a. «przedstawiciel papieża w jakimś państwie» Δ Stolica A—a «siedziba papieża, Watykan»

apostoł m IV, lm M. -owie «uczeń Chrystusa powołany do głoszenia jego nauki; też: krzewiciel chrześcijaństwa» Δ przen. «szerzyciel, propagator jakiejś idei, nauki, jakichś zasad»: A. postępu.

aprobata ż IV «uznanie czegoś za dobre, słuszne, właściwe i przyzwolenie na to»

aprobować ndk IV, ~any «uznawać coś za dobre, zgadzać się na coś»

apteczka ż III, lm D. ~czek «zestaw lekarstw, środków opatrunkowych i narzędzi potrzebnych do udzielenia pierwszej pomocy; też: torba lub szafka z tymi lekarstwami»: A. samochodowa.

apteka ż III «sklep, w którym się sprzedaje leki, środki opatrunkowe, artykuły sanitarne»

aptekarz m II, lm D. -y «farmaceuta pracujący w aptece lub właściciel apteki»

ar m IV «jednostka miary powierzchni w systemie metrycznym równa 100 m^2; też: powierzchnia równa tej jednostce»

ara ż IV, zool. «papuga o bardzo długim ogonie i barwnym upierzeniu»

aranżacja ż I, blm 1. «opracowanie utworu muzycznego na jakiś zespół, instrument, głos» 2. «zaprojektowanie elementów architektonicznych, dekoracyjnych w jakiejś przestrzeni»

arbiter m IV, D. ~tra, lm M. ~trzy a. ~trowie 1. «osoba będąca znawcą i autorytetem w jakiejś dziedzinie» 2. «sędzia polubowny, rozjemca powołany przez strony lub sąd do rozstrzygnięcia sporu pozasądownie» 3. «sędzia sportowy; też: juror w konkursach»

arbitralny ~ni «bezwzględny w narzucaniu swego zdania; też: wyrażający taką cechę»: Postępowanie a—e. Ton a.

arbitraż m II, D. -u «rozstrzyganie sporu przez arbitrów»

arbitrażowy przym. od arbitraż: Komisja a—a.

arbuz m IV «roślina warzywna mająca owoce w kształcie dużej kuli o zielonej skórce i czerwonym miąższu; też: owoc tej rośliny»

archaiczny ~ni, ~niejszy «dawny, staroświecki, przestarzały»: A—a broń. A. pojazd.

archaizm m IV, D. -u «forma gramatyczna, wyraz, zwrot, styl itp. właściwe minionej epoce»

archanioł m IV, lm M. -owie a. -y a. ~nieli «według chrześcijańskich wierzeń religijnych: każdy z czterech głównych aniołów»

archeolog m III, lm M. ~odzy a. -owie «specjalista w dziedzinie archeologii»

archeologia ż I, DCMs. ~gii, blm «nauka zajmująca się badaniem wczesnych okresów kultury na podstawie zabytków i wykopalisk»

archeologiczny przym. od archeologia: Badania a—e.

archidiecezja ż I «okręg kościelny obejmujący jedną lub kilka diecezji pod zarządem arcybiskupa»

archipelag m III, D. -u «grupa wysp leżących blisko siebie i stanowiących pewną całość»

architekt m IV 1. «specjalista w dziedzinie architektury» 2. «osoba, która jest inicjatorem i organizatorem czegoś»

architektura ż IV, blm 1. «sztuka kształtowania przestrzeni, wyrażająca się w projektowaniu, wznoszeniu i artystycznym kształtowaniu wszelkiego rodzaju budowli» 2. «kompozycja, układ, konstrukcja budowli»

archiwalny «dotyczący archiwum»: Materiały, dokumenty a—e.

archiwum n VI 1. «uporządkowany zbiór dokumentów, papierów, akt» 2. «instytucja zajmująca się gromadzeniem, przechowywaniem i udostępnianiem dawnych dokumentów, pism; też: budynek lub pomieszczenie, w którym przechowuje się takie dokumenty»

arcybiskup m IV «duchowny katolicki, wyższy rangą od biskupa, zarządzający archidiecezją»

arcydzieło n III 1. «dzieło wyróżniające się doskonałością» 2. «o znakomitym dokonaniu czegoś, o świetnym wyniku»

arena ż IV «kolisty, wysypany piaskiem plac, otoczony amfiteatralnie ławkami dla widzów, na którym odbywają się widowiska cyrkowe, popisy gimnastyczne itp.» Δ przen. «teren działalności, widownia jakichś zdarzeń»: A. dziejów, społeczna, międzynarodowa.

areszt m IV, D. -u 1. «kara pozbawienia wolności» 2. «pomieszczenie, w którym są trzymane osoby pozbawione wolności» 3. praw. a) «zakaz rozpowszechniania pewnych druków wydany przez władze administracyjne» b) «zajęcie rzeczy lub należności dłużnika w celu zabezpieczenia roszczeń wierzyciela»

aresztować ndk IV, ~any 1. «osadzić w areszcie» 2. praw. «kłaść areszt na rzeczach, wierzytelnościach lub prawach dłużnika»

argument m IV, D. -u 1. «fakt lub twierdzenie przytaczane dla uzasadnienia lub obalenia jakichś tez lub decyzji» 2. mat. «zmienna niezależna funkcji matematycznej»

argumentacja ż I «dowodzenie za pomocą argumentów»

argumentować ndk IV, ~any «przytaczać argumenty; uzasadniać, motywować»

aria ż I, DCMs. arii «solowy utwór wokalny z towarzyszeniem instrumentu lub orkiestry, samodzielny lub wchodzący w skład większej całości»

arka ż III 1. «według Biblii: statek, na którym Noe ocalił z potopu siebie, swoją rodzinę i wybrane zwierzęta» 2. Δ rel. A. Przymierza «skrzynia w świątyni Salomona, w której przechowywano tablice Mojżesza» Δ przen. A. przymierza «o kimś lub o czymś, co łączy przeszłość z teraźniejszością»

arkada ż IV «łuk wspierający się na dwóch kolumnach lub filarach»

arkadia ż I, DCMs. ~dii, blm «kraina wszelkiej szczęśliwości»

arktyczny ~ni «położony w okolicach bieguna północnego»: Śniegi, lody a—e.

arkusz m II, lm D. -y «prostokątny płat papieru, folii, blachy»

armata ż IV «broń artyleryjska o długiej lufie i płaskim torze pocisku»

armatni przym. od armata: Salwa a—a. Δ fraz. Mięso a—e «żołnierze mający paść ofiarą działań wojennych»

armator m IV «przedsiębiorca lub przedsiębiorstwo eksploatujące własny albo cudzy statek handlowy»

armia ż I, DCMs. ~mii 1. «siły zbrojne państwa; też: lądowe siły zbrojne» 2. «najwyższa jednostka operacyjna i dyspozycyjna wojska» 3. «wielka liczba ludzi»

arogancja ż I, blm «zbytnia pewność siebie połączona z lekceważeniem innych»

arogancki ~ccy, przym. od arogancja: Zachowanie a—e.

aromat m IV, D. -u 1. «przyjemny zapach» 2. zwykle w lm «substancje wydzielające przyjemny zapach»

aromatyczny «pachnący, wonny»: A—e kadzidło.

arsenał m IV, D. -u «budynek lub pomieszczenie przeznaczone na skład broni; też: zgromadzona broń» Δ przen. «bogaty zasób czegoś»

arteria ż I, DCMs. ~rii 1. «ważny szlak komunikacyjny» 2. «szeroka, ruchliwa ulica miasta przecinająca je lub łącząca odległe jego dzielnice» 3. «tętnica»

artykuł m IV, D. -u 1. «tekst publicystyczny, literacki lub naukowy zamieszczony w gazecie lub czasopiśmie» 2. «rzecz, która jest przedmiotem handlu»: A—y piśmiennicze. 3. praw. «część ustawy lub umowy stanowiąca zamkniętą całość»

artyleria ż I, DCMs. ~rii, blm «formacja wojskowa, której podstawowym uzbrojeniem są działa o dużym zasięgu lub niektóre rodzaje broni rakietowej; też: ogół dalekonośnej broni palnej»

artyleryjski ~scy «dotyczący artylerii»: Ogień a.

artysta m odm. jak ż IV, lm M. ~yści, D. ~tów 1. «osoba uprawiająca jakąś dziedzinę sztuki» 2. pot. «osoba odznaczająca się mistrzostwem w jakiejś dziedzinie»

artystyczny ~ni «związany ze sztuką lub artystą; też: nacechowany artyzmem»: A—e wykonanie. Twórczość a—a. Rzemiosło a—e.

arystokracja ż I «najwyższa warstwa społeczna uprzywilejowana dzięki urodzeniu i bogactwu» Δ przen. «o ludziach mających w swoim środowisku wyjątkowe znaczenie»

arystokrata m odm. jak ż IV, lm M. ~aci, DB. ~tów «człowiek należący do arystokracji»

arystokratyczny ~ni 1. «dotyczący arystokracji lub arystokraty»: A—e pochodzenie. 2. «mający takie cechy, jakie przypisuje się arystokratom»: A—e maniery.

arytmetyczny przym. od arytmetyka: Działania a—e. Δ Średnia a—a liczb «iloraz sumy tych liczb przez ich ilość»

arytmetyka ż III, blm «dział matematyki traktujący o własnościach liczb i najprostszych działaniach na liczbach»

as m IV 1. «karta do gry najwyższej wartości w danym kolorze» 2. «człowiek celujący w czymś»: A. lotnictwa, wywiadu.

asekuracja ż I 1. «zabezpieczenie przed skutkami ryzykownych działań lub jakichś wydarzeń» 2. «zapewnienie bezpieczeństwa; też: człowiek, grupa ludzi, przedmiot zapewniający komuś bezpieczeństwo, ochronę»

asekuracyjny ~ni 1. «ubezpieczeniowy»: Polisa a—a. 2. «zapewniający bezpieczeństwo, zabezpieczający»: Lina a—a.

asekurant m IV «człowiek postępujący w sposób przesadnie ostrożny»

asekurować ndk IV, ~any 1. «ubezpieczać» 2. «zapewniać komuś bezpieczeństwo»

asekurować się 1. for. zwr. czas. asekurować: A. się od wypadku. 2. «zabezpieczać się wzajemnie» 3. «być przesadnie ostrożnym»

asfalt m IV, D. -u 1. «czarna lub brunatna substancja otrzymywana z ropy naftowej lub węgla, stosowana w robotach drogowych, przemyśle chemicznym itp.» 2. «skała osadowa barwy czarnej lub brunatnej, służąca do budowy nawierzchni dróg»

asfaltowy przym. od asfalt: Jezdnia a—a.

asortyment m IV, D. -u 1. «zestaw towarów lub usług proponowany klientom» 2. «wybór cech, środków, przedmiotów itp., jakim się dysponuje»

aspekt m IV, D. -u 1. «punkt widzenia, z którego rozpatruje się daną rzecz lub zjawisko» 2. jęz. «kategoria gramatyczna czasownika wyrażająca jego dokonaność lub niedokonaność»

aspiracja ż I, zwykle w lm «ambicje, pragnienia, dążenia»

aspirant m IV 1. «osoba ubiegająca się o coś, np. o stanowisko lub jakąś godność» 2. «stopień oficerski w pożarnictwie i policji; też: oficer mający ten stopień»

aspirować ndk IV «ubiegać się o coś lub pretendować do czegoś»

astma ż IV, blm «schorzenie charakteryzujące się silnymi napadami duszności wskutek zwężenia oskrzelików płucnych»

astrobiologia ż I, DCMs. ~gii, blm «nauka badająca możliwość istnienia życia poza Ziemią»

astrofizyka ż III «nauka badająca właściwości fizyczne ciał niebieskich i materii rozproszonej w przestrzeni kosmicznej»

astrologia ż I, DCMs. ~gii, blm «dziedzina wiedzy, zajmująca się wpływem ciał niebieskich na życie ludzkie»

astronom m IV, lm M. -owie «specjalista w zakresie astronomii»

astronomia ż I, DCMs. ~mii, blm «nauka o ciałach niebieskich, ich zbiorowiskach oraz materii międzyplanetarnej, międzygwiezdnej i międzygalaktycznej»

astronomiczny przym. od astronomia: Obserwacje a—e. Δ przen. «bardzo duży, zawrotny, odpowiadający wielocyfrowej liczbie»: A—a suma.

asymetria ż I, DCMs. ~rii «brak lub naruszanie symetrii»

asymilacja ż I, blm 1. «przystosowanie się do życia w obcej grupie przez przejęcie jej kultury i przyswojenie sobie cech właściwych tej grupie; też: wchłonięcie obcej grupy» 2. biol. «przemiana substancji pobranych z zewnątrz na składniki własnego organizmu»

asymilować ndk IV, ~any 1. «przyswajać, wchłaniać» 2. biol. «przemieniać substancje pobrane z zewnątrz na składniki własnego organizmu»

asymilować się 1. «przystosowywać się, upodabniać» 2. «być asymilowanym»

asysta ż IV, blm 1. «grupa ludzi lub osoba towarzysząca komuś» 2. «towarzyszenie komuś»

asystent m IV 1. «młodszy pracownik naukowy i dydaktyczny, pracujący pod kierunkiem profesora lub docenta» 2. «pomocnik, praktykant»

asystować ndk IV 1. «być obecnym przy czymś lub towarzyszyć komuś» 2. «pomagać, współdziałać»: A. przy operacji.

atak m III, D. -u 1. «gwałtowne uderzenie wojsk na nieprzyjaciela» 2. «gwałtowne użycie siły wobec kogoś» Δ przen. a) «ostre wystąpienie przeciwko komuś albo czemuś» b) «usilne staranie się o coś, domaganie się czegoś» c) «niszczące działanie czynników fizycznych lub chemicznych» 3. «gwałtowne wystąpienie objawów choroby»: A. sercowy, nerwowy. 4. sport. a) «energiczna próba uzyskania przewagi nad przeciwnikiem» b) «zespół graczy sportowych uczestniczących w takiej walce»

atakować ndk IV, ~any 1. «prowadzić zaczepne działania wojenne» 2. «gwałtownie napadać, nacierać» Δ przen. a) «występować przeciwko komuś lub czemuś w sposób gwałtowny, zaczepny» b) «starać się usilnie o coś, domagać się czegoś» c) «o czynnikach fizycznych: działać niszcząco na coś» Δ sport. A. płotek, poprzeczkę, szczyt itp. «usiłować zdobyć, pokonać płotek, poprzeczkę, szczyt itp.» Δ A. bramkę «w piłce nożnej, krokiecie itp.: posyłać piłkę lub kulę w kierunku bramki przeciwnika»

ateista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, DB. ~tów «człowiek niewierzący w Boga»

atelier [wym. atelje] n ndm 1. «pracownia artysty plastyka lub fotografa» 2. «zespół specjalnie urządzonych pomieszczeń, w których nakręca się filmy»

atest m IV, D. -u «dokument zawierający wyniki kontroli jakości wyrobu przemysłowego lub produktu»

atlantycki 1. «dotyczący Atlantyku, oceanu»: Ryby a—e. 2. «dotyczący państw NATO, organizacji międzynarodowej o charakterze polityczno-wojskowym»

atlas m IV, D.-u 1. «zbiór map, plansz, ilustracji, tablic itp., wydany w formie książki lub albumu» 2. «wieloczynnościowy przyrząd treningowy do ćwiczeń siłowych»

atletyczny ~ni «barczysty, muskularny, silny»: A—a budowa.

atletyka ż III, blm «ogół ćwiczeń sportowych» Δ Lekka a. «lekkoatletyka»

atmosfera ż IV 1. «powłoka gazowa otaczająca kulę ziemską » 2. astr.«powłoka gazowa otaczająca planety i gwiazdy» 3. «nastrój panujący w jakimś środowisku» 4. «jednostka ciśnienia»

atmosferyczny «dotyczący atmosfery planet lub gwiazd»: Ciśnienie a—e.

atol m I, D. -u «wyspa koralowa w kształcie pierścienia występująca na morzach zwrotnikowych»

atom m IV, D. -u «najdrobniejsza część pierwiastka chemicznego zachowująca jego właściwości»

atomowy przym. od atom: Δ Jądro a—e «centralna część atomu złożona z protonów i neutronów» Δ Broń, bomba a—a «broń, bomba, której działanie oparte jest na wykorzystaniu energii jądrowej»

atrakcja ż I «to, co jest szczególnie interesujące i dostarcza komuś przyjemności lub rozrywki»

atrakcyjny ~ni «pociągający, nęcący, interesujący»: A—a kobieta.

atrament m IV, D. -u «wodny roztwór barwnika używany do pisania lub drukowania»

atrapa ż IV 1. «imitacja jakiegoś przedmiotu» 2. «coś pozbawionego wartości, co sprawia pozór bycia czymś, czym w rzeczywistości nie jest»

atrybut m IV, D. -u 1. «cecha właściwa danemu przedmiotowi, zjawisku itp.» 2. «godło, oznaka, symbol»: Pędzel i paleta to atrybuty malarza.

attaché [wym. atasze] m ndm «urzędnik dyplomatyczny do spraw specjalnych, przydzielony do poselstwa lub ambasady»: A. wojskowy, prasowy.

atut m IV, D. -u 1. «w grze w karty: kolor umownie przyjęty przez graczy, bijący wszystkie inne kolory; też: karta w tym kolorze» 2. «możliwość, której umiejętne wyzyskanie może dać pomyślny rezultat» Δ fraz. Mieć wszystkie a—y w ręku «mieć duże szanse»

audiencja ż I «posłuchanie udzielone komuś przez osobę na wysokim stanowisku»

audio «służący do nagrywania i odtwarzania dźwięków»

audiobook m III «książka przeznaczona do słuchania, zarejestrowana w postaci cyfrowej»

audiowizualny «odnoszący się do urządzeń i metod operujących dźwiękiem i obrazem»: Kabina a—a.

audycja ż I «pozycja w programie radiowym lub telewizyjnym»

audytorium n VI 1. «sala, w której odbywają się wykłady, odczyty itp.» 2. zwykle w lp «publiczność słuchająca wykładów, odczytów, koncertów itp.»

aukcja ż I «publiczna sprzedaż rzeczy lub zwierząt, których nabywcą zostaje ten, kto oferuje najwyższą cenę»

aukcyjny ~ni przym. od aukcja: Dom a. Sprzedaż a—a.

aula ż I «reprezentacyjna sala wykładowa»

aura ż IV «pogoda» Δ przen. «nastrój, atmosfera»: A. przygnębienia, zawiści.

aureola ż I «świetlisty krąg otaczający na obrazach i rzeźbach głowy świętych; też: świetlista obwódka otaczająca jakiś przedmiot» Δ przen. «uznanie otaczające kogoś»: A. bohaterstwa.

aut m IV, D. -u sport. a) «w tenisie, siatkówce, piłce nożnej itp.: wyjście piłki poza granicę boiska albo kortu» b) «miejsce poza boiskiem w pobliżu granicy pola gry»

autentyczny ~ni, ~niejszy «prawdziwy, wiarygodny, niewątpliwy»: Dokument, podpis a.

autentyk m III, D. -u «to, co jest autentyczne»

auto- «pierwszy człon wyrazów złożonych, oznaczający: sam, własny; odpowiednik polskiego samo-»

autobiografia ż I, DCMs. ~fii «opis własnego życia»

autobiograficzny «oparty na własnym życiu»: Powieść a—a.

autobus m IV, D. -u «samochód przystosowany do przewożenia większej liczby osób»

autobusowy przym. od autobus: Połączenia a—e.

autograf m IV, D. -u «własnoręczne pismo lub własnoręczny podpis; też: rękopis autora»

autokar m IV, D. -u «autobus turystyczny»

automat m IV, D. -u 1. «maszyna albo urządzenie wykonujące samoczynnie określone czynności» 2. «pistolet maszynowy» 3. «o kimś, kto wykonuje jakieś czynności automatycznie, nie myśląc o tym, co robi»

automatyczny 1. «działający samoczynnie»: A. pistolet. 2. «machinalny, bezmyślny»: A—e ruchy.

autonomia ż I, DCMs. ~mii, blm 1. «prawo samodzielnego rozstrzygania spraw wewnętrznych danej zbiorowości» 2. «samodzielność, niezależność»

autoportret m IV, D. -u «portret własny artysty»

autopsja ż I, blm 1. «naoczne sprawdzenie czegoś» 2. med. «sekcja zwłok»

autor m IV, lm M. ~orzy 1. «twórca dzieła naukowego, literackiego lub dzieła sztuki» 2. «sprawca, inicjator, projektodawca, wynalazca»

autoreklama ż IV «reklama robiona samemu sobie»

autoresponder m IV «automatyczna odpowiedź na przychodzący mail, mająca z góry ustaloną treść i czysto informacyjny charakter»

autorski 1. «odnoszący się do autora»: Wieczór a. 2. «realizowany według własnej koncepcji»: Film a.

autorytet m IV, D. -u 1. «uznanie, jakim obdarzana jest dana osoba w jakiejś grupie» 2. «osoba, instytucja, pismo itp. cieszące się szczególnym uznaniem»

autoryzacja ż I, blm «zezwolenie autora na publikację uzgodnionego z nim tekstu»

autoryzować ndk IV, ~any «dawać pozwolenie na druk, przekład, przeróbkę itp. swojego dzieła»

autostrada ż IV «droga przystosowana do szybkiego ruchu samochodowego, z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami»

autować się ndk IV, pot. a) «opuszczać jakieś miejsce» b) «wycofywać się z czegoś» c) «izolować się»

awangarda ż IV 1. «grupa ludzi torujących nowe drogi w jakiejś dziedzinie»: A. kulturalna. 2. «ruch artystyczny mający charakter nowatorski» 3. «oddział wojska poprzedzający siły główne»

awangardowy ~wi 1. «nowatorski, postępowy»: A—a działalność. 2. «zgodny z programem awangardy»: Wiersze a—e.

awans m IV, D. -u, lm M. -e a. -y 1. «przeniesienie lub przejście na wyższe stanowisko» 2. «zdobycie wyższej pozycji społecznej, towarzyskiej itp.» 3. «zajęcie wyższego miejsca w klasyfikacji»

awansować ndk IV, ~any 1. «przesuwać kogoś na wyższe lub korzystniejsze stanowisko» 2. «obejmować wyższe lub korzystniejsze stanowisko» 3. «zdobyć, zdobywać wyższą pozycję społeczną, towarzyską itp.: Awansowała wysoko w hierarchii społecznej.» 4. «zająć, zajmować wyższe miejsce w klasyfikacji»: Drużyna awansowała do I ligi.

awantura ż IV «gwałtowna kłótnia»

awanturnik m III 1. «osoba agresywna, skłonna do awantur» 2. «osoba prowadząca ryzykowną działalność»

awaria ż I, DCMs. ~rii «uszkodzenie, zepsucie się maszyny, urządzenia technicznego»

awaryjny przym. od awaria: Wyjście a—e.

awatar m IV «obrazek reprezentujący realną osobę w wirtualnym świecie, w grach komputerowych i na forach dyskusyjnych»

azot m IV, D. -u, blm «pierwiastek chemiczny, gaz bezbarwny, bezwonny i bez smaku, główny składnik powietrza»

azotowy przym. od azot: Związki a—e.

azyl m I, D. -u «miejsce bezpiecznego pobytu dla ludzi ściganych przez prawo» Δ przen. «zaciszne schronienie»

azymut m IV, D. -u «kąt między kierunkiem północy a danym kierunkiem, mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara»

aż 1. «partykuła wyrażająca wyższy od oczekiwanego stopień intensywności, np. Mieli aż czworo dzieci., lub używana przed wyrażeniami nazywającymi miejsce, punkt czasowy lub określającymi kolejność: dalej lub później niż mówiący tego oczekiwał, np. Spałam aż do dziesiątej.» 2. «spójnik zestawiający zdania współrzędne z uwydatnieniem treści jednego z nich, nagłej zmiany sytuacji itp., np. Długo prosił, aż nagle krzyknął.» 3. «spójnik w zdaniach wyrażających skutek albo stopień nasilenia, granicę czasową albo fazę końcową tego, o czym mowa w zdaniu sąsiednim, np. Krzyczy aż uszy bolą. Czeka, aż będzie można wejść.»

Jaką częścią mowy jest słowo aż w zdaniach: Czekał, aż przestanie padać i Łąka aż żółta od kaczeńców?

ażurowy «mający dużo otworów, przepuszczający światło»: A. haft. A—a balustrada.

ą

ą 1. «litera oznaczająca w języku polskim samogłoskę o nosowe» 2. «samogłoska nosowa»

b

b 1. «litera odpowiadająca spółgłosce b» 2. «spółgłoska dwuwargowa, twarda, dźwięczna» 3. muz. «nuta h obniżona bemolem»

baba ż IV 1. pot. a) «kobieta» Δ przen. «o mężczyźnie tchórzliwym lub zniewieściałym» b) «stara kobieta» 2. «ciasto w kształcie ściętego stożka»: B. wielkanocna.

babcia ż I, W. ~ciu 1. «matka ojca lub matki» 2. «staruszka»

babi przym. od baba w zn. 1. Δ fraz. B—e lato a) «ciepłe dni wczesnej jesieni» b) «nitki pajęczyny unoszone przez wiatr w takie dni»

babka ż III, lm D. babek 1. «matka ojca lub matki» 2. «słodkie ciasto lub ciastko w kształcie ściętego stożka» 3. pot. «młoda, atrakcyjna kobieta» 4. «roślina o okrągłych liściach mających właściwości lecznicze»

babski ~scy pot. «dotyczący kobiety»: B—e plotki.

baca m odm. jak ż II, lm M. bacowie, DB. baców «starszy pasterz owiec, zwierzchnik juhasów»

bachor m IV, lm M. -y pot. «z niechęcią o dziecku»: Nieznośny b.

bacówka ż III, lm D. ~wek «szałas pasterski na hali»

baczność ż V, blm 1. «komenda wzywająca do przyjęcia postawy wyprostowanej» 2. daw. «uwaga, czujność» dziś tylko w zwrocie: Mieć się na baczności «być ostrożnym, uważać»

baczny ~ni, ~niejszy «uważny, czujny»: B. obserwator.

bać się ndk, boję się, boisz się, bój się, bojący się, bał się, bali się, banie się 1. «odczuwać lęk» Δ fraz. B. się własnego cienia «bać się wszystkiego» Δ Bój się Boga «opamiętaj się, zastanów się» Δ Nie bój się «bądź spokojny, bądź pewny, że...» 2. «niepokoić się o kogoś, o coś» Δ fraz. B. się o własną (o swoją) skórę «niepokoić się o siebie, swoje sprawy, swoje życie» 3. «zwykle z przeczeniem: dobrze znosić coś»: Ta roślina nie boi się mrozu.

badacz m II, lm D. -y a. -ów «osoba prowadząca badania naukowe»

badać ndk I, ~any 1. «poznawać coś za pomocą analizy naukowej» 2. «sprawdzać coś dotykiem, wzrokiem» Δ fraz. B. grunt pod nogami «sprawdzać sytuację» 3. «przesłuchiwać kogoś» 4. «poddawać oględzinom lekarskim»

badać się 1. «badać siebie wzajemnie»: B. się oczami. 2. «być badanym przez lekarza»

badawczy 1. «przenikliwy, ciekawy»: B—e spojrzenie. 2. «mający na celu badanie»: Stacja b—a.

bagatelizować ndk IV, ~any «lekceważyć, nie doceniać wagi czegoś»: B. problem.

bagaż m II, D. -u, lm D. -y a. -ów «rzeczy zapakowane w paczki, walizki itp., przeznaczone do przewożenia»: B. podręczny. Δ przen. «nagromadzenie, zasób czegoś»: B. doświadczeń. Δ Nadać b., oddać na b. «oddać rzeczy do przewiezienia ich na miejsce przeznaczenia»

bagażnik m III «miejsce w pojazdach do przewożenia bagażu»

bagienny 1. «rosnący na bagnach»: B—a roślinność. 2. «obfitujący w bagna»: B—e okolice.

bagnet m IV, D. -u «krótkie ostrze nasadzane na lufę karabinu»: Pchnięcie bagnetem.

bagnisty «pokryty bagnem»: B—a łąka.

bagno n III, lm D. bagien 1. «podmokły teren, zarośnięty szuwarami, trzciną itp.» Δ przen. «podejrzane środowisko lub dwuznaczna moralnie sytuacja» 2. bot. «roślina rosnąca na terenach podmokłych, używana jako środek przeciwmolowy»

bajeczny ~ni «niezwykły, wspaniały»: B—a zabawa.

bajer m IV, D. -u pot. a) zwykle w lm «efektowny przedmiot, ozdoba, luksusowy dodatek do czegoś»: Zegarek z bajerami. b) «drobne kłamstwo, zwykle w celu zaimponowania komuś» Δ fraz. Brać, wziąć kogoś na b., pod b. «przekonywać, przekonać kogoś o czymś, namawiać, namówić do czegoś prawiąc mu komplementy, obiecując coś» c) «o czymś co zachwyca, budzi duże zainteresowanie»

bajka ż III, lm D. ~jek 1. «opowiadanie o treści fantastycznej» 2. «wymysł, kłamstwo» Δ fraz. Między b—i włożyć «uznać za rzecz nieprawdopodobną, niebyłą lub niemożliwą» 3. «coś pięknego, wspaniałego» 4. lit. «krótki utwór, przeważnie wierszowany, o charakterze satyrycznym i dydaktycznym»

bajkowy ~wi, przym. od bajka: B—a postać.

bajt m IV, D. -u inform. «podstawowa jednostka pamięci komputera»

I bak m III, D. -u 1. «zbiornik na paliwo; też: zawartość takiego zbiornika» 2. mors. «przednia część górnego pokładu na statku»

II bak m III, zwykle w lm «u mężczyzn: pasmo zarostu przedłużające fryzurę z boku twarzy»

bakalie blp, D. ~lii «suszone owoce południowe i orzechy»

bakteria ż I, DCMs. ~rii, zwykle w lm «mikroskopijne jednokomórkowe organizmy, wywołujące fermentację, gnicie lub choroby zakaźne»

bakteriobójczy «niszczący bakterie»

bakteryjny przym. od bakteria: Flora b—a. Infekcje b—e.

I bal m I, D. -u, lm D. -ów «wielka zabawa taneczna» Δ B. kostiumowy, maskowy «bal, którego uczestnicy są w przebraniu i w maskach na twarzy»

II bal m I, lm D. -i «obrobiony pień grubego drzewa»

balansować ndk IV 1. «przechylać się w różne strony w celu utrzymania równowagi» Δ przen. «skłaniać się na przemian ku różnym tendencjom, postawom itp.» 2. «iść, zręcznie wymijając przeszkody»

balast m IV, D. -u «dodatkowe obciążenie na statkach, w balonach itp., pomagające utrzymać stabilność, wysokość lub zanurzenie» Δ przen. «rzeczy, okoliczności lub osoby będące dla kogoś ciężarem»: B. przesądów.

balet m IV, D. -u 1. «widowisko teatralne, w którym głównym środkiem wyrazu jest taniec; też: utwór muzyczny stanowiący kanwę takiego widowiska» 2. «scena tańców zbiorowych w operze, operetce itp.» 3. «zespół tancerzy i tancerek» 4. pot. «rozwiązła zabawa połączona z piciem alkoholu»

baletowy ~wi, przym. od balet: Szkoła b—a.

balkon m IV, D. -u 1. «płyta z balustradą umieszczona na zewnątrz budynku, połączona drzwiami z pomieszczeniem znajdującym się wewnątrz» 2. «piętro widowni teatralnej lub kinowej»

ballada ż IV 1. lit. «utwór poetycki o wątku historycznym lub fantastycznym» 2. muz. «utwór muzyczny osnuty na poezji balladowej»

balon m IV, D. -u 1. «statek powietrzny bez napędu, składający się z powłoki wypełnionej gazem lżejszym od powietrza oraz gondoli dla załogi i pasażerów» Δ fraz. pot. Zrobić z kogoś balona «oszukać kogoś i ośmieszyć» 2. «przedmiot z cienkiej gumy wypełnionej powietrzem lub gazem, służący do zabawy lub dekoracji» 3. «kopuła z materiału umieszczona nad jakimś obiektem» 4. pot. «piłka rzucona zbyt wysoko podczas gry w tenisa, siatkówkę itp.» 5. «duże, szklane, kuliste naczynie do przechowywania płynów» 6. «pneumatyczna opona samochodowa lub rowerowa o szerokim przekroju»

balować ndk IV, pot. a) «bawić się na balu» b) «spędzać beztrosko czas na zabawach i rozrywkach»

balowy ~wi, przym. od I bal: Sala b—a.

balsam m IV, D. -u 1. «roztwór żywic w olejkach eterycznych o działaniu przyśpieszającym gojenie» Δ przen. «to, co koi, uspokaja» 2. «półpłynny kosmetyk do wcierania we włosy lub ciało»

balsamiczny «pachnący żywicą lub wonnymi olejkami»: Zapach b. B—e powietrze.

balustrada ż IV «obramowanie schodów, balkonów itp. złożone z szeregu słupków połączonych poręczą»

bałagan m IV, D. -u pot. «nieporządek, chaos»: B. na biurku, w dokumentacji.

bałwan m IV 1. «figura ze śniegu» 2. «spieniona fala morska» 3. «pogardliwie o człowieku głupim» 4. «posąg boga pogańskiego»

bambus m IV, D. -u a. -a bot. «tropikalna roślina o zdrewniałych łodygach pustych w środku»

banalny ~ni, ~niejszy 1. «pozbawiony oryginalności, pospolity»: B. komplement. 2. «bardzo łatwy»: B—e testy, układanki.

banał m IV, D. -u 1. «znany, oklepany zwrot» 2. «brak oryginalności»

banan m IV, bot. «tropikalna roślina o podłużnych, żółtych owocach; też: owoc tej rośliny»

banda ż IV 1. «grupa ludzi dokonujących rozbojów i kradzieży» 2. pot. «o grupie ludzi zżytych ze sobą» 3. «ogrodzenie toru wyścigowego lub lodowiska» 4. «listwa stołu bilardowego»

bandaż m II, lm D. -y «pas materiału używany do mocowania opatrunku»

bandażować ndk IV, ~any «owijać bandażem»

bandera ż IV «flaga określająca przynależność państwową statku»

bandycki ~ccy, przym. od bandyta: Napad b.

bandyta m odm. jak ż IV, lm M. ~yci, DB. ~tów «człowiek dokonujący napadów i morderstw»

bank m III, D. -u, lm M. -i 1. «przedsiębiorstwo, którego przedmiotem działania są operacje pieniężne; też: budynek, w którym mieści się to przedsiębiorstwo» 2. «miejsce, w którym gromadzi się różnego rodzaju informacje i materiały»: B. pomysłów. 3. «w grach hazardowych: ogół stawek graczy» Δ Rozbić b. «wygrać całą sumę zgromadzoną w banku»

bankier m IV, lm M. ~rzy 1. «właściciel lub dyrektor banku» 2. karc. «gracz trzymający bank»

bankiet m IV, D. -u «wystawne, oficjalne przyjęcie»

banknot m IV, D. -u «pieniądz papierowy»

bankomat m IV, D. -u «elektroniczne urządzenie do wypłacania pieniędzy na podstawie karty magnetycznej, instalowane w miejscach publicznych»: Pobrać pieniądze z b—u.

bankomatowy przym. od bankomat: Karta b—a.

bankować ndk IV, pot. «dokonywać transakcji bankowych, zwłaszcza przez internet»

bankowość ż V, blm 1. «ogół spraw związanych z działalnością banków»: B. elektroniczna. 2. «nauka o operacjach finansowych wchodzących w zakres działalności banków»

bankowy ~wi, przym. od bank w zn. 1: Operacje b—e.

bankructwo n III «upadłość firmy lub czyjaś niewypłacalność»: Ogłosić b. Doprowadzić do b—a. Δ przen. «utrata znaczenia, upadek jakiejś idei lub klęska życiowa»

bankrut m IV, lm M. ~uci «ten, kto zbankrutował» Δ przen. «o kimś, kto stracił znaczenie lub wpływy»: B. polityczny, życiowy.

banować ndk IV, ~any środ. inform. «blokować jakiemuś użytkownikowi dostęp do usługi internetowej, np. do czatu»: Niektórych forumowiczów banuje za odmienne poglądy.

bańka ż III, lm D. baniek 1. «naczynie blaszane używane do przechowywania i przenoszenia płynów» 2. «szklany, kulisty przedmiot»: B. żarówki. 3. «szklane naczynko przystawiane do ciała w celu wywołania miejscowego przekrwienia»: Stawiać komuś b—i. 4. «pęcherzyk powietrza w cieczy lub w odlewach»: B—i na wodzie. Δ B—i mydlane «pęcherze powietrza wydmuchiwane przez słomkę z mydła rozpuszczonego w wodzie»

baptysta m odm. jak ż IV, lm M. ~yści, DB. ~tów «członek protestanckiej grupy wyznaniowej, przyjmującej Biblię za jedyny autorytet w sprawach wiary»

I bar m IV, D. -u 1. «zakład gastronomiczny» Δ B. mleczny «bar, w którym podawane są tylko potrawy jarskie i dania mleczne» 2. «bufet, przy którym spożywa się posiłki i napoje na stojąco lub siedząc na wysokich stołkach»

II bar m IV, D. -u, blm, chem. «pierwiastek chemiczny, miękki, srebrzystobiały metal»

barak m III, D. -u «prowizoryczny budynek»

baran m IV 1. «samiec owcy» Δ fraz. Brać, nosić kogoś na barana «brać kogoś na plecy, nosić na plecach» Δ przen. pogard. «o głupim człowieku» 2. zwykle w lm, pot. «futro baranie» 3. Baran «jeden ze znaków zodiaku; też: osoba urodzona pod tym znakiem»

baranek m III, D. ~nka 1. «młody baran» Δ przen. «o człowieku łagodnym, potulnym» 2. «figurka wyobrażająca baranka» Δ B. Boży «Chrystus» 3. «futro z baranów» 4. «biała, pierzasta chmurka» 5. «mocno skręcone włosy»

barani przym. od baran: B—e futro.

baranieć ndk III, pot. «nie wiedzieć co zrobić lub jak się zachować»

baranina ż IV, blm «mięso baranie»

baraż m II, D. -u, lm D. -y a. -ów «w niektórych dyscyplinach sportowych: dodatkowa walka między zawodnikami mającymi jednakową liczbę punktów»

barbarzyńca m odm. jak ż II, lm M. ~cy, DB. ~ców 1. «człowiek dziki, pierwotny» 2. «człowiek okrutny lub prymitywny» 3. «w starożytności: człowiek nienależący do cywilizacji grecko-rzymskiej»

barbarzyński ~scy 1. «właściwy barbarzyńcy»: B—e obyczaje. 2. «w starożytności: obcy cywilizacji i kulturze grecko-rzymskiej»

po barbarzyńsku «okrutnie, nieludzko»

barbarzyństwo n III 1. «brak cywilizacji i kultury» 2. «okrucieństwo»

barczysty ~yści «szeroki w ramionach»

bardzo ~dziej «w wysokim stopniu, mocno, dużo»: B. silny, wysoki. Był coraz bardziej chory. Δ Nie za b. «za mało, niezbyt»: Nie za b. przykłada się do nauki. Δ Tym bardziej «zwłaszcza, tym więcej»: Chętnie ci pomogę, tym bardziej że mam czas.

bariera ż IV 1. «płotek, murek itp. odgradzający jakieś miejsce» Δ przen. «coś, co stanowi ochronę czegoś, zwłaszcza organizmu» Δ B. celna «system ceł ustanowioy przez państwo» 2. «naturalna przeszkoda utrudniająca lub uniemożliwiająca przenoszenie się z miejsca na miejsce» Δ przen. «przeszkoda w działaniu lub rozwoju»: B. językowa.

barista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, D. ~tów «osoba zawodowo zajmująca się przyrządzaniem różnych rodzajów kawy»

bark m III, D. -u 1. «zespół kości łączący rękę (u zwierząt kończynę przednią) z tułowiem» 2. tylko w lm «górna część pleców» Δ Brać coś na swoje b—i «podejmować się czegoś»

barka ż III, lm D. bark a. barek 1. «statek rzeczny lub portowy do przewozu towarów, zwykle holowany» 2. «duża łódź o płaskim dnie do połowu ryb»

barok, Barok m III, D. -u, blm «kierunek w sztuce i literaturze europejskiej występujący od końca XVI do połowy XVIII w., odznaczający się bogactwem zdobień i form»

barokowy «odnoszący się do baroku»: B. kościół. Δ przen. «sztuczny, przesadny»

barometr m IV, D. -u «przyrząd do mierzenia ciśnienia atmosferycznego» Δ przen. «wskaźnik, miernik»: B. nastrojów.

I barowy przym. od I bar. Δ Danie b—e «gotowe, gorące danie» Δ Stołek b. «wysoki stołek bez oparcia»

II barowy przym. od II bar: Sole b—e.

barszcz m II, D. -u, lm D. -y a. -ów «zupa na zakwasie» Δ B. czerwony «zupa z czerwonych buraków» Δ Biały b. «zupa na zakwasie z żytniej mąki» Δ B. ukraiński «barszcz buraczany z jarzynami» Δ fraz. Dwa grzyby w b. «zbyteczne nagromadzenie takich samych elementów»

barwa ż IV 1. «kolor, zabarwienie» Δ B. ochronna «ubarwienie upodabniające zwierzę do otoczenia» Δ fraz. Widzieć, malować itp. coś w różowych, jasnych, słonecznych (albo ciemnych, czarnych) barwach «widzieć, przedstawiać coś w sposób optymistyczny (albo pesymistyczny)» 2. «cecha lub zespół cech nadających komuś lub czemuś swoisty charakter» 3. zwykle w lm «kolory symbolizujące kraj, zespół, klub itp.» 4. «charakterystyczne brzmienie dźwięku lub głosu»

barwić ndk VIa, ~wiony «nadawać czemuś jakiś kolor» Δ przen. a) «nadawać czemuś jakiś charakter» b) «upiększać, koloryzować»

barwić się «nabierać jakiegoś koloru»

barwnik m III «substancja używana do wyrobu farb i do barwienia»

barwny ~niejszy «mający wiele barw lub jedną barwę, ale nie białą i nie czarną» Δ przen. «zajmujący, żywy, obrazowy»: B—e opowieści.

bary blp, D. barów «silnie rozwinięte ramiona» Δ fraz. Chwycić, brać się z kimś, łapać się za b. «mocować się, bić się z kimś»

baryczny «związany z ciśnieniem atmosferycznym»: Niż b.

barykada ż IV «zapora budowana w poprzek ulicy w celu zamknięcia dostępu do miejsc bronionych» Δ fraz. Stać po drugiej stronie barykady «należeć do przeciwnego obozu, mieć inne przekonania»

barykadować ndk IV, ~any 1. «wznosić barykady» 2. «tarasować drogę»

barykadować się «chować się w jakimś pomieszczeniu i blokować wejście»

baryton m IV, D. -u 1. «głos męski pośredni między tenorem a basem» 2. D. -a «śpiewak o takim głosie» 3. «instrument muzyczny o skali zbliżonej do takiego głosu»

bas m IV, D. -u 1. «najniższy głos męski, najniższy dźwięk instrumentu muzycznego lub każdy niski głos albo dźwięk» 2. D. -a «śpiewak o najniższym głosie» 3. «instrument muzyczny o najniższej skali» 4. «niski rejestr dźwięków w niektórych instrumentach muzycznych»

baseball [wym. bejzbol], bejsbol m I, D. -u «gra sportowa rozgrywana między dwiema drużynami piłką odbijaną drewnianym bijakiem»

baseballówka, bejsbolówka ż III, lm D. ~wek pot. «czapka z daszkiem, taka jakiej używają gracze w baseball»

basen m IV, D. -u 1. «zbiornik napełniony wodą, przystosowany do pływania lub kąpieli leczniczych» 2. «część portu, w której cumują statki» 3. «naczynie dla chorych do załatwiania potrzeb fizjologicznych» 4. geol. a) «obniżenie terenu, gdzie spływają wody» b) «obszar zajęty przez morza»

basista m odm. jak ż IV, lm M. ~iści, DB. -ów «muzyk grający na basie»

basowy przym. od bas: B. głos.

bastion m IV, D. -u «narożna budowla w obrębie umocnień obronnych» Δ przen. «miejsce, w którym najdłużej utrzymują się jakieś tradycje, idee»: B. polskości.

baszta ż IV «wieża o charakterze obronno-obserwacyjnym w starożytnych i średniowiecznych umocnieniach obronnych»

baśń ż V, lm M. baśnie a. baśni 1. «opowieść o treści fantastycznej lub legendarnej» 2. «zmyślona, nieprawdopodobna historia»

bat m IV 1. «rzemień lub sznur umocowany na kiju, używany do popędzania zwierząt» Δ fraz. Jak z bata strzelił «bardzo szybko» 2. zwykle w lm «uderzenia batem wymierzone za karę»

batalia ż I, DCMs. ~lii «bitwa, bój»: Wydać, stoczyć batalię. przen.: B. o czystość języka.

batalion m IV, D. -u «jednostka wojskowa składająca się z kilku kompanii»

bateria ż I, DCMs. ~rii 1. «urządzenie będące źródłem energii, zasilające latarkę, zegarek, golarkę itp.» Δ B. słoneczna «zespół elementów półprzewodnikowych do bezpośredniej przemiany energii promieniowania słonecznego w energię elektryczną» 2. «zespół urządzeń i aparatów połączonych ze sobą ze względów technologicznych» Δ B. wodociągowa (skrótowo: bateria) «dwa kurki czerpalne mające wspólny wylot» 3. «jednostka wojsk artyleryjskich»

batut m IV, D. -u «przyrząd gimnastyczny w postaci sprężystej siatki pozwalającej na wykonywanie wysokich skoków z ewolucjami»

batuta ż IV «pałeczka używana przez dyrygenta do kierowania grą orkiestry, śpiewem solistów lub chóru» Δ fraz. Pod czyjąś batutą «pod kierownictwem dyrygenta orkiestry»

bawełna ż IV, blm 1. «krzew o nasionach okrytych puchem» 2. «włókno zebrane z nasion tych krzewów, służące do wyrobu przędzy» Δ fraz. Obwijać, owijać coś w bawełnę «mówić o czymś nie wprost» 3. «przędza bawełniana; też: tkanina z tej przędzy»

Jeśli ktoś nie mówi o czymś wprost, to można powiedzieć, że owija w bawełnę.

bawełniany przym. od bawełna: Włókno b—e.

bawić ndk VIa 1. ~wiony «uprzyjemniać komuś czas»: Bawił nas opowiadaniem dowcipów. 2. «wprawiać w zadowolenie, sprawiać przyjemność»: Nie b—ł go ten film. 3. «przebywać, zatrzymać się gdzieś czasowo»

bawić się 1. «uprzyjemniać sobie czas» Δ fraz. B. się z kimś jak kot z myszą «drażnić się z kimś, wykorzystując swoją przewagę» Δ B. się czyimś kosztem «naśmiewać się z kogoś» 2. «spędzać czas na rozrywkach, tańcach itp.» 3. «zajmować się czymś zbytecznym»: Po co b. się w morały? Δ Nie b. się w coś «pomijać coś, co nie jest konieczne»: Nie bawił się w sentymenty.

bawół m IV, D. bawołu «duże zwierzę o zagiętych rogach, żyjące w Afryce i Azji, używane jako siła pociągowa»

baza ż IV 1. «ogół czynników lub środków materialnych ważnych dla istnienia i rozwoju czegoś» Δ inform. B. danych «zbiór danych przechowywanych w pamięci komputera» 2. «ośrodek dyspozycyjny i zaopatrzeniowy obsługujący jakieś instytucje, uczestników wypraw itp.»: B. samochodowa. 3. archit. «dolna część kolumny»

bazar m IV, D. -u «plac ze straganami, gdzie sprzedaje się towary»

bazować ndk IV, ~any «mieć coś za podstawę»: B. na uczciwości ludzkiej.

bazylia ż I, DCMs. ~lii bot. «roślina używana jako przyprawa»

bazylika ż III 1. «wielonawowy kościół na planie prostokąta» 2. «tytuł nadawany przez papieża niektórym kościołom»

bażant m IV «ptak podobny do kury, o długim ogonie i połyskliwym upierzeniu u samców»

bąbel m I, D. bąbla 1. «pęcherzyk gazu w cieczy lub na jej powierzchni» 2. «pęcherz na skórze wypełniony płynem»

bądź 1. bądź, bądźmy, bądźcie «formy trybu rozkazującego czas. być»: Bądźcie cicho. 2. «spójnik przeciwstawiający to, co komunikują łączone zdania lub ich części, dopuszczający lub wykluczający zarazem możliwość współwystępowania tego, do czego odnoszą się człony przeciwstawienia»: Podróżowali b. to konno, b. pieszo. 3. «partykuła dodawana do zaimków pytajnych i nadająca im znaczenie nieokreśloności»: Możesz to zrobić kiedy b. i gdzie b. Δ Co nie b. «coś, cokolwiek» 4. «część składowa niektórych wyrażeń złożonych»: B. co b. «mimo wszystko, jednak»

bąk m III 1. «zabawka dziecięca wprawiana w ruch wirowy» 2. «żartobliwie o dziecku» 3. «owad żywiący się krwią zwierząt i ludzi» Δ fraz. Zbijać b—i «spędzać czas na próżnowaniu» 4. pot. «o trzmielu lub innym owadzie wydającym w locie charakterystyczne buczenie»

bąkać ndk I — bąknąć dk Va 1. «mówić niewyraźnie, cicho» 2. «napomykać o czymś»

beatyfikacja ż I, rel. «w Kościele katolickim: zaliczenie osoby zmarłej w poczet błogosławionych»

beczeć ndk VIIb — beknąć dk Va 1. «o niektórych zwierzętach i ptakach: wydawać przeciągły głos» Δ przen. a) «brzydko, fałszywie śpiewać» b) «o niektórych instrumentach: wydawać przeciągłe, zawodzące dźwięki» 2. pot. «płakać»

beczka ż III, lm D. beczek 1. «duże naczynie w kształcie walca o wybrzuszonych ścianach, zwykle z drewnianych klepek» Δ fraz. B. bez dna «o kimś (o czymś), kogo (czego) nie można zaspokoić» Δ Zjeść z kimś beczkę soli «poznać kogoś dobrze» Δ Zaczynać z innej beczki «zaczynać inaczej» 2. lotn. «figura akrobacji: szybki obrót samolotu wzdłuż jego podłużnej osi»

befsztyk m III «plaster smażonego mięsa wołowego»

bejsbol p. baseball.

bejsbolówka p. baseballówka.

beksa ż a. m odm. jak ż IV «ktoś, kto ciągle płacze»

bela ż I 1. «zwój tkaniny, papieru itp.» 2. «sprasowany prostopadłościan pakuł, włókna itp.» 3. «jednostka miary papieru» 4. «duża belka lub ociosany pień drzewa» Δ fraz. Pijany jak b. «pijany do nieprzytomności» Δ Upaść, zwalić się jak b. «upaść bezwładnie»

beletrystyka ż III, blm «utwory fabularne pisane prozą»

belka ż III, lm D. belek 1. «długi kawałek obrobionego pnia drzewa» 2. «prostokątna naszywka na mundurze będąca oznaką rangi wojskowej»

belweder m IV, D. -u 1. «pałacyk lub pawilon ogrodowy, zwykle na wzniesieniu» 2. «nadbudówka nad ostatnią kodygnacją pałacu, często z tarasem»

bełkot m IV, D. -u 1. «niezrozumiała, niewyraźna mowa lub nieartykułowane dźwięki» 2. «pozbawiona sensu wypowiedź»

bełkotać ndk IX, ~ocze «mówić niewyraźnie, niezrozumiale lub nielogicznie»

benefis m IV, D. -u «przedstawienie lub koncert, z którego dochód przeznaczony jest dla jednego z wykonawców»

benzyna ż IV, blm «ciecz otrzymywana z ropy naftowej, używana jako paliwo»

benzynowy przym. od benzyna: Silnik b.

berek m III, D. berka 1. «gra dziecięca polegająca na gonieniu się» 2. «osoba goniąca w tej grze»

beret m IV, D. -u «okrągłe, płaskie nakrycie głowy»

bestia ż I, DCMs. ~tii «dzikie, drapieżne zwierzę» Δ przen. a) «człowiek wyjątkowo okrutny» b) «z podziwem lub ze złością o człowieku, zwierzęciu»

bestialski ~scy «dziki, okrutny»: Czyn b.

po bestialsku «okrutnie»

bestseller, bestseler m IV «książka, płyta itp. ciesząca się ogromną popularnością»

beta ż IV «druga litera alfabetu greckiego (Β, β)» Δ fiz. Promieniowanie b. «elektrony wysyłane przez jądra atomowe w wyniku rozpadu promieniotwórczego»

beton m IV, D. -u «materiał budowlany, stwardniała mieszanina cementu, kruszywa i wody» Δ przen. «ludzie o zachowawczych poglądach, przeciwstawiający się wszelkim reformom»

I bez m IV, D. bzu «krzew o pachnących białych lub fioletowych kwiatach zebranych w kiście» Δ B. czarny «krzew o białych kwiatach i czarnych jagodach»

II bez «przyimek oznaczający brak lub nieistnienie czegoś»: Suknia bez rękawów.

bezalkoholowy «niezawierający alkoholu»: Napój b.

bezapelacyjny 1. «niedopuszczający sprzeciwu»: B—a decyzja. B. wyrok. 2. «niebudzący zastrzeżeń»: B—e zwycięstwo.

bezbarwny ~ni «niemający barwy»: B—a ciecz. Δ przen. «nieinteresujący, monotonny»: B—a postać. B—e życie.

bezbłędny ~ni 1. «niezawierający błędu»: B—a odpowiedź. 2. pot. «postępujący bez zarzutu, wykonujący coś w sposób budzący uznanie»

bezbramkowy «bez strzelonych bramek»: Wynik b.

bezbronny ~nni «niezdolny do obrony»: B. kraj. B—e pisklę.

bezcelowy «niemający celu lub nieprowadzący do celu»: B—a dyskusja. B—e starania.

bezcenny ~nni «mający bardzo wysoką wartość»: B. obraz. B—a wiadomość. B. przyjaciel.

bezceremonialny ~ni «swobodny, często zbyt poufały lub nietaktowny»: B—e słowa.

bezchmurny «jasny, pogodny, bez chmur»: B. dzień. B—e niebo.

bezczelny ~ni «arogancki, zuchwały»: B. kłamca. B—a odpowiedź.

bezdech m III, D. -u, blm «zatrzymanie czynności oddechowej – świadome lub chorobowe»

bezdomny ~ni «niemający domu, schronienia»: B. żebrak. B. pies.

bezdomny w uż. rzecz. «osoba niemająca domu»: Noclegownia dla bezdomnych.

bezduszny ~ni «nieczuły, bezwzględny»: B. biurokrata. B—e słowa.

beze «forma przyimka bez używana tylko w połączeniu z zaimkiem mnie»: Nie da sobie rady beze mnie.

bezgotówkowy «odbywający się bez udziału gotówki»: Obrót b. Transakcja b—a.

bezgraniczny ~ni «rozlegly, wydający się bez granic»: B—e puszcze, stepy. przen.: B. głupiec. B—e zaufanie. B—a miłość.

bezimienny ~nni 1. «nieznany z imienia i nazwiska»: B. ofiarodawca. 2. «taki, którego autor nie jest znany»: B. utwór.

bezinteresowny ~ni «działający nie dla własnego interesu»: B—a pomoc. B. przyjaciel.

bezkarny ~ni «pozostający bez kary; też: taki, któremu przewinienia uchodzą bez kary»: B. postępek.

bezkolizyjny 1. «nienapotykający przeszkód, odbywający się bez kolizji»: B. ruch samochodowy. 2. «umożliwiający ruch pojazdów bez zagrożeń, kolizji»: B—e skrzyżowanie.

bezkompromisowy ~wi «nieuznający kompromisu»: B. człowiek. B—a walka.

bezkresny «rozległy, niemający kresu»: B—e morze.

bezkręgowiec m II, D. ~wca, zool. «zwierzę niemające kręgosłupa»

bezkrytyczny ~ni «pozbawiony krytycyzmu»: B. widz. B—e uwielbienie.

bezlitosny ~ośni «niemający litości, bezwzględny»: B. morderca. B—a kara.

bezludny «niezamieszkany przez ludzi»: B—a wyspa.

bezładny «pozbawiony ładu»: B—a krzątanina. B—e myśli.

bezmiar m IV, D. -u «nieograniczona przestrzeń lub wielka ilość czegoś»: B. wód. przen.: B. goryczy, radości.

bezmyślny ~ni «niemyślący, niezastanawiający się głębiej; też: świadczący o takich cechach»: B—a twarz. B—a zabawa.

beznadziejny ~ni «nierokujący żadnej nadziei»: B—a sytuacja. B—e starania, próby.

bezokolicznik m III «forma czasownika oznaczająca czynność lub stan bez określenia liczby, czasu i osoby, np. szukać, drzemać»

bezpański ~scy «niemający właściciela»: B—a ziemia. B. pies.

bezpardonowy «nieliczący się z niczym»: B—a walka.

bezpiecznik m III 1. «część zamka w broni palnej zabezpieczająca przed mimowolnym oddaniem strzału» 2. «urządzenie zapobiegające przepływowi prądu elektrycznego nadmiernej mocy»

bezpieczny ~ni, ~niejszy 1. «niczym niezagrożony» 2. «chroniący przed niebezpieczeństwem»: B—e schronienie.

bezpłatny «taki, za który nie pobiera się opłaty»: B. bilet. B. wstęp.

bezpodstawny «niemający podstaw, nieuzasadniony»: B. zarzut.

bezpośredni 1. «dotyczący czegoś wprost»: Brać b. udział w czymś. Być bezpośrednim sprawcą czegoś. Δ B—e połączenie kolejowe «połączenie kolejowe bez przesiadania się» 2. «znajdujący się bardzo blisko»: B—e otoczenie. 3. «spontaniczny, szczery»: B. sposób bycia.

bezpośrednio 1. «bez jakiegokolwiek pośrednictwa» 2. «tuż za czymś lub przed czymś»: B. za lasem rozciąga się bagno. 3. «w chwili następującej po czymś lub poprzedzającej coś»

bezprawie n I 1. tylko w lp «stan, w którym żadne prawa nie są przestrzegane lub nie obowiązują» 2. lm D. ~wi «czyn sprzeczny z prawem»

bezprawny «niezgodny z prawem»: B—a eksmisja.

bezradny ~ni «nieumiejący sobie poradzić w trudnej sytuacji; też: świadczący o takim stanie»: B. gest, uśmiech.

bezrobotny ~ni «niemający pracy»

bezrobotny w uż. rzecz. «człowiek bezrobotny»

bezruch m III, D. -u, blm «brak ruchu, zmian»

bezsenność ż V, blm «niemożność spania»: Cierpieć na b.

bezsenny ~nni «spędzony bez snu»: B—a noc.

bezsensowny «niemający sensu»: B—e uwagi.

bezsilność ż V, blm «brak możliwości poradzenia sobie»: Płakać z bezsilności.

bezsilny ~ni 1. «niemający siły» 2. «bezradny»

bezskuteczny «nieprzynoszący rezultatu»: Lek okazał się b.

bezsporny «niebudzący wątpliwości»

bezsprzeczny «niewywołujący sprzeciwu»

bezstronny ~nni «obiektywny»: B. obserwator, sędzia.

beztlenowy 1. «niezawierający tlenu» 2. «żyjący bez tlenu»: Bakterie b—e.

beztroska ż III, blm 1. «pogodna atmosfera, wesołość» 2. «nieprzejmowanie się niczym»

beztroski ~scy 1. «pogodny, wesoły»: B—a zabawa. 2. «nieprzejmujący się niczym»

bezustanny «trwający bez przerwy»

bezużyteczny ~ni «do niczego nieprzydatny»

bezwarunkowy «nieograniczony żadnymi warunkami»: B—a kapitulacja. B—e posłuszeństwo. Δ Odruch b. «reakcja wrodzona występująca automatycznie przy pobudzeniu odpowiednich receptorów»

bezwład m IV, D. -u, blm 1. «niemożność wykonywania ruchów» 2. «niezdolność lub niechęć do czynu»

bezwładny ~ni 1. «niemający zdolności poruszania się»: B—e nogi. 2. fiz. «dotyczący bezwładności ciał fizycznych»

bezwolny ~ni «dający sobą kierować»

bezwonny «niemający zapachu»: Gaz b.

bezwstydny ~ni «bezczelny, nieprzyzwoity»: B—e zachowanie.

bezwzględnie ~ej 1. «nie okazując względów, surowo» 2. «bez wyjątków i ograniczeń» 3. «bez względu na cokolwiek»: B. musisz tam pojechać.

bezwzględny ~ni, ~niejszy 1. «niemający względów dla innych, surowy» 2. «niedopuszczający wyjątków ani ograniczeń»: B—e posłuszeństwo. 3. «zasadniczy, niezmienny, niczym nieuwarunkowany»: B—e wartości. 4. «przyjęty za podstawę pomiaru» Δ fiz. Zero b—e «najniższa teoretyczna temperatura ciała, przy której ustaje ruch cieplny» Δ mat. Liczba b—a «liczba dodatnia»

bezzasadny «niemający podstaw»: B. niepokój. B—e roszczenia.

bezzębny ~ni «niemający zębów»

bezzwłocznie «natychmiast»: B. ruszyć na ratunek.

beż m II, D. -u, lm D. -ów «kolor beżowy»

beż w uż. przym. «mający beżowy kolor»: Suknia beż.

beżowy «mający kolor kawy z mlekiem»

bęben m IV, D. bębna 1. «instrument perkusyjny w kształcie płaskiego walca» 2. techn. «część maszyn i urządzeń w kształcie cylindrycznym, zwykle obrotowa» 3. pot. «duży brzuch»

bębenek m III, D. ~nka 1. «mały bęben — instrument muzyczny» Δ fraz. Podbijać komuś bębenka «pochlebiać komuś, przyklaskiwać komuś» 2. «zabawka podobna do tego instrumentu» 3. anat. «błona oddzielająca ucho wewnętrzne od zewnętrznego» 4. techn. «część mechanizmu w kształcie płaskiego walca»

bębnić ndk VIa, bębnij 1. «uderzać w bęben» 2. «uderzać czymś o coś wielokrotnie i szybko, robiąc hałas»: B. pięścią w drzwi. Deszcz bębni o szyby. 3. pot. «rozgłaszać coś»

białaczka ż III, lm D. ~czek «choroba nowotworowa polegająca na nadmiernym wytwarzaniu białych ciałek krwi»

białko n II, lm D. ~łek 1. «przezroczysta część ptasiego jajka otaczająca żółtko» 2. «część gałki ocznej otaczająca tęczówkę» 3. «związek organiczny występujący w każdym żywym organizmie»

biało bielej przysłów. od biały: B. nakrapiany.

biały biali, bielszy «mający bardzo jasną barwę, taką jak mleko»: B. obrus. B. obłok. Δ B—a broń «broń sieczna albo kłująca» Δ B—a kawa «kawa z mlekiem lub śmietanką» Δ B. mazur «mazur tańczony na balu nad ranem» Δ B—e mięso «mięso cielęce lub z drobiu» Δ B—e noce «noce w pobliżu kół polarnych, gdzie podczas przesilenia letniego zmierzch przechodzi bezpośrednio w brzask» Δ B. orzeł «wizerunek orła będący godłem państwa polskiego» Δ B—e pieczywo «pieczywo z mąki pszennej» Δ B—e wino «wino z jasnych winogron» Δ antr. B. człowiek «człowiek białej rasy» Δ lit. B. wiersz «wiersz nierymowany» Δ techn. B. metal «stop cyny, miedzi i antymonu» Δ fraz. B. dzień a) «wczesna pora, początek dnia»: Przesiedział na dworcu do białego dnia. b) «pełnia dnia»: Napadli przechodniów w b. dzień. Δ B—a karta «coś nieznanego, niezbadanego»: Przyszłość jest białą kartą. Δ B. kruk «rzadkość, osobliwość» Δ B—e szaleństwo «sporty zimowe, zwłaszcza narciarstwo»

biały w uż. rzecz. «człowiek białej rasy»

biblia ż I, DCMs. ~lii 1. Biblia «zbiór ksiąg uważanych przez chrześcijan i żydów za święte» 2. «książka będąca dla kogoś wyrocznią i drogowskazem»

biblijny ~ni przym. od Biblia: Sceny b—e.

bibliofil m I, lm D. -ów «znawca i zbieracz książek»

bibliografia ż I, DCMs. ~fii 1. «rejestrowanie i opisywanie rękopisów i druków» 2. «chronologiczny lub alfabetyczny spis książek i artykułów»

bibliograficzny przym. od bibliografia: Opracowanie b—e.

biblioteka ż III 1. «instytucja powołana do gromadzenia i przechowywania księgozbioru» 2. «uporządkowany księgozbiór» 3. «szafa na książki» 4. «pokój w mieszkaniu przeznaczony na książki» 5. edytor. «seria dzieł dotyczących określonego pisarza lub tematu»

bibliotekarz m II, lm D. -y 1. «pracownik biblioteki» 2. «specjalista w zakresie organizowania i prowadzenia bibliotek»

bibuła ż IV 1. «gruby, miękki papier mający właściwości wchłaniania cieczy» 2. «bardzo cienki papier» 3. pot. «nielegalna prasa»

bibułka ż III, lm D. ~łek, zdr. od bibuła w zn. 1, 2.

bicz m II «sznur lub rzemień przytwierdzony do trzonka, służący do chłostania» Δ fraz. Jak z bicza trzasł, strzelił «bardzo szybko» Δ pot. Ktoś jest rozpuszczony jak dziadowski bicz «ktoś nie przestrzega żadnej dyscypliny, nie liczy się z otoczeniem»

bić ndk Xa, bity 1. «zadawać razy» Δ fraz. Nie w ciemię bity «umiejący poradzić sobie w każdej sytuacji» 2. «uderzać czymś»: Bił pięścią w stół. Deszcz bił w okna. Δ B. brawo «klaskać» Δ B. czołem, b. pokłony «kłaniać się nisko, pokornie» Δ B. na alarm «zwracać czyjąś uwagę na groźne zjawisko, niepokojącą sytuację, wzywać do działania» 3. «dzwonić, wydzwaniać»: Dzwony biją. Zegar bije północ. Δ fraz. Z bijącym sercem, z biciem serca «ze wzruszeniem» 4. «napływać, uderzać»: Krew bije mu do głowy. 5. «strzelać, ostrzeliwać»: B. z armat. 6. «gwałtownie wydobywać się skądś»: Ze stoku biło źródło. Dym bił w górę. Δ fraz. Siódme poty, zimne, gorące, wszystkie poty biją na kogoś «ktoś jest bardzo zmęczony lub bardzo się czegoś boi» 7. «lśnić, promieniować»: Z obrazu bił blask. Δ fraz. B. w oczy «być widocznym, zwracać uwagę» 8. «zwyciężać, pokonywać, przewyższać» Δ fraz. B. rekord, rekordy «osiągać najlepsze wyniki w czymś» 9. «w grze: zabierać kartę lub pionka przeciwnikowi» 10. «zabijać, zarzynać» 11. «tłoczyć, odciskać, drukować»: B. monety. 12. «ubijać, czynić gęstym»: B. pianę, masło. Δ Bita droga, bity gościniec, trakt «droga o twardej nawierzchni»

bić się 1. for. zwr. czas. bić w zn. 1: B. się rękami po bokach. Δ fraz. B. się w piersi a) «bić się pięścią w piersi na znak zapewnienia» b) «okazywać żal lub skruchę» 2. «bić jeden drugiego»: Chłopcy bili się na pauzach. 3. «obijać się o coś»: Mucha bije się o szybę. 4. «pojedynkować się»: B. się na szpady. 5. «walczyć»: Żołnierz polski bił się na wielu frontach. Δ fraz. B. się z myślami «wahać się, rozważać rozmaite możliwości»

biec a. biegnąć ndk Vc, biegnie, biegł 1. «posuwać się szybko naprzód» 2. «iść dokądś pośpiesznie» 3. «przesuwać się w jakimś kierunku»: Obłoki biegły po niebie. 4. «o dźwiękach: rozchodzić się» 5. «o czasie i zjawiskach odbywających się w czasie: toczyć się, przemijać» 6. «rozciągać się, ciągnąć się, prowadzić»: Droga biegła w dół.

bieda ż IV 1. «niedostatek, brak środków do życia» Δ fraz. pot. B. z nędzą, b. aż piszczy «skrajna bieda» Δ Klepać biedę «żyć w biedzie» 2. «zmartwienie, kłopoty» Δ Od biedy, pół biedy, z biedą, z wielką biedą «jako tako, z braku czegoś lepszego, z trudnością, zaledwie»

biedak m III, lm ~acy a. -i 1. «człowiek niemający dostatecznych środków do życia» 2. «człowiek nieszczęśliwy, budzący współczucie»

biedny ~ni, ~niejszy 1. «niemający środków do życia» Δ fraz. B. jak mysz kościelna «bardzo biedny» 2. «nieszczęśliwy, budzący współczucie» 3. «zniszczony, lichy»

biedny w uż. rzecz. «człowiek biedny»

biedota ż IV, blm 1. «ludzie biedni» 2. «człowiek biedny, budzący litość»

biedronka ż III, lm D. ~nek «chrząszcz czerwonobrunatny lub żółty, z czarnymi kropkami»

bieg m III, D. -u 1. «szybkie posuwanie się naprzód» 2. «ruch pojazdu, maszyny lub mechanizmu» 3. «prąd rzeczny, kierunek prądu rzeki»: Jechać z biegiem rzeki. 4. «rozwijanie się wydarzeń w czasie; też: tok myśli» 5. «konkurencja sportowa w lekkoatletyce, narciarstwie itp., polegająca na przebyciu jakiegoś dystansu w jak najkrótszym czasie» 6. «jedna z pozycji przekładni w mechanizmie napędowym regulująca prędkość jazdy w zależności od prędkości obrotów silnika»

biegacz m II, lm D. -y 1. «sportowiec uprawiający biegi» 2. zool. «drapieżny chrząszcz»

biegać ndk I 1. «poruszać się biegiem» Δ fraz. pot. B. za kimś «starać się o czyjeś względy» Δ B. za interesami «załatwiać sprawy, interesy» 2. «o przedmiotach, zjawiskach itp.: być w szybkim ruchu, wykonywać szybkie ruchy, być odczuwanym jako coś poruszającego się szybko»: Palce biegają po klawiaturze. 3. «startować w biegach»

biegle ~lej «sprawnie, ze znajomością rzeczy»: Władać b. obcym językiem.

biegły ~gli, ~glejszy «znający się na rzeczy, mający wprawę w czymś»

biegły w uż. rzecz. «znawca, ekspert»: Zasięgnąć opinii biegłych. B. sądowy.

biegnąć p. biec.

biegun m IV 1. «każdy z dwóch przeciwległych punktów, w których oś obrotu Ziemi przecina jej powierzchnię» Δ fraz. Dwa b—y «o ludziach, rzeczach, pojęciach przeciwstawnych sobie, krańcowo przeciwnych» 2. zwykle w lm «płozy przy kołysce, bujającym się fotelu itp.»: Koń na biegunach. 3. «szybki koń wierzchowy» 4. fiz. a) «każda z części końcowych magnesu» b) «jeden z dwóch końców obwodu elektrycznego baterii» Δ B. magnetyczny «punkt przecięcia powierzchni ziemskiej z magnetyczną osią Ziemi, położony blisko biegunów geograficznych»

biegunka ż III, lm D. ~nek «częste oddawanie płynnego stolca»

biel ż V, blm 1. «biały kolor» 2. «biały ubiór» 3. «biała farba lub biały pigment»

bieleć ndk III 1. «stawać się białym» 2. «siwieć» 3. «ukazywać się jako biała plama na ciemniejszym tle»

bielić ndk VIa, ~lony 1. «malować na biało» 2. «odbarwiać coś lub usuwać zanieczyszczenia, np. wodą utlenioną»

bielić się 1. «odcinać się jasną plamą od tła» 2. «stawać się białym, jasnym lub siwym»

bielizna ż IV 1. «odzież spodnia» 2. «wyroby z tkaniny, zwykle białej, używane do potrzeb domowych»

bielmo n III «zmętnienie rogówki utrudniające widzenie lub powodujące utratę wzroku» Δ fraz. Mieć b. na oczach «być zaślepionym, nie dostrzegać tego, co wszyscy widzą» Δ Zerwać, zdjąć komuś b. z oczu «odsłonić komuś prawdę» Δ B. spadło komuś z oczu «ktoś zrozumiał, jak wygląda istotny stan rzeczy»

biennale n ndm «impreza artystyczna odbywająca się co dwa lata lub trwająca dwa lata»

Co to jest biennale?

bierny ~ni, ~niejszy 1. «niewykazujący inicjatywy» Δ B. opór «opór polegający na odmawianiu uczestnictwa w czymś» Δ polit. B—e prawo wyborcze «prawo kandydowania w wyborach» 2. chem. «niebiorący udziału w reakcjach chemicznych» 3. jęz. «wyrażający poddawanie się jakiejś czynności»: Imiesłów przymiotnikowy b. Strona b—a czasownika.

bies m IV, lm M. -y «diabeł»

biesiada ż IV «wystawne przyjęcie» Δ B. muzyczna, literacka itp. «spotkanie poświęcone muzyce, recytowaniu wierszy itp.»

biesiadnik m III «uczestnik biesiady»

bieżący 1. «płynący, posuwający się naprzód» Δ Woda b—a «woda płynąca z kranu» 2. «przypadający na chwilę obecną»: B. rok. 3. «kolejny» Δ Metr b. «odcinek o długości jednego metra»

bieżnia ż I, lm D. ~ni «część stadionu przeznaczona do biegów»

bieżnik m III 1. «wąska, podłużna serweta» 2. «zewnętrzna warstwa opony ze żłobieniami zapobiegającymi ślizganiu się pojazdu»

bijatyka ż III «bicie się wielu osób»

bilans m IV, D. -u 1. «obrazujące stan majątkowy jednostki gospodarczej zestawienie przychodów i rozchodów dóbr materialnych lub innych wartości za dany okres» 2. «wzajemny stosunek zużycia czegoś w procesie produkcji do wytworzonego produktu, wchłaniania do wydalania itp.» Δ przen. «wszelkiego rodzaju podsumowanie»: B. życia. B. sił.

bilet m IV, D. -u 1. «kartonik z odpowiednim nadrukiem będący dokumentem uprawniającym jego posiadacza do wstępu gdzieś lub do skorzystania z jakiejś usługi» 2. przestarz. «kartka z krótką wiadomością» Δ B. wizytowy p. wizytówka w zn. 1.

bileter m IV «osoba kontrolująca bilety przy wejściu do teatru, kina itp.»

biletomat m IV, D. -u «samoobsługowe urządzenie elektroniczne do sprzedaży biletów»

bilion m IV «w Polsce i w niektórych krajach: milion milionów, w innych – tysiąc milionów (miliard)»

bilon m IV, D. -u, blm «monety o niskim nominale»

binarny «dotyczący czegoś, co ma dwie różne części» Δ mat. B. system (liczbowy) «dwójkowy system zapisu liczb, korzystający tylko z cyfr 0 i 1»

biodegradacja ż I, DCMs. ~cji, blm «rozkład substancji następujący w sposób naturalny pod wpływem mikroorganizmów, enzymów»

biodro n III, lm D. ~der «staw łączący udo z tułowiem, a także boczna część ciała między udem i tułowiem»

biograf m IV, lm M. -owie «autor biografii»

biografia ż I, DCMs. ~fii «opis czyjegoś życia»

biograficzny przym. od biografia: Film b.

biokosmetyk m III, D. -u «kosmetyk wyprodukowany z surowców roślinnych pochodzących z upraw ekologicznych, nietestowany na zwierzętach»

biolog m III, lm M. ~odzy a. -owie «specjalista w dziedzinie biologii»

biologia ż I, DCMs. ~gii, blm 1. «nauka o organizmach żywych, ich budowie i rozwoju» 2. «sposób funkcjonowania organizmu»

biologiczny przym. od biologia: Proces b. Δ Broń b—a «broń masowej zagłady zawierająca bakterie chorobotwórcze, toksyny i wirusy»

biorca m odm. jak ż II, lm M. ~cy, DB. ~ców med. «człowiek, któremu przetacza się krew, wszczepia narząd itp.»

bis m IV, D. -u 1. «powtórzenie lub dodatkowe wykonanie utworu na życzenie publiczności» 2. ndm «okrzyk, którym publiczność domaga się powtórzenia utworu albo wykonania jakiegoś utworu nadprogramowo»

bis w uż. przym. ndm 1. «powtórzony lub dodatkowy»: Tramwaj 5 bis. 2. pot. «wzorowany lub wzorujący się na czymś albo na kimś»

biskup m IV «w Kościołach chrześcijańskich: duchowny mający najwyższy stopień święceń, zwykle zarządzający diecezją»

biskupi przym. od biskup: Synod b. Δ Kolor, fiolet b. «fiolet z odcieniem amarantowym»

bisować ndk IV, ~any «powtarzać albo wykonywać nadprogramowo jakiś utwór na żądanie publiczności»

bit m IV, D. -u inform. a) «cyfra w systemie dwójkowym, o wartości 0 lub 1» b) «najmniejsza jednostka informacji»

bitewny przym. od bitwa: Zapał b.

bitwa ż IV, lm D. bitew a. bitw «walka wojsk na lądzie, morzu lub w powietrzu» Δ przen. «ostre starcie ludzi o przeciwnych poglądach lub interesach»: B. o stanowiska.

bity imiesł. bierny od czas. bić.

bity w uż. przym. 1. «cały, pełny, z okładem»: Siedział b—e trzy godziny. Do miasta jest b—e dwa kilometry. 2. «utwardzony, ubity»: Droga b—a.

biuletyn m IV, D. -u 1. «urzędowy komunikat o wydarzeniach bieżących, interesujących ogół» 2. «informator o działalności jakiejś instytucji lub organizacji»

biurko n II, lm D. ~rek «rodzaj stołu do pracy z szufladami i szafkami»

biuro n III «instytucja lub jej dział zajmujące się m.in. sporządzaniem i gromadzeniem dokumentów, prowadzeniem korespondencji urzędowej oraz obsługą interesantów; też: lokal tej instytucji»

biurokracja ż I, blm 1. «bezduszne trzymanie się przepisów w załatwianiu spraw urzędowych» 2. «system zarządzania, w którym decydującą rolę odgrywa administracyjny aparat urzędniczy»

biurokrata m odm. jak ż IV, lm M. ~raci, DB. ~tów «urzędnik ściśle trzymający się formalnej strony przepisów»

biurokratyczny ~ni 1. «urzędniczy»: Aparat b. 2. «trzymający się niewolniczo litery prawa»

biust m IV, D. -u 1. «piersi kobiece» 2. «popiersie»

biwak m III, D. -u 1. «obozowanie w namiotach poza miastem» 2. «miejsce obozowania, obóz»

biznes, business [wym. biznes] m IV, D. -u «przedsięwzięcie handlowe, produkcyjne lub usługowe przynoszące zysk; też: firma realizująca to przedsięwzięcie»

biznesmen, businessman [wym. biznesmen] m IV 1. «człowiek prowadzący rozległe interesy» 2. pot. «właściciel firmy handlowej, produkcyjnej lub usługowej»

biżuteria ż I, DCMs. ~rii «wyroby z metali szlachetnych i drogich kamieni lub ich imitacji noszone jako ozdoba»

blacha ż III 1. «arkusze metalu lub stopów metali» 2. «płaska forma blaszana do pieczenia chleba, ciast, mięsa»

blady bladzi, bledszy 1. «niemający rumieńców»: Trupio b. B. jak papier, jak ściana. Δ fraz. B. strach «paniczny strach» 2. «mało intensywny»: B—e światlo. Δ fraz. B. świt, ranek «wczesny ranek» 3. «mało wyrazisty»: Majaczył w oddali b. zarys gór.

blaga ż III pot. «zmyślenia, często obliczone na efekt»

blagier m IV, pot. «człowiek mówiący nieprawdę, zwłaszcza dla wywarcia wrażenia na kimś»

blamaż m II, D. -u «ośmieszenie się, kompromitacja»

blankiet m IV, D. -u «formularz do wypełnienia lub arkusz papieru z wydrukowanym nagłówkiem»

blask m III, D. -u «jaskrawe światło padające skądś lub odbite od czegoś» przen.: B. urody, majestatu, sławy.

blaszany «zrobiony z blachy»: B. dach. Δ Instrumenty b—e «instrumenty dęte, jak: trąby, waltornie, puzony itp.»

blaszka ż III, lm D. ~szek 1. «mały, cienki kawałek blachy» 2. zwykle w lm «u grzybów: komórki na wewnętrznej stronie kapelusza układające się promieniście w cienkie warstwy» 3. anat. «cienka warstwa zrogowaciałych komórek» 4. bot. «płaska, rozszerzona część liścia»

blat m IV, D. -u «płyta stanowiąca wierzchnią część stołu, szafki itp.»

blednąć ndk Vc, bladł a. blednął, bledli 1. «stawać się bladym, tracić rumieńce» 2. «tracić intensywną barwę lub blask» 3. «tracić wyrazistość, niknąć»

bliski bliscy, bliższy 1. «znajdujący się w niewielkiej odległości»: B. sąsiad. Najbliższe okolice Warszawy. 2. «mogący albo mający nastąpić w niedalekiej przyszłości»: B. termin. Najbliższa przyszłość. Δ fraz. Ktoś jest b. czegoś, np. płaczu, omdlenia «ktoś za chwilę się rozpłacze, zemdleje» 3. «niedawno miniony»: B—a przeszłość. 4. «taki, z którym łączą kogoś serdeczne stosunki lub ścisła współpraca»: B—a znajoma. Δ fraz. B. krewny, kuzyn «osoba spokrewniona bezpośrednio przez rodziców» 5. «mający pewne cechy zbieżne z czymś» 6. zwykle w stopniu wyższym lub najwyższym «dokładny, bardziej szczegółowy, sprecyzowany»: Zdobyć bliższe dane o projekcie.

bliski w uż. rzecz. «członek rodziny lub przyjaciel»: Odwiedziny bliskich.

z bliska 1. «z małej odległości» 2. «dokładnie, szczegółowo»: Poznać czyjeś życie z b.

blisko bliżej 1. «w małej odległości»: Siedzieć b. siebie. 2. «niedaleko w czasie, niezadługo»: B. północy. B. do świąt. 3. «w zażyłych stosunkach»: Byli ze sobą b. 4. zwykle w stopniu wyższym lub najwyższym «dokładnie, wnikliwie»: Bliżej kogoś poznać. 5. «prawie»: Miał b. 60 lat. Czekał b. godzinę.

blizna ż IV «ślad pozostały po zagojeniu się rany»

bliźni m odm. jak przym. «każdy człowiek w stosunku do drugiego człowieka»

bliźniaczy «bardzo podobny lub identyczny»: B—e podobieństwo.

bliźniak m III 1. lm M. ~acy a. -i «jedno z dwojga dzieci urodzonych podczas jednego porodu» 2. lm M. -i «komplet złożony ze swetra i bluzki» 3. lm M. -i «dom złożony z dwóch identycznych części o jednej ścianie wspólnej; też: każda z tych części» 4. pot. Bliźniak lm M. ~acy a. -i «osoba urodzona pod znakiem Bliźniąt»

bliźnię n IV 1. zwykle w lm «bliźniak — dziecko» 2. tylko w lm Bliźnięta «jeden ze znaków zodiaku; też: osoby urodzone pod tym znakiem»

blog m III, B. -a a. blog «strona internetowa zawierająca chronologicznie uporządkowane wpisy jej autora»: B. o podróżach. Prowadzić b. edukacyjny.

bloger m IV «autor bloga»

blogerka ż III, lm D. ~rek, «autorka bloga»

blogować ndk IV «pisać blog»

blok m III, D. -u 1. «bryła o regularnym kształcie»: B. skalny. B. czekolady. 2. «wielopiętrowy budynek o powtarzalnych segmentach» 3. «jeden z budynków szpitala, więzienia lub obozu koncentracyjnego» 4. «związek państw, partii politycznych itp.» 5. «kilka audycji radiowych lub punktów programu telewizyjnego, także kilka referatów, artykułów itp., związanych tematycznie, tworzących pewną całość»: B. programów publicystycznych. 6. «zeszyt z kartkami do odrywania» Δ B. rysunkowy «teczka z kartonami do rysowania» 7. inform. «wyróżniona część programu, zawierająca deklaracje zmiennych lub instrukcje, traktowana przez komputer jako odrębna całość» 8. sport. «w siatkówce: wystawienie rąk przez graczy ponad siatkę w celu zatrzymania piłki» Δ B. startowy «urządzenie ustawione na bieżni, umożliwiające biegaczowi silne odbicie przy starcie» 9. techn. a) «urządzenie do podnoszenia ciężarów w postaci walca z rowkiem, w którym przesuwa się lina» b) «zespół urządzeń przeznaczony do spełniania określonych funkcji»: B. napędowy samochodu.

blokada ż IV 1. «utrudnienie dostępu do czegoś»: B. ulicy. 2. «system środków zmierzających do izolacji jakiegoś państwa w celu zmuszenia go do czegoś»: B. ekonomiczna. 3. «zabezpieczenie urządzenia za pomocą urządzeń blokujących» 4. «urządzenie blokujące» 5. psych. «zahamowanie psychiczne» 6. med. «wyłączenie czynności nerwów przez znieczulenie»

blokować ndk IV, ~owany 1. «zagradzać, zastawiać»: B. drogę. 2. «hamować lub uniemożliwiać jakieś działanie, proces» 3. «zajmować niepotrzebnie miejsce» 4. «zabezpieczać urządzenia techniczne przed skutkami jakichś nieprawidłowości za pomocą specjalnych urządzeń» 5. sport. «uniemożliwiać zawodnikowi wykonanie ruchu»

blond ndm «o włosach: jasny»

blondyn m IV «mężczyzna o jasnych włosach»

blondynka ż III, lm D. ~nek «kobieta o jasnych włosach»

blues [wym. blus] m IV «styl w muzyce wywodzący się z pieśni ludowych Murzynów amerykańskich; też: utwór w tym stylu»

bluszcz m II, D. -u, lm D. -y a. -ów «pnącze o zdrewniałej łodydze»

bluza ż IV «górna część ubrania, luźna, zbluzowana w talii»

bluzka ż III, lm D. ~zek «górna część ubrania kobiet»

bluźnić ndk VIa, ~nij «uwłaczać w mowie temu, co jest uważane za święte»: B. przeciwko Bogu.

bluźnierstwo n III «słowa uwłaczające temu, co jest uważane za święte»

błagać ndk I, ~any «usilnie, pokornie prosić»: B. o wybaczenie. B. o jałmużnę.

błagalny ~ni «wyrażający błaganie»: B. wzrok. B—a modlitwa.

błahostka ż III, lm D. ~tek «rzecz bez znaczenia»

błahy błahszy «niemający znaczenia»: B. powód. B—a sprawa.

błazen m IV, D. ~zna, lm M. błazny a. błaźni 1. «komik występujący w cyrku» 2. «człowiek niepoważny» 3. «dawniej na dworach królewskich i wielkopańskich: osoba mająca zabawiać, rozweselać»

błąd m IV, D. błędu 1. «niezgodność z obowiązującymi regułami pisania, liczenia, wymowy itp.»: B. ortograficzny. Δ B. rzeczowy «pomyłka dotyczące treści, istoty czegoś» 2. «niewłaściwe posunięcie, które przynosi złe skutki»: Popełnić b. 3. przestarz. «mylne mniemanie» Δ fraz. Być w błędzie «mylić się» Δ Wprowadzić kogoś w b. «stać się przyczyną czyjegoś błędnego mniemania» Δ Wyprowadzić, wywieść kogoś z błędu «sprostować czyjeś mylne mniemanie»

błądzić ndk VIa, błądzę 1. «postępować lub rozumować niewłaściwie» 2. «chodzić w różnych kierunkach, szukając właściwej drogi; też: chodzić bez celu»: B. w ciemności. przen.: B. myślami, oczyma.

błąkać się ndk I «chodzić, nie mogąc znaleźć właściwej drogi; też: chodzić bez celu» przen.: Uśmiech błąka się po twarzy.

błędny ~ni 1. «zawierający błąd»: B. pogląd, domysł. 2. daw. «błądzący, zbłąkany» Δ log. B—e koło a) «błąd w rozumowaniu polegający na tym, że udowadniając jakieś twierdzenie, posługujemy się jako przesłanką tym właśnie twierdzeniem» b) «błąd w definiowaniu polegający na użyciu w definicji wyrazu, który chcemy zdefiniować» Δ przen. «sytuacja bez wyjścia» Δ B. rycerz «rycerz średniowieczny szukający niezwykłych przygód» Δ B. ognik «płomyk pojawiający się nad bagnami wskutek samozapalania się w powietrzu gazu błotnego» 3. «nieprzytomny»: B. wzrok.

błękit m IV, D. -u 1. «kolor jasnoniebieski»: B. nieba, oczu. Δ przen. «niebo» 2. «jasnoniebieski barwnik»

błękitny «jasnoniebieski»: B—e niebo, oczy. Δ fraz. B—a krew «arystokratyczne pochodzenie»

błogi «sprawiający przyjemność, rozkosz; też: wyrażający taki stan»: B. nastrój, uśmiech, spokój.

błogosławić ndk VIa, ~wiony 1. «udzielać błogosławieństwa» 2. «wyrażać wdzięczność»

błogosławieństwo n III 1. «obrzęd polegający na nakreśleniu nad kimś krzyża na znak powierzenia go opiece Boskiej» 2. «życzenie komuś dobra, pomyślności» 3. «dobrodziejstwo, coś wyjątkowo pomyślnego»

błona ż IV 1. «cienka tkanka dzieląca, łącząca lub okrywająca narządy» 2. «cienka, elastyczna taśma lub powłoka»

błonie n I, lm D. błoń «rozległa równina pokryta trawą»

błonnik m III p. celuloza.

błotnik m III «osłona nad kołem pojazdu chroniąca przed błotem»

błotnisty «podmokły, pokryty błotem»: B. teren.

błotny 1. p. błotnisty: B—e łąki. 2. «właściwy dla terenów podmokłych»: Żółw b. Rośliny b—e.

błoto n III 1. «ziemia rozmokła, tworząca gęstą, lepką masę» Δ fraz. Wyrzucać pieniądze w b. «wydawać pieniądze niepotrzebnie, być rozrzutnym» Δ Zmieszać kogoś z błotem; obrzucić kogoś błotem «oczernić kogoś» 2. tylko w lm «bagnisty teren»

błysk m III, D. -u «nagłe, krótkie światło» przen.: B. radości, zrozumienia.

błyskać ndk I — błysnąć dk Va, błyśnie, błysnęła a. błysła «świecić z przerwami» Δ przen. a) zwykle dk «zjawiać się nagle»: Błysnęła myśl, nadzieja. b) tylko dk «wyróżnić się czymś»: B. talentem, dowcipem.

błyska się nieos. «ukazują się błyskawice»

błyskawica ż II «silny błysk towarzyszący wyładowaniu elektrycznemu w atmosferze podczas burzy» Δ fraz. Lotem błyskawicy a. błyskawicą «bardzo szybko»

błyskawiczny «szybki jak błyskawica»: B. ruch. B—e tempo.

błyskotliwy ~wi, ~wszy 1. «połyskujący, mieniący się» 2. «efektowny, dowcipny»: B—e porównanie.

błyszczeć ndk VIIb 1. «jaśnieć blaskiem» 2. «robić wrażenie, olśniewać»

błyszczeć się to samo co błyszczeć w zn. 1: Na niebie błyszczały się gwiazdy.

bo 1. «spójnik przyłączający zdania lub ich części wyrażające przyczynę, uzasadnienie albo przewidywany lub możliwy skutek czegoś»: Nie można wyjść, bo leje. 2. pot. «spójnik używany w funkcji czy»: Bo to prawda? Δ Bo ja wiem; a bo ja wiem «obojętnie lub z wahaniem: nie wiem» 3. «partykuła umieszczana między dwoma powtórzeniami tego samego wyrazu, mającymi charakter wzmacniający, niekiedy także przeciwstawny»: Ładne, bo ładne, ale drogie.

boazeria ż I, DCMs. ~rii «drewniana okładzina ścian»

bobrowy 1. «zrobiony z futra bobra» 2. «dotyczący bobrów»: B—e siedlisko.

bobrzy p. bobrowy: B—a rodzina.

bochenek m III, D. ~nka «okrągła lub podłużna bryła chleba»

bocian m IV «ptak o długim dziobie, długiej szyi i wysokich nogach» Δ fraz. Wierzyć w b—y «wierzyć, że bocian przynosi dziecko»

boczek m III, D. ~czku 1. zdr. od bok w zn. 1: Połóż dziecko na boczku. 2. «mięso z boku wieprza, razem ze słoniną»

boczkiem w uż. przysłów. «chyłkiem, skradając się»

bocznica ż II 1. «boczny tor kolejowy» 2. «boczna ulica»

boczny ~ni «znajdujący się na boku, kierujący się w bok, skierowany na bok»: B—a droga. B. tor.

bodaj 1. «partykuła rozpoczynająca zdanie wyrażające życzenie, przekleństwo itp.»: Bodajbyście przegrali! 2. partykuła ograniczająca lub osłabiająca a) «choćby, przynajmniej»: Oszczędzić b. parę groszy. b) «może, podobno»: Szukają ich i b. są na tropie.

bodziec m II, D. bodźca 1. «czynnik wywołujący reakcję organizmu» 2. «zachęta, pobudka do działania»

bogacić ndk VIa, ~cę, ~cony 1. «czynić bogatym» 2. «czynić coś doskonalszym, bardziej wszechstronnym, różnorodnym»: B. umysł.

bogacić się 1. «stawać się bogatym» 2. «stawać się doskonalszym, bardziej wszechstronnym»

bogactwo n III 1. «zasób dóbr mających dużą wartość» 2. «wielka ilość, różnorodność czegoś»: B. barw, form.

bogacz m II, lm D. -y a. -ów «bogaty człowiek»

bogaty ~aci, ~atszy 1. «mający duże dochody, znaczny majątek» 2. «kosztowny, świadczący o zamożności»: B. strój. 3. «obfitujący w coś»: B—a okolica. Kraj b. w surowce.

bogaty w uż. rzecz. «człowiek bogaty»

bogini ż I for. ż od bóg w zn. 2: B. zwycięstwa. Δ przen. «o pięknej, uwielbianej kobiecie»

bohater m IV, lm M. ~rzy a. -owie 1. «ten, kto odznaczył się odwagą i ofiarnością» 2. «główna postać w utworze literackim, filmie itp.» 3. «osoba chwilowo skupiająca na sobie uwagę otoczenia»: B. dnia.

bohaterski ~ scy «właściwy bohaterowi»: B. czyn.

po bohatersku «odważnie, ofiarnie»

bohaterstwo n III «czyn lub postawa właściwe bohaterowi»

boisko n II «teren przeznaczony do ćwiczeń, zawodów i gier sportowych»

boja ż I, DCMs. boi, lm D. boi «pływający znak nawigacyjny»

bojkot m IV, D. -u «wstrzymanie się od kontaktów z kimś w celu wywarcia nacisku lub w odwecie za coś; też: ignorowanie czyichś działań, zarządzeń itp.»

bojownik m III «człowiek walczący o jakąś sprawę»

bojowy ~wi 1. «związany z działaniami wojennymi»: Zadanie b—e. Samoloty b—e. 2. «zawsze gotowy do walki, do sporu»

bojówka ż III, lm D. ~wek «grupa ludzi należących do organizacji politycznej, przeznaczona do działań przy użyciu siły»

bojówki blp, lm D. ~wek «spodnie z kieszeniami na udach»

bok m III, D. -u 1. «prawa lub lewa strona tułowia» Δ fraz. (Być) u czyjegoś boku «(być) w czyimś towarzystwie, pod czyjąś opieką lub do czyjejś dyspozycji» Δ Trzymać się czyjegoś boku «trzymać się blisko kogoś, licząc na jego opiekę lub protekcję» Δ Brać się, trzymać się za b—i, zrywać b—i ze śmiechu a. od śmiechu «śmiać się serdecznie, głośno» Δ Mieć coś lub kogoś pod bokiem «mieć coś lub kogoś blisko» Δ pot. Robić bokami «mieć duże kłopoty finansowe, z trudem dawać sobie radę» Δ Coś wychodzi komuś bokiem «coś obraca się na złe» 2. «prawa albo lewa strona przedmiotu lub jakiejś przestrzeni» Δ fraz. Żarty na b. «mówiąc poważnie» Δ Odłożyć, odrzucić coś na b.; zostawić, pozostawić na boku «przestać interesować się czymś przez pewien czas, pomijać coś» Δ Stać z boku, trzymać się na boku «nie angażować się w coś» Δ Zarabiać na boku «zarabiać dodatkowo, często nieuczciwie» 3. «odcinek łączący dwa sąsiednie wierzchołki wielokąta»

I boks m IV, D. -u «walka sportowa na pięści»

II boks m IV, D. -u «przestrzeń wydzielona z większego pomieszczenia, np. w szatni lub stajni»

bokser m IV 1. «sportowiec uprawiający boks» 2. «pies o masywnej budowie, krótkim pysku i żółtobrązowej, gładkiej sierści»

bokserski ~scy, przym. od bokser w zn. 1: Rozgrywki b—e. Rękawice b—e.

boksować ndk IV, ~owany «bić kogoś pięściami»

boksować się «bić pięściami jeden drugiego»

I boleć ndk VIIa, tylko w 3 os. «sprawiać ból fizyczny lub psychiczny»: Serce boli. Bolą czyjeś słowa. Δ fraz. Niech cię o to głowa nie boli «nie zajmuj się tym, nie ma potrzeby»

II boleć ndk III «martwić się, czuć smutek»: B. nad czyimś nieszczęściem, nad stratą.

bolesny boleśniejszy 1. «sprawiający ból»: B—a rana. 2. «sprawiający przykrość»: B—e wspomnienie. 3. «wyrażający ból»: B—e westchnienie.

boleść ż V 1. «zmartwienie, smutek»: Jęk, krzyk boleści. 2. tylko w lm «gwałtowne, ostre bóle w jamie brzusznej» Δ fraz. podn. Spoczywać na łożu boleści «być ciężko chorym» Δ pot. Od siedmiu boleści «marny, niewiele wart»

bom m IV, D. -u żegl. «poziome drzewce połączone jednym końcem z masztem, służące do przymocowania dolnej krawędzi żagla»

bomba ż IV 1. «pocisk z mechanizmem zapłonowym, napełniony materiałem wybuchowym» Δ przen. pot. «o czymś efektownym lub sensacyjnym»: B. sezonu. Δ fraz. Wpaść, wbiec, spaść itp. jak b. «wpaść itp. nagle, niespodziewanie, gwałtownie» 2. «ładunek wybuchowy umieszczany np. przez terrorystów w samolotach» Δ fraz. B. zegarowa «bomba mająca mechanizm nastawiany na określony z góry moment wybuchu» Δ B. pękła «stało się coś, do czego musiało dojść» 3. «przedmiot o kulistym kształcie»: B—y czekoladowe.

bomba w uż. rzecz. pot. «świetny, wspaniały, niezwykły»: Film b.

bombardować ndk IV, ~any 1. «zrzucać bomby lub ostrzeliwać pociskami» Δ przen. a) «obrzucać kogoś czymś»: B. śnieżkami. b) «natarczywie prosić o coś, pytać itp.»: B. kogoś telefonami. 2. fiz. «kierować strumień rozpędzonych elektronów, neutronów, protonów itp. na ciało materialne»

bombowiec m II, D. ~wca «samolot przystosowany do zrzucania bomb»

bombowy przym. od bomba: Zamach b. Δ przen. pot. «bardzo dobry»: B—a fryzura.

Czy można bombardować kogoś pytaniami?

bon m IV, D. -u 1. «dokument uprawniający do nabycia czegoś lub skorzystania z jakiejś usługi» 2. «papier wartościowy z zastrzeżonym terminem ważności i gwarantowaną wymianą na walutę obiegową»

boom [wym. bum] m IV, D. -u, blm 1. «szybki, ale nietrwały rozkwit życia gospodarczego»: B. inwestycyjny. Δ przen. «szybki, ale nietrwały rozkwit czegoś, nagły wzrost zainteresowania czymś»: B. turystyczny. B. na literaturę skandynawską. 2. «krótkotrwała, sztuczna podwyżka kursów papierów wartościowych na giełdzie oraz cen towarów»

bordo n ndm «kolor bordowy»

bordo w uż. przym. lub przysłów. «ciemnoczerwony, ciemnoczerwono»: Suknia bordo. Pomalować drzwi na b.

borówka ż III, lm D. ~wek bot. a) Δ B. brusznica «niska krzewinka o czerwonych jadalnych owocach wielkości jagody; też: owoc tej rośliny» b) Δ B. czernica «drobna krzewinka o czarnych owocach z niebieskawym nalotem; też: owoc tej rośliny»

borykać się ndk I «starać się pokonać trudności»

I bosak m III Δ pot. Na b—a «boso»

II bosak m III «długi drąg, na którym osadzone jest żelazne okucie z ostrzem i hakiem»

boski boscy, przym. od bóg: Sprawiedliwość b—a. Δ przen. «wspaniały, cudowny, piękny»: B. widok, smak. Δ fraz. Wola b—a! «niech się dzieje, co chce» Δ Na litość boską, na miłość boską! «okrzyk wyrażający usilną prośbę, ostrzeżenie, przerażenie» Δ Niech ręka b—a broni, skaranie b—e, kara b—a, obraza b—a, rany b—e «wyrażenia używane dla okazania silnych uczuć, np. oburzenia, zdziwienia, przerażenia» Δ Zostawić kogoś, coś na łasce, na opiece boskiej «zostawić bez opieki lub dozoru»

bosko «wspaniale, cudownie, pięknie»

bosman m IV «w marynarce wojennej: stopień podoficerski; na statku handlowym lub pasażerskim: przełożony załogi, podoficer odpowiadający za utrzymanie porządku i dyscypliny»

boso «z gołymi stopami»

bosy bosi «taki, który ma gołe stopy»

botanika ż III, blm «nauka o budowie i rozwoju roślin oraz o ich rozmieszczeniu na kuli ziemskiej»

botek m III, D. botka, zwykle w lm «buty z wysokimi cholewkami, zwykle ocieplane»

bowiem «spójnik przyłączający zdanie które wyraża przyczynę lub uzasadnienie czegoś»: Mogli publikować wszędzie, ich twórczość b. była uniwersalna.

boży przym. od bóg. Δ B—e Narodzenie «święto kościelne obchodzone przez chrześcijan na pamiątkę narodzenia Chrystusa» Δ Słowo b—e «ewangelia, nauka Chrystusa» Δ Dom b. «świątynia» Δ Palec b., ręka b—a «pomoc Boga, sił nadprzyrodzonych lub zjawisko odbierane jako jej przejaw» Δ fraz. Iskra b—a «talent» Δ iron. Z bożej łaski «o człowieku, któremu brak talentu lub kwalifikacji»

po bożemu «uczciwie, sprawiedliwie»: Żyć po b.

bób m IV, D. bobu «roślina o białych kwiatach, mięsistych strąkach i jadalnych nasionach; też: nasiona tej rośliny» Δ fraz. Dać, zadać komuś bobu «dać komuś nauczkę, dać się komuś we znaki»

bóbr m IV, D. bobra «gryzoń o długim ogonie, pokrytym łuską, i tylnych kończynach przystosowanych do pływania» Δ fraz. Płakać jak b. «płakać żałośnie»

bóg m III, lm M. bogowie a. bogi 1. tylko w lp Bóg «w religiach monoteistycznych: stworzyciel i pan wszechświata» Δ fraz. Pójść do Boga, stanąć przed Bogiem, spocząć w Bogu «umrzeć» Δ Jak u Pana Boga za piecem «dobrze, bezpiecznie» Δ B. zapłać «formuła podziękowania» Δ Bogu ducha winien «niewinny» Δ Bogiem a prawdą «w istocie, naprawdę» 2. «w religiach politeistycznych: istota lub jej wyobrażenie otoczone kultem» Δ przen. «o bezkrytycznie uwielbianej osobie lub rzeczy»

bój m I, D. boju, lm D. bojów «walka, bitwa» Δ fraz. B—e homeryczne a. homeryckie «walki długotrwałe i zacięte»

bójka ż III, D. bójek «awantura połączona z biciem się»

ból m I, D. -u, lm D. -ów 1. «nieprzyjemne doznania wywołane np. zranieniem lub chorobą» 2. «silne uczucie przykrości»

bór m IV, D. boru «duży, gęsty, stary las»

bóstwo n III p. bóg w zn. 2. Δ fraz. Wyglądać jak b. «wyglądać pięknie, zachwycająco»

brać ndk IX, biorę, bierze, brany — wziąć dk Xc, wezmę, weźmie, weź, wzięty 1. «ujmować, chwytać»: B. dziecko na ręce. B. kogoś w ramiona. B. worek na plecy. B. psa na smycz. Δ fraz. B. na języki «obmawiać kogoś» Δ Nie b. nic do ust «nie jeść ani nie pić» Δ Ryba bierze «ryba daje się łapać na przynętę» 2. «dostawać na własność lub do okresowego użytkowania, otrzymywać jako wynagrodzenie, korzystać z czegoś»: B. na kredyt, na rachunek. B. coś w dzierżawę. B. taksówkę. 3. «zdobywać, zabierać coś siłą»: B. do niewoli. B. jeńców. Δ fraz. pot. B. kogoś w obroty, do galopu «zmuszać kogoś do wysiłku» Δ Bierze kogoś, coś licho, biorą diabli a) «ktoś, coś przepada, ginie, marnieje» b) «ktoś traci panowanie nad sobą» 4. «korzystać z jakiegoś zasobu, źródła»: B. przykład, wzór z kogoś, czegoś. B. myśl, cytat skądś. 5. «powierzać komuś jakąś funkcję, rolę»: B. niańkę do dziecka. B. kogoś za świadka. 6. «podejmować się czegoś, zobowiązywać się do czegoś»: B. jakąś pracę, posadę. B. obowiązek na siebie. 7. «pokonywać kogoś, jakąś trudność lub przeszkodę»: Koń bierze rów, płotki. 8. «uzyskiwać, zdobywać coś w rywalizacji»: B. pierwsze miejsce. B. nagrodę, medal. 9. «używać czegoś, stosować coś jako zabieg leczniczy lub higieniczny»: B. lekarstwo. B. kąpiel. 10. «być ukaranym»: B. lanie, baty. Δ fraz. Coś bierze w łeb «coś nie udaje się lub nie dochodzi do skutku» 11. «używać czegoś w jakimś celu»: B. drzewo na opał. 12. «traktować kogoś, coś w jakiś sposób»: B. coś dosłownie, poważnie, na serio, lekko. B. coś za punkt honoru, za cel. Δ fraz. B. coś za dobrą monetę «przyjmować coś za prawdziwe, szczere» 13. «rozpoczynać jakąś czynność»: B. zakręt. B. kąpiel. Δ fraz. B. coś na warsztat «rozpoczynać pracę nad czymś» Δ fraz. niepowiązana ze znaczeniami: B. akord, ton, nutę itp. «grać lub śpiewać akord, ton, nutę itp.» Δ B. górę «górować, przeważać, zwyciężać» Δ B. odwet, rewanż «mścić się, rewanżować się» Δ B. udział «uczestniczyć w czymś» Δ B. miarę «dokonywać pomiarów dla dopasowania czegoś» Δ B. ślub «zawierać związek małżeński» Δ B. rozwód «uzyskiwać prawne rozwiązanie małżeństwa» Δ B. urlop «korzystać z urlopu» Δ B. czyjąś stronę «opowiadać się za kimś» Δ B. nogi za pas «uciekać» Δ B. coś do siebie «odnosić do siebie» Δ B. coś na siebie «czynić siebie odpowiedzialnym za coś» Δ B. kogoś za słowo «liczyć na wykonanie zobowiązania przez kogoś» Δ B. coś na rozwagę, pod rozwagę, pod uwagę «uwzględniać coś przy podejmowaniu decyzji» Δ B. coś do serca «bardzo się czymś przejmować» Δ B. w rachubę «liczyć się z czymś, uwzględniać coś» Δ B. w dwa ognie «atakować z dwóch stron» Δ Coś bierze dobry, zły itp. obrót «coś zmienia się na lepsze, gorsze itp.» Δ Bierze mróz, przymrozek itp. «mróz, przymrozek wzmaga się»

brać się — wziąć się 1. for. zwr. czas. brać — wziąć w zn. 1: B. się za głowę, za boki. 2. «ujmować, obejmować siebie wzajemnie»: B. się za ręce, pod ręce, w ramiona, w pół. Δ fraz. B. się za czuby, za bary «bić się z kimś» 3. «rozpoczynać jakąś czynność»: B. się do jedzenia, do roboty, do pióra. Δ fraz. B. się do kogoś «zaczynać stosować jakieś środki wobec kogoś, często przeciw komuś» 4. «zdobywać się na coś, uciekać się do czegoś»: B. się na odwagę. B. się na sposób. 5. «mieć w czymś swe źródło, początek»: Skąd brały się te myśli? Skąd się to bierze? 6. pot. «pozwalać się oszukiwać»: B. się na kawał.

brajl m I, blm «alfabet dla niewidomych»

brak m III, D. -u 1. «nieobecność lub niedostatek czegoś»: B. gotówki. B. skrupułów. Δ fraz. Z braku, w braku czegoś «wobec tego, że czegoś nie ma» 2. «wada, defekt, błąd» 3. «wyrób z usterkami»

brak ndm w funkcji orzeczeniowej «brakuje, braknie»: Komuś b. słów. B. mi ciebie.

braknąć ndk Vc, tylko w 3 os. lp p. brakować w zn. 1: Brakło mi tchu.

brakować ndk IV, ~any 1. tylko w 3 os. lp, w bezokoliczniku, imiesł. współczesnym i w rzecz. odsłownym «być w zbyt małej ilości, liczbie lub nie być w ogóle» Δ fraz. Tego tylko brakuje! Tego brakowało! «wykrzyknik wyrażający oburzenie, niezadowolenie, ironię itp.» 2. środ. «kontrolować jakość wyrobów, odrzucając braki»

brama ż IV 1. «ruchome zamknięcie otworu wejściowego lub wjazdowego do budynku, podwórza itp.; też: sam ten otwór» przen.: B—y raju. B—y piekielne. 2. «część murów obronnych wraz z przejściem prowadzącym w obręb miasta»

bramka ż III, lm D. ~mek 1. «niewielka brama, furtka» 2. pot. «pilnowane przed niepożądanymi gośćmi wejście do miejsca publicznego, np. do dyskoteki» 3. sport. a) «urządzenie składające się z dwu słupków połączonych poprzecznym drążkiem, od tyłu ograniczone siatką, w którym zawodnicy usiłują umieścić piłkę lub krążek, aby zdobyć punkt; też: punkt tak zdobyty» b) «miejsce ograniczone słupkami, między którymi zawodnik powinien przejechać, nie potrącając o nie»

bramkarz m II, lm D. -y a. -ów 1. «zawodnik broniący bramki» 2. pot. «osoba pełniąca funkcję porządkowego przy wejściu do lokalu lub na stadion»

bransoleta ż IV, bransoletka ż III, lm D. ~tek «ozdoba w kształcie małej obręczy, noszona zwykle na przegubie dłoni»

branża ż II «dział produkcji, handlu lub usług jednego rodzaju»

branżowy ~ wi, przym. od branża: Księgarnia b—a.

brat m IV, C. -u, lm M. bracia, D. braci, N. braćmi 1. «każdy z synów mający wspólnych rodziców w stosunku do drugiego syna lub córki» Δ B. przyrodni «syn tego samego ojca i innej matki lub tej samej matki i innego ojca» Δ B. cioteczny «syn ciotki» Δ B. stryjeczny «syn stryja» Δ B. mleczny «o kimś wykarmionym piersią tej samej kobiety, ale nie krewnym» Δ fraz. Ani b., ani swat «o kimś obcym, zupełnie obojętnym» 2. «mężczyzna bliski komuś ze względu na wspólne przeżycia, przekonania itp.» Δ fraz. B. łata «człowiek towarzyski, otwarty, poczciwy» Δ Za pan b. «poufale, jak równy z równym» 3. «zakonnik» 4. «członek wspólnot religijnych»

bratać ndk I «łączyć, jednoczyć»

bratać się «nawiązywać przyjazne, poufałe stosunki z kimś»

bratanek m III, D. ~nka, lm M. ~nkowie «syn brata»

bratanica ż II «córka brata»

braterski ~scy 1. «odnoszący się do brata» 2. «serdeczny, przyjacielski»: B. uścisk.

po bratersku «serdecznie, przyjaźnie»

braterstwo n III 1. «przyjaźń, solidarność i wzajemna pomoc» Δ fraz. B. broni «przymierze w walce» 2. «brat z żoną»

bratni 1. p. braterski w zn. 2: B—a dusza. 2. «związany pokrewieństwem rodzinnym, więzami narodowymi, ideowymi itp.»

bratowa ż odm. jak przym. «żona brata»

brawo n III 1. zwykle w lm «oklaski wyrażające uznanie, podziw»: Rozległy się rzęsiste b—a. 2. ndm «okrzyk wyrażający pochwałę lub zadowolenie z jakiegoś powodu»: B.! Wygrałeś.

brawura ż IV «popisywanie się odwagą»

brawurowy ~wi «bardzo śmiały i ryzykowny»: B—a walka.

brąz m IV, D. -u 1. «stop miedzi z cyną lub innymi metalami» 2. «wyrób z tego stopu» 3. «kolor brązowy»

brązowy ~wi 1. «zrobiony z brązu»: B. świecznik, medal. 2. «mający barwę brązu»: B—e buty.

brednia ż I, lm D. ~ni, zwykle w lm «niedorzeczność, bzdura»

bredzić ndk VIa, ~dzę 1. «wypowiadać w gorączce lub we śnie wyrazy bez związku i sensu» 2. «mówić głupstwa»

brew ż V, D. brwi, lm M. brwi «łukowate pasmo króciutkich włosów nad okiem»

bridż p. brydż.

brnąć ndk Va «iść z trudem po terenie zalanym wodą, grząskim lub piaszczystym» Δ przen. «doprowadzać do sytuacji, z której trudno znaleźć wyjście»: B. w długi, w kłamstwa.

broda ż IV, lm D. bród 1. «część twarzy poniżej dolnej wargi» Δ fraz. Druga b. «zwisający podbródek» Δ Pluć sobie w brodę «żałować straconej okazji lub popełnionego błędu» 2. «zarost na twarzy poniżej ust, na szczękach i podbródku» Δ fraz. Dowcip z brodą «dowcip od dawna wszystkim znany» 3. «u zwierząt: pęk dłuższej sierści pod pyskiem; u ptaków: pęk piór na piersi lub podgardlu»

brodacz m II, lm D. -y a. -ów «człowiek brodaty»

brodaty ~aci «mający brodę»

brodawka ż III, lm D. ~wek 1. «grudkowata narośl skórna» 2. anat. «niewielki gruczoł pełniący określoną funkcję»: B—i smakowe. 3. bot. «zgrubienie na roślinie»: B—i korzeniowe.

brodzić ndk VIa, brodzę «chodzić wolno po wodzie lub czymś grząskim»

brokuł m IV, D. -u «roślina warzywna o jadalnych, zielonych kwiatostanach»

bronić ndk VIa, ~niony 1. «odpierać atak, zwłaszcza z bronią w ręku» 2. «być osłoną, chronić przed czymś» Δ fraz. Broń Boże, niech Bóg broni «absolutnie nie, nic podobnego» 3. «ujmować się, wstawiać się za kimś, za czymś; też: występować w sądzie jako obrońca» 4. «nie pozwalać»

bronić się 1. for. zwr. czas. bronić w zn. 1–3: B. się w twierdzy. B. się przed zarzutami. 2. «opierać się komuś, czemuś»: B. się przed pokusą.

broń ż V «narzędzie walki» przen.: Satyra jest potężną bronią. Δ B. biała a. sieczna «broń służąca do walki wręcz, np. miecz, szpada» Δ B. chemiczna «związki chemiczne używane jako środki bojowe» Δ B. palna «broń wyrzucająca pociski» Δ B. pancerna «opancerzone pojazdy bojowe» Δ Do broni! «wezwanie do walki» Δ Na ramię b.! «komenda» Δ Zawieszenie broni «zaprzestanie walki na jakiś czas» Δ Prezentować b. «stawać w odpowiedniej postawie z bronią w rękach dla oddania honorów»

broszura ż IV «cienka książka w miękkiej okładce»

browar m IV, D. -u 1. «wytwórnia piwa» 2. pot. «piwo; też: porcja tego napoju»

bród m IV, D. brodu «płytkie miejsce rzeki, jeziora lub stawu, przez które można przejść lub przejechać na drugi brzeg»

w bród 1. «pieszo, konno itp. przez wodę, bez pomocy łodzi, promu» 2. «bardzo dużo»: Grzybów było w b.

brud m IV, D. -u 1. «każde zanieczyszczenie osiadłe na czymś» Δ przen. «niemoralne postępowanie, nieuczciwy postępek» 2. tylko w lm «nieczystości, odpadki» 3. tylko lm «brudna bielizna, brudne ubrania»

brudny ~ni, ~niejszy 1. «pokryty brudem» 2. «mający niewyraźny, lekko brunatny kolor» 3. «niemoralny, nieuczciwy» Δ fraz. Pranie brudnych pieniędzy «inwestowanie w legalne przedsięwzięcie pieniędzy pochodzących z działalności nielegalnej»

brudzić ndk VIa, brudzę, brudzony «czynić brudnym; też: śmiecić»

brudzić się for. zwr. czas. brudzić: Ręce brudzą się przy pracy.

bruk m III, D. -u «nawierzchnia drogi z nieobrobionych kamieni lub z kostki kamiennej» Δ fraz. Na paryskim, warszawskim itp. bruku «w Paryżu, w Warszawie itp.» Δ pot. Szlifować b—i «wałęsać się bez celu, próżnować» Δ Znaleźć się, zostać na bruku «pozostać bez pracy, mieszkania, środków do życia»

brukować ndk IV, ~any «wykładać brukiem»

brukowiec m II, D. ~wca 1. «kamień używany do brukowania» 2. pogard. «czasopismo podające mało ważne lub sensacyjne, nie zawsze prawdziwe wiadomości»

brukowy ~wi 1. przym. od bruk: Kamień b. 2. «pospolity, trywialny, wulgarny»: B—a prasa. B—e plotki.

brunatny ~ni «ciemnobrązowy z odcieniem szarawym» Δ geol. Węgiel b. «węgiel kopalny o barwie brunatnej»

brunet m IV, lm M. ~eci «mężczyzna o czarnych włosach»

brunetka ż III, lm D. ~tek «kobieta o czarnych włosach»

brutalność ż V, blm «bezwzględność, nadużywanie swojej siły lub przewagi»: Ofiara czyjejś brutalności.

brutalny ~ni, ~niejszy «stosujący przemoc, zachowujący się ordynarnie, bezwzględnie»: B—e słowa.

brutto ndm «bez potrąceń»: Dochód, zysk b. Δ Cena b. «cena towaru wraz z kosztami opakowania i przesyłki»

bruzda ż IV 1. «rowek wykonany w ziemi pługiem lub innym narzędziem rolniczym» 2. «zmarszczka na twarzy» 3. «podłużne zagłębienie na powierzchni czegoś»

brydż, bridż m II, blm «gra w karty»

brygada ż IV 1. «grupa ludzi wykonujących wspólnie jakąś pracę» 2. «jednostka wojskowa składająca się najczęściej z kilku pułków lub batalionów»

bryk m III «broszura zawierająca rozwiązania zadań, streszczenia lektur szkolnych itp.»

brylant m IV, D. -u «oszlifowany diament» Δ przen. «o osobie bez skazy lub o rzeczy ogromnej wartości» Δ B. czystej wody «cenny brylant barwy białej»

bryła ż IV 1. «nieforemny kawał czegoś» 2. «trójwymiarowa figura geometryczna» 3. «kształt przestrzenny w architekturze i rzeźbie»

brzask m III, D. -u «pora tuż przed wschodem słońca, kiedy już widać jego blask»

brzeg m III, D. -u 1. «pas ziemi między wodą a lądem» 2. «wszelki pas graniczny»: B. lasu. Δ fraz. Pierwszy z brzegu «pierwszy z kolei, którykolwiek» 3. «krawędź przedmiotu»: B. naczynia, łóżka.

brzęczeć ndk VIIb «wydawać brzęk»

brzęk m III, D. -u 1. «dźwięk powstający przy uderzeniu o siebie szklanych lub metalowych przedmiotów» 2. «dźwięk wydawany przez owady przy poruszaniu skrzydełkami»

brzmieć ndk VIIa, brzmię, brzmij 1. «o głosie, dźwięku: być słyszanym» 2. «wydawać dźwięk, głos» 3. «mieć określoną postać słowną, zawierać określoną treść»: To brzmi zachęcająco.

brzoskwinia ż I «drzewo owocowe o żółtoróżowych, omszonych owocach; też: owoc tego drzewa»

brzoza ż IV, lm D. brzóz «drzewo o białej korze i drobnych liściach»

brzuch m III «część tułowia zawierająca narządy trawienne» Δ fraz. pot. Leżeć do góry brzuchem «próżnować» Δ Wiercić komuś dziurę w brzuchu «uporczywie domagać się czegoś»

brzuszek m III, D. ~szka, zdr. od brzuch.

brzuszny przym. od brzuch: Jama b—a.

brzydki ~dcy, ~dszy 1. «taki, który się nie podoba»: B—i człowiek. B. głos. Δ fraz. B—a pogoda, b. dzień «słotna pogoda, deszczowy dzień» Δ żart. Płeć b—a «o mężczyznach» 2. «zły pod względem moralnym»: B—a sprawa. 3. «nieprzyzwoity, niezgodny z panującymi normami, zasadami, etykietą»: B—e wyrazy.

brzydnąć ndk Vc «stawać się brzydkim»

brzydota ż IV 1. tylko w lp «cecha tego, co jest brzydkie» 2. «istota lub rzecz brzydka»

brzydzić ndk VIa, brzydzę «budzić w kimś wstręt»

brzydzić się «czuć wstręt do kogoś lub czegoś»

buchać ndk I — buchnąć dk Va 1. «rozprzestrzeniać się w sposób gwałtowny» 2. «wydzielać coś z siebie w sposób gwałtowny» 3. tylko dk, pot. «wykonać nagły ruch»: B. w krzaki. Δ fraz. pot. B. w rękę, w mankiet «pocałować w rękę» 4. tylko dk, pot. «ukraść»

buda ż IV 1. «niewielki budynek sklecony z lichych materiałów» Δ fraz. pot. Psu na budę «na nic, do niczego» 2. «domek dla psa» 3. «ruchome nakrycie pojazdu» 4. uczn. «szkoła»

buddyjski ~ scy, przym. od buddyzm: Mnich b.

buddyzm m IV, D. -u, blm «religia oparta na naukach Buddy, rozpowszechniona głównie w Azji»

budka ż III, lm D. budek 1. «małe pomieszczenie wolno stojące»: B. telefoniczna. B. dróżnika. 2. «kiosk uliczny» 3. «mały, niedbale postawiony budynek» 4. «domek dla ptaków»

budowa ż IV, lm D. budów 1. «budowanie domu, mostu, drogi itp.; też: miejsce, gdzie trwają takie prace» 2. «sposób powiązania części składowych jakiejś całości» 3. «kształt przedmiotu, ciała» 4. «tworzenie, organizowanie czegoś»

budować ndk IV, ~any 1. «wznosić jakiś obiekt» Δ fraz. B. na czymś «brać coś za podstawę, liczyć na coś» Δ B. zamki na lodzie «snuć nierealne projekty» 2. «tworzyć, kształtować coś»: B. zespół. B. swoje życie. 3. «konstruować maszyny, urządzenia» 4. «wpływać dodatnio na kogoś»

budować się 1. «być budowanym» 2. «stawiać sobie dom» 3. «podnosić się na duchu»

budowla ż I, lm D. ~li «to, co wybudowano»: Okazała b.

budowlany ~ni «związany z budową»: Prace b—e.

budowlany w uż. przym., częściej w lm «pracownik zatrudniony w budownictwie»

budownictwo n III 1. «architektura» 2. «budowanie domów i innych obiektów; też: dział gospodarki z tym związany»

budowniczy «odnoszący się do budownictwa»: Sztuka b—a.

budowniczy w uż. rzecz., lm M. ~ czowie «ten, kto zajmuje się budowaniem»

budujący imiesł. czynny od czas. budować.

budujący w uż. przym. «wpływający umoralniająco na kogoś»: B—e zachowanie.

budynek m III, D. ~nku «budowla ograniczona ścianami i dachem»

budzić ndk VIa, budzę, budzony 1. «przerywać komuś sen» 2. «wywoływać jakieś uczucia, reakcje»

budzić się 1. «przestawać spać» przen.: Budził się dzień. Życie się budzi. 2. «o stanach uczuciowych: powstawać, przejawiać się»: Budzi się w nim tęsknota za ojczyzną. Budzą się wątpliwości.

budzik m III «zegar dzwoniący o godzinie, na którą jest nastawiony»

budżet [wym. bud-żet] m IV, D. -u «zestawienie, plan dochodów i wydatków»

budżetowy [wym. bud-żetowy] przym. od budżet: Sejmowa komisja b—a.

bufet m IV, D. -u 1. «miejsce sprzedaży przekąsek, napojów i słodyczy w instytucjach, na dworcach itp.» 2. «lada w restauracji lub kawiarni» 3. «stół zastawiony przekąskami i napojami, przy którym goście jedzą na stojąco; też: sala, w której znajdują się takie stoły» Δ Zimny b. «przekąski i dania podawane na zimno» 4. «niski, długi kredens; też: szafki kuchenne ze wspólnym blatem»

Zimny bufet to…

bujać ndk I 1. «unosić się w powietrzu» Δ fraz. B. w obłokach «marzyć» 2. ~any «kołysać kogoś, coś»: B. dziecko, kołyskę. 3. pot. «zmyślać, kłamać»

bujać się «kołysać się, huśtać się, chwiać się»: B. się na huśtawce.

bujny ~niejszy 1. «obficie rozrastający się»: B—a roślinność. 2. «pełen rozmachu, obfitujący w wydarzenia»: B. życie. B. rozwój.

buk m III, D. -u a. -a «drzewo liściaste o gładkim, srebrzystym pniu; też: drewno tego drzewa»

bukiet m IV, D. -u 1. «pęk kwiatów» Δ B. z jarzyn «danie z rozmaitych jarzyn» 2. «aromat wina, koniaku itp.»

bukować ndk IV, ~any «zamawiać miejsce w pociągu, samolocie, w hotelu itp. lub potwierdzać zamówienie»

bukowy przym. od buk: Las b.

buksować ndk IV, ~any «o kołach: obracać się w miejscu»

bulgotać ndk IX, ~ocze 1. «o płynach: wydawać dźwięki podczas wrzenia, przelewania się» 2. «wydawać dźwięki podobne do bulgotu wody»

bulion m IV, D. -u «wywar z mięsa i włoszczyzny»

bulla ż I, lm D. bulli «uroczyste pismo papieskie dużej wagi»

bulwa ż IV, bot. «zgrubiała część podziemna niektórych roślin»

bulwar m IV, D. -u 1. «szeroka ulica w dużym mieście, wysadzana drzewami» 2. «obmurowanie zabezpieczające brzeg morski lub rzeczny; też: ulica wzdłuż tego obmurowania»

bulwersować ndk IV, ~any «wzbudzać gwałtowne, nieprzychylne emocje»

buława ż IV «krótka laska zakończona ozdobną gałką będąca symbolem władzy»

bułka ż III, lm D. bułek «pieczywo pszenne» Δ fraz. pot. B. z masłem «o czymś łatwym»

bumerang m III, D. -u «broń z wygiętego kawałka drewna, która po wyrzuceniu w powietrze zatacza łuk i w wypadku nietrafienia powraca do rzucającego»

bunkier m IV, D. bunkra «schron umocniony betonem»

bunt m IV, D. -u 1. «sprzeciw, protest, opór» 2. «akcja protestacyjna wobec władzy»

buntować ndk IV, ~any «namawiać do buntu»

buntować się 1. «występować przeciwko władzy» 2. «sprzeciwiać się czemuś»

buntowniczy 1. «skłonny do buntu» 2. «będący wyrazem buntu»

buntownik m III 1. «człowiek buntujący się przeciwko czemuś» 2. «uczestnik zbrojnego buntu»

burak m III 1. lp i lm B.=M. «roślina uprawiana ze względu na korzeń; też: korzeń tej rośliny» 2. lp i lm B.=D., pot. pogard. «o osobie pochodzącej ze wsi lub zachowującej się prostacko»

burda ż IV «kłótnia, awantura»

burger m IV 1. «okrągły niepanierowany kotlet z mielonego lub siekanego mięsa albo zamiennika roślinnego: soi, ciecierzycy itp., smażony bez tłuszczu lub grillowany» 2. «duża, okrągła bułka z takim kotletem lub np. krewetkami oraz warzywami, sosami itp. podawana na talerzu jako danie»

burknąć dk Va «powiedzieć coś niewyraźnie, ze złością»

burmistrz m II, lm M. -owie a. -e «urzędnik stojący na czele gminy miejskiej»

bursztyn m IV, D. -u «kopalna, skamieniała żywica drzew iglastych»

bursztynowy 1. «zrobiony z bursztynu»: B. naszyjnik. Δ Szlak, trakt b. «droga handlowa, którą starożytni kupcy z południa wyprawiali się na północ po bursztyn» 2. «złocistożółty»

burta ż IV 1. «bok albo górna krawędź łodzi lub statku» 2. «bok samolotu» 3. «krawędź kanału, nasypu, grobli itp.»

bury «ciemnoszary z brunatnym odcieniem»

burza ż II «gwałtowne opady deszczu połączone z silnym wiatrem, grzmotami i piorunami» Δ przen. a) «wojna, rewolucja lub inny wstrząs dziejowy albo życiowy» b) «gwałtowna reakcja na coś» c) «gwałtowne uczucie» d) «coś bezładnego, nieuporządkowanego, występującego w dużej ilości» Δ B. magnetyczna «zaburzenia magnetyzmu ziemskiego związane z pojawieniem się plam na Słońcu» Δ B. piaskowa «silny wiatr na pustyni unoszący ogromne masy piasku» Δ fraz. B. mózgów «żywiołowa dyskusja nad jakimś problemem» Δ B. w szklance wody «awantura z błahego powodu» Δ Wpaść, biec, lecieć itp. jak b. «wejść gdzieś gwałtownie, biec bardzo szybko»

burzliwy ~wi, ~wszy 1. «taki, w którym występują burze»: B. dzień. B—e lato. B—a pogoda. przen.: B—e dzieje. Δ przen. «skłonny do gwałtownych reakcji»: B. temperament. 2. «o morzu, rzece: wzburzony» Δ przen. «mający intensywny i gwałtowny przebieg»: B—a dyskusja.

burzowy przym. od burza: Dzień b. Chmura b—a.

burzyć ndk VIb, burzony 1. «rozbijać jakąś budowlę» przen.: B. zasady, spokój. 2. «powodować kłębienie się, falowanie czegoś» Δ fraz. Coś burzy komuś a. w kimś krew «coś kogoś podnieca lub oburza»

burzyć się 1. «kłębić się, falować»: Morze się burzy. Δ przen. a) «tracić spokój, wpadać w gniew» b) «buntować się» 2. «fermentować, musować»

burżuazja ż I «dawna warstwa społeczna składająca się z właścicieli przedsiębiorstw handlowych lub produkcyjnych»

business p. biznes.

businessman p. biznesmen.

busola ż I, lm D. ~li «kompas używany zwłaszcza w samolotach»

buspas m IV «pas ruchu przeznaczony dla autobusów miejskich, czasem też dla busów i taksówek»: Dostał mandat za jazdę buspasem.

busz m II, D. -u, blm «gęste zarośla, charakterystyczne dla suchych, podzwrotnikowych obszarów»

buszować ndk IV «biegać, zaglądać w różne miejsca, zwykle szukając czegoś i robiąc przy tym bałagan»

but m IV «wierzchnie okrycie stopy z grubszą częścią spodnią» Δ fraz. pot. Głupi jak b. «bardzo głupi» Δ Nie kiwnąć palcem w bucie «nie zdobyć się na żaden wysiłek» Δ Umarł w butach «o sytuacji beznadziejnej, bez wyjścia»

buta ż IV, blm «zbytnia pewność siebie»

butelka ż III, lm D. ~lek «naczynie, zwykle szklane, z wąską szyjką, używane do przechowywania płynów; też: zawartość tego naczynia»

butelkować ndk IV, ~any «rozlewać płyn do butelek»

butelkowy 1. przym. od butelka w zn. 1: Szkło b—e. 2. «ciemnozielony»

butwieć ndk III «rozkładać się pod wpływem wilgoci i powietrza»: Deski butwieją.

buzia ż I, lm D. buzi a. buź pieszcz. a) «usta, zwłaszcza dziecięce lub kobiece» Δ fraz. B. w ciup «usta ściągnięte w sposób mający wyrażać potulność, skromność» Δ B. w podkówkę «usta ułożone do płaczu» Δ Dać buzi «pocałować kogoś lub dać się pocałować» b) «twarz»

buziak m III 1. «twarz dziecięca lub dziewczęca» 2. «całus»

by 1. «w połączeniu z końcówką osobową: cząstka składowa trybu przypuszczającego»: Byłabym w kłopocie. 2. p. aby w zn. 1.

być ndk jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są; będę, będzie; bądź; będący; był, byli; bycie I. w funkcji samodzielnej: 1. «żyć, istnieć» Δ fraz. Sposób bycia «sposób zachowania się, obcowania z ludźmi» Δ B. na diecie, na kaszce, na kleiku itp. «odżywiać się dietetycznie, jeść tylko kaszkę, kleik itp.» Δ B. na emeryturze, na rencie «utrzymywać się z emerytury, z renty» 2. «trwać przez pewien okres»: Jest wrzesień. Była burza. 3. «być obecnym, przebywać gdzieś»: B. w domu, na spacerze. Δ fraz. B. na dobrej drodze «mieć szanse powodzenia» Δ B. nie na miejscu «nie pasować, nie nadawać się» Δ B. na ostatnich nogach, u kresu sił, bez życia «czuć się bardzo zmęczonym» Δ B. na czyichś ustach «stanowić przedmiot rozmów» Δ B. na oczach, na widoku, pod obserwacją itp. «stanowić przedmiot uwagi, obserwacji itp., być widocznym» Δ B. jedną nogą na tamtym świecie, w grobie «być umierającym» Δ B. pod ręką «znajdować się blisko» Δ B. w opałach «znajdować się w kłopotliwej sytuacji» Δ B. w siódmym niebie «czuć się szczęśliwym» Δ B. w swoim żywiole «czuć się dobrze w jakiejś sytuacji» Δ B. pod czyimś pantoflem «okazywać całkowitą uległość wobec kogoś» Δ pot. B. nie w sosie «czuć się źle» 4. «zdarzać się, odbywać się» Δ fraz. B. może «możliwe, że» Δ Co będzie, to będzie «niech się dzieje, co chce» Δ Jakoś to będzie «sprawy ułożą się pomyślnie» Δ Będą z kogoś ludzie «ktoś stanie się wartościowy, pożyteczny» Δ pot. Będą z czegoś nici «coś nie dojdzie do skutku, nie da rezultatów» Δ Z tej mąki chleba nie będzie «to się nie uda» Δ nieos. Jest już po kimś, po czymś «ktoś umarł, zaginął, przepadł; coś przepadło» 5. «brać w czymś udział, uczestniczyć, uczęszczać gdzieś» B. na zebraniu. B. na studiach. II. w funkcji niesamodzielnej: 1. «czasownik posiłkowy» a) «składnik złożonych form czasowników»: Będę pamiętał. Jesteś ładnie ubrana. b) «w zwrotach nieosobowych»: Było już późno. Nie było co jeść. Δ pot. Było nie było «tak czy owak» 2. «łącznik w orzeczeniu złożonym»: Las jest gęsty. Jest cicho. Δ fraz. B. czyimś «należeć do kogoś» Δ Bądź zdrów «zwrot pożegnalny» Δ B. dobrej myśli «zachowywać pogodę ducha, ufać» Δ B. niczym «nic nie znaczyć» Δ B. sobą «postępować w sposób naturalny, zgodnie z własnymi pragnieniami i poglądami» 3. w różnych związkach frazeologicznych w funkcji zbliżonej do łącznikowej: B. górą, czyjeś jest na wierzchu «mieć przewagę, rację» Δ B. do rzeczy «nadawać się do czegoś» Δ B. do niczego «nie nadawać się do niczego» Δ B. na czasie «być aktualnym» Δ B. pod czyimś urokiem «ulegać czyjemuś urokowi» Δ B. w ciąży «o kobiecie ciężarnej» Δ B. w stanie, w mocy, w sile «móc» Δ B. w strachu, kłopocie, rozpaczy, rozterce itp. «bać się, kłopotać się, rozpaczać itp.» Δ B. w humorze, formie, nastroju itp. «mieć humor, formę, nastrój itp.» Δ B. z kimś w przyjaźni, w zgodzie, w harmonii itp. «przyjaźnić się, zgadzać się itp. z kimś» Δ B. w porządku «nie mieć nic na sumieniu» Δ B. w czyimś guście «podobać się komuś» Δ B. z kimś blisko, dobrze, na bakier itp. «mieć z kimś bliskie, dobre, złe stosunki» Δ B. z kimś na ty «mówić komuś po imieniu»

bydlę n IV 1. «rogate zwierzę domowe» 2. pot. «duże zwierzę» Δ przen. pogard. «o człowieku wyjątkowo podłym lub niekulturalnym»

bydlęcy przym. od bydlę: B—a skóra.

bydło n III, blm «hodowlane zwierzęta rogate» Δ przen. pogard. «o ludziach»

byk m III 1. «niekastrowany samiec krowy; też: samiec innych przeżuwaczy, np. żubra, jelenia» Δ przen. pot. «o tęgim, silnym mężczyźnie» Δ fraz. Coś działa na kogoś jak czerwona płachta na byka «coś drażni kogoś» Δ Chwycić, wziąć byka za rogi «natychmiast przystąpić do działania» Δ pot. Spaść z byka «mówić, robić coś bez sensu» 2. pot. a) «błąd w tekście» b) «uderzenie głową w brzuch» 3. Byk «jeden ze znaków zodiaku; też: osoba urodzona pod tym znakiem»

byle 1. «spójnik wyrażający życzenie i warunek wykonania tego, o czym mowa w zdaniu nadrzędnym»: Kup bułki, b. świeże. Osiągniesz powodzenie, byleś tylko wytrwał. Δ fraz. Pracować, robić, pisać itp. b. zbyć «pracować itp. niedbale» 2. «partykuła łączona z rzeczownikami i zaimkami zastępującymi rzeczowniki, przymiotniki i przysłówki, mająca znaczenie: jeden z wielu, najmniej znaczący, lichy, pośledni»: Cieszyła ją b. drobnostka. Śmiał się z b. czego. Usiądź b. gdzie. Δ fraz. Nie b. co «coś godnego uwagi» Δ Nie b. kto «ktoś wybitny, wyróżniający się» Δ B. jaki «lichy, marny» Δ Nie b. jaki «wybitny, wyróżniający się» Δ B. jak «niedbale»

byleby p. byle w zn. 1.

bylina ż IV «wieloletnia roślina zielna tracąca na zimę pędy nadziemne, a zachowująca część podziemną»

były byli «ten, który był, lub to, co było»: B. dyrektor. B. mąż.

bynajmniej «wcale, ani trochę»: Nie twierdzę b., że jest to jedyne rozwiązanie. Czy to wszystko? – B.

bystry ~rzy, ~rzejszy 1. «spostrzegawczy, inteligentny, szybko orientujący się w czymś; też: świadczący o takich cechach»: B. obserwator. B. umysł. 2. «o rzece, strumieniu itp.: płynący szybko» 3. «o zwierzętach: poruszający się szybko»

byt m IV, D. -u 1. «całokształt życia» Δ fraz. Racja bytu «sens istnienia; przeznaczenie czyjeś albo czegoś» 2. «warunki materialne» 3. filoz. «to, co istnieje»

bytowy «związany z materialnymi warunkami życia»: Potrzeby b—e.

bywać ndk I I. w funkcji samodzielnej: 1. «być co pewien czas w jakimś miejscu»: B. w teatrze. 2. «znajdować się co jakiś czas w jakimś stanie, w jakiejś sytuacji»: B. w biedzie, w opałach. 3. «utrzymywać stosunki towarzyskie» Δ fraz. B. między ludźmi, b. w świecie «prowadzić życie towarzyskie» 4. «trafiać się, zdarzać się»: Bywają w życiu niespodzianki. II. w funkcji niesamodzielnej: 1. «czasownik posiłkowy służący do tworzenia częstotliwej strony biernej czasu teraźniejszego i przeszłego»: Bywamy wzywani na pomoc. 2. «łącznik w orzeczeniu złożonym»: Bywało u nas gwarno. Bywałeś często smutny. Δ fraz. Bywaj «forma pożegnania»

bywalec m II ~lca, lm M. ~lcy 1. «człowiek często bywający w danym miejscu» 2. «człowiek bywały w świecie»

bywały ~ali «doświadczony, obyty»

bzdura ż IV, pot. a) «brednia, nonsens» b) «błahostka, drobiazg»

bzyczeć ndk VIIb, bzykać ndk I — bzyknąć dk Va «o lecących owadach, pociskach i niektórych mechanizmach: wydawać dźwięk podobny do słabego gwizdu»

c

c 1. «litera odpowiadająca spółgłosce c» 2. «spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa, twarda, bezdźwięczna» 3. muz. «pierwszy dźwięk gamy C-dur»

cal m I «jednostka długości używana w krajach anglosaskich; też w Polsce: jednostka miary grubości desek» Δ fraz. C. po calu «powoli, stopniowo» Δ W każdym calu «pod każdym względem, w najdrobniejszych szczegółach»

całka ż III, lm D. całek «jedno z podstawowych pojęć analizy matematycznej»

całkiem 1. «całkowicie, zupełnie»: Ból c. ustąpił. 2. «w pewnym stopniu»: Wygląda c. nieźle.

całkowicie «zupełnie, bez reszty»: C. zniszczony płaszcz.

całkowity ~ici «obejmujący lub tworzący całość»: C—a ciemność.

cało «nie ponosząc szkody lub zachowując życie»

całodobowy 1. «trwający całą dobę»: C. dyżur. 2. «będący rezultatem pracy wykonanej w ciągu całej doby» 3. ~ wi «pracujący całą dobę»: C—a opiekunka.

całodzienny, całodniowy 1. «trwający przez cały dzień»: C—a podróż. 2. «będący rezultatem pracy wykonanej w ciągu całego dnia» 3. «pracujący cały dzień»

całokształt m IV, D. -u «zorganizowana w pewien sposób całość lub rozważany w całości układ»

całościowy «obejmujący całość»: C—e opracowanie.

całość ż V 1. «wszystkie części czegoś wzięte razem»: C. zbioru. Δ fraz. pot. Iść, pójść na c. «zaangażować się w coś zupełnie, nie myśląc o konsekwencjach» 2. mat. «liczba całkowita»

całować ndk IV, ~any «dotykać wargami»

całować się «całować wzajemnie jeden drugiego»

całun m IV, D. -u «żałobna tkanina do przykrywania zwłok, trumny itp.»

cały cali 1. «ogarniający całkowicie w czasie, przestrzeni, ilości i liczbie»: C. dzień. C. świat. Δ fraz. C. dom, c—e miasto itp. «wszyscy w domu, w mieście itp.» Δ C. we łzach, pąsach, w uśmiechach itp. «bardzo zapłakany, zaczerwieniony, uśmiechnięty itp.» Δ Całą duszą, całym sercem, z całej duszy, z całego serca «bardzo szczerze, serdecznie» Δ Całym pędem «szybko» Δ Całymi godzinami, dniami, miesiącami itp., po całych godzinach, dniach, miesiącach itp. «przez wiele godzin, dni itp.» Δ Na c—e gardło, na c. głos «bardzo głośno» Δ Na całej linii «całkowicie, pod każdym względem»: Przegrał na całej linii. Δ W całej pełni «całkowicie, zupełnie» 2. «jedyny, wyłączny»: C—e umeblowanie pokoju stanowiło łóżko. 3. «przejawiający charakterystyczne cechy kogoś lub czegoś»: Popatrz, jak on się uśmiecha. C. dziadek. 4. «wielki, znaczny»: C. stos listów. 5. «będący w dobrym stanie»

na całego pot. «nie zważając na konsekwencje»

camping p. kemping.

I cap m IV 1. «baran lub kozioł» 2. «samiec kozicy lub sarny»

II cap «wykrzyknienie wyrażające nagłe schwytanie kogoś lub czegoś» Δ fraz. Łap c., łapu capu, na łap c., na łapu capu «szybko, bez namysłu; też: byle jak»

car m IV, lm M. -owie «tytuł władców rosyjskich, bułgarskich, serbskich; też: władca noszący ten tytuł»

carat m IV, D. -u «ustrój państwa monarchicznego z carem na czele; też: rządy cara»

carski ~scy, przym. od car. Δ C—e wrota «w Kościołach wschodniochrześcijańskich główne drzwi oddzielające prezbiterium od nawy»

CD [wym. s-i-di] m a. n ndm «płyta kompaktowa; też: urządzenie do odtwarzania tych płyt»

cebula ż I 1. «roślina warzywna; też: pęd podziemny tej rośliny o ostrym smaku i zapachu» 2. p. cebulka w zn. 2.

cebulka ż III, lm D. ~lek 1. zdr. od cebula w zn. 1. 2. «skrócony pęd podziemny niektórych roślin» 3. «korzeń włosa, otoczony znajdującą się w skórze torebką włosową»

cech m III, D. -u «zrzeszenie rzemieślników jednego lub kilku zawodów»

cecha ż III 1. «właściwość charakteryzująca pod jakimś względem istotę, przedmiot, czynność lub stan» 2. «znak fabryki, zakładu lub urzędu umieszczany na przedmiocie»

cechować ndk IV, ~any 1. «być charakterystyczną cechą kogoś lub czegoś» 2. «opatrywać coś znakiem fabryki, zakładu, urzędu itp.»

cedzić ndk VIa, cedzę, cedzony 1. «przelewać płyn przez filtr, sito, cedzak» 2. «powoli pić lub przelewać» 3. «mówić bardzo wolno, z przerwami między wyrazami»

cegiełka ż II, lm D. ~ łek, zdr. od cegła. Δ przen. «niewielki wkład w coś»

ceglany «wykonany z cegły»

ceglasty «czerwony z pomarańczowym odcieniem»

cegła ż IV, lm D. cegieł 1. «materiał budowlany w postaci prostopadłościanu z gliny» 2. «kawałek jakiejś masy, mający kształt prostopadłościanu» 3. «książka o dużej objętości»

cel m I, D. -u, lm D. -ów 1. «to, co się chce osiągnąć» Δ fraz. W jakim celu? «po co, dlaczego?» Δ Coś mija się z celem, chybia celu «coś nie spełnia swego zadania, przeznaczenia» 2. «miejsce, do którego się zmierza» 3. «osoba lub przedmiot, których dotyczy zamierzone działanie»: Był celem żartów. 4. «obiekt lub punkt, do którego się strzela» Δ fraz. Chybić celu «nie trafić» Δ Brać, wziąć kogoś, coś na c. «mierzyć do kogoś, czegoś»

cela ż I «izba więzienna lub klasztorna»

celebrować ndk IV, ~any 1. «uroczyście odprawiać nabożeństwo, obrzęd» 2. «obchodzić uroczyście jakieś ważne wydarzenie; też: zachowywać się lub robić coś z namaszczeniem i przesadną powagą»

celebryta m odm. jak ż IV, lm M. ~yci, DB. ~tów «osoba znana, zwłaszcza z telewizji i kolorowych pism»

celebrytka ż III, lm D. ~tek, forma ż od celebryta.

Czy celebryta to ktoś, kto celebruje jakiś obrzęd?

celibat m IV, D. -u 1. «bezżenność obowiązująca duchownych niektórych wyznań» 2. «abstynencja płciowa»

celnie ~ej, przysłów. od I celny: Strzelać c. Δ przen. «trafiając w sedno»

I celny ~ni, ~niejszy «trafiający do celu»: C. strzał. C—a dubeltówka. Δ przen. «trafiający w sedno»: C. dowcip.

II celny ~ni, przym. od cło: Opłata c—a. Urzędnik c.

I celować ndk IV «mierzyć do celu» Δ przen. «starać się trafić na jakiś moment»: Tak celuj, żebyś trafił chociaż na koniec uroczystości.

II celować ndk IV «wyróżniać się czymś lub w czymś»

celownik m III 1. jęz. «trzeci przypadek deklinacji, odpowiadający na pytania: komu? czemu?; też: forma wyrazowa tego przypadka» 2. «urządzenie w aparacie fotograficznym pozwalające ocenić odległość i rozmiary fotografowanego obiektu» 3. «w przyrządach geodezyjnych urządzenie służące do nakierowania kątomierza na odległy przedmiot» 4. «urządzenie pozwalające ustalić kolejność zawodników na mecie» 5. «przyrząd służący do celowania, umieszczony na broni palnej»

celowy «zrobiony w określonym celu»: C—e spóźnienie.

celuloza ż IV, blm «związek organiczny, podstawowy składnik ścianki komórek i włókien roślinnych»

cement m IV, D. -u 1. «spoiwo do zapraw budowlanych, twardniejące po rozrobieniu z wodą» 2. «materiał do wypełniania ubytków w zębach»

cementować ndk IV, ~any «spajać cementem» Δ przen. «jednoczyć lub wzmacniać»: Wspólne wyjazdy cementowały ich przyjaźń.

cena ż IV 1. «wartość czegoś wyrażona w pieniądzach» Δ fraz. Słone c—y «ceny bardzo wysokie» Δ Być w cenie «być poszukiwanym na rynku» Δ Nie mieć ceny «być bezcennym, nie do kupienia» Δ Nałożyć, naznaczyć cenę na czyjąś głowę «wyznaczyć nagrodę pieniężną za ujęcie lub zgładzenie kogoś» Δ Podbijać cenę «podnosić oferowaną cenę» Δ Zapłacić wysoką cenę «zdobyć coś dużym kosztem» Δ Za cenę czegoś «w zamian za coś» Δ Za pół ceny «bardzo tanio» Δ Za wszelką cenę, za jaką bądź cenę, bez względu na cenę «bez względu na koszt, straty, wysiłek itp.» Δ Za żadną cenę «w żadnym wypadku» 2. «wartość lub znaczenie»

cenić ndk VIa, ceniony «mieć uznanie dla kogoś, czegoś» Δ fraz. C. sobie coś «zdawać sobie sprawę z wartości czegoś»

cenić się for. zwr. czas. cenić: Bardzo się cenił i z byle kim nie rozmawiał.

cennik m III «spis towarów z podaniem ich ceny lub spis usług z podaniem opłat za nie»

cenny cenni, cenniejszy 1. «mający dużą wartość materialną»: C—e klejnoty. 2. «mający duże znaczenie»: C. zabytek. C—e wskazówki.

cenowy przym. od cena w zn. 1: Prognozy c—e.

cent m IV «moneta równa 1/100 podstawowej jednostki monetarnej w różnych krajach» Δ fraz. Spłukać się co do (ostatniego) centa «wydać wszystkie pieniądze»

centrala ż I, lm D. ~li «główna część instytucji, mająca pod swoim zarządem oddziały, filie» Δ C. telekomunikacyjna (telefoniczna, telegraficzna) «urządzenie do połączeń telekomunikacyjnych»

centralizacja ż I, blm «skupienie czegoś w jednym miejscu lub pod jednym zarządem»

centralny 1. «znajdujący się w centrum»: C—e położenie. Punkt c. Δ C—e ogrzewanie «ogrzewanie za pomocą systemu grzejników i rur połączonych ze wspólną kotłownią» Δ anat. C. układ nerwowy «zasadnicza część układu nerwowego, u kręgowców składająca się z mózgu i rdzenia kręgowego» 2. «mający główne znaczenie»: C. urząd. Władze c—e.

centrowy ~ wi, przym. od centrum w zn. 2, 3.

centrum n VI 1. «środkowa część czegoś»: C. miasta. 2. «miejsce, w którym coś się koncentruje»: C. handlu zbożem. 3. «stronnictwa, partie polityczne umiarkowane, zajmujące miejsce pośrednie między lewicą a prawicą»

centymetr m IV 1. «setna część metra» 2. «wąska taśma z podziałką centymetrową»

centymetrowy 1. «mający długość jednego centymetra»: C—e odstępy. 2. «podzielony na centymetry»: Podziałka c—a.

cenzor m IV, lm M. ~rzy a. -owie «urzędnik cenzury»

cenzura ż IV 1. tylko w lp «urzędowa kontrola publikacji, widowisk teatralnych, audycji radiowych itp., oceniająca je pod względem politycznym lub obyczajowym; też: urząd sprawujący tę kontrolę» 2. «świadectwo szkolne»

cenzurować ndk IV, ~any «usuwać z kontrolowanych publikacji treści uważane za nienadające się do upowszechniania»

I cera ż IV «powierzchnia skóry twarzy; też: wygląd skóry twarzy»

II cera ż IV «przeplatane ściegi z nici lub przędzy na miejscu dziury w tkaninie»

ceramiczny «dotyczący ceramiki»: Wyroby c—e.

ceramika ż III, blm 1. «przedmioty użytkowe i ozdobne wykonane z gliny» 2. «sztuka wyrabiania takich przedmiotów»

ceremonia ż I, DCMs. ~nii 1. «oficjalna uroczystość lub obrzęd przebiegające według ustalonego planu lub rytuału»: C. pogrzebu. C. odsłonięcia pomnika. C. powitania. 2. «czynność wykonywana z powagą i dbałością o zachowanie konwenansów»

ceremonialny ~ni 1. «dotyczący ceremonii — uroczystości lub obrzędu»: C. strój. 2. «zgodny z formami towarzyskimi; też: przesadnie grzeczny i oficjalny»: C—a wizyta.

ceremoniał m IV, D. -u 1. «formy obowiązujące w czasie ceremonii» 2. iron. «przesadna powaga towarzysząca jakiejś czynności»

cerkiew ż V, D. ~kwi 1. «świątynia wyznania prawosławnego lub katolików obrządków wschodnich» 2. Cerkiew «organizacja kościelna i wspólnota wiernych Kościoła prawosławnego»

cerować ndk IV, ~any «naprawiać dziury w tkaninie»

certyfikat m IV, D. -u 1. «oficjalne pisemne zaświadczenie lub dowód» 2. «dokument stwierdzający pochodzenie towaru»

cesarski ~scy, przym. od cesarz: Korona c—a. Δ med. C—e cięcie «operacja polegająca na otwarciu jamy brzusznej i macicy w celu wyjęcia płodu»

cesarstwo n III 1. «państwo rządzone przez cesarza; też: forma rządu monarchicznego z cesarzem na czele» 2. tylko w lp «cesarz z małżonką»

cesarz m II, lm D. -y a. -ów «tytuł panującego w państwie monarchicznym; też: władca mający ten tytuł»

cesja ż I, praw. a) «zrzeczenie się swoich praw do czegoś na rzecz innej osoby» b) «odstąpienie przez jedno państwo części terytorium drugiemu państwu na mocy umowy międzynarodowej»

cewka ż III, lm D. cewek 1. «naczynie przewodzące w kształcie rurki w organizmie ludzkim lub zwierzęcym» 2. «wydłużona komórka przewodząca wodę i soki roślinne» 3. «zwój izolowanego przewodu elektrycznego stosowany w urządzeniach elektrotechnicznych i radiotechnicznych»

cewnik m III «przyrząd w kształcie rurki używany m.in. do sztucznego odprowadzania moczu»

cezura ż IV 1. «moment przełomowy lub granica czasowa w czyimś życiu, w dziejach ludzkości, narodu, w historii kultury itp.» 2. lit. «pauza rytmiczna przypadająca mniej więcej w środku wiersza» 3. muz. «krótka przerwa między dwiema frazami muzycznymi»

cętka ż III, lm D. cętek «barwna plamka na jednolitym tle»

ch «połączenie liter oznaczające w pisowni polskiej spółgłoskę tylnojęzykową, bezdźwięczną, twardą»

chadzać ndk I «chodzić dokądś od czasu do czasu»

chałupa ż IV 1. «chłopski dom mieszkalny» 2. pot. «o własnym domu lub mieszkaniu»

cham m IV, lm M. -y obraźl. «człowiek ordynarny»

chamski ~scy pot. «właściwy chamowi»: C—e zachowanie.

chamstwo n III, blm, pot. «ogół cech właściwych chamowi»

chandra ż IV, pot. «stan przygnębienia»

chaos m IV, D. -u, blm 1. «stan całkowitego bezładu» 2. «w mitologii i filozofii greckiej: bezładna materia w pustej przestrzeni, z której ukształtował się kosmos»

chaotyczny ~ni «będący w stanie chaosu lub wprowadzający chaos»: C—e myśli.

charakter m IV, D. -u 1. «zespół cech psychicznych, właściwych danemu człowiekowi» Δ fraz. Człowiek z charakterem «człowiek silnej woli» 2. «człowiek określany z punktu widzenia jego cech psychicznych» Δ fraz. Czarny c. a) «człowiek zły» b) «w utworze literackim, teatralnym, filmowym: postać działająca na szkodę postaci pozytywnych» 3. «zespół cech właściwych danemu przedmiotowi lub zjawisku, odróżniających je od innych przedmiotów i zjawisk tego samego rodzaju»: Górzysty c. krajobrazu. Δ fraz. C. pisma «sposób pisania liter, wygląd pisma» 4. «rola, funkcja»: Pracował w charakterze księgowego.

charakterystyczny ~ni, ~niejszy «właściwy danej osobie, rzeczy lub danemu zjawisku»: Miał c. sposób mówienia.

charakterystyka ż III «opis cech charakteryzujących kogoś lub coś»

charakteryzować ndk IV, ~any 1. «opisywać cechy właściwe komuś lub czemuś» 2. «występować jako cecha charakterystyczna dla kogoś lub czegoś» 3. «zmieniać czyjś wygląd za pomocą odpowiednich środków»

charakteryzować się for. zwr. czas. charakteryzować.

charytatywny ~ni «wspierający biednych, potrzebujących»: Instytucje c—e.

charyzma ż IV «szczególne właściwości przypisywane jednostce»

charyzmatyczny ~ni «obdarzony charyzmą»: C. przywódca.

chaszcze blp, D. ~czy a. ~czów «gęste krzaki, zarośla»

chat p. czat.

chata ż IV 1. «chłopski dom mieszkalny, zwykle drewniany» 2. pot. «czyjeś mieszkanie»

chcieć ndk chcę, chcesz, chce, chcemy, chcecie, chcą, chciej, chcący, chciał, chcieli 1. «mieć chęć na coś, do czegoś» Δ fraz. Chcąc nie chcąc «wbrew własnej woli» Δ Niech się dzieje, niech będzie co chce «niech się dzieje, niech będzie, co ma być» Δ Los, traf, pech, przypadek itp. chciał, nieszczęście chciało «los, traf itp. sprawił» 2. «z podmiotem nieżywotnym: móc (najczęściej z przeczeniem)»: Słowa nie chciały mu przejść przez gardło. Nauka nie chciała mu iść do głowy.

chciwość ż V, blm «nadmierne pożądanie czegoś»

chciwy ~wi, ~wszy «pożądający czegoś ponad miarę; też: świadczący o takim pożądaniu»: Był c. na każdy grosz. C. wiedzy

chciwy w uż. rzecz. «człowiek chciwy»

chemia ż I, DCMs. ~mii 1. blm «nauka zajmująca się badaniem właściwości różnych substancji i przemian, jakim one ulegają» 2. pot. a) blm «substancje otrzymywane sztucznie, dodawane do różnych wyrobów, produktów» b) «chemoterapia»

chemiczny przym. od chemia: Laboratorium c—e. Symbol, wzór c. Δ Broń c—a «broń masowego rażenia wykorzystująca substancje o działaniu toksycznym»

chemik m III «specjalista w dziedzinie chemii»

chemikalia blp, D. ~liów «preparaty, odczynniki i produkty chemiczne»

chemoterapia, chemioterapia ż I, DCMs. ~pii, blm «leczenie za pomocą preparatów chemicznych niszczących wybiórczo drobnoustroje chorobotwórcze lub hamujących rozwój komórek nowotworowych»

chęć ż V, lm M. chęci «pragnienie czegoś» Δ fraz. Z chęcią, z miłą chęcią, z największą chęcią «bardzo chętnie, z ochotą»

chętny ~ni, ~niejszy «pełen dobrych chęci i skłonny do czegoś»

chętny w uż. rzecz. «człowiek chętny»: Brak chętnych do pracy.

chichot m IV, D. -u «cichy, tłumiony śmiech»

chichotać ndk IX, ~ocze «śmiać się cichym, tłumionym śmiechem»

chichotać się for. wzmoc. czas. chichotać.

chip [wym. czip], czip m IV «miniaturowy układ scalony, będący np. częścią komputera»

chipować [wym. czipować], czipować ndk IV, ~any «wszczepiać pod skórę czip dla identyfikacji»: C. psa.

chirurg m III, lm M. ~rdzy a. -owie «lekarz specjalista w dziedzinie chirurgii»

chirurgia ż I, DCMs. ~gii 1. «dział medycyny, w którym podstawowym sposobem leczenia jest zabieg operacyjny» Δ C. plastyczna «chirurgia zajmująca się uzupełnianiem brakujących lub korektą zniekształconych części ciała» 2. pot. «oddział chirurgiczny lub sala operacyjna»

chlapać ndk IX, ~apie, ~any — chlapnąć dk Va, ~nięty 1. «uderzać o wodę, błoto lub poruszać się w wodzie, błocie itp.; też: wylewać płyn z pluskiem» 2. pot. «mówić bez zastanowienia, niepotrzebnie»

chlapać się 1. for. zwr. czas. chlapać w zn. 1. 2. tylko ndk, pot. «kąpać się»

chleb m IV 1. «pieczywo z mąki i wody na drożdżach lub na zakwasie; też: bochenek takiego pieczywa» Δ fraz. C. powszedni a) «codzienne, zwykłe jedzenie» b) «rzecz codzienna, zwykła» 2. «zarobek lub praca» Δ fraz. Lekki c. «łatwy sposób zarobkowania» Δ Jeść c. z niejednego pieca «wiele widzieć i doświadczyć w życiu»

chlew m IV, D. -a a. -u «pomieszczenie dla świń» Δ przen. «brudne, niechlujne pomieszczenie lub miejsce»

chlor m IV, D. -u, blm «pierwiastek chemiczny, gaz o przenikliwym zapachu»

chlorek m III, D. ~rku 1. chem. «związek chloru z innym pierwiastkiem» 2. «biały, żrący proszek, używany m.in. w przemyśle do bielenia tkanin»

chlorofil m I, D. -u, blm «związek organiczny, zielony barwnik roślin»

chluba ż IV 1. «osoba lub rzecz, którą można się chlubić» 2. «powód do dumy, zaszczyt»

chlubić się ndk VIa «być z kogoś, z czegoś dumnym»

chlusnąć dk Va, ~uśnie — chlustać ndk I a. IX, ~uszcze, ~uszcz 1. «gwałtownie, jednym zamachem wylać jakiś płyn; też o płynie: wylać się z rozmachem» 2. «szybko gdzieś skoczyć, zwłaszcza do wody lub w błoto»

chłodnia ż I, lm D. ~ni «pomieszczenie lub zespół pomieszczeń wyposażone w urządzenia chłodzące i wentylacyjne»

chłodniczy «służący do chłodzenia»: Aparat c.

chłodny ~ni, ~niejszy 1. «umiarkowanie zimny; też: wywołujący wrażenie chłodu»: C—a woda. C. wiatr. 2. «oschły»: C—e powitanie.

chłodziarka ż III, lm D. ~rek 1. «urządzenie chłodnicze» 2. «lodówka»

chłodzić ndk VIa, ~dzę, ~dzony «obniżać temperaturę czegoś»: Napoje chłodzące.

chłodzić się 1. for. zwr. czas. chłodzić. 2. «być chłodzonym»

chłonąć ndk Va, ~nięty «wciągać w siebie»: Ziemia chłonęła wodę jak gąbka. przen.: C. wrażenia.

chłonny ~nni, ~nniejszy 1. «mający właściwość wchłaniania czegoś» 2. «łatwo, szybko coś przejmujący, przyswajający sobie»: C—a wyobraźnia. Δ C. rynek «rynek, który cechuje duża łatwość zbytu towarów»

chłop m IV, C. -u, lm M. -i 1. «rolnik» 2. lm M. -y pot. a) «dorosły mężczyzna» b) «mąż, narzeczony lub kochanek»

chłopak m III, lm M. -i a. ~ acy, p. chłopiec.

chłopczyk m III «mały chłopiec»

chłopiec m II, D. ~pca, C. ~pcu W. ~pcze, lm M. ~pcy, D. ~pców 1. «dziecko płci męskiej» 2. pot. a) «młody mężczyzna» b) «narzeczony lub adorator»

chłopięcy 1. «właściwy młodemu chłopcu»: C. głos. C—e lata. 2. «złożony z młodych chłopców»: Chór c.

chłopski ~scy 1. «dotyczący chłopa»: C—e gospodarstwo. Δ C. rozum «rozum praktyczny, trzeźwy» 2. «złożony z chłopów; też: dokonywany z udziałem chłopów» 3. pot. «właściwy mężczyznom»: Samochody to c—a sprawa.

chłosta ż IV «bicie rózgą, batem itp.» przen.: C. krytyki.

chłód m IV, D. chłodu «dość niska temperatura powietrza»: Dokuczliwy, przenikliwy c. Δ przen. «obojętność lub brak życzliwości»: W jego głosie i spojrzeniu był c. Δ fraz. O chłodzie i głodzie «cierpiąc niedostatek, znosząc niewygody»

chmara ż IV «wielka liczba kogoś lub czegoś»: C. dzieci, much.

chmiel m I, blm 1. D. -u, «roślina pnąca, z której wyrabia się piwo» 2. D. -a gw. «obrzędowa pieśń weselna; też: muzyka do niej lub taniec»

chmura ż IV 1. «widzialne skupienie bardzo małych kropelek wody lub kryształków lodu, zawieszone w atmosferze» Δ przen. a) «wyraz smutku lub niezadowolenia» b) «zapowiedź czegoś groźnego» 2. «kłąb, tuman czegoś» 3. «wielka ilość lub liczba czegoś»

chmurny ~ni, ~niejszy 1. «pokryty chmurami; też: bezsłoneczny»: C—e niebo. C. dzień. 2. «sprawiający posępne wrażenie»: C. wzrok.

chochoł m IV 1. «słomiane okrycie roślin na zimę» 2. «snop rozchylony i zwrócony kłosami do dołu, przykrywający zboże dla ochrony od deszczu; też: taki snop pokrywający ul»

choć, chociaż 1. «spójnik przyłączający zdania lub ich części wyrażające nieskuteczne przeciwdziałanie, kontrastujące okoliczności lub rozbieżność między rzeczywistością a oczekiwaniami, stanowiące człon charakteryzujący lub porównawczy»: Odszedł, c. zatrzymywaliśmy go. Spali tak twardo, że c. strzelaj z armaty. 2. «partykuła uwydatniająca treść, na której komuś szczególnie zależy»: Zostań c. do jutra. Przemów c. słówko.

choćby 1. «spójnik komunikujący, iż nie ma możliwości przeciwdziałania temu, o czym mowa w zdaniu nadrzędnym; łączy się z końcówkami osobowymi: choćbym, choćbyś, choćbyśmy, choćbyście, lub wyrażający obojętność wobec wyboru, jaki przed kimś stoi»: Połóż to gdziekolwiek, choćby na stole. 2. «partykuła uwydatniająca zwykle minimalny zakres czegoś, na czym komuś szczególnie zależy, lub też maksymalny zakres brany pod uwagę»: Nie lubili rozstawać się z sobą, c. na krótko.

chodnik m III 1. «część ulicy przeznaczona dla pieszych» 2. «długi, wąski dywanik» 3. «podziemny korytarz; w górnictwie: poziome wyrobisko korytarzowe»

chodzić ndk VIa, ~dzę 1. «przenosić się z miejsca na miejsce, stawiając kroki» Δ fraz. Chodząca dobroć, cnota, powaga itp. «uosobienie dobroci, powagi itp.» Δ C. koło kogoś, czegoś «dbać o kogoś, o coś lub zabiegać o czyjeś względy» Δ C. po prośbie «żebrać» Δ C. za kimś «śledzić kogoś» Δ C. własnymi, swoimi drogami «postępować po swojemu, inaczej niż inni» Δ Coś chodzi komuś po głowie «ktoś często o czymś myśli» Δ pot. C. z kimś «być czyjąś sympatią» Δ Coś piechotą nie chodzi «coś nie jest błahe lub łatwe do uzyskania» 2. «być ubranym w pewien sposób»: Najczęściej chodziła w dżinsach. 3. «o środkach lokomocji: kursować» 4. «o urządzeniach: funkcjonować» 5. «rozprzestrzeniać się, krążyć» Δ fraz. Dreszcz, mróz chodzi po kościach, po skórze, po plecach, mrówki, ciarki chodzą po plecach a) «ktoś ma dreszcze» b) «ktoś się bardzo boi»

choinka ż III, lm D. ~nek 1. «drzewko iglaste» 2. «drzewko iglaste przystrajane na święta Bożego Narodzenia» 3. «zabawa urządzana dla dzieci w okresie świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku»

chojrak m III, lm M. -i a. ~acy pot. «człowiek pewny siebie i popisujący się odwagą»

cholera ż IV 1. «ostra choroba zakaźna» 2. «choroba zakaźna drobiu» 3. pot. «przekleństwo lub wyzwisko»

cholesterol n I, D. -u, blm «związek organiczny będący składnikiem wszystkich komórek w organizmie»

cholewa ż IV «górna część buta obejmująca łydkę»

chopinowski p. szopenowski.

chorągiew ż V, D. ~gwi 1. «przytwierdzona do drzewca tkanina, często z godłem państwa lub jakiejś organizacji» 2. «jednostka organizacyjna w harcerstwie, składająca się z kilku hufców» 3. daw. «podstawowa jednostka wojskowa»

Chorągiew to w dawnym wojsku podstawowa jednostka organizacyjna.

chorągiewka ż III, lm D. ~wek 1. «mała chorągiew» Δ fraz. Być jak c. na dachu, na wietrze «o człowieku łatwo ulegającym wpływom i zmieniającym często swoje poglądy» Δ Zwinąć, zwijać chorągiewkę «wycofać się z czegoś» 2. «w pisowni nut: skośna kreska umieszczona przy kresce pionowej» 3. «końcowa część pióra ptasiego»

chorąży m odm. jak przym., lm M. ~żowie 1. «stopień wojskowy pośredni między podoficerem a oficerem; też: wojskowy mający ten stopień» 2. «osoba, która podczas uroczystości niesie sztandar swojej jednostki wojskowej, szkoły lub organizacji» 3. «w dawnej Polsce urzędnik, któremu była powierzona chorągiew państwowa, nadworna lub ziemska»

choreografia ż I, DCMs. ~fii, blm 1. «sztuka komponowania tańców i widowisk tanecznych» 2. «układ tańców i baletu»

choroba ż IV, lm D. ~rób 1. «nieprawidłowe funkcjonowanie organizmu» Δ C. lokomocyjna, morska «choroba występująca podczas podróży samochodem, statkiem lub samolotem, objawiająca się zawrotami głowy, mdłościami i wymiotami» 2. pot. «łagodne przekleństwo»

chorobliwy ~iwi 1. «będący objawem choroby»: C. lęk, apetyt. 2. «odbiegający od normy»: C—a zazdrość.

chorobotwórczy «wywołujący chorobę»: Bakterie c—e.

chorować ndk IV «być chorym»: C. ciężko. C. na grypę.

chory ~rzy «dotknięty chorobą»: C. człowiek. C—a wątroba. Δ przen. «źle funkcjonujący, niewłaściwy»: C. związek.

chory w uż. rzecz. «człowiek dotknięty chorobą»

chować ndk I, ~any 1. «kłaść coś w bezpiecznym lub niewidocznym miejscu» 2. «trzymać kogoś lub coś w ukryciu» 3. «wsuwać, wciskać» Δ fraz. C. głowę w piasek «udawać, że się czegoś nie widzi, o czymś nie wie» 4. «wychowywać dziecko» 5. «hodować zwierzę» 6. «składać w grobie» 7. «zachowywać przez dłuższy czas jakieś uczucia, myśli»: C. urazę, żal, pamięć.

chować się 1. «kryć się, ukrywać się lub znikać» 2. «być wychowywanym» 3. «o dzieciach i zwierzętach: rosnąć, rozwijać się»

chód m IV, D. chodu 1. «sposób chodzenia» 2. «działanie maszyny lub mechanizmu» Δ fraz. pot. Coś (jest) na chodzie «coś (jest) zdatne do użytku» 3. «konkurencja lekkoatletyczna polegająca na pokonaniu określonej trasy, idąc»

chór m IV, D. -u 1. «zespół śpiewaków wykonujących wspólnie utwór muzyczny» 2. «śpiew zbiorowy; też: utwór śpiewany zbiorowo» Δ przen. «zespół dźwięków lub głosów słyszanych jednocześnie» Δ fraz. Mówić chórem «mówić jednocześnie» 3. «miejsce w kościele przeznaczone na organy i dla zespołu śpiewaczego» 4. «w tragedii antycznej: recytacje zbiorowe przy dźwiękach muzyki, połączone z tańcem; też: wykonawcy tych recytacji»

chóralny «dotyczący chóru»: Pieśń c—a. Zespoły c—e.

chrabąszcz m II, lm D. -y a. -ów «niewielki, brązowy chrząszcz»

chrapać ndk IX — chrapnąć dk Va 1. «wydawać podczas snu świszczące, gardłowe dźwięki» 2. pot. «spać» 3. «charczeć, rzęzić» 4. «o zwierzętach, zwykle o koniach: parskać»

chromosom m IV, D. -u, zwykle w lm, biol. «składniki jądra komórki będące nosicielami genów»

chroniczny ~ni «o chorobie lub braku czegoś: długotrwały»: C—e zapalenie oczu. C. brak czasu.

chronić ndk VIa, ~niony, «zabezpieczać przed czymś niekorzystnym lub niebezpiecznym»

chronić się 1. «zabezpieczać się przed czymś» 2. «szukać schronienia»

chronologia ż I, DCMs. ~gii, blm 1. «kolejność następowania po sobie wydarzeń lub zjawisk; też: określanie dat wydarzeń lub zjawisk» 2. «nauka badająca dawne i obecne rachuby czasu»

chronologiczny «dotyczący chronologii»: Porządek c. Tablica c—a.

chropawy ~wi, chropowaty ~aci 1. «mający szorstką powierzchnię»: C. mur. C—a skóra. przen.: C—e usposobienie. 2. «o dźwięku, głosie: pozbawiony dźwięczności, melodyjności»: C. głos.

chrupać ndk IX, ~pie, ~any — chrupnąć dk Va, ~nięty 1. «wydawać charakterystyczny odgłos przy gryzieniu, łamaniu, kruszeniu się czegoś» 2. tylko ndk «gryźć, jeść coś twardego, kruchego, powodując charakterystyczny odgłos»

chrust m IV, D. -u 1. «suche gałęzie odłamane od drzew» 2. «faworek lub faworki»

chrypa ż IV «zmiana głosu ludzkiego z normalnego na niski, chropowaty»

chrzan m IV, D. -u «roślina warzywna z grubym korzeniem o silnym, ostrym i gryzącym smaku i zapachu»

chrząkać ndk I — chrząknąć dk Va 1. «wydawać krótki, nieartykułowany głos»: C. znacząco. 2. «o świniach: wydawać głos»

chrząstka ż III, lm D. ~tek «elastyczna tkanka tworząca niektóre części szkieletu»

chrząszcz m II, lm D. -y «owad o dwóch parach skrzydeł, z których przednie osłaniają skrzydła tylne i odwłok»

chrzcić ndk VIa, chrzczę, chrzcij, chrzczony 1. «udzielać chrztu» Δ przen. «nazywać, mianować» 2. pot. «rozcieńczać wodą wódkę, sok itp.»

chrzcić się «być chrzczonym»

chrzciny blp, D. ~in «przyjęcie z okazji chrztu»

chrzest m IV, D. chrztu, Ms. chrzcie «jeden z sakramentów chrześcijańskich; też: obrządek nadania imienia i przyjęcia chrzczonego do grona wyznawców» Δ przen. a) «uroczystość oddania jakiegoś obiektu do użytku związana z nadaniem mu imienia» b) «uczestniczenie po raz pierwszy w jakiejś akcji»

chrzestny ~ni, przym. od chrzest: C. ojciec. C—a córka.

chrzestny, chrzestna w uż. rzecz. «ojciec chrzestny, matka chrzestna»

chrześcijanin m V «wyznawca religii głoszonej przez Chrystusa»

chrześcijański ~scy, przym. od chrześcijanin: Wiara c—a.

po chrześcijańsku «zgodnie z nakazami, zasadami chrześcijańskimi»

chrześcijaństwo n III, blm «religia opierająca się na nauce Jezusa Chrystusa; też: ogół wyznawców tej religii»

chrzęst m IV, D. -u «odgłos kruszenia się, łamania się czegoś»

chrzęścić ndk VIa, ~ęszczę «wydawać chrzęst»

chudnąć ndk Vc «tracić na wadze» Δ przen. «zmniejszać się, ubożeć»

chudy ~dzi, ~dszy 1. «bardzo szczupły» Δ przen. a) «cienki, mały, skromny» b) «ubogi» Δ fraz. Lata c—e «lata niedostatku, biedy, niepowodzenia» 2. «zawierający mało tłuszczu»: C-–e mleko. 3. «nieurodzajny»

chuligan m IV, lm M. -i a. -y «człowiek naruszający normy współżycia społecznego»

chusta ż IV «duża chustka»

chustka ż III, lm D. ~tek «kwadratowy lub trójkątny kawałek tkaniny, stanowiący część ubioru lub służący do użytku osobistego»

chwalebny ~ni, ~niejszy 1. «godny pochwały»: C. zwyczaj. C—e zamiary. 2. «przynoszący chwałę»: C—e blizny.

chwalić ndk VIa, ~lony 1. «mówić o kimś lub o czymś z uznaniem» Δ fraz. C. sobie coś «być zadowolonym z czegoś» 2. «czcić»: C. Boga.

chwalić się «podkreślać własne zalety lub zasługi»

chwała ż IV 1. «powszechne uznanie, cześć» 2. «honor, zaszczyt» Δ fraz. Paść, polec na polu chwały «zginąć na wojnie» 3. «chluba, ozdoba»

chwast m IV, D. -u «roślina niepożądana, dziko rosnąca w ogrodzie lub na polu»

chwiać ndk Xb, ~ali a. chwieli, ~any «poruszać lub pochylać w różne strony»: Wiatr chwieje konarami drzew.

chwiać się 1. «pochylać się lub poruszać się w różne strony» Δ fraz. Grunt się komuś chwieje pod nogami «ktoś znajduje się w trudnej sytuacji, jest zagrożony» 2. «być niezdecydowanym, wahać się»

chwiejny ~ni 1. «przechylający się w różne strony»: C—a kładka. 2. «niezdecydowany, często zmieniający zdanie»

chwila ż I 1. «krótki odcinek czasu» 2. «pewien okres, czas, pora»

chwilami «od czasu do czasu»

chwilowy ~wi «trwający chwilę»: C—a cisza.

chwycić dk VIa, ~cę, ~cony — chwytać ndk I, ~any 1. «wziąć coś szybkim ruchem w rękę, zęby itp. i trzymać mocno» Δ fraz. C. za broń «wystąpić zbrojnie» Δ C. byka za rogi «przystąpić do sprawy od razu i zdecydowanie» Δ C. kogoś za serce «wzruszyć kogoś» Δ C. w lot «od razu zrozumieć» Δ tylko ndk C. za słowa, za słówka «dopatrywać się złych intencji lub niekonsekwencji w poszczególnych fragmentach, nie uwzględniając całości wypowiedzi» przen.: Smutek, żal itp. kogo chwyta. Chwycił ją kaszel. Mróz chwycił. 2. zwykle ndk «postrzegać coś słuchem lub wzrokiem»: C. odgłosy, szmery.

chwycić się — chwytać się 1. for. zwr. czas. chwycić. 2. «chwycić wzajemnie jeden drugiego» 3. «dać się złapać»

chwyt m IV, D. -u 1. «chwycenie czegoś» 2. «zaplanowane, sprytne posunięcie»

chwytliwy 1. «łatwo chwytający»: C—e ucho. 2. «atrakcyjny, trafiający do przekonania»: C—e hasła.

chwytny «przystosowany do chwytania»: Kończyny c—e.

chyba ndm 1. «wyraz osłabiający lub ograniczający treść zdania lub członu zdania, do którego się odnosi, wyrażający przypuszczenie»: Jutro c. wyjadę. Miał c. ze sto lat. 2. «składnik spójników złożonych chyba że, chyba żeby, oznaczający wyjątek względem czegoś, ograniczenie lub przeciwstawienie»: Nie oddam, c. że mnie sąd zmusi.

chybiać ndk I, ~any — chybić dk VIa, ~biony «nie trafiać w cel»: Chybiony strzał. Δ przen. «nie przynieść pożądanego efektu»: Chybione dzieło. Chybiony termin. Δ fraz. Ani chybi «z pewnością, bez wątpienia» Δ Na chybił trafił «zdając się na przypadek»

chylić ndk VIa, ~lony «pochylać lub przechylać coś» Δ C. czoło a. czoła przed kimś, przed czymś «oddawać komuś, czemuś cześć, uszanowanie»

chylić się for. zwr. czas. chylić Δ przen. a) «zbliżać się ku końcowi»: Lato chyliło się ku końcowi. b) «kierować się w jakąś stronę»: Słońce chyli się ku zachodowi.

chyłkiem «niepostrzeżenie, ukradkiem; też: w tajemnicy»

chytry ~rzy, ~rzejszy 1. «podstępny, przebiegły, fałszywy» Δ przen. «pomysłowo zrobiony»: C—e urządzenie. 2. «skąpy, chciwy»

ciałko n II, lm D. ~łek 1. zdr. od ciało. 2. biol. «twór mikroskopijnej wielkości, spełniający określone funkcje w organizmie» Δ bot. C—a zieleni «drobne ziarenka występujące głównie w liściach roślin, zawierające chlorofil»

ciało n III 1. «mięśnie, skóra i tkanka tłuszczowa obrastające szkielet człowieka lub zwierzęcia» Δ fraz. Nabierać ciała «zwiększać swą wagę» 2. «organizm ludzki, rzadziej zwierzęcy lub roślinny, jako całość; czasem tylko tułów» Δ fraz. Duszą i ciałem «całkowicie, bez zastrzeżeń» Δ C. pedagogiczne, naukowe, ustawodawcze itp. «grupa ludzi powołana do pełnienia jakichś zadań» 3. «zwłoki» 4. «obiekt lub substancja o określonych właściwościach» Δ C—a niebieskie «ogólna nazwa planet, komet, gwiazd, gwiazdozbiorów, księżyców i Słońca»

ciasny ciaśni, ciaśniejszy 1. «obejmujący niewielką przestrzeń»: C. pokój. C—e przejście. Δ przen. «pozbawiony szerszych perspektyw, horyzontów» 2. «o ubraniu: zbyt mały lub wąski»: C—a suknia. 3. «składający się z ludzi, przedmiotów znajdujących się bardzo blisko siebie»

ciastko n II, lm D. ~tek «niewielki kawałek słodkiego ciasta, przybrany kremem, owocami itp.»

ciasto n III 1. «masa powstała ze zmieszania mąki z wodą lub mlekiem, zwykle z dodaniem drożdży i jaj» 2. «wypieki z tej masy» 3. «o każdej masie powstałej ze zmieszania sypkiego lub kruchego materiału z płynem»

ciąć ndk Xc, tnę, tnie, tną, tnij, cięty 1. «dzielić coś na części jakimś ostrym narzędziem» Δ Cięta rana «rana spowodowana przez cięcie» 2. ndk a. dk «uderzać mocno, raniąc»: Ciąć szablą. 3. «o niektórych owadach: gryźć, kłuć» Δ przen. a) «o zjawiskach atmosferycznych: występować w sposób gwałtowny i dokuczliwy»: Deszcz tnie w twarz. b) «mówić coś śmiało, bez ogródek»: C. prawdę w oczy. c) «grać, tańczyć itp. z werwą»

ciąć się 1. for. zwr. czas. ciąć w zn. 2. 2. «ciąć wzajemnie jeden drugiego» Δ przen. «docinać sobie wzajemnie»

ciąg m III, D. -u 1. «układ położonych jedna za drugą dróg, ulic lub rzeczy» Δ C. pieszy, komunikacyjny «droga dla ruchu pieszego, komunikacji» Δ Pisać w ciągu «pisać w tej samej linii, nie od wiersza» 2. «nieprzerwana ciągłość czegoś w czasie, w następujących po sobie zdarzeniach»: Zgubić c. myśli. Δ fraz. W dalszym ciągu «kontynuując stan poprzedni» Δ W ciągu — w połączeniu z rzecz. oznaczającymi czas lub czynność «podczas, w trakcie»: Spalony dworzec odbudowano w ciągu roku. 3. «dopływ czegoś»: C. powietrza. 4. «gromadna wędrówka zwierząt w okresie godowym; gromadny przelot ptaków wędrownych wiosną i jesienią» 5. mat. «zbiór liczb uporządkowanych według pewnej zasady»

ciągle 1. «przez cały czas, bez przerwy» 2. «w sposób cykliczny, co jakiś czas»

ciągłość ż V, blm «nieprzerywający się związek jakichś faktów, brak przerw w czasie lub w przestrzeni»: C. tradycji. C. pracy.

ciągły 1. «trwający bez przerwy lub powtarzający się stale»: Na ulicy panuje c. ruch. 2. «ciągnący się nieprzerwanie w przestrzeni»: Zabudowa c—a.

ciągnąć ndk Va, ~nięty 1. «wlec, przesuwać coś lub kogoś z wysiłkiem» Δ fraz. C. nogi za sobą «chodzić z trudem» 2. pot. «brać kogoś ze sobą, prowadzić dokądś, zwykle wbrew jego woli» 3. «wyciągać coś skądś»: C. wodę ze studni. 4. «wciągać coś w siebie»: Rośliny ciągną pożywienie z gleby. 5. często nieos. «kusić, pociągać» 6. «szarpać, targać» Δ fraz. C. kogoś za język «wypytywać» 7. «zakładać przewody, instalacje lub budować drogi»: C. druty, linię tramwajową, telefoniczną. 8. «kontynuować jakieś działanie lub wypowiedź» 9. «o powietrzu, wietrze, chłodzie: wiać, przenikać» 10. bez strony biernej «zmierzać powoli, najczęściej gromadnie, w jakimś kierunku»: Żurawie ciągną na południe.

ciągnąć się 1. «być wleczonym»: Ciągnął się za nią tren sukni. 2. «szarpać, targać siebie wzajemnie» 3. «być rozciągliwym» 4. «zajmować pewien obszar, przestrzeń»: Za domem ciągnął się ogród. 5. «trwać, zwłaszcza długo»: Rozmowa ciągnęła się do nocy.

ciągnik m III «pojazd przystosowany do ciągnięcia lub pchania pojazdów i urządzeń bez własnego napędu»

ciąża ż II «stan kobiety lub samicy ssków od chwili zapłodnienia do urodzenia płodu»

ciążenie n I rzecz. od czas. ciążyć. Δ C. powszechne p. grawitacja.

ciążyć ndk VIb «być odczuwanym jako ciężki» Δ przen. a) «obarczać kogoś, obciążać moralnie»: Ciążyło na nim podejrzenie o kradzież. b) «być uciążliwym, przeszkadzać komuś»: Narzucone milczenie ciążyło wszystkim. Δ fraz. Coś ciąży na kimś «coś jest czyimś obowiązkiem»

cichaczem, cichcem pot. «po cichu lub ukradkiem»: Wymknął się z domu c.

cichnąć ndk Vc 1. «stawać się cichym lub cichszym» 2. «przestawać rozmawiać» 3. «ustawać lub zanikać»

cicho ciszej, przysłów. od cichy. Δ przen. a) «spokojnie, bez zakłóceń»: Życie płynęło jej c. i jednostajnie. b) «bez rozgłosu, skromnie»: Ślub odbył się c., prawie bez świadków. Δ fraz. C. jak w grobie, jak makiem zasiał «bardzo cicho»

cichy cisi, cichszy 1. «mało słyszalny»: Mówił cichym głosem. Δ przen. a) «niezwracający na siebie uwagi, spokojny; też: potulny» b) «pozbawiony rozgłosu, pompy»: C. ślub. c) «tajony, nieoficjalny»: C. sojusz. 2. «pogrążony w ciszy, spokojny»: C—a mieścina. Δ przen. «niczym niezmącony»: Prowadzili życie skromne i c—e.

po cichu, z cicha «bez sprawiania hałasu; też: dyskretnie» Δ Z c. pęk p. ścichapęk.

ciec ndk Vc a. XI, ciecze, cieką, ciekł, ciekła, cieknąć ndk Vc, ~nie, ~ną 1. «płynąć wolno, małymi strugami»: Po szybach ciekną krople deszczu. 2. «być nieszczelnym, przepuszczać płyn»

ciecz ż VI «substancja płynna»

ciekawić ndk VIa «budzić zainteresowanie»

ciekawostka ż III, lm D. ~tek «ciekawy szczegół lub fakt»

ciekawość ż V, blm «chęć dowiedzenia się czegoś»

ciekawski ~scy pot. «nadmiernie interesujący się cudzymi sprawami»

ciekawski w uż. rzecz. pot. «osoba ciekawska»

ciekawy ~wi, ~wszy, ciekaw 1. «pragnący coś wiedzieć lub widzieć; też: charakterystyczny dla takiej osoby»: Mierzyć kogoś ciekawym spojrzeniem. 2. «interesujący, wzbudzający ciekawość»: C—e życie. C—a książka.

ciekawy w uż. rzecz. «człowiek chcący się czegoś dowiedzieć lub coś widzieć»

ciekły «mający konsystencję cieczy»

cieknąć p. ciec.

cielesny 1. «dotyczący ciała człowieka»: Kara c—a. Cierpienia c—e. 2. «zmysłowy»

cielę n IV «młode krowy, łani, klępy itp.» Δ przen. «o kimś niezaradnym lub nierozgarniętym»

cielęcina ż IV «mięso cielęce»

cielęcy przym. od cielę. Δ przen. «naiwny, nierozgarnięty»: C—e spojrzenie.

ciemnieć ndk III 1. «stawać się ciemnym» 2. «nabierać ciemniejszego zabarwienia» 3. «odcinać się ciemniejszą barwą na jaśniejszym tle»

I ciemno n III, N. ~nem, Ms. ~nie, blm, rzad. «brak światła» Δ fraz. pot. W ciemno «bez rozeznania w sytuacji»

II ciemno ~niej, przysłów. od ciemny Δ fraz. C. choć oko wykol, c. jak w grobie «bardzo ciemno»

ciemność ż V «brak światła» Δ fraz. C—i egipskie «bardzo wielkie ciemności»

ciemnota ż IV 1. «brak oświaty, zacofanie» 2. «ludzie niewykształceni i zacofani»

ciemny ~ni, ~niejszy 1. «słabo oświetlony lub nieoświetlony w ogóle»: Od frontu wszystkie okna były ciemne. Δ fraz. Łotr, typ itp. spod ciemnej gwiazdy «o ludziach zdolnych do wszystkiego» 2. «o kolorze: zbliżony do czarnego» Δ fraz. Przedstawiać, malować itp. coś w ciemnych barwach «oceniać coś negatywnie, pesymistycznie» 3. «o cerze, karnacji itp.: śniady, opalony» 4. «o kolorach: intensywny, nasycony» 5. «o barwie głosu, tonu: niski» 6. «niewykształcony i zacofany»: C—i ludzie. 7. «podejrzany, niewzbudzający zaufania»: C—a sprawka.

cienisty ~tszy 1. «osłonięty od słońca i światła»: C—a aleja. 2. «dający cień»: C—e drzewa.

cienki cieńcy, cieńszy 1. «mający mały przekrój poprzeczny, mały obwód, nieznaczną grubość»: C. papier. 2. «o odzieży: lekki, przewiewny» 3. «o napojach, pokarmach: rozwodniony, słaby»: C—e wino. 4. «o dźwiękach, głosie: wysoki, piskliwy»

cienko ~niej, przysłów. od cienki: C. zarysowane brwi. Δ fraz. C. śpiewać a. prząść «być w trudnej sytuacji materialnej»

cień m I, D. cienia, rzadziej cieniu, lm D. ~ni a. ~niów 1. «ciemne odbicie oświetlonego przedmiotu padające na stronę odwróconą od źródła światła» Δ fraz. Być czyimś cieniem «być czyimś nieodstępnym towarzyszem» Δ Bać, lękać się własnego cienia «bać się wszystkiego, być przesadnie ostrożnym» Δ Ani cienia, bez cienia czegoś «ani najmniejszego śladu, bez odrobiny czegoś» 2. «miejsce przysłonięte cieniem» Δ fraz. Usuwać kogoś w c. «usuwać kogoś na plan dalszy» Δ Pozostawać w cieniu «pozostawać na dalszym planie» 3. «ciemność, mrok» 4. «ciemne miejsce kontrastujące z miejscami jasnymi» Δ przen.: Blaski i c—e życia. 5. «niewyraźny zarys postaci lub przedmiotu»: W oknie majaczył c. mężczyzny. 6. «duch zmarłego» Δ Kraina c—i «w mitologii starożytnej: miejsce, w którym przebywają dusze zmarłych»

cieplny przym. od I ciepło: Energia c—a. Δ Izolacja c—a «warstwa materiału o małej przewodności cieplnej»

I ciepło n III 1. «temperatura pośrednia między zimnem a gorącem» Δ przen. a) «dobre, przyjazne uczucia» b) «serdeczna, miła atmosfera» c) «miłe wrażenie sprawiane przez ciepłe kolory lub dźwięki» 2. fiz. «forma energii związana z wewnętrznym ruchem cząstek materii»

II ciepło ~plej, przysłów. od ciepły.

ciepły ~pli, ~plejszy 1. «mający temperaturę pośrednią pomiędzy gorącem a zimnem»: C. klimat, wiatr, dzień. Δ przen. a) «serdeczny, przyjazny, życzliwy» b) «o barwie, dźwięku, głosie: miły, przyjemny» Δ C—e barwy, kolory «barwy dające wrażenie ciepła» 2. «chroniący od zimna»: C—e palto.

cierń m I «ostro zakończony pęd rośliny» Δ przen. «coś, co sprawia przykrość, cierpienie»: Długo nosił c. w sercu.

cierpiący imiesł. czynny od czas. cierpieć.

cierpiący w uż. przym. «dręczony cierpieniem; też: wyrażający ból»

cierpiący w uż. rzecz. «osoba cierpiąca, zbolała»

cierpieć ndk VIIa 1. «odczuwać silny ból fizyczny lub moralny» Δ fraz. C. ból, głód, zimno itp. «doznawać bólu, odczuwać głód, zimno itp.» 2. «boleć nad czymś lub z powodu czegoś» 3. «chorować» Δ fraz. C. na brak czegoś «odczuwać brak czegoś» 4. z przeczeniem: «nie lubić, nienawidzić» Δ fraz. Rzecz, sprawa niecierpiąca zwłoki «rzecz, sprawa wymagająca natychmiastowego załatwienia»

cierpienie n I 1. rzecz. od czas. cierpieć. 2. «wielki ból fizyczny lub psychiczny»

cierpki ~pcy «o smaku: kwaskowaty lub gorzkawo-kwaśny; też o zapachu: ostry, drażniący» Δ przen. «zgryźliwy, złośliwy, przykry»: C—e słówka.

cierpliwość ż V, blm 1. «umiejętność znoszenia ze spokojem rzeczy przykrych» 2. «zdolność spokojnego wyczekiwania»

cierpliwy ~wi, ~wszy 1. «znoszący ze spokojem dolegliwości, przeciwności, cierpienia» 2. «umiejący czekać»

cierpnąć ndk Vc «o częściach ciała: drętwieć» Δ fraz. Skóra komuś, na kimś cierpnie «kogoś ogarnia strach»

cieszyć ndk VIb «sprawiać radość, przyjemność»

cieszyć się «doznawać radości, zadowolenia» Δ fraz. C. się zdrowiem, sympatią, szacunkiem itp. «mieć zdrowie, być lubianym, szanowanym itp.»

cieśnina ż IV «pas wody łączący dwa wielkie zbiorniki wodne»

cięcie n I 1. rzecz. od czas. ciąć. 2. «uderzenie ostrym, tnącym narzędziem» 3. «sposób uderzenia bronią sieczną» 4. «powierzchnia przedmiotów przeciętych» 5. «przecięte miejsce na ciele» 6. «zmniejszenie sumy przeznaczonej na jakiś cel» 7. «usunięcie fragmentu tekstu lub filmu ze względów cenzuralnych lub kompozycyjnych»

cięty cięci, imiesł. bierny od czas. ciąć.

cięty w uż. przym. 1. «umiejący trafnie, złośliwie odpowiedzieć lub skomentować coś; też: o takiej wypowiedzi»: C. dowcip. 2. pot. «zagniewany na kogoś»

ciężar m IV, D. -u 1. «cecha jakiegoś przedmiotu, którą odczuwamy, podnosząc go, siła, z jaką Ziemia przyciąga dane ciało» Δ fiz. C. właściwy «stosunek ciężaru ciała jednorodnego do jego objętości» 2. «przedmiot mający znaczną wagę» Δ Podnoszenie ciężarów «dyscyplina sportowa polegająca na podnoszeniu ponad głowę sztangi, na którą nałożone są krążki o określonej wadze» Δ fraz. Być, stać się (komuś, dla kogoś) ciężarem «sprawiać wiele kłopotu» Δ Zrzucić, zwalić, zdjąć itp. c. z głowy a. serca «pozbyć się zmartwienia, kłopotów» 3. częściej w lm «powinności, obowiązki»

ciężarek m III, D. ~rka 1. «kawałek metalu służący do obciążania czegoś» 2. p. odważnik.

ciężarna «o kobiecie lub samicy zwierząt żyworodnych: będąca w ciąży»

ciężarna w uż. rzecz. «kobieta w ciąży»

ciężarowy «przeznaczony do przewożenia ciężarów»: Samochód, wóz c.

ciężarówka ż III, lm D. ~wek «samochód ciężarowy»

ciężki ~żcy, ~ższy 1. «mający dużą wagę»: C. wóz, worek. Δ Przemysł c. «gałąź przemysłu obejmująca górnictwo, hutnictwo, przemysł metalowy i chemiczny» Δ C—a artyleria «artyleria złożona z dział dużego kalibru» 2. «ociężały, powolny»: C—e kroki. 3. «o stylu, języku, utworze literackim itp.: trudny do zrozumienia lub pozbawiony lekkości» Δ fraz. C. dowcip «dowcip niezręczny» 4. «o budowli, konstrukcji: zbyt masywny» 5. «o ciosach, chwytach: mocny, silny» Δ fraz. C—a ręka a) «ręka mocno uderzająca» b) «twarde, surowe rządy» c) «ręka niewprawna» 6. «wymagający dużo wysiłku»: C—a praca. C—e życie. Δ przen. «pełen napięcia, niepokojący»: C—a atmosfera. 7. «trudny do zniesienia»: C. kłopot. Δ Robić coś z ciężkim sercem «robić coś bez przekonania» 8. «o stanach chorobowych: poważny, groźny»: Stan rannego był c.

ciężko ~żej, przysłów. od ciężki. Δ fraz. C. myślący «o człowieku: tępy»

ciężkostrawny, ciężko strawny «o pokarmach: trudny do strawienia»

Jak piszemy: ciężko strawny czy ciężkostrawny?

ciężkość ż V, blm 1. «ciężar, waga» Δ fiz. Siła ciężkości a. grawitacyjna «siła z jaką Ziemia przyciąga ciała» Δ fraz. Środek, punkt ciężkości «rzecz najważniejsza, istota czegoś» 2. «ociężałość, niezgrabność, masywność»

ciocia ż I, pot. zdr. od ciotka.

cios m IV, D. -u 1. «uderzenie»: Wymierzyć c. 2. «ciosany blok kamienny lub drewniany, używany jako materiał budowlany»

cioteczny ~ni «spokrewniony przez ciotkę lub wuja»: C. brat.

ciotka ż III, lm D. ~tek «siostra lub kuzynka matki lub ojca»

I cis m IV, D. -u «krzew lub niskie drzewo iglaste o czerwonawym drewnie; też: drewno tego drzewa»

II cis [wym. c-is] ndm, muz. «dźwięk C podwyższony o półton»

ciskać ndk I, ~any — I cisnąć dk Va, ciśnie, ciśnięty 1. «rzucać czymś» Δ fraz. C. gromy, pioruny «potępiać, oskarżać w sposób gwałtowny» 2. tylko dk «pozbyć się czegoś»

ciskać się pot. «wybuchać gniewem»: Wiecznie się na nich ciskała o bałagan.

II cisnąć ndk Va, ciśnie, ciśnięty, rzad. ciśniony 1. «gnieść, ściskać coś» 2. «o obuwiu, ubraniu: zbyt mocno dotykać ciała, sprawiając ból» 3. «wywierać na kogoś nacisk» 4. «nakładać na kogoś zbyt liczne lub zbyt ciężkie obowiązki»

cisnąć się «tłoczyć się, pchać się»: Ludzie cisnęli się do tramwaju. przen.: Łzy cisną się do oczu.

cisza ż II, blm 1. «brak wszelkich odgłosów» Δ przen. a) «spokój panujący w jakimś miejscu» b) «równowaga duchowa» Δ fraz. C. jak makiem siał, posiał, zasiał «zupełna cisza» 2. «okrzyk nakazujący milczenie» 3. «brak wiatru» Δ fraz. C. przed burzą «pozorny spokój poprzedzający jakieś przykre wydarzenie» 4. «brak łączności radiowej»

ciśnienie n I 1. «napór, parcie» 2. fiz. «stosunek siły działającej na daną powierzchnię do pola tej powierzchni» Δ C. atmosferyczne «ciśnienie, jakie wywiera warstwa powietrza atmosferycznego na powierzchnię Ziemi» Δ C. barometryczne «stan ciśnienia atmosferycznego wyznaczony za pomocą barometru» Δ C. krwi «parcie wywierane przez krew na ściany naczyń krwionośnych»

ciśnieniowy fiz. «dotyczący ciśnienia; też: pracujący lub wytwarzany pod wysokim ciśnieniem»: Aparaty c—e.

ciuch m III, pot. «jakakolwiek część ubrania»

ciułać ndk I, ~any «zbierać z trudem i powoli drobne kwoty pieniężne»

ciut ndm, pot. «trochę»

clown p. klown.

cło n III, lm D. ceł «opłata pobierana przez państwo przy przewozie towarów przez granicę»

cmentarny ~ni «dotyczący cmentarza» Δ przen. «ponury, posępny»: Nastrój c.

cmentarz m II, lm D. -y a. -ów «miejsce grzebania zmarłych»

cmentarzysko n II «rozległy cmentarz prehistoryczny» Δ przen. «miejsce będące zbiorowiskiem starych, zniszczonych, porzuconych przedmiotów»

cmokać ndk I, ~any — cmoknąć dk Va, ~nięty 1. «wydawać wargami odgłos smakując coś, przywołując zwierzęta, wyrażając podziw, niezadowolenie itp.» 2. pot. «całować»

cmokać się — cmoknąć się pot. «całować się»

cnota ż IV, lm D. cnót 1. tylko w lp «zespół dodatnich cech moralnych»: Człowiek wielkiej cnoty. 2. zwykle w lm «dodatnie cechy charakteru»: C. umiaru, cierpliwości. 3. «dziewictwo»

cnotliwy ~wi, ~wszy 1. «zgodny z przyjętymi zasadami moralnymi»: C—e życie, postępowanie. 2. «pełen cnót»: C—i obywatele. 3. «skromny, niewinny»: C—e myśli. 4. «zachowujący powściągliwość płciową»

co D. czego, C. czemu, B. co, NMs. czym, blm 1. «zaimek zastępujący rzeczowniki, używany w pytaniach lub innych wypowiedzeniach o postaci pytania»: Czym mogę służyć? Co się u was dzieje? 2. ndm «zaimek zastępujący formy zaimków względnych lub pytajnych kto, który, ile, jaki»: Jest ktoś, co cię lubi. Powiędły kwiaty, co rosły w ogrodzie. Dbał o nich tyle, co pies o piątą nogę. Co za okropny upał! 3. ndm «partykuła używana w wyrażeniach oznaczających powtarzanie się czego, wybór na podstawie kolejności lub innej cechy»: Co ranek szedł do pracy. Idąc przez wieś przystawał co chwila. Było ciemno, co krok potykali się o kamienie. Dziewcząt było kilka, co jedna to ładniejsza. 4. ndm «partykuła wzmacniająca, towarzysząca zwykle przysłówkom, najczęściej w stopniu wyższym lub najwyższym»: Sprzeda wszystko, zostawi sobie co najwyżej pamiątkowe rzeczy. 5. ndm «partykuła pytajna: z jakiego powodu, w jakim celu»: Co tak wcześnie dziś wychodzisz? 6. ndm «spójnik komunikujący, że za każdym razem, gdy ma miejsce pierwszy fakt, ma miejsce również drugi»: Co który wdrapał się na górę, ześlizgiwał się na dół. Co strzelił, to chybił.

czego pot. «z jakiego powodu, w jakim celu, po co»: C. się martwisz?

czemu pot. «z jakiego powodu, dlaczego»: C. jej nie lubisz?

cocktail p. koktajl.

codziennie «każdego dnia»: C. chodził na spacer.

codzienność ż V, blm «rzeczy i sprawy codzienne, zwykłe; też: cecha takich rzeczy i spraw»

codzienny ~nni «zdarzający się co dzień lub używany każdego dnia; też: zwykły»: C—e zajęcia. C. spacer. C—e ubranie.

cofać ndk I, ~any — cofnąć dk Va, ~nięty 1. «przesuwać do tyłu lub umieszczać na dawnym miejscu» Δ fraz. C. zegarek «przesuwać wskazówki zagarka na wcześniejszą godzinę» 2. «wstrzymywać lub odwoływać coś»: C. poparcie.

cofać się — cofnąć się 1. «wracać na dawne miejsce» 2. zwykle zaprzeczone «nie powstrzymywać się od czegoś»: Nie cofnął się nawet przed oszczerstwem. 3. «o procesach, zjawiskach: powracać do swoich poprzednich etapów»: Paraliż cofa się.

cokolwiek D. czegokolwiek, blm 1. «dowolna rzecz, sytuacja, dowolne znaczenie, pojęcie itp.»: Poczęstuj ją czymkolwiek. 2. «niezależnie od okoliczności»: C. zrobi, wszystkim się podoba. 3. ndm «trochę, w pewnym stopniu»: Mówił c. za cicho.

cokół m IV, D. cokołu 1. «podstawa rzeźby, pomnika» 2. «najniższa nadziemna część budowli, stanowiąca jej podstawę konstrukcyjną» 3. «metalowa część żarówki z gwintem przeznaczonym do wkręcania w oprawkę»

comiesięczny ~ni «powtarzający się co miesiąc»

contra p. II kontra.

coraz 1. «wyraz komunikujący o stopniowym nasilaniu się czegoś»: Robi się c. chłodniej. Deszcz padał c. większy. 2. «wyraz komunikujący o częstym powtarzaniu się czegoś w krótkich odstępach czasu»: C. spoglądał na zegarek.

coroczny ~ni «powtarzający się co rok»

coś D. czegoś, blm 1. «zaimek nieokreślony, zastępujący nazwę dowolnego przedmiotu lub faktu bądź takiego, którego mówiący nie chce lub nie umie określić»: Trzeba coś z tym zrobić. Δ fraz. Coś w tym jest «istnieje w tym jakaś przyczyna» Δ Dojść do czegoś «zdobyć pozycję w świecie, zdobyć majątek, sławę» Δ Mieć w sobie coś «być interesującym, pociągającym» Δ Leży coś na sercu, mieć coś na sercu, na wątrobie «martwić się czymś» 2. ndm «partykuła charakteryzująca cechę lub zdarzenie w sposób przybliżony, często wyrażająca niepewność lub zdziwienie»: Coś zmizerniałaś. Coś długo jej nie widać.

córka ż III, lm D. córek «w stosunku do rodziców: dziecko płci żeńskiej»

cóż D. czegoż a. czegóż, blm, wzmocnione co w zn. 1, 2, 5: Cóż to, czy nie słyszycie?

credo [wym. kredo], kredo n ndm a. n III, blm «w religiach chrześcijańskich: zbiór głównych zasad wiary» Δ przen. «wyznawane przez kogoś poglądy, przekonania»

cuchnąć ndk Va «wydzielać odrażający zapach»

cud m IV, D. -u, lm M. -a 1. «zjawisko, które tłumaczy się interwencją sił nadprzyrodzonych» 2. «osoba lub rzecz niezwykła, piękna, budząca podziw» Δ Siedem cudów świata «siedem słynnych budowli i pomników architektonicznych w starożytności» Δ fraz. Ósmy c. świata «coś bardzo pięknego»

cudny ~ni, ~niejszy «niezwykle piękny»

cudo n III, lm D. cudów 1. «osoba, rzecz, zjawisko niepospolicie piękne, nadzwyczajne» 2. «rzecz dziwaczna»

cudowny ~ni, ~niejszy 1. «słynący z cudów lub powstały na skutek cudów»: C. obraz. C. lek. 2. «niezwykle piękny»: C—a biżuteria. Δ fraz. C—e dziecko «dziecko obdarzone nieprzeciętnymi zdolnościami»

cudzoziemiec m II, D. ~mca «obywatel obcego państwa»

cudzoziemski ~scy «pochodzący z obcego państwa, właściwy obcym krajom lub cudzoziemcom»: C—e nazwiska.

cudzy «należący do kogoś innego»: Interesować się cudzymi sprawami.

cudze w uż. rzecz. «rzecz należąca do kogoś innego»

cudzysłów m IV, D. ~łowu «znak graficzny w postaci dwóch par przecinków lub klinów, w które się ujmuje wyrazy cytowane lub wyodrębnione w tekście z innych względów»

cukier m IV, D. cukru 1. tylko w lp «słodka krystaliczna substancja, otrzymywana z buraków cukrowych lub z trzciny cukrowej» Δ pot. C. puder «sproszkowany cukier» 2. biochem. p. węglowodan.

cukierek m III, D. ~rka «przysmak zrobiony ze specjalnie spreparowanego cukru z dodatkiem jakiegoś smaku»

cukierkowy ~wi, przym. od cukierek Δ przen. «czułostkowy, banalny»: C—a uroda.

cukiernia ż I, lm D. ~ni «lokal z wyrobami cukierniczymi»

cukierniczy «dotyczący wyrobu ciast i słodyczy»: Wyroby c—e.

cukrownia ż I, lm D. ~ni «zakład przetwórczy produkujący cukier»

cukrowy przym. od cukier.

cukrzyca ż II, blm «choroba polegająca na nieprawidłowej przemianie materii i zwiększeniu ilości cukru we krwi»

cukrzyk m III «człowiek chory na cukrzycę»

cuma ż IV «lina do cumowania lub holowania statków»

cumować ndk IV, ~any «umocowywać statek do nabrzeża lub innego statku za pomocą cum; też o statku: być umocowanym cumami»

cwaniak m III, lm M. ~acy a. ~ki pot. «człowiek przebiegły»

cwany pot. ~ni, cwańszy «sprytny, przebiegły, chytry»

cyberatak «nielegalne działanie w sieci komputerowej skierowane na systemy informatyczne, sieci komputerowe, komputery lub inne urządzenia osobiste, mające na celu ich uszkodzenie, zakłócenie ich pracy, przejęcie kontroli nad nimi lub kradzież danych»

cyberprzemoc ż VI «wyzywanie, straszenie, nękanie, ośmieszanie itp. drugiego człowieka przy użyciu Internetu lub telefonu komórkowego»

cyberprzestrzeń «przestrzeń wirtualna, w której odbywa się komunikacja między komputerami połączonymi siecią internetową»: Wystawa odbyła się w galerii i jednocześnie w cyberprzestrzeni.

cyberterroryzm m IV, D. -u, blm «wykorzystanie środków komunikacji elektronicznej do działań terrorystycznych»

cyborg m III «w literaturze i filmach fantastycznonaukowych: człowiek lub zwierzę, któremu niektóre narządy zastąpiono urządzeniami technicznymi»

cyfra ż IV «znak graficzny liczby»

cyfrowy 1. «mający związek z cyframi, zwłaszcza wyrażony za pomocą cyfr»: Kod c. 2. «związany z techniką wytwarzania, przesyłania i przetwarzania sygnałów binarnych»: Technika c—a.

cyfryzacja ż I, blm 1. p. dygitalizacja. 2. «rozpowszechnianie i popularyzacja techniki cyfrowej oraz wprowadzanie na szeroką skalę infrastruktury elektronicznej»

cykl m I, D. -u, lm D. -i a. -ów 1. «szereg czynności lub zjawisk powtarzających się w takich samych odstępach czasu i w tej samej kolejności» Δ biol. C. rozwojowy «szereg okresowych i regularnie się powtarzających przemian morfologicznych i fizjologicznych, występujących w rozwoju gatunków» 2. «zespół zjawisk, czynności stanowiących pewną całość jednorazową»: C. koncertów. 3. «szereg utworów literackich, muzycznych itp. tworzących pewną całość»

cykliczny 1. «powtarzający się w regularnych odstępach czasu»: C. przebieg choroby. 2. «o utworach muzycznych: składający się z kilku części, które różnią się rytmem, melodią lub charakterem tempa»

cyklon m IV, D. -u 1. «silny wir powietrzny wokół ośrodka niżowego, któremu towarzyszą gwałtowne wiatry i ulewy» 2. «preparat nasycony środkiem trującym, używany np. do dezynfekcji lub do tępienia uciążliwych owadów»

cylinder m IV, D. ~dra 1. «przedmiot walcowatego kształtu» 2. «część maszyny tłokowej w postaci wydrążonego walca, w którym porusza się tłok» 3. «sztywny męski kapelusz z wysoką główką w kształcie walca»

cynamon m IV, D. -u, blm «suszona kora gałązek cynamonowca, używana jako przyprawa»

cynamonowiec m II, D. ~wca «wiecznie zielone drzewo rosnące na obszarach tropikalnych»

cyniczny ~ni «właściwy cynikowi»: C. uśmiech. C—a uwaga.

cynik m III «człowiek kpiący z przyjętych ogólnie wartości i zasad moralnych»

cynizm m IV, D. -u, blm «lekceważące odnoszenie się do ogólnie uznawanych autorytetów i zasad etycznych»

I cynk m III, D. -u, blm «pierwiastek chemiczny, niebieskawobiały metal»

II cynk m III, D. -u, blm, pot. «ostrzeżenie, poufna informacja»: Dać komuś c.

cypel m I, D. cypla 1. «wysunięta w morze, jezioro lub rzekę wąska część lądu» 2. «wysunięta wąska część czegoś»

cyrk m III, D. -u «okrągły budynek lub namiot z areną w środku, w którym odbywają się popisy akrobatyczne, występy klownów i popisy tresowanych zwierząt; też: te popisy i występy; też: przedsiębiorstwo organizujące te występy»

cyrkiel m I, D. ~kla «przyrząd służący do kreślenia okręgów i łuków, odmierzania określonych długości itp.»

cyrkulacja ż I «obieg, przepływ, krążenie»

cysterna ż IV «duży, podłużny zbiornik do przechowywania lub przewozu cieczy albo gazów; też: pojazd z takim zbiornikiem»

cytadela ż I «dawna twierdza panująca nad miastem, wewnątrz której znajdowały się koszary i budynki mieszkalne»

cytat m IV, D. -u «fragment książki, filmu, utworu muzycznego itp., także fragment jakiegoś tekstu, czyjejś wypowiedzi, przytoczony (dosłownie) w innym utworze lub w innej wypowiedzi»

cytować ndk IV, ~any 1. «przytaczać w dosłownym brzmieniu słowa zaczerpnięte z jakiegoś tekstu lub z czyjejś wypowiedzi ustnej» 2. «wymieniać, wyliczać»

cytryna ż IV «drzewo lub krzew o jasnożółtych owocach mających kwaśny, soczysty miąższ, uprawiane w krajach śródziemnomorskich; też: owoc tego drzewa»

cytrynowy 1. przym. od cytryna: C—e lody. 2. «jasnożółty»

cywil m I, lm D. -ów «ktoś, kto nie jest wojskowym»

cywilizacja ż I 1. «stan rozwoju społeczeństwa ludzkiego w danym okresie historycznym, uwarunkowany stopniem opanowania przyrody przez człowieka» 2. «ogół dóbr materialnych, środków i umiejętności osiągnięty przez określone społeczeństwo w danej epoce historycznej»: C. Majów.

cywilizacyjny przym. od cywilizacja: Postęp c.

cywilizować ndk IV, ~any «szerzyć, wprowadzać cywilizację»

cywilizować się 1. «przyjmować cywilizację» 2. «być cywilizowanym»

cywilny ~ni 1. «niemający związku z wojskiem»: Ludność c—a. Ubranie c—e. 2. «odnoszący się do strony prawnej stosunków osobistych, rodzinnych i majątkowych obywateli»: Kodeks postępowania cywilnego. Δ Stan c. «społeczno-prawna sytuacja człowieka w zależności od tego, czy pozostaje (czy nie) w związku małżeńskim» Δ Urząd stanu cywilnego «urząd rejestrujący dane dotyczące urodzeń, małżeństw i śmierci obywateli oraz udzielający ślubów» Δ Ślub c. «zawarcie małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego» 3. przestarz. «obywatelski, osobisty» Δ fraz. Odwaga c—a «odwaga wypowiadania własnych sądów bez względu na opinię publiczną i skutki»

po cywilnemu «w cywilnym ubraniu»: Był ubrany po c., ale miał broń.

cz «połączenie liter oznaczające w pisowni polskiej spółgłoskę przedniojęzykowo-dziąsłową, bezdźwięczną, twardą»

czad m IV, D. -u 1. «trujący gaz powstający wskutek spalania węgla przy niedostatecznym dopływie powietrza» 2. «woń spalenizny» 3. pot.a) «coś wspaniałego, niezwykłego, ekscytującego» b) «siła i dynamiczność» Δ Dać c—u «grać głośno, szybko, energicznie»

czaić się ndk VIa, czaję się, czaj się «czekać na kogoś lub na coś w ukryciu, z zamiarem napaści» Δ przen. «o czymś niebezpiecznym: zbliżać się niepostrzeżenie, kryć się gdzieś»: W oczach jej czaił się strach.

czajnik m III «zakryte naczynie z dziobkiem, służące do gotowania wody»

czapka ż III, lm D. ~pek «nakrycie głowy bez ronda, często z daszkiem» Δ C. niewidka «w baśniach: czapka czyniąca człowieka niewidzialnym»

czar m IV, D. -u 1. zwykle w lm «zjawisko, zdarzenie przypisywane działaniu sił nadprzyrodzonych; też: przejaw działania tych sił» 2. tylko w lp «urok, wdzięk»

czara ż IV «szerokie i niskie naczynie, używane dawniej do picia wina, miodu; też: zawartość tego naczynia» przen.: C. goryczy.

czarka ż III, lm D. ~rek «niewielkie naczynie w kształcie miseczki»

czarno ~niej, przysłów. od czarny: C. nakrapiana boża krówka. Było c. na dworze. Δ fraz. C. na białym «na piśmie; też: wyraźnie»

czarnoksiężnik m III «w bajkach: osoba mająca moc czynienia czarów»

czarny ~ni, ~niejszy 1. «mający kolor najciemniejszy ze wszystkich»: Oczy c—e jak węgiel. 2. «ciemny, wyraźnie odbijający się od jaśniejszego tła»: Na niebie kłębiły się gęste c—e chmury. Δ C. chleb «chleb razowy, żytni» Δ C—a kawa «kawa bez mleka, śmietanki» Δ astr. C—a dziura «obiekt fizyczny wytwarzający bardzo silne pole grawitacyjne, które wszystko przyciąga i wchłania» 3. «mroczny, nieoświetlony»: Zapadła c—a noc. 4. «mający ciemną skórę, ciemne włosy, czarną sierść» Δ fraz. C. Kontynent, Ląd «Afryka» 5. «bardzo brudny» Δ fraz. C—a robota a) «ciężka, męcząca i źle płatna praca » b) «czyny niezgodne z prawem» 6. «szkodliwy, niegodziwy, zgubny»: C—a niewdzięczność. Δ C—a magia «przywoływanie i wykorzystywanie złych mocy»Δ fraz. C. charakter «osoba o złych skłonnościach» Δ C—a lista, księga itp. «spis osób podejrzanych, uważanych za niebezpieczne» Δ C—a magia «rzecz zupełnie dla kogoś niezrozumiała lub nieznana» Δ C—a owca «o osobie kompromitującej własne środowisko» Δ C. rynek «handel nielegalny» 7. «smutny, trudny do zniesienia»: Trapiły ją c—e myśli. Δ fraz. C—a godzina «czas wielkich trudności życiowych, najczęściej materialnych»

czarna w uż. rzecz. Δ Pół czarnej, mała c—a, duża cz—a «filiżanka czarnej kawy»

czarodziej m I, lm D. -ów p. czarnoksiężnik.

czarodziejski ~scy 1. przym. od czarodziej : C—a sztuka. 2. «cudowny, zachwycający»: C—e tony skrzypiec.

czarować ndk IV, ~any 1. «czynić czary» 2. «wzbudzać zachwyt, pociągać» 3. pot. «wprowadzać w błąd»

czarownica ż II 1. «kobieta obdarzona przez diabła mocą rzucania uroków i czarów» 2. pot. «kobieta brzydka, złośliwa»

czarownik m III «według bajek i wierzeń: mężczyzna obdarzony mocą czarodziejską»

czart m IV, C. -u a. -owi, lm M. ~rci a. -y «diabeł»

czarujący imiesł. czynny od czas. czarować.

czarujący w uż. przym. «pełen uroku»: C. człowiek. C—a rozmowa.

czas m IV, D. -u 1. zwykle w lp «nieprzerwany ciąg chwil» Δ fraz. Zabijać c. «zajmować się byle czym, żeby mieć wrażenie szybszego mijania czasu» Δ Wytrzymać próbę czasu «z biegiem lat nic nie stracić na aktualności, wartości» 2. «wyodrębniony okres, wyodrębniona pora, gdy się coś robi, czegoś dokonuje lub gdy się coś dzieje» Δ fraz. Duch czasu «zespół cech charakterystycznych dla atmosfery jakiejś epoki» 3. zwykle w lp «chwila, moment, pora» Δ fraz. Od czasu do czasu, co jakiś c., co pewien c. «z przerwami» 4. zwykle w lp «właściwa, stosowna pora na coś»: Nie c. na głupstwa. Δ fraz. Do czasu «do jakiegoś momentu w przyszłości» Δ Na czasie a) «odpowiedni w jakiejś sytuacji lub jakimś czasie» b) «modny, aktualny» Δ W swoim czasie a) «w momencie właściwym dla danej sprawy, rzeczy» b) «niegdyś, kiedyś» Δ C. nagli «termin jest bardzo bliski, trzeba się spieszyć» Δ Gorący c. «czas, w którym należy szybko działać» 5. «określenie używane w rachubie upływających chwil»: C. astronomiczny, środkowoeuropejski. C. zimowy, letni. 6. jęz. «kategoria i forma gramatyczna czasownika, określająca stosunek czasowy chwili odbywania się jakiejś czynności (stanu) do momentu wypowiedzi»

czasami, czasem w uż. przysłów. 1. «niekiedy, co pewien czas»: C. lepiej nic nie mówić. Chodzili c. do kina, do teatru. 2. «przypadkiem, może»: Czy pan c. nie chory?

z czasem «w miarę upływu czasu»: Z c. przychodzi zapomnienie.

czasopismo n III «pismo ukazujące się regularnie w określonych terminach; też: egzemplarz takiego pisma»

czasownik m III «część mowy obejmująca wyrazy oznaczające czynność lub stan; też: wyraz należący do tej części mowy»

czasowy 1. «dotyczący czasu»: Perspektywa c—a. 2. «okresowy, przemijający»: C—a niezdolność do pracy.

czasza ż II 1. «kielich lub misa w kształcie półkuli» 2. «wypukłość w kształcie półkuli»: C. kopuły. 3. «część nośna spadochronu rozwijająca się przy skoku» 4. mat. «część kuli odcięta płaszczyzną»

czaszka ż III, lm D. ~szek 1. «sklepienie głowy od czoła do karku» 2. «kościec głowy u kręgowców»

czat, chat [wym. czat] m IV, D. -u a. -a 1. «rozmowa za pośrednictwem internetu, polegająca na przekazywaniu treści w formie pisemnych komunikatów, widocznych dla wszystkich uczestników i obserwatorów dyskusji» 2. «miejsce na stronie internetowej, które umożliwia prowadzenie takich rozmów»

czatować ndk IV 1. «czaić się, wyczekiwać» 2. «uczestniczyć w czacie, chacie»

Można czatować w internecie?

cząsteczka ż III, lm D. ~czek 1. zdr. od cząstka: C. wszechświata. 2. «najmniejsza cząstka substancji, zachowująca fizyczne i chemiczne jej właściwości»

cząstka ż III, lm D. ~tek, zdr. od część: Podzielić jabłko na c—i. Δ fiz. C—i elementarne «cząstki składowe atomu»

cząstkowy «niecałkowity, dotyczący tylko części czegoś»

czcić VIa, czczę, czcij, czczony 1. «oddawać cześć, otaczać wielkim szacunkiem» 2. «obchodzić jakieś święto»

czcigodny ~ni, ~niejszy «zasługujący na wielki szacunek»

czcionka ż III, lm D. ~nek 1. «prostopadłościan, którego górna powierzchnia daje w druku odbitkę litery lub znaku drukarskiego; też: cyfra, litera, znak w tekście drukowanym» 2. «kształt i wielkość liter w druku»

czczo przysłów. od czczy. Δ fraz. Na c. «bez jedzenia od wstania ze snu»

czczy «pusty, głodny» Δ przen. «nic nieznaczący, bezcelowy, płonny»: To była c—a formalność.

czek m III, D. -u «dokument będący dla banku zleceniem wypłacenia okazicielowi oznaczonej na nim sumy z rachunku wystawcy»

czekać ndk I 1. «przebywać w jakimś miejscu, spodziewając się kogoś lub czegoś»: C. na pociąg. C. na czyjś powrót. 2. «spodziewać się, że coś nastąpi»: Czekano na wyrok. 3. «zwlekać z czymś»: C. z decyzją. 4. «być w przyszłości czyimś udziałem»: Nie wiedział, co go czeka.

czekolada ż IV 1. «masa z miazgi kakaowej z cukrem i innymi dodatkami; też: wyrób cukierniczy z tej masy» 2. «napój sporządzany z czekolady rozpuszczonej w mleku lub w wodzie»

czekoladka ż III, lm D. ~dek «mała tabliczka czekolady lub cukierek czekoladowy»

czekoladowy 1. «zrobiony z czekolady, zawierający czekoladę»: Krem c. 2. «brązowy»

czeluść ż V «wielki otwór; też: wnętrze czegoś głębokiego» przen.: C—e piekielne.

czepiać się ndk I — czepić się dk VIa 1. «chwytać się, przytrzymywać się czegoś»: Bluszcz czepia się ścian. przen.: Czepiały się go rozmaite choroby. 2. pot. «doszukiwać się w kimś albo czymś złych intencji, cech itp.; też: ostro krytykować» Δ fraz. C. się słów «złośliwie, w sposób małostkowy interpretować czyjeś słowa»

czereśnia ż I, lm D. ~ni «drzewo owocowe o małych owocach z pestką w środku; też: owoc tego drzewa»

czernić ndk VIa, ~niony «malować na czarno, czynić czarnym»

czernieć ndk III 1. «stawać się czarnym lub prawie czarnym; też o metalach: pokrywać się śniedzią» 2. «odcinać się czarnym lub prawie czarnym kolorem od jaśniejszego tła»

czerń ż V, lm M. ~nie 1. «czarny kolor» 2. «czarne ubranie, czarna tkanina» 3. «ciemność»: C. nocy.

czerpać ndk IX, ~pie, ~any 1. «wydobywać czymś substancje płynne lub sypkie»: C. wodę ze studni. Δ Papier czerpany «papier bezdrzewny stosowany do drukowania wydawnictw bibliofilskich» 2. «korzystać z czegoś»: C. wiedzę z książek. C. dochody z handlu.

czerstwieć ndk III «o pieczywie: stawać się czerstwym»

czerstwy ~wi, ~wiejszy 1. «o pieczywie: suchy, nieświeży» 2. «zdrowy, krzepki»: C. staruszek. C—a twarz.

czerwiec m II, D. ~rwca «szósty miesiąc roku kalendarzowego»

czerwienić ndk VIa «nadawać czemu barwę czerwoną»

czerwienić się p. czerwienieć: C. się ze wstydu. Maki czerwienią się w zbożu.

czerwienieć ndk III 1. «stawać się czerwonym»: Liście czerwienieją. 2. «stawać się czerwonym od napływu krwi do twarzy»: Czuła, że czerwienieje ze wstydu. C. z oburzenia, z wysiłku. 3. «odcinać się od tła czerwonym kolorem»: W sadach czerwieniały jabłka.

czerwień ż V, blm 1. «czerwony kolor» 2. «czerwony barwnik» 3. «czerwona tkanina»

czerwono ~wieniej, przysłów. od czerwony: Słońce zachodziło c.

czerwonoskóry ~skórzy «mający czerwonawy odcień skóry»

czerwony ~ni, ~wieńszy 1. «będący koloru krwi» Δ fraz. Działać na kogoś jak c—a płachta na byka «drażnić kogoś, wyprowadzać kogoś z równowagi» 2. pot. «mający przekonania socjalistyczne, lewicowe»

czerwony w uż. rzecz. pot. «osoba o poglądach lewicowych»

czesać ndk IX, czesze, ~sał, ~any 1. «porządkować włosy, sierść, przeciągając po nich grzebieniem lub szczotką; też: układać włosy w odpowiednią fryzurę» 2. włók. «oczyszczać surowce włókiennicze za pomocą specjalnych szczotek metalowych, grzebieni lub maszyn»

czesać się 1. for. zwr. czas. czesać w zn. 1: Czesała się stale u fryzjera. 2. «nosić pewien rodzaj uczesania»

czesne n odm. jak przym., blm «opłata za naukę wnoszona przez uczniów lub studentów»

cześć ż V, DCMs. czci, blm 1. «wielki szacunek, poważanie» Δ fraz. Oddawać, składać c. «oddawać, składać hołd» 2. «honor, dobre imię, godność osobista» 3. tylko w mianowniku lp «rodzaj pozdrowienia używanego w sytuacjach nieoficjalnych»

częstokroć «wiele razy, często»

częstotliwość, częstość ż V, blm 1. «częste występowanie» 2. fiz. «liczba zdarzeń lub cyklów zjawiska okresowego w jednostce czasu»

częstować ndk IV, ~any «proponować komuś coś do jedzenia, picia, palenia»

częsty ~tszy «zachodzący wiele razy lub obecny w wielu przypadkach»

częściowy «odnoszący się tylko do części czegoś»: Nastąpiło c—e zaćmienie Słońca.

część ż V, lm M.~ści 1. «jeden z elementów, na które dzieli się jakaś całość» Δ jęz. C—i mowy «klasy wyrazów, np. rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki» Δ fraz. Lwia c. «znaczna, przytłaczająca większość» 2. «przedmiot stanowiący jakiś dający się samodzielnie wyodrębnić element większej całości»

po części, w części «do pewnego stopnia, w pewnej mierze»

czip p. chip.

czipować p. chipować.

czkawka ż III, blm «skurcze przepony brzusznej z jednoczesnymi skurczami mięśni krtani i charakterystycznym odgłosem»

człon m IV, D. -u «jedna z szeregu podobnych lub identycznych jednostek składających się na większą całość»

członek m III, D. ~nka 1. lm M. ~nkowie «osoba lub jednostka prawna należąca do jakiejś grupy, organizacji» 2. lm M. ~nki «część ciała, zwłaszcza ręka, noga» Δ C. męski «męski narząd płciowy»

członkostwo n III «bycie członkiem jakiejś organizacji, towarzystwa itp.»

człowieczeństwo m III, blm «natura ludzka, istotne pozytywne cechy człowieka»

człowiek m III, W. -u a. ~ecze, lm p. ludzie. 1. «istota żywa wyróżniająca się wśród innych najwyższym rozwojem psychiki i życia społecznego» Δ fraz. Szary c. «człowiek przeciętny, jeden z wielu» Δ C. starej daty «człowiek o niewspółczesnych poglądach» Δ C. czynu «człowiek, którego cechą dominującą jest skłonność do działania» 2. «osoba reprezentująca najlepsze cechy ludzkie» 3. «osoba dorosła» 4. pot. «pracownik fizyczny» 5. pot. «mężczyzna»

człowiek «w funkcji zaimka osobowego ja lub w funkcji zaimków nieokreślonych: ktoś, ktokolwiek»: Bądź tu, człowieku, mądry.

czmychać ndk I — czmychnąć dk Va «opuszczać jakieś miejsce nagle, szybko»

czołg m III, D. -u «opancerzony samochód bojowy na gąsienicach, z uzbrojeniem wmontowanym w obrotową wieżę»

czołgać się ndk I «posuwać się naprzód w pozycji na brzuchu, na czworakach» Δ przen. a) «o mgle, dymie itp.: unosić się nisko» b) «poniżać się przed kimś»

czoło n III, lm D. czół 1. «górna część twarzy człowieka powyżej oczu; u zwierząt część głowy pomiędzy skroniami» Δ fraz. Pracować, zarabiać, uprawiać coś itp. w pocie czoła «pracować ciężko, bardzo intensywnie» Δ Chylić przed kimś, przed czymś c. a. czoła «oddać komuś albo czemuś szacunek lub uznanie» Δ Stawić komuś, czemuś c. «przeciwstawić się komuś, czemuś albo podjąć walkę z kimś, czymś» 2. «przód, front czegoś»: C. lodowca. Δ fraz. Wysunąć się, wybić się na c. «stać się, być pierwszym, najważniejszym» Δ Stanąć na czele a) «stanąć na przedzie» b) «objąć dowództwo, przewodnictwo, kierownictwo»

czołowy ~wi 1. przym. od czoło w zn. 1. 2. «znajdujący się na przedzie, od przodu» 3. «główny, przodujący»

czołówka ż III, lm D. ~wek 1. «pierwsze szeregi, czoło czegoś; w sporcie: wysunięta na czoło grupa zawodników w biegu lub rajdzie; w wojsku: wysunięta do przodu jednostka specjalna» Δ przen. «grupa ludzi przodujących w jakiejś dziedzinie» 2. «naczelna wiadomość lub artykuł w gazecie» 3. «wstępna część filmu zawierającego jego tytuł, dane dotyczące jego twórców itp.» 4. «płaska latarka zakładana na czoło»

czosnek m III, D. ~nku «roślina warzywna o charakterystycznym zapachu; też: cebulka tej rośliny używana jako przyprawa»

czterdziesty «liczebnik porządkowy odpowiadający liczbie 40»: Ukończył c. rok życia. Δ Lata c—e «lata między czterdziestym a pięćdziesiątym rokiem danego stulecia»

czterdzieści m-os. ~estu, DCMs. ~estu, N. ~estoma «liczebnik główny oznaczający liczbę 40»

czternasty «liczebnik porządkowy odpowiadający liczbie 14»

czternasta w uż. rzecz. blm «godzina czternasta»

czternasty w uż. rzecz. blm «czternasty dzień miesiąca»

czternaście m-os. ~astu, DCMs. ~astu, N. ~astoma «liczebnik główny oznaczający liczbę 14»

cztery M. m.-os. czterej, D. czterech, C. czterem, N. czterema, Ms. czterech «liczebnik główny oznaczający liczbę 4» Δ fraz. C. deski «trumna» Δ C. ściany «pokój, mieszkanie» Δ W c. oczy «na osobności, sam na sam» Δ Kuty na c. nogi «sprytny, przebiegły» Δ Zamknąć (się) na c. spusty «zamknąć (się) na wszystkie zamki»

cztery w uż. rzecz. pot. p. czwórka w zn. 3.

czterysta m-os. ~tu, DCMs. ~tu, N. ~toma «liczebnik główny oznaczający liczbę 400»

czub m IV 1. «upięte wysoko lub sterczące na wierzchu głowy włosy» 2. «szpiczaste zakończenie czegoś» 3. «u ptaków: kępka sterczących piór na głowie lub grzebień; u ssaków: kępka sierści między uszami» 4. «kita, pióropusz»

czubaty 1. «zwykle o ptakach: mający na głowie czub» 2. «ostro zakończony» 3. «napełniony z naddatkiem»: C—a łyżka cukru.

czubek m III, D. ~bka, zdr. od czub w zn. 1–3: C. nosa.

czucie n I 1. rzecz. od czas. czuć. 2. «zdolność odbierania bodźców przez narządy zmysłowe»

czuć ndk Xa 1. «doznawać wrażeń zmysłowych»: C. ból, pragnienie. Δ fraz. Nie c. nóg, rąk «być bardzo zmęczonym» 2. nieos. tylko w bezok. «coś daje się odczuć zmysłami, zwykle powonieniem»: C. od nich spalenizną. 3. «doznawać uczuć; też: uświadamiać sobie coś»: Nie czuł żadnych wyrzutów sumienia. 4. «przeczuwać coś» Δ fraz. C. przez skórę «mieć wyczucie czegoś, domyślać się» Δ C. pismo nosem «orientować się w czymś, domyślać się czegoś» Δ pot. C. bluesa «orientować się w jakiejś sytuacji, w panującej gdzieś atmosferze»

czuć się 1. «być w pewnym stanie fizycznym lub psychicznym i mieć świadomość tego stanu»: C. się dobrze. Δ fraz. C. się jak u siebie (w domu) «zachowywać się swobodnie» 2. «uważać się za kogoś»

czujność ż V, blm rzecz. od czujny Δ fraz. Budzić, obudzić czyjąś c. «zwracać, zwrócić czyjąś uwagę na coś» Δ Zmylić, uśpić czyjąś c. «oszukać kogoś»

czujny ~ni, ~niejszy 1. «zwracający na wszystko baczną uwagę»: C. pies. 2. «łatwo coś wyczuwający»: C—e ucho.

czule ~ ej «z czułością, miłością»

czulić się ndk VIa «okazywać czułość»

czułostkowy ~wi «skłonny do przesadnej czułości, rozczulania się»

czułość ż V 1. «bycie czułym» 2. tylko w lm «objawy miłości, serdeczności» 3. «zdolność reagowania na bodźce zewnętrzne, wrażliwość na coś»: C. ucha. 4. «właściwość mechanizmów określająca, jak dokładnie rejestrują one określone wielkości, np. temperaturę»

czuły czuli, czulszy 1. «odnoszący się do kogoś z tkliwą miłością; też: będący wyrazem takich uczuć»: C—e spojrzenie. 2. «wrażliwy, wyczulony na coś»: Jest c. na muzykę. 3. «szybko reagujący na bodźce zewnętrzne» 4. «o mechanizmach: precyzyjny»

czupryna ż IV «krótkie, bujne włosy»

czuwać ndk I 1. «być czujnym; też: pilnować» 2. «nie spać w nocy»

czwartek m III, D. ~tku «czwarty dzień tygodnia» Δ Tłusty c. «ostatni czwartek karnawału, w którym je się pączki» Δ Wielki C. «czwartek Wielkiego Tygodnia, uroczyście obchodzony w Kościele katolickim»

czwartkowy «dotyczący czwartku»

czwarty «liczebnik porządkowy odpowiadający liczbie 4»

czwarta w uż. rzecz. blm «godzina czwarta»

czwarty w uż. rzecz. blm «czwarty dzień miesiąca»

czworak m III «budynek o czterech mieszkaniach przeznaczony dla służby folwarcznej» Δ Na czworakach «opierając się jednocześnie na rękach i nogach»

czworo D. ~rga, CMs. ~rgu, N. ~rgiem «liczebnik zbiorowy odpowiadający liczbie 4»: C. szczeniąt. C. sań. Δ fraz. Rozszczepiać, dzielić włos na c. «analizować coś zbyt szczegółowo»

czwórka ż III, lm D. ~rek 1. «cyfra oznaczająca liczbę 4» 2. «tramwaj, pokój, karta itp. oznaczone numerem 4» 3. «ocena szkolna oznaczona cyfrą 4» 4. «grupa czterech osób» 5. «szereg złożony z czterech osób, pojazdów, samolotów itp., wchodzący w skład kolumny, oddziału» 6. «czwarty ząb, licząc od zębów przednich» 7. «łódka wiosłowa lub bobslej dla czterech zawodników; też: ci zawodnicy»

czy 1. «partykuła rozpoczynająca zdanie pytające lub ekspresywne o formie zdania pytającego»: Czy pozwolisz? Czyś ogłuchł? 2. «spójnik zdań podrzędnych rozwijających człony zdania nadrzędnego, które oznaczają chęć dowiedzenia się czegoś, upewnienia się w czymś, zastanowienia się, namysł, niepewność itp.»: Nie wiem, czy to on. 3. «spójnik łączący zdania równorzędne lub ich części, wyrażający wymienność lub wyłączanie się członów»: Spał, czy też udawał, że śpi. 4. «spójnik zdań podrzędnych o charakterze pytajnym»: Nie wiem, czy to by się udało.

czyhać ndk I «czekać w ukryciu na kogoś, na coś z zamiarem napaści» przen.: Wszędzie czyhało niebezpieczeństwo.

czyj, czyja, czyje «zaimek pytajny lub względny o znaczeniu dzierżawczym wprowadzający pytanie, np. C—a ta czapka?, lub przyłączający pytanie zależne do zdania nadrzędnego, np. Nie mam pojęcia, c. to podpis.»

czyjś «zaimek przymiotny nieokreślony dzierżawczy: odnoszący się do kogoś, należący do innej osoby»

czyli «partykuła przyłączająca człon wyjaśniający»: Celuloza, c. błonnik.

czyn m IV, D. -u «to, co ktoś zrobił»: Sądzić ludzi po czynach. Δ fraz. C. zbrojny «walka, bój» Δ Wcielać, wprowadzać w c. «wykonywać, realizować»

czynić ndk VIa, ~niony 1. «robić coś, działać» Δ fraz. Mieć do czynienia z kimś, czymś a) «mieć kontakty z kimś, czymś» b) «narazić się na czyjś gniew» Δ C. postępy «osiągać coraz lepsze wyniki» Δ C. starania «starać się coś osiągnąć, zrealizować» 2. «postępować, zachowywać się»: Nie wdawał się w spory, czynił tak zawsze.

czynnie ~ej 1. «biorąc w czymś udział, działając osobiście» 2. «energicznie, aktywnie, żywo»

czynnik m III 1. «jedna z przyczyn wywołujących określony skutek»: C—i klimatyczne, ekonomiczne, społeczne. 2. mat. «każda z liczb, które mnożymy przez siebie» Δ C—i pierwsze «liczby niemające innych podzielników prócz jedności i samych siebie» Δ Wspólny c. «liczba, przez którą dzielą się wszystkie składniki jakiegoś wyrażenia matematycznego»

czynność ż V 1. «wykonywanie czegoś» Δ fraz. Zawiesić kogoś w czynnościach «pozbawić kogoś prawa wykonywania obowiązków służbowych» 2. «funkcjonowanie, działanie czegoś»: C. serca, wątroby.

czynny ~nni 1. «wykonujący jakąś czynność» Δ praw. C—e prawo wyborcze «prawo wybierania osobiście przedstawicieli do państwowych lub samorządowych organów władzy» 2. «skłonny, zdolny do działania, aktywny; też: świadczący o takich cechach»: C—e usposobienie. 3. «funkcjonujący, uruchomiony»: C. zegar. Sklep, zakład c. Δ geol. Wulkan c. «wulkan w czasie wybuchu, również wulkan wybuchający okresowo»

czynsz m II, D. -u, lm D. -ów «okresowa opłata za użytkowanie nieruchomości»

czynszowy ~wi, przym. od czynsz: Kamienica c—a. Opłaty c—e.

czystka ż III, lm D. ~tek pot. «usuwanie z jakiegoś środowiska, jakiejś instytucji osób niepożądanych»

czystość ż V, blm 1. rzecz. od czysty. 2. «całkowita wstrzemięźliwość płciowa»

czysty czyści, ~tszy a. czyściejszy 1. «niezabrudzony» Δ C. papier, c—a kartka «papier, kartka niezapisane, niezadrukowane» 2. «niezamglony, przejrzysty»: C—e niebo. 3. «dźwięczny, wyraźny w brzmieniu»: C. dźwięk, głos. 4. «wolny od domieszek, zniekształceń, obcych wpływów»: C. brylant. C. język, c—a polszczyzna. Δ C. dochód «dochód pozostały po potrąceniu wydatków» 5. «szlachetny, prawy, szczery»: C—e pobudki, zamiary. 6. «wyrazisty, regularny»: C. profil. 7. «niemający długów»: C—a hipoteka. 8. pot. «oczywisty, zupełny»: C. nonsens. C. przypadek.

do czysta «zupełnie, całkowicie»: Zjeść wszystko do c.

czyścić ndk VIa, czyszczę, czyszczony 1. «czynić czystym» 2. «powodować rozwolnienie»

czyścić się 1. for. zwr. czas. czyścić w zn. 1. 2. «być czyszczonym»

czytać ndk I, ~any «rozróżniać i łączyć litery w wyrazy; zapoznawać się z treścią pisma» Δ przen. «odgadywać, przepowiadać, wróżyć»: C. czyjeś myśli. C. z dłoni, z kart. Δ fraz. C. między wierszami «czytając tekst domyślać się tego, co nie zostało napisane» Δ C. nuty «rozumieć znaki muzyczne»

Jaka jest różnica między czytać a czytywać?

czytanka ż III, lm D. ~nek «krótki tekst z podręcznika szkolnego; też: podręcznik zawierający takie teksty»

czytelnia ż I, lm D. ~ni «sala przeznaczona do czytania książek, czasopism itp.»

czytelnik m III «ten, kto czytuje książki, pisma itp.; też: ten, kto wypożycza książki z biblioteki»

czytelny ~niejszy «łatwy do odczytania»: C. podpis. Δ przen. «zrozumiały»: C—a aluzja.

czytnik m III 1. «aparat powiększający mikroreprodukcje do czytelnej wielkości» 2. «urządzenie odczytujące informację zapisaną w sposób tradycyjny znakami graficznymi lub zakodowaną w specjany sposób»

czytywać ndk VIIa, ~any «czytać od czasu do czasu»: Z rzadka czytywał dzienniki.

[1] Formy fleksyjne podaje się za odpowiednią częścią Małego słownika języka polskiego, opracowaną przez Jana Tokarskiego, najwybitniejszego znawcę fleksji polskiej i autora koncepcji opisu fleksyjnego w słownikach języka polskiego PWN.