Przede wszystkim więc komunizm zaprojektował siebie – o czym świadczy nie tylko jego faktyczny rozwój historyczny, lecz również ideologiczna autodefinicja (zwłaszcza w ujęciu Lenina i Trockiego) – jako władzę totalną, mającą objąć wszystkie obszary życia: produkcję, wymianę dóbr, informację, naukę, sztukę, obyczaje, codzienne ludzkie życie, przekonania i uczucia. Ostatecznie zamierzał on osiągnąć nieosiągalny cel: całkowite zniszczenie społeczeństwa obywatelskiego i całkowite zastąpienie wszystkich więzi międzyludzkich przez sztuczne mechanizmy państwowe.

Leszek Kołakowski, Niepewność epoki demokracji

Tak więc nie powinniśmy w żadnym razie oddzielać Lenina absolutnego politycznego stratega od Lenina „technokraty” marzącego o naukowej reorganizacji produkcji. Wielkość Lenina polega na tym, że mimo iż brakowało mu właściwego aparatu pojęciowego, aby pomyśleć oba te wymiary jednocześnie, był świadom takiej konieczności – niemożliwego, acz niezbędnego zadania. (...)

Powtórzenie Lenina oznacza, że musimy odróżnić między tym, co Lenin faktycznie robił, i otwartym przez niego polem możliwości, opisać napięcie między tym, co zrobił, i innym wymiarem: tego, co było „w Leninie większe niż on sam”.

Slavoj Žižek, Rewolucja u bram

W społeczeństwie postępu, jakie znamy, ludzie relatywnie zamożni tylko trochę wyprzedzają resztę w korzyściach materialnych. Żyją już w stadium ewolucji, którego inni jeszcze nie osiągnęli. Ubóstwo stało się w końcu pojęciem względnym, a nie absolutnym. (...)

Twierdzenie, że w każdej fazie postępu bogaci, eksperymentując z nowymi stylami życia, niedostępnymi jeszcze dla biednych, wypełniają pożyteczną rolę, bez której awans tych ostatnich byłby znacznie wolniejszy, wyda się niektórym przykładem naciąganej i cynicznej apologetyki. Odrobina refleksji jednak wykaże, że jest ono całkowicie zasadne i że społeczeństwo socjalistyczne musi pod tym względem naśladować wolne społeczeństwo.

Friedrich August von Hayek, Konstytucja wolności

Podstawą wszystkich innych wolności jest wolność osobista. Następnym rodzajem jest wolność gospodarcza, która odnosi się do działalności zarobkowej i obejmuje swobodę prywatnej przedsiębiorczości, swobodę zawierania umów, wyboru zawodu, typu i miejsca pracy. Własność i wolność są więc ze sobą pojęciowo związane.

Leszek Balcerowicz, Wolność i rozwój

Świat jest poddawany tak skrajnemu i zniekształconemu procesowi akumulacji kapitału monopolistycznego, że ten ostatni nie tylko powoduje Wielką Nierówność i tworzy warunki dla stagnacji i niestabilności finansowej, lecz także – w celu utrzymania tego właśnie systemu – stanowi zagrożenie dla całej planety jako miejsca zamieszkania człowieka. Stąd przyszłość ludzkości, jeśli ludzkość ma mieć w ogóle jakąkolwiek przyszłość, znajduje się teraz w rękach dziewięćdziesięciu dziewięciu procent jej przedstawicieli. „Gdy system sam w sobie jest porażką”, zauważa Gar Alperovitz w swojej książce America Beyond Capitalism, „w oczywisty sposób rozwiązanie wymaga koniec końców stworzenia nowego systemu”.

John Bellamy Foster, Robert W. McChesney, Kryzys bez końca

Klasycznie zakładano, że kapitalizm dąży do równowagi. Tymczasem on nie tworzy warunków społecznych koniecznych do podtrzymywania własnego istnienia. Trzeba ocalić kapitalizm przed samym sobą lub przed wrogami, których sam sobie robi. Powstrzymywać ten system przed tworzeniem gniewnej, zubożałej, żywiącej mnóstwo uraz klasy niższej, która staje się źródłem podziału lub upadku.

Tony Judt, Źle ma się kraj

CZĘŚĆ I

MYŚL LEWICOWA I LIBERALIZM

Krajobraz po komunizmie

1. Płacz lewicy po sowieckim bloku

Mimo iż lewicowe środowiska intelektualne na Zachodzie z reguły odnosiły się bardzo krytycznie do sposobu, w jaki idee Marksa i Engelsa były urzeczywistniane w krajach bloku sowieckiego w Europie Środkowej i Wschodniej, to rozpad tego bloku, a potem samego ZSRR i Jugosławii, był dla nich prawdziwym szokiem. Jak się wydaje, były dwie przyczyny tego szoku. Po pierwsze, mimo często bardzo krytycznej postawy wobec sposobu, w jaki idea „realnego socjalizmu” była urzeczywistniana w tych krajach, odczuwano bezwiednie jakiś rodzaj „duchowego” pokrewieństwa z komunistycznymi reżimami. Choćby dlatego, że, pomijając już sposób ich realizacji, pewne wyjściowe idee i założenia były wspólne. Wystarczy przypomnieć znane komentarze Ericha Fromma, Herberta Marcusego i innych autorytetów lewicy na temat wyższości modelu sowieckiego nad liberalnymi modelami ekonomii dominującymi w krajach zachodnich. Po drugie zaś, i to było chyba najbardziej dla przedstawicieli tych środowisk irytujące, we wszystkich postkomunistycznych krajach, które wyłoniły się po rozpadzie bloku sowieckiego, przeprowadzono reformy, mające na celu ustanowienie w nich modelu gospodarki rynkowej. Natomiast w żadnym z tych krajów nie podjęto próby budowania państwa „prawdziwego” socjalizmu, zaś wszystkie lewicowe ugrupowania opozycyjne, które głosiły tego rodzaju idee, znalazły z reguły minimalne poparcie społeczne w wyborach.

Jedną z form odreagowywania tego szoku było przeprowadzanie radykalnej krytyki wszystkiego, co po 1989 roku miało miejsce w krajach postkomunistycznych. Przebijał z niej niejednokrotnie ton intelektualnej wyższości, mającej swoje źródło w przekonaniu, że bezkrytyczny stosunek politycznych elit w krajach postkomunistycznych do zachodniego modelu państwa demokracji liberalnej wynika z braku odpowiedniej wiedzy na temat tego, jak ten model funkcjonuje tam w politycznej i społecznej praktyce. Jak też z faktu, że kraje te są po prostu cywilizacyjnie zacofane. Nic więc dziwnego, że przedstawiciele ich czołowych sił politycznych w naiwnie jednostronny sposób idealizują ten model, nie dostrzegając jego rozlicznych braków.

Dlatego gorączkowo szukano różnego rodzaju argumentów, aby wytłumaczyć sobie tę niewybaczalną zdradę „wartości lewicowych” przez postkomunistyczne społeczności żyjące wcześniej w systemie „realnego socjalizmu”. Te argumenty nietrudno było znaleźć. Wystarczyło wskazać na ogromne napięcia społeczne, jakie powstały od razu, kiedy poszczególne kraje byłego bloku wschodniego zaczęły przeprowadzać reformy, mające na celu wprowadzenie w nich systemu gospodarki rynkowej. Reformy te, związane z cofnięciem dotacji dla różnych nierentownych przedsiębiorstw państwowych, jak huty, kopalnie, kołchozy czy PGR-y i dziesiątki innych, uderzały wszak w liczne grupy ludności, zwiększając rzesze bezrobotnych, ograniczając niektóre dotychczasowe formy pomocy socjalnej itd.

Wskazywano na to, że rządy tych postkomunistycznych krajów obrały mocno uproszczoną, nieliczącą się z potrzebami szerokich grup ludności, drogę do kapitalizmu. Wynikające stąd głębokie społeczne frustracje miały być jednym ze źródeł narastania społecznego poparcia dla partii o nastawieniu nacjonalistycznym czy wręcz faszystowskim. W zamian bowiem za iluzję budowania jednolitego i sprawiedliwego społeczeństwa socjalistycznego, którą społeczeństwom tych krajów starały się zaszczepić komunistyczne reżimy, nie otrzymały one od nowych nastawionych liberalnie władz praktycznie nic w zamian. Zostały tylko bezpośrednio skonfrontowane z brutalnymi regułami gospodarki wolnorynkowej, będąc pozostawione samym sobie w staraniach o pracę i przetrwanie[1]. Nic dziwnego więc, że część z nich rekompensaty dla tego utraconego poczucia bezpieczeństwa i zmistyfikowanej ideowej jedności poszukiwała w – stanowiących w ich oczach rzeczywistą alternatywę – ideologiach narodowych, często o wyraźnym podłożu rasistowskim.

Innym argumentem było wskazanie na narastające w wielu krajach postkomunistycznych silne antagonizmy etniczne i narodowościowe. Przykładem modelowym były krwawe konflikty zbrojne i towarzyszące im czystki etniczne, jakie miały miejsce na terenach byłej Jugosławii. Wtedy nadawano tym wydarzeniom „uniwersalny” wymiar, uważając, że jest tylko kwestią czasu wybuch podobnych konfliktów w każdym z pozostałych krajów bloku wschodniego.

Ale równocześnie we wszystkich tych zjawiskach upatrywano wymowne potwierdzenie faktu, że w istocie ujawniają się w nich jedynie w szczególnie jaskrawej postaci wszelkie słabości liberalnego modelu gospodarki rynkowej oraz współczesnego demokratycznego państwa. Państwo to przegląda się w nich jak w swoim krzywym zwierciadle, będąc brutalnie skonfrontowane ze wszystkimi swoimi ułomnościami. W ten sposób ideową porażkę próbowano przekuć w „sukces”, powiadając, z wyraźnym odcieniem Schadenfreude w głosie: widać teraz jasno, że gospodarka wolnorynkowa atomizuje społeczeństwo, wytwarzając w nim głębokie nierówności i skazując całe grupy społeczne na nędzną wegetację. W dodatku programowo neutralne ideowo państwo demokracji liberalnej nie dysponuje odpowiednimi instrumentami, pozwalającymi mu neutralizować konflikty narodowościowe i etniczne, które intensyfikuje pogarszająca się – w wyniku przeprowadzanych w duchu wolnorynkowym reform gospodarczych – sytuacja szerokich grup ludności.

Mało natomiast zajmowano się tym, że wszystkie te narodowościowe antagonizmy i konflikty za czasów rządów komunistycznych były jedynie wypierane, a nie rozwiązywane, tak iż w utajonej formie nadal istniały w świadomości społecznej. Więcej, jako wyparte, były one w istocie jedynie potęgowane, nie znajdując swego „naturalnego” ujścia. Tym bardziej, że władze komunistyczne starały się ich zazwyczaj nie dostrzegać i praktycznie nie prowadziły żadnej „reedukacji” społeczeństwa, mającej na celu zmianę stosunku poszczególnych grup narodowościowych i etnicznych do siebie. Dlatego w lewicowych środowiskach niechętnie dokonywano rzetelnych analiz prowadzonych pod tym kątem, gdyż wtedy należałoby dopatrywać się źródeł tych konfliktów również w minionej epoce, która je jedynie na swój sposób zakonserwowała. Należałoby wówczas uznać, że ich gwałtowny wybuch w momencie rozpadu władzy komunistycznej był również spuścizną po jej rządach.

Innym trwałym motywem krytycznym powracającym w tego typu analizach było wskazywanie na niemal całkowity brak istnienia w krajach postkomunistycznych tradycji parlamentaryzmu i wyrosłej na jej podłożu demokratycznej kultury politycznej. To zjawisko zaś miało mieć swoje głębsze źródła w słabym zakorzenieniu w wykształconej w krajach zachodnioeuropejskich tradycji filozoficznej, w szczególności zaś oświeceniowego racjonalizmu i empiryzmu, na której w końcu wyrósł zachodni liberalizm (por. znamienne wypowiedzi Jürgena Habermasa na ten temat). Efektem tego miał być plewiący się w byłych krajach sowieckiego bloku prymitywny populizm, gdyż uprawiające demagogiczną retorykę partie polityczne wszelkiej maści łatwo mogły przekonać do własnego programu szerokie rzesze wyborców, kusząc ich niczym nie popartymi obietnicami „lepszego życia”. Równocześnie często dawały o sobie znać autorytarne zapędy poszczególnych przywódców czy partii, którzy (które) po zwycięskich dla nich demokratycznych wyborach starali się podporządkować sobie wszystkie instytucje publiczne, sądownictwo, prasę, a nawet wprowadzać do konstytucji jawnie niedemokratyczne zapisy. Wymownym tego przykładem były lata sprawowania władzy przez partię Mečiara na Słowacji, krótkie rządy partii braci Kaczyńskich w Polsce, zawirowania polityczne na Węgrzech i w Bułgarii, nie mówiąc już naturalnie o autorytarnych reżimach powstałych po rozpadzie Jugosławii. Właśnie w tym okresie narosły różne patologiczne zjawiska, jeśli chodzi o styl sprawowania władzy, stanowiące realne zagrożenie dla systemu demokratycznego jako takiego.

2. Liberalizm – jedyne lekarstwo na zapaść „ekonomii socjalizmu”?

Nie były to argumenty wzięte całkiem z powietrza. W końcu w sposobie wprowadzania modelu gospodarki rynkowej w każdym z krajów postkomunistycznych popełniono wiele błędów, procesowi temu przy tym towarzyszyły zjawiska korupcji na wielką skalę (np. sposób, w jaki przebiegała prywatyzacja różnych państwowych firm). W sposób nierówny też rozłożyły się skutki przeprowadzonych reform, jeśli chodzi o poszczególne grupy społeczne. Najdotkliwiej odczuli je pracownicy dawnych państwowych przedsiębiorstw rolnych (np. PGR-ów w Polsce) oraz robotnicy pracujący w państwowym przemyśle ciężkim (huty, kopalnie, stocznie itd.) i większość grup pracowniczych tzw. budżetówki. Zyskali natomiast z reguły przedstawiciele rodzącej się klasy średniej zakładający małe firmy, podejmujący na własną rękę różnego typu działalność gospodarczą, zatrudnieni w przemyśle na kierowniczych stanowiskach członkowie dawnej partyjnej nomenklatury, osoby o wykształceniu ekonomicznym, wyższa klasa urzędnicza i polityczna i inni. Był to jednak stosunkowo niewielki odsetek ogółu społeczeństwa (10–20%), podczas gdy radykalnego pogorszenia własnej sytuacji materialnej doświadczało zazwyczaj około 30% ludności. Tymczasem rządy państw postkomunistycznych, wprowadzając model gospodarki rynkowej, kwestie polityki społecznej zepchnęły na drugi plan, nie wypracowując żadnej efektywnej strategii, przeciwdziałającej tym pogłębiającym się różnicom i ubożeniu szerokich warstw ludności.

Te błędy miały naturalnie nie tylko swoje przyczyny subiektywne, wynikające z błędnych jednostkowych decyzji czy korupcji na najwyższych czy średnich szczeblach nowej władzy. Były też przyczyny obiektywne związane we wszystkich tych krajach z fatalnym stanem gospodarki, którą należało szybko przestawić na całkiem innego rodzaju mechanizmy funkcjonowania. W przeciwnym razie groziło to załamaniem się całego systemu. W związku z tym wiele reform przeprowadzano w dużym pośpiechu, nadając bezwzględny priorytet czynnikom i argumentom czysto ekonomicznym, ignorując przy tym lub marginalizując kwestię możliwych negatywnych społecznych skutków wprowadzanych zmian[2].

Wszystkie te zjawiska wystąpiły w sposób szczególnie jaskrawy w Polsce, której gospodarka w 1989 roku znajdowała się na progu katastrofy. Do tego stopnia, że większość ekonomistów – mimo znaczącej redukcji zadłużenia – dawała demokratycznie wybranym solidarnościowym rządom niewielkie szanse na szybkie przezwyciężenie tej sytuacji. Mimo to (a może właśnie dlatego) w warunkach szalejącej inflacji i pustej państwowej kasy podjęto ryzykowną próbę radykalnej reformy gospodarki w duchu neoliberalnym. Reforma ta, jeśli spojrzeć na nią od czysto ekonomicznej strony, przyniosła bardzo szybko – co chyba było zaskoczeniem nawet dla jej twórców i zwolenników – pozytywne skutki: zahamowana została galopująca inflacja, zrównoważony budżet, stworzone zostały solidne podstawy do wzrostu gospodarczego. Została ona jednak okupiona ogromnym kosztem społecznym. Nie chodzi tutaj jedynie o wkalkulowane w nią koszty początkowe, które zrazu dotknęły wszystkich, ale o jej utrzymujące się do dzisiaj negatywne skutki w ukształtowaniu się nowego typu, głęboko rozwarstwionej materialnie, struktury społecznej, utrwalonej w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Rozpatrywana z tej perspektywy neoliberalna reforma Balcerowicza doprowadziła – jak pisze Andrzej Walicki – do:

drastycznego wzrostu nierówności społecznych, kosztem obniżenia poziomu życia pracowników najemnych, strukturalnego bezrobocia i zepchnięcia części ludności do wegetowania poniżej społecznego minimum[3].

Podobnie krytyczna ocena jej efektów jest jednak bardzo jednostronna. Nie bierze ona pod uwagę tego, w jak dramatycznych warunkach reforma ta się dokonywała (niektórzy jej dzisiejsi krytycy właściwie nie doświadczyli tego, co znaczą puste półki w sklepach i szalejąca inflacja). Uproszczony charakter tej oceny polega jednak przede wszystkim na tym, że koncentruje się ona wyłącznie na negatywnych skutkach reformy Balcerowicza, która była w końcu pierwszym przedsięwzięciem tego typu w dziejach całej ekonomii: nagłym, wymuszonym przez dramatyczne okoliczności, przejściem od jednego systemu ekonomicznego, który znajduje się w stanie całkowitego rozpadu, do drugiego, opartego na całkiem innych podstawach[4].

Nie bierze ona natomiast zupełnie pod uwagę tego, że przedsięwzięcie to miało jeden fundamentalnie pozytywny efekt: pozwoliło na uniknięcie totalnej katastrofy całej gospodarki. O czym oczywiście dzisiaj, ponieważ dotyczy to czegoś, co mogło nastąpić, a nie nastąpiło, wszyscy już zapomnieli. Jego efektem było wszak szybkie uzdrowienie stanu finansów państwa (równowaga budżetowa), rozpoczęcie na wielką skalę prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, mało efektywnych lub przynoszących straty, oraz uruchomienie aktywności grup drobnych przedsiębiorców. Za tymi zmianami poszło rosnące zainteresowanie Polską wielkiego kapitału zagranicznego, który zaczął przejmować państwowe przedsiębiorstwa i rozpoczął inwestycje na coraz większą skalę, oraz w rezultacie stałe zwiększanie efektywności całej gospodarki. Zostały stworzone solidne podstawy do stałego, choć być może zbyt powolnego, wzrostu gospodarczego.

Były to – i są dzisiaj – już pewne oczywistości, niepodważalne z czysto ekonomicznego punktu widzenia[5]. Ale też, paradoksalnie, może właśnie z racji tego, że podstawowy skutek tych reform: zapewnienie gospodarce w miarę sprawnego funkcjonowania i stabilności, traktowany jest dzisiaj niczym dany raz na zawsze „chleb powszedni”, jest on jako taki niedostrzegalny. Tymczasem wiele państw, które nie dokonały tak radykalnej reformy (np. Białoruś, Ukraina, Mołdawia, Kazachstan), po dziś dzień boryka się z ogromnymi trudnościami, mającymi swoje główne źródło w utrzymywaniu się w nich silnych pozostałości po systemie gospodarki „realnego socjalizmu”. Zaś przykład innych państw uczy, że – jak np. w Grecji czy na Węgrzech – stabilne podstawy rozwoju ekonomicznego nie są bynajmniej czymś danym samo przez się i nawet jeśli się startuje z wyższego pułapu niż Polska z początku lat 90., łatwo można je nieodpowiednimi decyzjami naruszyć i wpędzić kraj w głęboki kryzys.

Nie znaczy to, że krytycy tej reformy, którzy wskazują na zbyt dogmatyczny sposób jej przeprowadzenia i jej negatywne skutki społeczne, nie mają racji. Z wielu późniejszych wypowiedzi Balcerowicza, Bieleckiego, Lewandowskiego czy Tańskiego wynika bowiem wyraźnie, że zafascynowani neoliberalnymi poglądami na gospodarkę uważali, iż kwestie społeczne są zwykłą funkcją odpowiednich decyzji ekonomicznych. Dlatego nie przywiązywali do tych pierwszych szczególnego znaczenia. Byli głęboko przekonani, iż wszystkie problemy w tej dziedzinie najlepiej rozwiązuje niejako sama z siebie dobrze funkcjonująca gospodarka wolnorynkowa. Nic więc dziwnego, że nie widzieli w ogóle potrzeby tworzenia całkiem odrębnego, efektywnego programu polityki społecznej nastawionej na eliminowanie (czy choćby ograniczanie) negatywnych społecznie skutków ich reform.

Zauważyć przy tym należy, iż owe negatywne skutki narosły później również dlatego, że kolejne, już nieliberalne (czy wręcz antyliberalne) rządy w ciągu ostatnich blisko dwudziestu lat nie zrobiły praktycznie nic w tej materii. A przecież, paradoksalnie, właśnie uzyskana dzięki reformom Balcerowicza względna stabilność gospodarcza oraz dobra światowa koniunktura pozwalały zarówno partiom prawicowym, jak i lewicowym, znajdującym się kolejno u władzy, urzeczywistniać szeroko zakrojoną politykę społeczną. Mogły zatem opracować sensowne programy przekwalifikowywania bezrobotnych, stwarzać szanse pracy i życiowej stabilizacji dla młodych rodzin, rozwijać sieć szkół zawodowych nowego typu przyuczających młodych do wykonywania konkretnych zawodów itd. Tym samym zaś ograniczać skutecznie regiony bezrobocia i ubóstwa, przeciwdziałać zawodowej i cywilizacyjnej degradacji szerokich grup społecznych, stwarzać realne szanse pracy dla młodych itd. Tym bardziej, że postępujące rozwarstwienie społeczne i brak perspektyw dla ludzi młodych z czasem zaczęły wywierać coraz bardziej negatywny wpływ na samą ekonomię (masowa emigracja ludzi młodych, narastający brak dostatecznej liczby specjalistów w wielu dziedzinach, czego jedną z przyczyn były mało efektywne i prowadzone na wąską skalę programy kształcenia zawodowego oraz podnoszenia kwalifikacji, nikłe szanse na uzyskanie dobrego wykształcenia przez młodzież wiejską i z małych miasteczek, szerzenie się różnych patologii społecznych itd.).

Można powiedzieć, że po krótkim „neoliberalnym” okresie rządów Bieleckiego i Balcerowicza żadna z czołowych rodzimych partii politycznych, które dochodziły później kolejno do władzy – od lewicy po prawicę – i tworzyły nowe rządy, nie wykazała dostatecznie silnej politycznej woli energicznego przeciwdziałania pauperyzacji dużej części społeczeństwa polskiego. Żadna z nich nie wypracowała – poza chwytliwymi wyborczymi hasłami – dobrze obmyślanego programu społecznego, który byłby w stanie efektywnie przeciwdziałać postępującemu rozwarstwieniu społeczeństwa polskiego i zepchnięciu jego co najmniej 30% na poziom życiowej wegetacji. Jeśli więc rodzimych liberałów te kwestie nie interesowały z powodów ideologicznych, to przedstawiciele pozostałych partii – od postkomunistycznej lewicy po prawicę – postępowali podobnie z racji czysto egoistycznych, zainteresowani wyłącznie umocnieniem swych pozycji w strukturach państwa i władzy oraz własnymi politycznymi karierami. Za tym wszystkim zaś tkwiła zwykła obojętność i cynizm.

Istniał jednak – i nadal istnieje – jeszcze jeden poważny czynnik, który w równym stopniu uniemożliwiał zwiększanie efektywności gospodarki poprzez postępującą likwidację pochodzących z minionej epoki przeszkód, jak i prowadzenie skutecznej polityki społecznej, mającej na celu wyrównywanie różnego typu nierówności. O tym czynniku przedstawiciele czołowych partii z reguły niewiele mówią, nie pojawia się on też w ich programach. A jeśli nawet, to szybko z nich znika, zarówno z racji tego, że jego przeprowadzenie okazuje się społecznie niemożliwe, jak też, że dominuje w nich obawa o utratę głosów dużej części wyborców.

Mam tutaj na myśli silny opór wielu grup zawodowych przeciwko wprowadzaniu radykalnych zmian w odziedziczonym po epoce PRL-u systemie wynagrodzeń w takich dziedzinach jak energetyka, koleje państwowe, kopalnictwo, służby mundurowe itd. Na system ten składa się szereg ulg, premii i przywilejów, często nie mających nic wspólnego z racjonalnym rachunkiem ekonomicznym, z zachętą do większej wydajności pracy. Traktowane są one przez pracowników tych dziedzin jako przysługujące im z natury rzeczy trwałe dobra nabyte. Dlatego gotowi są oni, wspierani żarliwie przez związki zawodowe, bronić ich do upadłego, uciekając się przy wszelkiej próbie ich ograniczenia czy likwidacji do radykalnych form protestu[6].

Utrzymywanie się tego stanu rzeczy w wielu działach gospodarki oznacza często zachowywanie dużych, ekonomicznie nieuzasadnionych, nierówności w wysokości uposażenia poszczególnych grup zawodowych. W krajach postkomunistycznych te nierówności współegzystują z nierównościami wytwarzanymi przez kapitalistyczne stosunki produkcji, tworząc w nich bardzo specyficzne zjawisko krzyżujących się podziałów społecznych (i walk interesów) i nierówności wytwarzanych zarówno przez gospodarkę rynkową, jak i przez utrzymującą się schedę po minionej epoce.

W rezultacie polityka gospodarcza i społeczna postkomunistycznego państwa demokracji liberalnej stanowi swoistą wypadkową ścierania się tego typu heterogenicznych interesów i wpływów. Z jednej strony są to interesy wielkich prywatnych korporacji, koncernów i firm, które zdobyły dominującą pozycję w ramach wolnego rynku. Z drugiej strony są to interesy grup biznesu i administracji zarządzających państwowymi sektorami gospodarki, jak też interesy zatrudnionych w nich pracowników, którzy zachowali wiele przywilejów i świadczeń odziedziczonych po minionej epoce. Podkreślić należy, że mimo dokonanej – i powoli postępującej – prywatyzacji w duchu wolnorynkowym coraz to nowych sfer gospodarki, państwowy jej sektor w krajach postkomunistycznych został z reguły w znacznie większym stopniu zachowany, niż ma to miejsce w krajach zachodnich (np. istnienie w Polsce szeregu spółek skarbu państwa, będących łakomym kąskiem dla znajdujących się w danym wypadku przy władzy grup politycznych notabli i decydentów).

Rozpatrywany w tym kontekście odwrót od idei neoliberalnych w gospodarce, który zaczął dokonywać się w Polsce i w innych krajach postkomunistycznych w końcu lat 90., był – paradoksalnie – spowodowany przez... same liberalne reformy. Wynikał on stąd, że uzyskana dzięki tym reformom względna stabilność gospodarcza i perspektywy rozwojowe sprawiły, iż poszczególne grupy wielkiego i średniego kapitału (sektor prywatny) oraz najbardziej wpływowe grupy zawodowe w sektorze państwowym skoncentrowały się przede wszystkim na walce o zabezpieczenie swoich interesów i wyrwanie dla siebie jak największych kawałków „tortu”. Zaś znajdujące się u władzy partie polityczne starały się wychodzić naprzeciw tym żądaniom, lawirując umiejętnie miedzy żądaniami jednych i drugich. Z jednej strony więc starały się spełniać oczekiwania wielkiego kapitału, formułując odpowiednie, często korzystne dla niego (a przynoszące straty w budżecie państwa), przepisy prawne, umożliwiając np. „łatwy” dostęp do prywatyzowanych zakładów i przedsiębiorstw. Z drugiej zaś starały się zachowywać swoje wpływy w państwowych sektorach gospodarki, nie zmieniając istniejących tam patologicznych i korupcjogennych relacji oraz szeregu niczym nie uzasadnionych przywilejów pracowniczych. Miejsce poważnych projektów głębokiej zmiany struktury społecznej, w których nacisk byłby położony na radykalną zmianę trudnej sytuacji najuboższych grup społecznych, zajął wspierany ochoczo przez media polityczny „marketing”: hałaśliwa retoryka efektownych haseł na pokaz, którymi próbuje się uwieść wyborców.

Na tym podwójnym uwikłaniu polityki społecznej, zarówno w dogmatyzm podejścia neoliberalnego realizowanego w warunkach różnego typu pozostałości po komunistycznej epoce i tę politykę praktycznie ignorującego, jak i w konformizm programowo antyliberalnych partii lewicy i prawicy, głoszących wzniosłe hasła społeczne bez pokrycia i praktycznie nic w tej materii nie robiących, polega – aby posłużyć się sformułowaniem Jerzego Szackiego – „nieszczęście” postkomunistycznej Polski i innych krajów byłego Bloku Wschodniego. Owo „nieszczęście” nie bierze się jednak tylko stąd, że – jak kończy swoją znakomitą książkę o liberalizmie w krajach postkomunistycznych Szacki:

klasyczny wzór liberalny w ogóle nie daje się zastosować do rzeczywistości krajów postkomunistycznych[7].

Bierze się ono również stąd, że w równej mierze trudno jest w ich przypadku mówić o realizacji klasycznego wzoru socjaldemokratycznego. W tym wzorze państwo i rządząca partia traktują na serio projekt budowy społeczeństwa bez rażących nierówności społecznych, wielkich obszarów nędzy i bezrobocia, w których żyjący pozostawieni są praktycznie wyłącznie samym sobie. W tym celu prowadzą nie tyle – jak uważają liberałowie – działalność „charytatywną” polegającą na rozdawnictwie budżetowych pieniędzy, co koncentrują się na organizowaniu efektywnych i szeroko zakrojonych programów szkolenia zawodowego, wspomagają na różne sposoby możliwości awansu społecznego młodzieży ze środowisk bezrobotnych i zmarginalizowanych, oferują pomoc finansową w zakładaniu własnych firm itd. Słowem, zmierzają na różne sposoby do ograniczenia skali marginesu społecznego i włączenia w proces gospodarczy możliwie jak największej liczby własnych obywateli. Co też w ostatecznym, długofalowym rozrachunku ma wspomagać procesy gospodarcze, a nie je obciążać.

W pierwszym przypadku „wzór liberalny” przybrał w sprywatyzowanych działach gospodarki postać niezwykle brutalną i prymitywną, przypominającą w niektórych aspektach dziewiętnastowieczne formy wyzysku pracowników. Zaś w działach gospodarki państwowej przyjął z kolei postać dość anachroniczną, będącą osobliwym splotem działania reguł gospodarki wolnorynkowej z różnego typu pozostałościami po minionej epoce.

W drugim przypadku natomiast „wzór socjaldemokratyczny” (czy socjalistyczny) uległ daleko idącemu spłyceniu i degradacji na rzecz działań pozornych. Z jednej strony ochoczo podpisali się pod nim przedstawiciele dawnej partyjnej nomenklatury, dla których ta zmiana ideowego frontu okazała się bardzo korzystna, pozwalając im utrzymać się w strukturach władzy i zachować wpływy w reformowanej przez nich na sposób liberalny gospodarce. Z drugiej strony społeczne hasła tego „wzoru” przejęły partie narodowo-prawicowe, starając się w ten sposób zyskać głosy wyborców. I traktując te hasła równie instrumentalnie co postpezetpeerowska „lewica”.

Innymi słowy, problemy z budowaniem modelu demokracji liberalnej w krajach postkomunistycznych biorą się nie tylko ze słabo w nich zaznaczonej (albo w ogóle nieistniejącej) tradycji myśli liberalnej. Biorą się one w równej mierze z braku istnienia w nich dostatecznie silnej tradycji socjaldemokratycznej i poważnego potraktowania jej głównych idei i haseł.

Przy czym pozostaje zarazem kwestią otwartą pytanie, na ile w problemach, z jakimi konfrontowane są te kraje, ujawniają się jedynie ze szczególną ostrością pewne słabości i pęknięcia tkwiące w modelu państwa demokracji liberalnej w tej postaci, w jakiej ukształtował się on w krajach zachodnich, na ile zaś są one tylko specyficznym wyznacznikiem sytuacji, w jakiej znalazły się te pierwsze. Jak się wydaje, obu tych aspektów nie sposób w tym wypadku od siebie oddzdzielić.

Z jednej strony bowiem problemy, na jakie natknęły się te pierwsze kraje, wprowadzając u siebie model demokracji liberalnej, wypływają z samej heterogenicznej, pełnej wewnętrznych napięć i pęknięć postaci tego modelu. W związku z tym ich doświadczenie postawiło współczesną myśl polityczną przed całkiem nowymi pytaniami, nieformułowanymi w niej do tej pory w taki sposób. Z drugiej strony nie ulega wątpliwości, że problemy te przybrały zarazem specyficzną postać ze względu na dotychczasowe doświadczenie historyczne tych krajów. Znajdowały się one bowiem przez setki lat na obrzeżach kultury europejskiej, podlegając często wpływom kultur Wschodu i Azji Mniejszej, głównie Rosji i Turcji. Nie mówiąc już naturalnie o blisko pięćdziesięcioletnim okresie panowania w nich modelu „realnego socjalizmu”. Dlatego tak trudno jest formułować na temat mających w nich miejsce procesów gospodarczych i politycznych jednoznaczne w swej wymowie apodyktyczne sądy.

Innego typu zarzuty, jakie przedstawiciele zachodniej lewicy zaczęli formułować pod adresem rodzących się nowych politycznych elit w krajach postkomunistycznych, dotyczyły tego, iż budując modele państwa demokracji liberalnej, często nie były w stanie skutecznie przeciwdziałać narastającym konfliktom natury narodowościowej czy etnicznej. Zaś część tych elit, nacjonalistycznie nastawiona, wręcz te konflikty jeszcze dodatkowo zaogniała. Ale również i w tym wypadku słabość czy nieporadność rządów tych krajów brać się miała nie tylko z braku dostatecznie silnej w nich tradycji demokratycznej.

W równej mierze jak w krzywym zwierciadle odbijały się w nich słabości tkwiące w samej idei państwa demokracji liberalnej. Polegać miały one na tym, że wychodzi się tutaj z „idealistycznego” założenia, iż szeroki zakres wolności obywatelskich, jaki gwarantuje w sferze publicznej i w działalności gospodarczej, oraz programowa ideowa neutralność instytucji państwowych, otwierająca przestrzeń do swobodnych dyskusji między spierającymi się stronami, w sposób skuteczny neutralizują wszelkiego typu antagonizmy.

To w istocie bardzo naiwne przekonanie sprawia, że władze tego typu państw często bagatelizują powstające w ich obrębie konflikty, często przy tym wspomagane przez głębokie nierówności społeczne. Dlatego z reguły zajmują się jedynie zwalczaniem ich zewnętrznych symptomatycznych przejawów, a nie samych źródeł. Z podobnych przyczyn nie potrafią one poradzić sobie z głębokimi konfliktami o charakterze narodowościowym czy religijnym, zakorzenionymi często w wieloletniej tradycji poszczególnych grup społecznych i mającymi często określone oblicze ideologiczne.

Ale, jak już wspomniałem, te krytyczne ujęcia wiązały różnorakie negatywne zjawiska społeczne, narodowościowe i polityczne występujące w krajach postkomunistycznych wyłącznie z wprowadzeniem w nich zachodniego modelu państwa demokratycznego i gospodarki wolnorynkowej. Zasłonę milczenia spuszczono natomiast na poprzedzający reformy okres panowania w tych krajach „realizmu socjalistycznego” i spustoszenia, jakich dokonał on w ludzkich umysłach, utrwalając szereg przesądów, przyzwyczajeń i nawyków. Były to więc ujęcia bardzo jednostronne, koncentrujące się na jednym aspekcie przemian. Tymczasem, aby je adekwatnie zanalizować i opisać, należałoby się zdobyć na ujęcie kompleksowe, ukazujące różne oblicza dramatycznej konfrontacji różnego typu pozostałości i dziedzictwa po minionej komunistycznej epoce z wymogami nowego systemu ekonomicznego i nowymi demokratycznymi regułami gry politycznej[8].

Z jednej strony więc występujące w krajach postkomunistycznych nasilenie się antagonizmów narodowościowych i etnicznych i towarzyszące mu „tęsknoty” za narodowym państwem autorytarnym, które miałoby najlepiej rozwiązać te problemy, można opisać, posługując się psychoanalityczną formuła „powrotu wypartego”. W tej perspektywie był to powrót do dawnych stereotypów i uprzedzeń w relacjach wzajemnych różnych grup narodowościowych, które to uprzedzenia, „zamiecione pod dywan” w czasach panowania „realizmu socjalistycznego”, często wracały później ze zdwojoną siłą. Z drugiej strony można w tym widzieć zrozumiałą reakcję społeczności tych krajów na całkiem „bezideową” postać państwa demokracji liberalnej i doprowadzenie przez jego władze, w wyniku wprowadzenia wolnorynkowych reform, do atomizacji i pogłębiających się nierówności społecznych natury materialnej. Do tej pory bowiem społeczności te przyzwyczajone były do myślenia o sobie w kategoriach organicznej socjalistycznej „wspólnoty”. Teraz zaś, skonfrontowane z nowymi podziałami i zróżnicowaniem we własnym obrębie, oraz nową organizacją porządku politycznego, zaczęły w sposób naturalny szukać wypełnienia dla powstałej w ten sposób ideowej pustki w populistycznych hasłach wspólnoty narodowej.

Źródła tak rozumianego „powrotu wypartego” są dwojakie. Składa się na nie zarówno okres „wyparcia” idei narodowych, jakie miało miejsce w epoce komunistycznej, i równoczesne utrwalenie schematu myślenia o społeczeństwie jako organicznej wspólnocie, jak i brutalna konfrontacja z mechanizmami gospodarki wolnorynkowej oraz programowa ideowa neutralność państwa demokracji liberalnej. To ostatnie wszak nie wypracowało, jak do tej pory, skutecznych mechanizmów, które przeciwdziałałyby pogłębiającym się podziałom społecznym o charakterze materialnym (i związanym z tym różnym postaciom dyskryminacji i niesprawiedliwości społecznej). W dodatku tkwiąca u jego podstaw zasada ideowej neutralności sprawia, że często nie jest w stanie skutecznie przeciwdziałać rozsadzającym je od wewnątrz działaniom partii, które zabiegając o szerokie społeczne poparcie, formułują populistyczne hasła o charakterze nacjonalistycznym i rewolucyjnym, uderzające w jego konstytucyjne podstawy. Co też daje o sobie w sposób szczególnie wymowny znać w sytuacjach głębokiego kryzysu ekonomicznego, kiedy w oczach mas społecznych skutecznym lekiem na różnego typu społeczne frustracje są różnorakie ideologie.

3. Powrót PRL-u w narodowo-katolickiej sukmanie

W Polsce wymowną egzemplifikacją owego „powrotu” sprawdzonych komunistycznych wzorców rządzenia w opakowaniu katolicko-narodowej retoryki było powstanie i społeczny sukces partii braci Kaczyńskich. Doszła ona do władzy, umiejętnie wykorzystując społeczne lęki i frustracje spowodowane wprowadzaniem w Polsce liberalnego modelu gospodarki rynkowej (reformy Balcerowicza), z czym – szczególnie w początkowym okresie – wiązało się radykalne pogorszenie się sytuacji materialnej szerokich grup społecznych. W ogóle można powiedzieć, że pierwszym poważnym sporem ideowym, w którym kluczowego znaczenia nie posiadał stosunek do komunistycznej przeszłości, lecz który wiązał się ściśle z wprowadzeniem państwa demokracji liberalnej, był spór między zwolennikami liberalnego modelu tego państwa – głównie jeśli chodzi o sferę gospodarczą – a zwolennikami modelu bardziej socjalnego (czy wręcz socjalistycznego), z silnym położeniem przy tym akcentów na rolę narodowej tradycji.

W tym kontekście jednak ogólna charakterystyka polskich sporów ideowych w pierwszych latach po upadku komunizmu dokonana przez Walickiego budzić może spore wątpliwości:

Charakterystyczną cechą polskiego krajobrazu ideologicznego jest szczególne połączenie moralistyki antykomunistycznej i narodowej z czysto ekonomicznym liberalizmem, głoszącym bez skrupułów program powrotu do bezwzględnych reguł wolnorynkowej konkurencyjności oraz drastycznego wzrostu nierówności społecznych, kosztem obniżenia poziomu życia pracowników najemnych, strukturalnego bezrobocia i zepchnięcia części ludności do wegetowania poniżej społecznego minimum[9].

Problematyczne w tej wypowiedzi jest przede wszystkim to, że do jednego worka zostały tutaj wrzucone hasła polityczne ugrupowań, które pozostawały ze sobą od początku w ostrym konflikcie. Właśnie bowiem przedstawicieli ekonomicznego liberalizmu cechowało zarzucenie „moralistyki antykomunistycznej i narodowej” na rzecz merytorycznej argumentacji prowolnorynkowej, podczas gdy do owej moralistyki sięgali przede wszystkim przeciwnicy wolnego rynku. Nie było więc u nas w głównym nurcie myślenia politycznego zwolenników liberalizmu, którzy by równocześnie domagali się surowej rozprawy z (byłymi) komunistami i podpierali się w swych hasłach narodową retoryką. Wręcz przeciwnie, to właśnie w kręgach liberalnych narodziła się idea dojścia do porozumienia z partyjną nomenklaturą w kwestiach zarządzania gospodarką, unikano też jak ognia odwoływania się do „wartości” narodowej tradycji. Co było skądinąd zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę założenia ideowe nurtu.

To zatem, co Walicki podaje jako podstawowy wyznacznik polskiej myśli politycznej, traktując ją jako niezróżnicowaną całość, na którą składają się w równej mierze neoliberalizm, antykomunizm i nacjonalizm, w rzeczywitości nie miało w niej nigdy miejsca. W istocie kwestie przeprowadzania liberalnych reform w gospodarce oraz stosunku do komunizmu i odwoływania się do narodowej tradycji były głównymi kryteriami podziału w stanowiskach poszczególnych ugrupowań i partii. Zakreślały sobą nie tyle obszar ideowej wspólnoty między nimi, ile raczej były przedmiotem najgorętszych polemik i sporów. W rezultacie tym, co umykało wszystkim ich uczestnikom lub było traktowane w sposób instrumentalny (obietnice bez pokrycia), była opisana szeroko powyżej kwestia stosunku poszczególnych partii do pogłębiających się nierówności społecznych.

Jest przy tym rzeczą znamienną, że w istocie – mimo wszelkich słabości – jedynie ugrupowania o liberalnym lub proliberalnym charakterze, jak KLD czy Unia Wolności, później zaś Platforma Obywatelska, sformułowały programy polityczne zbliżone najbardziej do zachodniego modelu państwa demokracji liberalnej. Były to programy opierające się na założeniu radykalnej zmiany nie tylko całego systemu ekonomicznego, ale w równej mierze powszechnej świadomości społecznej poprzez zaszczepienie przywiązania do wartości demokratycznych[10]. Wiele z tych przekonań miało się później okazać iluzją, nie wytrzymując konfrontacji ze znacznie bardziej złożoną, niż to wyobrażali sobie przywódcy tych ugrupowań, rzeczywistością społeczną. Nie udało się na przykład po dziś dzień wyrobić w społeczeństwie nawyku aktywnego uczestnictwa w procedurach demokratycznych (np. porażająco niska frekwencja przy wszelkich wyborach, małe zaangażowanie obywateli w zarządzanie na poziomie gmin, powiatów czy województw itd.), jak też zrozumienia dla znaczenia tego typu postaw dla sprawnego funkcjonowania systemu demokratycznego, dominuje nadal niskie poszanowanie dla prawa, niechęć do podejmowania wspólnych działań i kooperacji itd.

Jeśli chodzi o pozytywny stosunek do zachodniego modelu państwa demokracji liberalnej – co może zakrawać na ironię – najbliższy był wspomnianym ugrupowaniom odwołujący się do idei socjaldemokratycznych postkomunistyczny Sojusz Lewicy Demokratycznej, składający się w dużej mierze z dawnej „uwłaszczonej” partyjnej nomenklatury i związanego z nią silnego gospodarczego lobby. Co też sprawiało, że w politycznej praktyce partia ta w latach, kiedy była u władzy, realizowała w gospodarce zasadniczo program proliberalny, ustępując równocześnie ze względów czysto koniunkturalnych roszczeniom płacowym poszczególnych grup zawodowych i wycofując się z wielu niezbędnych reform w sferze socjalnej (np. reforma emerytalna, fatalnie przeprowadzona „reforma” służby zdrowia, zaniechana reforma służb mundurowych itd.). W istocie SLD traktowała kwestie polityki społecznej w sposób czysto instrumentalny i drugorzędny i wykazywała w tej dziedzinie daleko idącą obojętność i pasywność.

Z kolei Prawo i Sprawiedliwość, partia, która z czasem wyrosła na podstawową siłę polskiej prawicy, startowała zarazem pod hasłami radykalnego rozliczenia z komunistyczną przeszłością, jak i krytyki polityki liberalnej w sferze gospodarczej i społecznej. Stał za tym wszystkim program polityczny o charakterze wspólnotowym, zbudowany na odniesieniach do chrześcijańskich wartości zakorzenionych w rodzimej narodowej tradycji. Równocześnie bardzo mocno akcentowano konieczność prowadzenia szeroko zakrojonej polityki społecznej, wspomagającej rodzinę, ludzi młodych, postulowano likwidację bezrobocia. Były to wszystko typowe postulaty zachodniej lewicy, tyle że przybrane tutaj w retorykę narodowo-katolicką, jak też mające status obietnic wyborczych bez pokrycia (choćby słynne trzy miliony mieszkań dla młodych obiecywane w zwycięskiej kampanii wyborczej).

W postawie politycznej przywódców tej formacji mieliśmy do czynienia z innego rodzaju paradoksem. Mimo iż jednym z jej głównych programowych haseł była nieubłagana walka z pozostałościami systemu komunistycznego w Polsce, jej przedstawiciele przypominali w swym sposobie myślenia o państwie i sposobie politycznego działania pod wieloma względami dawnych członków PZPR w PRL-u. Podobnie więc jak tamci byli głęboko przekonani, że posiadają jedynie słuszny ideowo program polityczny, odpowiadający rzeczywistym interesom Polaków, który uprawnia ich do zdobycia dominującej pozycji w strukturach państwa i wyłącznego sprawowania władzy przez dziesiątki lat. Z tej też racji od razu wraz z dojściem do władzy w 2006 roku postawili sobie za cel całkowite zawłaszczenie i podporządkowanie sobie wszystkich instytucji państwowych, łącznie ze zdobyciem kontroli nad mediami publicznymi. Co też im się w krótkim czasie w dużej mierze udało[11].

O tym ukrytym „duchowym” pokrewieństwie z dawnymi politycznymi wrogami decydowały obecne w myśleniu przedstawicieli tej partii o społeczeństwie i państwie te same „organicystyczne” schematy, równie głęboko osadzone w mentalności aparatczyków partii komunistycznej. Wypełniono je tylko odmienną ideową treścią. Dlatego też zapewne pozwalało to przywódcom PiS-u zdobyć się na szczególną „tolerancję” wobec szeregu byłych wysokich funkcjonariuszy PZPR-u, których nie tylko przyjęto w szeregi partii, ale niektórzy z nich zajęli w niej kluczowe stanowiska. Musieli oni tylko przedtem wykazać odpowiednią „skruchę” i ideowe zaangażowanie, odkupując w ten sposób grzechy przeszłości.

Na te rozliczne analogie w samym sposobie myślenia o państwie przywódców PiS-u i PZPR-u wskazywano już zresztą niejednokrotnie. W istocie program i sposób działania tej partii stanowił osobliwy splot różnych schematów działania zaczerpniętych z minionej epoki (np. centralizm zarządzania państwem, bardzo podobna koncepcja funkcjonowania tajnych służb policyjnych, wymiaru sprawiedliwości itd.) z tradycją piłsudczykowską i – w mniejszym stopniu – endecką. W tych ostatnich wszakże również do liberalno-demokratycznego modelu funkcjonowania państwa podchodzono z dużym sceptycyzmem, jeśli nie wręcz z wyraźną pogardą.

Wymownym świadectwem istnienia tego splotu były choćby bezprzykładne ataki na media i traktowanie wszelkiego rodzaju płynącej z ich strony krytyki jako przejawu skrytej zmowy ze strony dawnego „układu”. Było nim też demonizowanie roli politycznych przeciwników i nieumiejętność prowadzenia z nimi rzeczywistych negocjacji, podważanie prawomocności wyroków sądowych, Trybunału Konstytucyjnego, jeśli ich decyzje i wyroki nie odpowiadały stanowisku w danej kwestii władz partyjnych, instrumentalne traktowanie parlamentu i dążenie do jego marginalizacji poprzez zawłaszczanie kolejnych instytucji państwowych, poczucie bezkarności i bycia ponad prawem itd.[12] Ostatecznie można powiedzieć, że w sposobie uprawiania polityki przez przywódców PiS-u te dwie tradycje, komunistyczna i piłsudczykowsko-endecka, utworzyły osobliwy stop, którego efektem było bezwzględne dążenie – za pomocą wszelkich dostępnych środków – do całkowitego zdominowania wszelkich ośrodków władzy państwowej, sądownictwa i środków masowego przekazu. Efektem tego stopu był specyficzny „postkomunistyczny” typ mentalności autorytarnej, w wielu punktach zbieżny z roszczeniami komunistów do sprawowania władzy w sposób niepodzielny oraz wytyczania w warstwie ideowej odpowiedniego kształtu społecznego bytu obywateli. Tyle że miejsce ideologii marksizmu-leninizmu zajęły traktowane w sposób czysto instrumentalny i wykorzystywane dla doraźnych celów politycznych ideowe hasła natury narodowej i religijnej (a właściwie pseudoreligijnej, z wiarą jako taką mające niewiele wspólnego).

Przywódcy PiS-u przejęli też bezwiednie od komunistów centralistyczny sposób myślenia o państwie, w którym władza ześrodkowana jest na szczeblu zdominowanej przez jedną partię rządowej administracji, oraz wiele analogicznych schematów myślenia o gospodarce, gdzie zakłada się możliwość daleko idącej ingerencji państwa w jej obręb. Tyle że poglądy te głoszone są przez nich w całkiem nowym „patriotycznym” opakowaniu, suto przy tym okraszane elementami taniego populizmu[13].

W rezultacie, podobnie jak komunistom, zasadniczo obca była (i jest) im wyrastająca z tradycji myśli liberalnej idea państwa neutralnego światopoglądowo, które by pozostawiało obywatelom szeroką przestrzeń swobody w sferze ich życia publicznego i prywatnego, nie narzucając im odgórnie określonego modelu wartości i stylu życia. Z tą tylko naturalnie różnicą, że o ile komuniści z założenia odrzucali ideę systemu demokracji parlamentarnej modelu zachodniego, sprowadzając parlament do funkcji fasadowej, to przywódcy PiS-u, uznając formalnie ów system, rozumieją własne funkcjonowanie w jego obrębie jako walkę o polityczne podporządkowanie sobie szeregu instytucji państwowych, sądownictwa i mass mediów. Tym samym zaś uważają, że jako reprezentujący jedynie słuszną polityczną opcję winni niejako z założenia zajmować w systemie władzy państwowej pozycję uprzywilejowaną, reprezentują bowiem poglądy i interesy „prawdziwych Polaków”. Nic więc dziwnego, że obca jest im idea ponadpartyjnego aparatu państwowego, jako organizmu zasadniczo autonomicznego, niepoddającego się doraźnym wpływom ze strony rządzących partii.

W rezultacie również i w ich ujęciu parlament jest traktowany jako – docelowo – posłuszny instrument sprawowania władzy, w ramach którego zwycięska partia urzeczywistnia swój program polityczny, za nic mając krytykę ze strony partii opozycyjnych. W czym też dzielnie wspomagają ją znajdujące się pod jej całkowitą kontrolą mass media, sądy i Trybunał Konstytucyjny, i wszelkie inne zawłaszczone przez nią instytucje państwowe. Inną różnicą jest natomiast uporczywe dążenie PiS-u do sformułowania podstaw konstytucji w duchu narodowo-katolickim, a więc wypełnienie jej głównych zasad inną ideowo treścią niż te, które narzucili jej komuniści.

Rozpatrywane w tym kontekście założenia ideowe i wyobrażenia na temat sposobu funkcjonowania państwa demokratycznego przywódców PiS-u były zatem w równej mierze spadkiem po komunizmie, co po najciemniejszych stronach tradycji piłsudczykowskiej, z jej pogardą dla parlamentu i instytucji demokratycznych. Wszystko to okraszane było (i jest) elementami ideologii endeckiej w celu przekonania do siebie skrajnie prawicowego elektoratu. Elementy te to programowa antyniemieckość, narodowo-powstańcza retoryka, odmawianie mniejszościom narodowym i etnicznym szerszego zakresu praw i podejrzliwość w stosunku do nich, brutalna agresywność wobec przeciwników politycznych, nieustanne publiczne wspieranie się autorytetem Kościoła oraz polityczno-prawne zabezpieczanie jego materialnych interesów i ideowych dogmatów, przy równoczesnej niechęci do jego ambicji politycznych (ten ambiwalentny stosunek do Kościoła był zresztą też szczególnie znamienny dla przywódców endecji w okresie międzywojnia)[14].

W rezultacie program polityczny PiS-u znakomicie koresponduje z typową postkomunistyczną mentalnością konserwatywnie nastawionych grup społecznych. Składają się na nią z jednej strony odziedziczone po epoce PRL-u wyobrażenia na temat opiekuńczej roli państwa i funkcjonowania gospodarki (w wielu punktach bardzo zbliżone ideowo do haseł zachodniej lewicy), z drugiej zaś tradycyjne poglądy na temat rodziny i obyczajowości społecznej powiązane z kultem Kościoła i celebrowanych przezeń form religijności, wszystko to zaś okraszone retoryką narodowo-patriotyczną. Nic dziwnego, że wyborcami tej partii są w dużej mierze ludzie starsi, o niskim poziomie wykształcenia i nikłej wiedzy o świecie, wywodzący się zazwyczaj ze wsi i małych miasteczek, z natury rzeczy sceptycznie – jeśli nie wręcz wrogo – odnoszący się do wszelkich ideałów wolnościowych w duchu liberalnym. Jak też konserwatywne grupy polskiego mieszczaństwa, kultywujące tradycję piłsudczykowską i endecką, o wyraźnym nastawieniu nacjonalistycznym, niekiedy wręcz faszyzujące.

Ostatecznie ten osobliwy splot lewicowych poglądów na politykę społeczną państwa i gospodarkę, odziedziczonych po epoce PRL-u, z elementami ideologii piłsudczykowsko-endeckiej jest znamienny dla tej części polskiego społeczeństwa, która stanowi naturalne podłoże dla politycznej aktywności PiS-u, z jego lekceważeniem dla instytucji demokratycznego państwa i traktowaniem ich w sposób czysto instrumentalny. Środowiska te są z założenia wrogo nastawione do wszelkich kulturowych i cywilizacyjnych przemian społecznych o charakterze emancypacyjnym, które w krajach zachodnich nastąpiły w okresie powojennym. Obce jest też im (czy też całkowicie obojętne) pojęcie państwa demokratycznego, które byłoby neutralne światopoglądowo, nie wprowadzając w ramy własnej konstytucji i prawa regulacji wypływających z określonej ideologii czy z religijnych dogmatów.

Jest to sytuacja dość paradoksalna, jeśli weźmiemy pod uwagę, że przywódcy i zwolennicy tej partii deklarują publicznie swój zajadły antykomunizm – mimo iż spora ich część była członkami PZPR-u – i z paranoiczną wręcz podejrzliwością tropią wszelkie jego pozostałości w życiu publicznym (nie widząc ich równocześnie u siebie). Ale od takich sprzeczności aż roi się w naszym życiu politycznym, którego obecny kształt stanowi w dużym stopniu odzwierciedlenie różnych paradoksów na poziomie świadomości politycznej poszczególnych grup społecznych. W tej perspektywie program i praktyka polityczna PiS-u jawią się jako osobliwy symptom po minionej epoce. To jakby śmiech zza grobu dawnych władców PRL-u, którzy – niczym groteskowe postaci z dramatów Witkacego – wcielając się w koturnowe postaci przywódców tej partii, przybrali dla niepoznaki szaty narodowo-katolickie, obwieszczając swoje zza grobu zwycięstwo[15].

4. Postkomunistyczny populizm spod znaku „narodowej wspólnoty”

Podobnie osobliwy sposób myślenia o państwie demokratycznym, na który składają się zarówno schematy odziedziczone po epoce „realnego socjalizmu”, jak i idee właściwe partiom prawicowym wszelkiej maści, nie jest jednak zjawiskiem wyłącznie polskim. Partie analogiczne do PiS-u powstały wszak również w szeregu innych krajów postkomunistycznych, będąc w jakiejś mierze naturalną reakcją na niebagatelną cenę, jaką liczne grupy społeczne musiały zapłacić za transformację w kierunku gospodarki rynkowej i związane z tym nowe, niekiedy bardzo bezwzględne w stosunku do poszczególnych jednostek, reguły gry ekonomicznej. Nie we wszystkich jednak krajach dochodziły one do władzy, a jeśli nawet – jak było to w przypadku Słowacji (Mečiar) i Polski – to ich rządy trwały stosunkowo krótko, rodząc duże niezadowolenie społeczne. Wyjątek stanowi Fidesz Viktora Orbána na Węgrzech, która to partia utrwaliła, jak się wydaje, na długo swoją dominację na scenie politycznej Węgier. Dlatego zjawisko to nie jest żadną regułą, jeśli chodzi o ukształtowanie się sceny politycznej w byłych krajach sowieckiego bloku (warto przy okazji przypomnieć, że Jugosławia nigdy do tego bloku nie należała). W tym kontekście rozpowszechnione szczególnie w środowiskach lewicowych (i nie tylko) na Zachodzie mroczne proroctwa na temat odrodzenia się z niezwykłą siłą nacjonalizmów w Europie Środkowej i Wschodniej jawią się dzisiaj jako chybione, oparte na dość jednostronnych rozpoznaniach sytuacji społecznej i politycznej w tych krajach[16].

Slavoj Žižek, jeden z czołowych ideologów dzisiejszej lewicy, w swoim rozpoznaniu źródeł szczególnej popularności idei nacjonalistycznych w byłych krajach bloku sowieckiego kładzie nacisk na rolę tych dwóch ostatnich czynników. Według niego popularność ta bierze się stąd, że społeczności tych krajów, płacąc wielką cenę za wprowadzanie mechanizmów wolnorynkowych i nie znajdując w państwie demokracji liberalnej dostatecznego ideowego wsparcia, stają się szczególnie podatne na tego rodzaju idee. W ten sposób jednak bezwiednie w nowej szacie kultywują komunistyczny mit społeczeństwa jako organicznej wspólnoty:

W swej moralistycznej opozycji wobec komunistycznego „zepsucia” nacjonalistyczno-populistyczna Moralna Większość nieświadomie przedłuża oddziaływanie dawnego reżymu komunistycznego na Państwo jako organiczną wspólnotę. Pożądanie, które funkcjonuje w tym symptomatycznym podstawieniu komunizmu za kapitalizm, jest pożądaniem kapitalizmu połączonego z Gemeinschaft, pożądaniem kapitalizmu bez „wyalienowanego” społeczeństwa obywatelskiego, bez formalno-zewnętrznych relacji między jednostkami. Fantazje na temat „kradzieży rozkoszy”. Odnowienie antysemityzmu itd. to cena, jaką trzeba zapłacić za to niemożliwe do zaspokojenia pożądanie[17].

Na pozornie paradoksalny fakt dziedziczenia przez najbardziej zajadłych wrogów istniejącego autorytarnego systemu politycznego podobnych schematów w myśleniu o władzy i państwie wskazywał już Hegel w Fenomenologii ducha, obnażając swoistą naiwność rewolucyjnie nastawionych romantyków w Niemczech XIX wieku. W swojej nienawiści do istniejącego porządku są oni tak zacietrzewieni, iż nie dostrzegają, że w swych idealizujących politycznych projektach bezwiednie reprodukują te same wzorce struktury władzy, wypełniając je tylko innego rodzaju treścią.

W rezultacie, jakkolwiek może wydać się to paradoksalne, istnieje ścisły związek między „niemożliwym” wyobrażeniem kapitalistycznego społeczeństwa jako organicznej jedności spojonej wartościami narodowymi i religijnymi a paranoicznymi fantazjami postkomunistycznej prawicy na temat tych, którzy owej jedności zagrażają. Również i w tym wypadku możemy mówić o obecności identycznego czarno-białego schematu w myśleniu o społeczeństwie i państwie, który cechował władzę komunistyczną.

Jeśli więc komuniści dla utwierdzenia własnej ideowej spoistości i jedności socjalistycznego społeczeństwa musieli wykreować wroga zewnętrznego i wewnętrznego, z którymi należy nieprzerwanie toczyć bezwzględną walkę, takiego wroga kreują również prawicowi fundamentaliści, którym marzy się idylliczny obraz społeczeństwa przyszłości, urzeczywistniającego w swoim bycie wszelkie wartości płynące z narodowej i religijnej tradycji. W ich oczach takim wrogiem są wszyscy ci, którzy owych wartości nie uznają czy choćby tylko zachowują wobec nich refleksyjny dystans. Przedtem byli nim burżuje i kapitaliści, teraz są nim wszyscy byli działacze PZPR-u i osoby, co do których istnieje choćby cień podejrzenia, że mogły być agentami SB. Jak też ateiści wszelkiej maści, homoseksualiści, feministki i transwestyci. W istocie jednak największym i najbardziej niebezpiecznym wrogiem są z natury rzeczy krytycznie nastawione wobec wszelkiej władzy środowiska inteligenckie – dziennikarze, lekarze, nauczyciele, naukowcy, ludzie biznesu.

Katastrofalne dla porządku demokratycznego skutki podobnego sposobu uprawiania polityki, na zasadzie tworzenia w społeczeństwie głębokich – w dodatku często jakże schematycznych i sztucznych – politycznych podziałów, polegają na tym, że przenosi się on z reguły, niejako w sposób naturalny, na wszystkie różnicujące owo społeczeństwo elementy. Sprzyja on więc jego antagonizacji pod względem obecnych w nim różnic majątkowych, kulturowych, narodowościowych czy religijnych. W rezultacie partia (czy partie), która dokonuje w nim różnorakich radykalnych podziałów poszczególnych grup społecznych, umiejscawiając jedne z nich po stronie „prawdy” i „dobra”, drugie zaś po stronie „kłamstwa” i „zła”, zarzucając tym ostatnim wszelkie niecne zamiary i czyny, staje się rzecznikiem postaw skrajnie nietolerancyjnych. Efektem jest postępująca dyskryminacja poszczególnych grup narodowościowych czy etnicznych, nasilające się restrykcje wobec imigrantów, preferowanie – kosztem interesu zbiorowego – na różne sposoby grup społecznych, w których dana partia czy ugrupowanie znajduje oparcie, polityka kulturalna preferująca jednostronnie te instytucje, które bliskie są ideowo danej partii itd.

Efektem realizowania podobnej wizji demokratycznego państwa i władzy jest zdziczenie dyskursu publicznego, w którym zaczynają po obu stronach dominować postawy skrajnie nietolerancyjne, o silnym podłożu emocjonalno-agresywnym.

Jeszcze większe szkody przynosi państwu demokratycznemu działanie zgodne z podobnymi schematami w dziedzinie polityki zagranicznej, posługiwanie się nimi w relacjach z sąsiadami czy innymi państwami, z którymi ma ono szereg kwestii spornych. Politykę prowadzenia żmudnych negocjacji i poszukiwania kompromisów zastępuje wówczas polityka, w której z góry kreowani są oni na „wrogów”, w stosunku do których formułuje się różnego rodzaju oskarżenia i wysuwa szereg roszczeń – często praktycznie niemożliwych do spełnienia. Słowem, miejsce dialogu zajmuje konfrontacja. I jeśli w ramach tej pierwszej, pojednawczo-negocjacyjnej strategii słabszy ekonomicznie, politycznie i militarnie partner zawsze ma jeszcze coś do „ugrania”, w drugiej, o charakterze paranoiczno-konfrontacyjnym, stoi on już na z góry straconej pozycji. W końcu pozostają mu tylko buńczuczne wypowiedzi bez pokrycia i „heroiczna” obrona guzików od płaszcza. Tak jak to było np. w przypadku walki o polskie cukrownie w ramach UE, w której rząd Kaczyńskiego nie chciał iść na żadne kompromisy i w rezultacie przegrał ją z kretesem. Czy niedopuszczania przez tę partię do dobudowania do Nord Streamu odnogi na polskich wodach Bałtyku, która pozwalałaby na transfer gazu, zabezpieczając w ten sposób – przynajmniej w jakimś stopniu – nasze interesy ekonomiczne i polityczne. Nie mogąc pogodzić się z polityczną porażką, jaką było wybudowanie Nord Streamu, straciliśmy wszystko. Podczas gdy podłączenie się do tego gazociągu w dużym stopniu by ją zneutralizowało, gdyż dawałoby nam znacznie silniejszą pozycję w negocjacjach dotyczących ceny gazu z Rosji[18]. Co też uwidoczniło się wyraźnie w trakcie obecnego kryzysu w relacjach Ukrainy z Rosją.

Jakkolwiek zatem – poza Węgrami – partiom narodowo-prawicowym udało się dojść do władzy tylko w pojedynczych krajach byłego bloku wschodniego (i to też zazwyczaj na krótko), nie ulega wątpliwości, że stanowią one znaczącą siłę polityczną w większości tych krajów, znajdując poparcie wśród sporej części ich społeczeństw. Zazwyczaj przy tym obok partii lewicowych i postkomunistycznych za głównego wroga uznają one partie o nastawieniu demokratyczno-liberalnym, opowiadające się za radykalnymi reformami w duchu wolnorynkowym oraz za szeroką przestrzenią różnego rodzaju wolności obywatelskich. Jeśli bowiem komunizm zagrażał istnieniu tradycyjnej, powiązanej naturalnymi więzami religijnymi i narodowymi wspólnoty, tak samo teraz owe partie podobne zagrożenie upatrują w kapitalizmie i podejmują „walkę” z jego liberalnymi zwolennikami, głosząc populistyczne hasła:

Problem populizmu wschodnioeuropejskiego polega na tym, że postrzega on komunistyczne „zagrożenie” z perspektywy Gemeinschaft, jako obce ciało korodujące organiczną tkankę narodowej wspólnoty; tym samym populizm nacjonalistyczny faktycznie przypisuje komunizmowi podstawową cechę kapitalizmu[19].

W oczach prawicowych populistów miejsce komunizmu zajął więc dzisiaj kapitalizm (czytaj: liberalizm), który oskarżają oni o podobne bezeceństwa, jakich dopuszczał się komunizm: tworzenie społeczeństwa kastowego, tyle że tym razem zróżnicowanego majątkowo, ideowy nihilizm, ignorowanie i niszczenie narodowej tradycji, marginalizowanie społecznej i politycznej roli Kościoła itd. Wydarzenia w polskiej polityce, jakie miały miejsce osiem lat temu, wymownie potwierdzają te uwagi. Wszak cała kampania wyborcza PiS-u, partii zwycięskiej w 2006 roku, była oparta na krytyce kapitalistycznego „liberalizmu”, mającego ograbiać obywateli z wszelkich dóbr, czemu ona starała się heroicznie przeciwstawiać ideę społecznej „solidarności”, którą sama ta partia miałaby najpełniej reprezentować.

5. Wątłość myśli liberalnej w Polsce

Wydaje się jednak, że wrogość wobec liberalizmu wśród przedstawicieli polskiej narodowej (i nienarodowej) prawicy ma jeszcze inne oblicze. Nie dotyczy ona tylko społecznych skutków wprowadzania gospodarki wolnorynkowej, ale idzie z nią często w parze głęboka niechęć do wykształconego na Zachodzie modelu liberalno-demokratycznego państwa i systemu sprawowania władzy, które dopuszczają szeroki zakres obywatelskich swobód. Jest to więc nie tylko niechęć wobec modelu wolnej „gry sił” w sferze ekonomicznej, ale również – jeśli nie przede wszystkim – wrogość wobec wymogu zastrzeżenia szerokiego zakresu różnych postaci „wolności” w sferze prywatnej i publicznej. Z tymi ostatnimi wiąże się wszakże ściśle tak znienawidzony przez nich „nihilistyczny” i ograniczający prerogatywy aktualnej władzy politycznej postulat neutralności światopoglądowej państwa i jego instytucji.

W tym wypadku daje o sobie znać bardzo wątła, ograniczająca się do wąskich kręgów uniwersyteckich i intelektualnych, recepcja w Polsce szeroko pojętej tradycji europejskiego racjonalizmu, której organiczną częścią były nurty myśli liberalnej. To w końcu na podłożu tej tradycji wykształciła się koncepcja ludzkiej jednostki jako obywatela, któremu winien przysługiwać szeroki zakres wolności i praw. Jednostka ta przy tym winna zgodnie z różnymi racjami pragmatycznymi organizować swoje życie, jak też w sposób refleksyjno-krytyczny odnosić się do różnych postaci tradycji, w której tkwi.

Na znaczenie racjonalizmu, jako kluczowego nurtu europejskiej tradycji oświeceniowej, kształtującej oblicze nowoczesności, w której hasła jednostkowej wolności opartej na rozumnych podstawach odegrały rolę decydującą, wskazuje Stanisław Filipowicz, uznając zarazem cały emancypacyjny dyskurs epoki za rodzaj osobliwego mitu, zwycięskiego w przestrzeni publicznej:

Wielka opowieść, którą stworzyło Oświecenie, przedstawiając w najrozmaitszych wariantach ideę wolności i rządów ludu, stała się w końcu komunikatem, który zatriumfował w przestrzeni politycznego dyskursu. Na każdym kroku słyszymy „mowę” mitu. Wolność, uczestnictwo, partycypacja, suwerenność, reprezentacja, emancypacja, prawa człowieka, sprawiedliwość, rządy ludu...[20]

Problem jednak w tym, że zwycięstwo „mowy” tego mitu w przestrzeni politycznego dyskursu było – i jest – w Europie bardzo relatywne i ograniczone. Obok niego funkcjonowały bowiem w tej przestrzeni zawsze – i funkcjonują – oparte na całkiem innego rodzaju założeniach, konkurujące z nim, mity, zdecydowanie antydemokratyczne. W dodatku nie zawsze był on – i jest – zwycięski. Wszak właśnie nie gdzie indziej, jak w Europie doświadczono kilkakrotnie jego gwałtownego załamania. Skutków nie trzeba przywoływać.

Zupełnie inaczej dyskusja nad oświeceniowymi „podstawami” tego mitu wygląda, kiedy rozpatruje się go – jak czyni to Filipowicz – z perspektywy „immanentnej”, wskazując na iluzje, jakie wytwarza, demaskując jego różne niebezpieczne uwikłania i aporie itd. Inaczej zaś, gdy ujmuje się go w szerszym kontekście konkurujących z nim mitów wytwarzanych przez dyskursy innego typu. Dopiero wtedy uprzytomnić możemy sobie z całą ostrością istotną rangę pewnych idei i wartości tkwiących u podstaw demokratycznych „iluzji”. I zdać sobie sprawę z tego, że tak czy inaczej owe idee i wartości należy w politycznej grze o kształt własnego państwa i społeczeństwa brać jak najbardziej serio. Przy ich wszelkich słabościach i sprzecznościach.

Z jeszcze innej perspektywy na genealogię nowoczesnego europejskiego modelu państwa demokratycznego patrzy Jan P. Hudzik. Wskazuje on na to, że jego korzenie sięgają znacznie głębiej niż oświecenia, bowiem mają początek w żywotnej już w średniowieczu tradycji filozoficznego nominalizmu. Odnosząc to spostrzeżenie do trwającego w Polsce począwszy od lat 90. procesu transformacji ustrojowej, stwierdza, że jego istota polegała na:

modelowaniu naszego życia społecznego – praktyk i instytucji – z jednej strony przez rodzime gry językowe – moralne, religijne, ekonomiczne, historyczne itd. – z drugiej zaś przez obce: zachodnie. Te ostatnie swoją logikę i kod semiotyczny czerpią z nominalistycznej ontologii państwa, które (...) ma charakter racjonalności formalnej. Tej samej, która kształtowała myślenie i działanie polityczne w krajach Europy Zachodniej na dobre od XVII wieku, czyli od czasu narodzin doktryny liberalnej[21].

Tradycja filozoficznego nominalizmu wychodziła przede wszystkim od określonej wykładni bytu i pierwotnie nie miała nic wspólnego z teorią społeczną czy polityczną. Ale jej głębokie zakorzenienie w kulturze Zachodu sprawiło, że z czasem zaczęła głęboko, choć podskórnie, oddziaływać na dominujący tutaj sposób myślenia o państwie i społeczeństwie. Ujrzana z tej perspektywy tradycja europejskiej demokracji, jej specyficzne rysy, ma zatem swoje korzenie w jednym z głównych nurtów zachodniej metafizyki. Na tym podłożu dopiero mógł się pojawić oświeceniowy racjonalizm, a wraz z nim tradycja myśli liberalnej. Wtedy też jednak dyskusja nad „iluzjami” demokratycznego mitu nie może ograniczać się do idei, które legły u podstaw tej ostatniej tradycji, ale musi być rozprawą z samym nominalizmem. A ściśle biorąc, z jego efektami, jeśli chodzi o sposób organizacji nowoczesnego europejskiego państwa o ustroju demokratycznym. Tym samym zaś dotyczyć musi samych podstaw tego, co nazywamy dzisiaj europejską kulturą.

Jeśli z tej perspektywy spojrzymy na rodzimą transformację, to okazuje się, że – jak konkluduje Hudzik – Polska nigdy nie była kulturowo w zasięgu oddziaływania tej tradycji. I dalej stwierdza:

Z tego powodu nasza integracja ze strukturami europejskimi w 2004 roku nie była więc żadnym powrotem do Europy tak właśnie pojętej. Tysiącletnia więź, jaka nas łączyła z Zachodem, była więzią z chrześcijaństwem. Głębokie kulturowe uwarunkowania, polegające na zderzeniu/asymetrii dwóch różnych ontologii i związanych z nimi standardów racjonalności, komplikują nam dziś życie – utrudniają zrozumienie nie tylko samych siebie, ale także naśladowanych przez nas innych[22].

Nie do końca bym się zgodził z tezą autora, że polska kultura znajdowała się całkowicie poza zasięgiem tradycji nominalistyczno-oświeceniowej. Wystarczy przypomnieć rozpaczliwe próby dokonania głębokiej reformy państwa zakończone uchwaleniem opartej na oświeceniowych ideach Konstytucji 3 Maja (dlatego ówczesny rodzimy Kościół katolicki, z obawy o utratę własnej uprzywilejowanej pozycji, zdobył się wtedy na akt narodowej zdrady, wybierając kolaborację z zaborcami), jak też cały nurt myśli politycznej i naukowej (Stanisław Staszic) tego czasu do tej tradycji nawiązujący. Po drodze jest jeszcze tradycja pozytywistyczna i neopozytywistyczna (choćby słynna szkoła lwowsko-warszawska), zażarte dyskusje dotyczące modernizacji polskiego państwa, jakie w środowiskach inteligenckich i naukowych toczyły się w międzywojniu. To tylko najbardziej znamienne przykłady.

Ale z pewnością nie była to – w odróżnieniu od krajów Zachodu – tradycja u nas zwycięska czy dominująca. W dodatku nie tylko brak własnego państwa przez ponad sto lat, ale również fakt, że w państwach zaborców przemiany modernizacyjne zachodziły z dużym opóźnieniem (może z pewnym wyjątkiem Prus i Niemieckiej Rzeszy pod koniec XIX wieku), nie sprzyjał głębszemu zakorzenieniu się tej tradycji w polskiej kulturze, jeśli traktować ją jako całość.

W rezultacie, jeśli spojrzeć na kwestię modernizacji pod kątem struktury społecznej, to aż po 1939 rok polskie społeczeństwo składało się w 80% z rolników oraz z drobnych właścicieli ziemskich, w dużej części potomków dawnej szlachty. Natomiast w miastach i w ośrodkach przemysłowych – czyli w głównych centrach procesów modernizacyjnych na Zachodzie – zatrudnienie znajdowało jedynie kilkanaście procent całej populacji. Te proporcje uległy naturalnie dużym przeobrażeniom w czasach PRL-u, kiedy to reżim komunistyczny forsował na siłę ideę uprzemysłowienia całego kraju. Zarazem jednak należy pamiętać, że te procesy miały w istocie niewiele wspólnego z typowymi procesami modernizacyjnymi, o których pisał Max Weber, analizując systemy ustrojowo-polityczne, w jakich żyły społeczeństwa zachodnioeuropejskie na początku XX wieku.

Wynikało to po pierwsze stąd, że u podstaw rozbudowy i modernizacji przemysłu tkwiły ideologiczne założenia odnośnie do sposobu funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, które z racjonalnością reguł w ekonomii jako takiej miały niewiele wspólnego. Ba, były one wręcz irracjonalne. Po drugie zaś, trudno było też mówić o racjonalności (w sensie Weberowskim) w sposobie organizacji i funkcjonowania całego aparatu państwowego, który również miał służyć realizacji określonych celów ideologicznych. Później zaś miał urzeczywistniać przede wszystkim pewien cel pragmatyczny – utrzymanie partii komunistycznej przy władzy i sprawne kontrolowanie przez nią wszystkich dziedzin społecznego życia. Efektem był „irracjonalny” przerost tego aparatu, jego fatalna organizacja, gdyby rozpatrywać go od strony czystej pragmatyki zarządzania państwem i jego odniesienia do sfery ekonomicznej.

Dlatego kiedy w blisko rok po przegranych przez PZPR wyborach w 1989 roku nowy rząd solidarnościowy został skonfrontowany z nadciągającym potężnym kryzysem ekonomicznym, był on „spadkiem” po absolutnie irracjonalnej polityce w dziedzinie gospodarki oraz administracyjnego zarządzania państwem, jaką od czasów Bieruta uprawiały kolejne ekipy władzy w PRL-u. Paradoksalnie też wyjątkowa ostrość tego kryzysu sprawiła, że w obliczu groźby całkowitego załamania gospodarczego zdecydowano się, trochę w geście rozpaczy, na program reform przeprowadzonych w radykalnie liberalnym duchu przez Leszka Balcerowicza. Dlatego w dyskusjach na temat budowania państwa demokratycznego na plan pierwszy wysunęły się postulaty ekonomiczne liberalizmu, podczas gdy jego strona polityczna była słabo wyartykułowana[23]. Ta jednostronność nawiązania do tradycji liberalnej była skądinąd zrozumiała w tamtej sytuacji, kiedy budowę państwa demokratycznego należało zaczynać od postawienia na nogi gospodarki, będącej w stanie rozpadu.

Zapewne to też było jednym z głównych powodów, dlaczego duża część elit intelektualnych poparła zrazu ten program, w zasadzie bez zastrzeżeń. Ale byli też tacy, którzy – jak cytowany powyżej Jerzy Szacki czy Andrzej Walicki – od początku wskazywali na jednostronne i w istocie dość naiwne pojmowanie przez zafascynowanych solidarnościowych polityków i intelektualistów idei neoliberalizmu, zgodnie z którymi starali się oni w latach 90. wprowadzać w Polsce system gospodarki wolnorynkowej i reformować zarządzanie państwem.

Dopiero z czasem niektórzy czołowi przedstawiciele rodzimej myśli politycznej (m.in. Marcin Król, Andrzej Szahaj, Jan P. Hudzik, Paweł Śpiewak, Leszek Koczanowicz), skonfrontowani z szeregiem negatywnych społecznie skutków tych reform oraz z fatalnym dla wielu dziedzin kultury i nauki wprowadzaniem zasad wolnorynkowych, zaczęli dystansować się coraz bardziej wobec liberalnego sposobu myślenia o społeczeństwie i gospodarce. Ich zarzuty dotyczyły m.in. mechanicznego przenoszenia obowiązujących w gospodarce reguł i praw na inne dziedziny ludzkiej aktywności.

Ta postawa korespondowała z narastającym w różnych środowiskach społecznych, w tym również w inteligenckich, sceptycyzmem wobec samego sposobu przeprowadzania neoliberalnych reform w gospodarce i w szeregu innych dziedzin społecznego życia. Zaczęto dostrzegać stojący za nim ideowy dogmatyzm, przy równoczesnym braku efektywnej polityki społecznej, która oferowałaby rzeczywistą pomoc osobom, które w wyniku owych reform traciły pracę. Z czasem też, wraz z pogłębiającymi się bardzo szybko różnicami w statusie materialnym poszczególnych grup ludności, zdano sobie sprawę z tego, że kolejne rządy, od lewicy po prawicę, nie robiły praktycznie nic, aby efektywnie przeciwdziałać tym procesom. Albo też podejmowały działania pozorne, mało skuteczne, trwoniąc w ten sposób pieniądze podatników czy pieniądze unijne[24].

Równocześnie wraz z głębokimi przeobrażeniami społecznymi i polaryzacją sceny politycznej wyraźnemu zaostrzeniu uległa walka o kształt sfery publicznej, o wyznaczenie nowych granic dla zjawisk tolerowanych, o formułę relacji państwo – Kościół. Historyczne tło tej walki zakreśla, jak zauważa Hudzik w przytoczonej powyżej wypowiedzi, usytuowanie całej polskiej tradycji kulturowej na obrzeżach tradycji zachodnioeuropejskiej, gdzie takie nurty jak nominalizm, a później oświeceniowy racjonalizm i empiryzm legły u podstaw kształtowania się nowoczesnych form państwowości i społeczeństw. Jeśli jednak Hudzik w zawieszeniu (czytaj: rozdarciu) tej tradycji między zachodnimi nurtami oświeceniowo-emancypacyjnymi a dominującą w świadomości ogółu silną więzią z chrześcijaństwem widzi przede wszystkim przeszkodę w „zrozumieniu nie tylko samych siebie, ale także naśladowanych przez nas innych” (czytaj: wzorców myśli zachodniej), to, moim zdaniem, wynika stąd raczej fakt, że nasze społeczeństwo jest po prostu w wielu kluczowych dla „rozumienia siebie” i innych kwestiach głęboko podzielone.

Innymi słowy, owo zawieszenie między dwiema tak różnymi tradycjami rodzi sytuację z natury rzeczy konfliktową, gdyż ścierają się w nich ze sobą koncepcje państwa i społeczeństwa, które są już w swych założeniach nie do pogodzenia. Dlatego fakt, że od 1989 roku w sferze publicznej i na scenie politycznej toczy się u nas walka między środowiskami opowiadającymi się – w dużym uproszczeniu – za jedną z tych dwóch koncepcji, nie jest bynajmniej wynikiem tego, iż mamy trudności z właściwym zrozumieniem siebie i innych. Przeciwnie. Jest on wynikiem tego, że po przystąpieniu do Unii Europejskiej trwający u nas od końca XVIII wieku konflikt między tradycją oświeceniową i narodowo-katolicką przybrał z oczywistych względów szczególnie na sile, gdyż obie strony mają wyraźnie skrystalizowane poglądy co do tego, jak mamy siebie rozumieć. I jest to w istocie spór o właściwy kształt owego samorozumienia, które winno znaleźć swoje przedłużenie w konstytucyjnej wykładni państwa i w społeczno-politycznej praktyce.

Równocześnie spór ten przybrał w ostatnim czasie szczególnie na sile, gdyż jeśli spojrzeć na podejście do różnych form obywatelskich wolności poszczególnych ekip rządzących w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat, to w wielu dziedzinach możemy zaobserwować wyraźny regres. Zaliczyć należałoby do nich nasilenie się różnych form ukrytej i pośredniej cenzury – czy autocenzury – w mediach, rozliczne ataki na dzieła artystów, kwalifikowane jako „obraźliwe dla uczuć religijnych”, coraz bardziej brutalne i zmasowane ataki prawicy na świecką akcję charytatywną, jaką jest Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy Jerzego Owsiaka, w której Kościół widzi zagrożenie dla własnego monopolu w tej dziedzinie. W ostatnim czasie doszła do tego zmasowana kampania kościelnych hierarchów wymierzona w środowiska feministyczne i gejowskie odbywająca się pod hasłem „walki z Gender”, oraz wroga atmosfera wytwarzana wokół prowadzenia lekcji etyki w szkołach.

Fakt, że wszystkie te niepokojące zjawiska nie znajdują swojej przeciwwagi w równie dobrze zorganizowanych masowych akcjach sprzeciwu ze strony środowisk nastawionych liberalnie i lewicowo, bierze się m.in. ze słabości u nas różnego typu świeckich organizacji. W rezultacie, mimo iż ich poglądy w wielu kwestiach popiera większość lub znacząca część społeczeństwa, nie są one w stanie w sposób równie skuteczny, co organizacje wspierane przez Kościół i prawicę, wywrzeć presji na polityków i skłonić ich do odpowiednich działań i zmian w prawie.

To zaś ma swoje znacznie głębsze źródła w przywołanej powyżej bardzo nikłej u nas tradycji myśli liberalnej, jak też we wspomnianym braku wyraźnego politycznego programu rodzimych liberałów. Fakt, że nawiązywali oni głównie do doktryn ekonomicznych nurtu, ignorując niemal zupełnie postulaty dotyczące wolności jednostkowej w sferze prywatnej i publicznej, sprawił, iż nie byli – i nie są – w stanie włączyć się aktywnie w dzisiejsze spory ideowe, broniąc zdecydowanie tych postulatów, w imieniu których podstawy nurtu formułowali tacy jego klasycy jak John Locke, John Stuart Mill, Karl Popper, Isaiah Berlin i inni[25].

Nakłada się na to brak poważnego lewicowego ugrupowania politycznego z prawdziwego zdarzenia, niedziedziczącego na różne sposoby (choćby jeśli chodzi o czołowe postaci nurtu) wątpliwej spuścizny po PRL-u. No i nieskompromitowanego w oczach wielu środowisk politycznym kunktatorstwem, pasywnym podejściem do palących kwestii społecznych, instrumentalnym traktowaniem wzniosłych lewicowych haseł, za którymi nie stoją żadne zdecydowane działania. W rezultacie SLD stała się u nas partią podstarzałych funkcjonariuszy partyjnych na wymarciu, rozpaczliwie walczących o głosy kurczącej się z roku na rok dawnej partyjnej nomenklatury. Dla tych funkcjonariuszy praktycznie jedynym celem jest jak najdłuższe utrzymanie miejsca w ławach parlamentarnych i przy szczęśliwym zbiegu okoliczności wejście w skład koalicji rządzącej. Dlatego gotowi są oni zawierać potencjalne sojusze nawet z samym diabłem.

Ale spuścizną po PRL-u, chociaż już w całkiem innym znaczeniu, okazał się również – o ironio – znakomicie zachowany, nienaruszony w swoich instytucjonalnych podstawach Kościół katolicki. W 1989 roku był chyba jedyną w naszym kraju sprawnie funkcjonującą instytucją, cieszącą się przy tym dużym autorytetem społecznym. Natomiast wszelkie instytucje społeczne o charakterze świeckim, które byłyby w stanie zająć się obywatelską pracą „u podstaw” i wywierać równie skuteczny wpływ na władze polityczne w imię zachowania światopoglądowo neutralnego charakteru państwa, trzeba było budować całkiem od nowa. Nic dziwnego więc, że w tej nowej sytuacji Kościół, wykorzystując swoją mocną instytucjonalną pozycję, przystąpił od razu do systematycznego zdobywania krok po kroku kolejnych „przyczółków” w ramach państwa. Najpierw więc wymógł wprowadzenie lekcji religii w szkołach na kompromitujących dla państwa warunkach, nie dopuszczając zarazem do wprowadzenia lekcji etyki jako alternatywy, storpedował też próby wprowadzenia filozofii do programu nauczania w szkołach licealnych. Później zaś za pośrednictwem „wiernych” mu polityków wprowadzone zostały stopnie z religii na świadectwach maturalnych. Innym politycznym osiągnięciem Kościoła było doprowadzenie do powołania Komisji Majątkowej – co charakterystyczne: za czasów rządów SLD – o skandalicznym statusie prawnym. Jest przy tym rzeczą znamienną – i chyba jeszcze bardziej skandaliczną – że kiedy wyszły na jaw ogromne nieprawidłowości i korupcja w pracach tego organu, rządzący robili wszystko, aby zamieść to pod dywan, i praktycznie nikt nie poniósł do dzisiaj za to konsekwencji. A jeśli nawet, to były one pozorne i znikome.

To „pobłażliwe” podejście do wszelkich afer związanych z funkcjonowaniem instytucji kościelnych było zresztą charakterystyczne dla rządów wszystkich partii od 1989 roku. Od rządów solidarnościowych, PiS-u i PSL-u, poprzez rządy PO, po rządy SLD. Ich przedstawiciele od początku przymykali oczy na gangsterską wręcz pod względem prawnym działalność ojca Rydzyka i innych organizacji związanych z Kościołem, wprowadzali wątpliwe przepisy prawne, które zwalniały rozliczne instytucje kościelne z płacenia podatków, umożliwiając ich przedstawicielom nielegalne bogacenie się, nie mówiąc już o regularnych milionowych dotacjach państwa na cele stricte religijne. Tak jakby przez cały czas – niezależnie od konkordatu – między świeckim państwem i Kościołem istniał niepisany układ, polegający na tym, że ceną za poparcie lub chociażby milczenie Kościoła w każdych nadchodzących wyborach jest spełnienie przez rządzącą partię określonych oczekiwań z jego strony.

Faktem jest, potwierdzanym przez różnego rodzaju sondaże i wywiady, że bardzo często stanowisko Kościoła i wspierającej go prawicy w wielu tzw. kwestiach ideowych spotyka się z krytycznym stanowiskiem większości społeczeństwa. Nie istnieje jednak po świeckiej stronie rozporządzająca tak szerokimi możliwościami wpływania na świadomość społeczną instytucja jak Kościół, która by była w stanie w sposób równie „systemowy” i zorganizowany odgórnie przeciwstawić się politycznej sile nacisku i propagandzie środowisk przykościelnych. Wynika to stąd, że „społeczeństwo obywatelskie” w ścisłym rozumieniu tego słowa u nas jeszcze nie istnieje. Przynajmniej w tym znaczeniu, jakie określenie to zyskało w ramach tradycji myśli demokratyczno-liberalnej, gdzie odnosi się do społeczeństwa świadomego swoich wolności i praw oraz gotowego, poprzez swoich przedstawicieli, walczyć o ich urzeczywistnianie w praktyce politycznej i społecznej.

W kontekście rodzimym wyznacznikiem istnienia takiego społeczeństwa byłaby choćby świadomość tego, że w państwie demokratycznym przestrzeń publiczna i dyskursu publicznego nie może być zdominowana przez symbole jednej religii, zaś system edukacji nie powinien wywierać pod tym kątem jednostronnej presji na dorastającą młodzież. Równocześnie zaś przestrzeń ta winna być nie tylko w aspekcie konstytucyjno-prawnym, ale i czysto praktycznym, otwarta na głoszenie różnych poglądów (w szczególności przez osoby i środowiska na różne sposoby dyskryminowane), zaś jednostka winna mieć zagwarantowaną szeroką przestrzeń wolności odnośnie do wyboru wiary (lub niewiary), stosunku do tradycji, obyczajów, podejmowania różnych życiowych decyzji, obierania takiej lub innej drogi życiowej, równych szans w tworzeniu różnego rodzaju instytucji, stowarzyszeń itd.

Fakt, że środowiska, które występują zdecydowanie w imieniu tych wartości, ściśle związanych z tradycją państwa demokracji liberalnej, są u nas w wyraźnej mniejszości, nie mając choćby takich możliwości finansowych i instytucjonalnych, jak wspierane bezpośrednio lub pośrednio przez Kościół środowiska prawicowe, ma swoje korzenie we wspomnianej powyżej, bardzo słabo zaznaczonej w naszej najnowszej tradycji, myśli liberalnej i w raczkującym dopiero ruchu autentycznie lewicowym. Dołącza się do tego nikła praktycznie świadomość społeczna odnośnie do tego, jakie są właściwie podstawowe demokratyczne wolności i prawa, które winny być przestrzegane w państwie, oraz jakie stoją za nimi racje. Te słabości i braki owocują nie tylko tym, że sposób organizacji i zastrzeżenia podstawowych wolności obywatelskich w przestrzeni publicznej pozostawia u nas wiele do życzenia. W równej mierze słabe, a zazwyczaj właściwie szczątkowe, formy samoorganizacji obywatelskiej na poziomie lokalnym, które w dojrzałych demokracjach pełnią efektywną funkcję nadzoru wszelkich poczynań władzy, sprzyjają szerzeniu się u nas na szeroką skalę zjawisk korupcji, nepotyzmu, administracyjnej samowoli, w jakiejś tylko mierze demaskowanych i piętnowanych przez media[26].

Jest przy tym rzeczą znamienną, że niezbyt optymistycznie co do perspektyw głębszego zakorzenienia się wartości liberalno-demokratycznych w szerszych kręgach społecznych nastraja podejście, jakie do tych wartości prezentują dzisiaj szczególnie popularni w rodzimym środowisku „Krytyki Politycznej” idole radykalnej lewicy. Cytowany powyżej Žižek, demaskując schematy myślowe, które tkwią u podstaw ideologicznej retoryki partii prawicowych wszelkiej maści, nie odnosi się na przykład zupełnie do wspomnianej powyżej ich wrogości do szeroko pojętej sfery wolności obywatelskich. Ta kwestia dla niego praktycznie zupełnie nie istnieje, w jego oczach nie ma najmniejszego znaczenia. Wiąże się to z kolei z jego własną wrogością do idei zastrzeżenia przez państwo demokratyczne szerokiej sfery wolności obywatelskich, co też dzieli on z większością przedstawicieli lewicy. W ich oczach idea ta, tak żywotna w tradycji myśli liberalnej, ma bowiem charakter czysto iluzoryczny, przesłaniając sobą fakt zniewolenia i dyskryminacji szerokich grup społecznych w państwach demokracji liberalnej o modelu gospodarki wolnorynkowej.

Pytaniem jest jednak, czy Žižek nie wylewa w ten sposób dziecka z kąpielą? Czy, innymi słowy, nie zapoznaje on faktu, że idea ta ma również całkiem inne oblicze, służąc zagwarantowaniu – w sensie politycznym i prawnym – szeregu fundamentalnych praw obywatelskich, zdawałoby się tak oczywistych jak wolność prasy, wyznania, poglądów politycznych? Zaś jej szerokie urzeczywistnienie w systemie prawnym i politycznym ogranicza możliwości ingerencji państwa i jego organów w sferę życia publicznego i prywatnego obywateli.

Zapewne ta ignorancja Žižka bierze się stąd, że owe wolności traktuje on jako coś oczywistego samo przez się. Tymczasem, jak uczy historia, choćby ewolucja systemu komunistycznego w Rosji po 1917 roku, tak bynajmniej nie jest. Jeśli szereg wolności indywidualnych i politycznych nie zostanie konstytucyjno-prawnie zastrzeżony, zaś władze państwa – jak i samo społeczeństwo – nie będą do nich przywiązywać szczególnej wagi, demokratyczny porządek państwa może szybko przekształcić się w porządek o charakterze autorytarnym, a nawet przybrać rysy totalitarne. Kwestia wolności i praw obywatelskich wymaga zatem specjalnej „troski” ze strony państwa, środowisk politycznych i społecznych oraz winna znaleźć w nim swoje obiektywne uzewnętrznienie w prawie i w jego praktykowaniu, nie jest bowiem niczym danym w sposób naturalny raz na zawsze.

Ale może Žižek rzeczywiście ma głęboką awersję do idei wolności obywatelskich, w czym z kolei jego postawa byłaby nieoczekiwanie bliska poglądom narodowej prawicy? Czasami postawy skrajne wykazują na planie głębokim zdumiewające pokrewieństwa.

Można mieć naturalnie dużo zastrzeżeń do modelu państwa demokracji liberalnej, tak jak on funkcjonował w historii i funkcjonuje obecnie. I wiele uwag krytycznych oraz analiz Žižka odnośnie do tego modelu państwa zasługuje bez wątpienia na uwagę. Ale też nie sposób nie zauważyć, że – jak do tej pory – nie powstał jeszcze system polityczny, w którym by podstawowe obywatelskie wolności były lepiej zastrzeżone, jak właśnie w państwie demokracji liberalnej. Mimo wszelkich jego ograniczeń i wad.

W rezultacie jeśli w budowaniu konstytucyjnych podstaw państwa jakiegokolwiek typu nie poświęci się szczególnej uwagi zastrzeżeniu szerokiej sfery tych wolności, stanowiąc odpowiednie regulacje prawne i tworząc system ich skutecznych zabezpieczeń, nie ma żadnej gwarancji tego, że będą w nim one przestrzegane. W przeciwnym razie cały system bardzo szybko może przybrać postać brutalnej dyktatury. W rozlicznych dywagacjach Žižka dotyczących neokomunistycznego państwa przyszłości dużo jest na temat fundującego to państwo rewolucyjnego „wydarzenia”, nowego typu dyktatorskiej władzy, a zarazem tworzenia nowego sprawiedliwego systemu ekonomicznego itd. Na temat zagwarantowania obywatelskich wolności nie ma ani słowa[27].

6. Skradziona lewica

Žižek, kreśląc swój rewolucyjny projekt zastąpienia państwa demokracji liberalnej przez model państwa prawdziwie komunistycznego opartego na udziale szerokich „mas pracujących” w jego zarządzaniu – a więc przez państwo, o którym śnił Lenin, tyle że nie udało mu się tego projektu zrealizować[28] – myśli w sposób typowy dla przedstawicieli radykalnej zachodniej lewicy. Podobnie jak w przypadku ich politycznych projektów u podstaw jego argumentacji tkwi głęboka frustracja różnego typu deformacjami i zaniedbaniami – głównie w sferze polityki społecznej – zachodniej demokracji. W tego typu ujęciach do rangi głównego ideowego przeciwnika urasta sposób myślenia o państwie właściwy autorom koncepcji liberalnych i neoliberalnych. To w końcu głównie w tych koncepcjach stworzona została teoria tego państwa, wypracowane zostały jego konstytucyjno-prawne i ekonomiczne podstawy. Z tym krytycyzmem w stosunku do tradycji myśli liberalnej idzie w parze głęboka niechęć i podejrzliwość wobec jej kluczowego pojęcia, jakim jest wolność. Utożsamiają je oni przede wszystkim z pojęciem wolności gospodarczej, gdyż ta jest w ich oczach podstawowym źródłem zniewolenia szerokich rzesz pracujących, prowadząc do powstania głębokich nierówności społecznych. W ramach tego podejścia inne postaci wolności, na które kładzie nacisk nurt politycznego liberalizmu, traktowane są jako pochodna haseł wolności gospodarczej i tym samym pozbawione istotnego znaczenia[29].

Ale ta niechęć przedstawicieli zachodniej radykalnej lewicy do pojęcia wolności nie oznacza, że nie widzą w nim żadnych wartości pozytywnych. Uważają tylko, że nie może być ono traktowane jako pojęcie kluczowe, gdyż istnieją po prostu kwestie znacznie ważniejsze od niego, które winny w tych programach zostać podniesione do rangi podstawowych i rozwiązane. Są to choćby wspomniane kwestie głębokich nierówności społecznych, odpowiedniej polityki społecznej, dyskryminacji różnych grup mniejszościowych.

Wydaje się jednak, że istnieje jeszcze jeden powód, który sprawia, że z reguły brak jest odwołań do pojęcia wolności w programach politycznych zachodniej lewicy. I jest to powód dość banalny. Otóż przedstawiciele tego nurtu zdają się zakładać jako coś oczywistego, że różne postaci wolności indywidualnej i politycznej są trwałym elementem funkcjonowania nowoczesnego państwa. W szczególności zaś państwa neokomunistycznego, w którym zakłada się aktywny współudział jego obywateli w zarządzaniu nim. I to niezależnie od tego, czy przybierze ono tradycyjną postać demokratyczną, czy jakąkolwiek inną.

To ich przeświadczenie bierze się m.in. stąd, że z reguły dojrzewali oni i swoją działalność polityczną prowadzili w ramach zachodnich państw o ustroju demokracji parlamentarnej, w których – niezależnie od tego, co by negatywnego nie powiedzieć o głębokich podziałach społecznych w ramach tych państw – wiele z tzw. obywatelskich wolności, i to zarówno w sferze prywatnej, jak i publicznej, było zasadniczo przestrzeganych. W rezultacie mogli oni (i mogą) prowadzić własną niezależną działalność polityczną, publicystyczną i społeczną, nawet jeśli w ich programach znajdowały się tezy czy postulaty podważające podstawy konstytucyjno-prawne tego państwa[30].

Zupełnie innego typu doświadczenia miała tzw. opozycja demokratyczna w krajach bloku sowieckiego. Działała ona w sposób całkowicie nielegalny, w warunkach ciągłego zastraszania i terroru, a przy tym jaskrawego naruszania przez państwo komunistyczne różnego typu obywatelskich wolności. Te specyficzne warunki sprawiały, że po pierwsze w jej szeregach znajdowały się ugrupowania o charakterze lewicowym, liberalnym i prawicowym, które ze sobą współpracowały. Po drugie zaś drastyczne naruszanie przez komunistyczny reżim sfery wolności obywatelskich sprawiało, że nie tylko osoby czy grupy o nastawieniu liberalnym, ale również o lewicowym, szczególne znaczenie przywiązywały do ich przestrzegania.

Jeśli więc Andrzej Leder w swojej szeroko ostatnio dyskutowanej książce pt. Prześniona rewolucja, której jedną z głównych tez jest zanik w pokomunistycznej Polsce myśli autentycznie lewicowej, stwierdza ironicznie, że znana książka Adama Michnika Kościół, lewica, dialog winna, ze względu na pojawiającą się w niej argumentację, nosić tytuł Kościół, liberałowie, dialog, to w pewnym sensie ma niewątpliwie rację[31]. Ale też tylko w pewnym sensie, gdyż – jak sądzę – właśnie fakt, że opozycja w Polsce, i w innych krajach bloku, funkcjonowała w państwie o charakterze totalitarnym, którego władze za nic miały kwestię obywatelskich wolności, sprawiał, iż jej odłamy liberalne i lewicowe były w szczególny sposób wyczulone na kwestię tych wolności.

Znaczenie książki Ledera polega na tym, że inspirując się psychoanalizą Lacana i jego kontynuatorów (Žižek), wprowadza do rodzimej myśli społecznej i politycznej całkiem nowy sposób argumentacji i rozpoznawania skądinąd na wiele różnych sposobów już analizowanych procesów społecznych, wydarzeń politycznych i zjawisk. Pełno jest w niej kapitalnych spostrzeżeń i uwag, które każą w nowy sposób spojrzeć na całą historię Polski od 1939 roku po dzień dzisiejszy, konfrontując czytelnika z pytaniami, których do tej pory nikt u nas w ten sposób nie stawiał. Na szczególną uwagę zasługuje na przykład sposób, w jaki analizuje on stosunek różnych polskich grup społecznych do Żydów, obnażając działające tu mechanizmy wyparcia, biorąc przy tym pod uwagę cały złożony kontekst społeczny, kulturowy i historyczny. W ten sposób nikt do tej pory u nas tego nie robił, chociaż powstała już spora literatura na ten temat.

Zarazem jednak niektóre tezy tej książki opierają się, moim zdaniem, na dość jednostronnej i uproszczonej argumentacji. Ponieważ bardziej rozległa dyskusja z całą tą książką wymagałaby napisania rozprawy wykraczającej poza ramy tego rozdziału, skoncentruję się tylko na kilku kwestiach, o kluczowym znaczeniu w kontekście powyższych wywodów.

Zacznę od tego, co uznaję za szczególnie interesujące i wartościowe w wywodach Ledera. Do ciekawych konkluzji prowadzi go z pewnością potraktowanie lat drugiej wojny światowej oraz okresu stalinowskiego jako ściśle powiązanych ze sobą. Pozwala to dopiero w pełni zrozumieć działanie mechanizmów głębokiego przekształcenia tradycyjnej struktury ziemiańsko-chłopskiej społeczeństwa polskiego. Ma też on rację, kiedy twierdzi, iż zmiana ta miała charakter rewolucyjny, gdyż doprowadziła nie tylko do pojawienia się w Polsce wielkoprzemysłowej „klasy robotniczej”, ale również nowego typu „klasy średniej”, złożonej głównie z wykształconej już w PRL-u inteligencji i kadr administracyjno-urzędniczych. Tyle że termin „klasa średnia” posiada tutaj całkiem inne znaczenie niż to, jakie ustaliło się w socjologii i naukach politycznych, gdzie odnosi się go przede wszystkim do różnych grup prywatnych przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą. Tego typu „klasy średniej” u nas naturalnie aż po lata 90. na masową skalę nie było, istniały tylko pewne jej zalążki.

W tym kontekście na szczególną uwagę zasługuje konkluzja Ledera, że owa osobliwa, wykształcona w czasach PRL-u inteligencka „klasa średnia” ze względu na dominujące w niej prozachodnie sympatie i kult ideałów liberalno-demokratycznych, w powiązaniu z kultywowaniem pamięci o narodowej tradycji, wyznaczyła kierunek przemian, jakie dokonały się zarówno w polityce partii, jak i w politycznej strategii wyłonionej w latach 70. podziemnej opozycji. W pierwszym wypadku znalazło to swój wyraz w odejściu partii za czasów Gierka od gomułkowskiego antyklerykalizmu i zawarciu porozumienia z Kościołem (ceną miało być wycofanie się Kościoła ze sfery polityki i wspierania opozycji). W drugim – w dążeniach deklarujących się jako lewica przywódców opozycji do rozpoczęcia dialogu z nim i zawarcia z nim politycznego sojuszu. Innymi słowy, zdaniem Ledera, po obu przeciwstawnych stronach rodzimej sceny politycznej zaznaczyły się analogiczne tendencje do zawarcia ugody z Kościołem i położenia nacisku na wątki narodowo-patriotyczne. Jakkolwiek w obu wypadkach rozumiano przez to coś zupełnie innego.

Doceniam żarliwą pasję autora, który chciałby powołać u nas do życia prawdziwą lewicę, nieskażoną prawicowymi wypaczeniami i postkomunistycznym dziedzictwem. Moje pytania i wątpliwości zaczynają się jednak, kiedy bliżej wczytuję się w sposób argumentacji Ledera. Na przykład wówczas, gdy nawiązując ironicznie do wspomnianej książki Michnika, stwierdza, że w istocie lewica z dialogu rodzimej opozycji z Kościołem:

po prostu się ulotniła. Ulotniła się, kapitulując w sensie politycznym, ale, co może najważniejsze, kulturowym. Budując ów wielki sojusz polityczny, który miał się stać podstawą potęgi pierwszej „Solidarności”, zrezygnowała ze swoich tradycyjnie wyznaczających horyzont myślenia postulatów, stając się lewicą liberalną. Zapewne w walce z ustrojem autorytarnym był to gest konieczny, ale jednocześnie, z dzisiejszej perspektywy, bardzo kosztowny. Kosztowny tak, że dziś lewica – w sensie ideowym – musi się odbudowywać praktycznie od zera[32].

Moje pytanie: czy lewica – w tym znaczeniu, w jakim rozumie ją Leder – mogła się z dialogu z Kościołem ulotnić, skoro jej, począwszy od 1947 roku, w ogóle u nas nie było? Wszak trzy podstawowe wyznaczniki myślenia lewicowego, na które wskazuje autor: uznanie rzesz pracujących za najważniejszy podmiot polityczny, laickość i antyklerykalizm oraz odrzucenie wszelkich form nacjonalizmu, stanowiły osnowę programu politycznego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, której ideologiczne podstawy zostały sformułowane w okresie stalinowskim. W jedynym – dodajmy – okresie, w którym wspomniane założenia ideologii komunistycznej były traktowane jak najbardziej serio i wierzono usilnie w możliwość ich szerokiego społecznego urzeczywistnienia.

Problem jednak w tym, że Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, reprezentująca, zgodnie z definicją Ledera, sam rdzeń lewicowości, była partią, która w sensie symbolicznym u nas nie zaistniała. Traktowana była ona przez przytłaczającą większość społeczeństwa oraz demokratyczną opozycję jako formacja polityczna z zewnętrznego nadania, reprezentująca zasadniczo interesy obcego mocarstwa (i przy okazji własne). Widziano w niej „obce ciało”, a zarazem marionetkę władz ZSRR, której jednym z głównych zadań miało być wykorzenienie u nas wszelkich postaci narodowej tradycji. Sądzę, że właśnie ten element społecznego imaginarium w odniesieniu do „lewicowej” PZPR, przybierający postać fantazmatu obcości i zdrady, zapisał się głęboko w powszechnej świadomości (i nieświadomości). Był on główną przyczyną tego, iż wszelkie próby odbudowania autentycznej tradycji lewicowej, zarówno w PRL-u, jak i po 1989 roku, natrafiały (i natrafiają) na ogromne przeszkody w znalezieniu szerszego społecznego poparcia. Jeśli bowiem weźmiemy pod uwagę los ugrupowań politycznych i partii, które próbowały to robić, to praktycznie biorąc, wszystkie te formacje kończyły na marginesie życia politycznego.

Problemy z budowaniem autentycznej tradycji lewicowej w Polsce biorą się zatem stąd, że zarysowany przez Ledera jej trzypunktowy program został w PRL-u już w latach 50. skradziony przez PZPR, która jako partia politycznie skompromitowana skaziła tę tradycję już w zarodku. Dlatego też zresztą trudno również za prawowitego przedstawiciela tej tradycji uznać dzisiaj SLD, głównego ideowego spadkobiercę PZPR-u, partię utworzoną przez jej byłych czołowych funkcjonariuszy, której społeczne podłoże tworzą głównie przedstawiciele dawnej partyjnej nomenklatury i ich rodziny.

Kiedy więc Leder pisze, że ostatnim politykiem, który w powojennej Polsce próbował całkiem serio realizować lewicowy program antyklerykalny oraz sprzeciwiał się wszelkiego rodzaju nacjonalizmowi, był... Władysław Gomułka, brzmi to dość absurdalnie. W ten sposób w epopei autora Prześnionej rewolucji o polskiej lewicy do rangi głównego bohatera „pozytywnego” urasta długoletni przywódca PZPR-u, którego reżimowe rządy wyznaczyły całą epokę w powojennych dziejach komunizmu w Polsce. Natomiast osoby o poglądach lewicowych działające w opozycji, jak Michnik, Lipski czy Kuroń, okazują się pod tym względem mocno podejrzane, gdyż dość szybko zaczęły zawierać różnego rodzaju ideowe kompromisy z tradycją liberalną i prawicowo-konserwatywną.

To odwołanie się do Gomułki jest przy tym o tyle osobliwe, o ile weźmiemy pod uwagę, że jego lewicowy antyklerykalizm i komunistyczny internacjonalizm, wspierany przez różne represyjne poczynania partyjnego reżimu i propagandę, nie oddziaływały praktycznie w żaden istotny sposób na imaginarium społeczne. Powszechnie rozpoznawano go jako organiczny element narzuconego siłą z zewnątrz totalitarnego systemu politycznego. Dlatego był on odrzucany niczym obce ciało. Oddziaływanie społeczne tych zawłaszczonych przez PZPR lewicowych idei ograniczało się co najwyżej do części stojących najwyżej w hierarchii władzy kadr aparatu partyjnego, milicji i wojska. Natomiast w szerszym społecznym odbiorze były one traktowane jako „niebyłe”, zaś ich nachalne forsowanie w mediach, wspomagane różnymi poczynaniami represyjnymi wobec Kościoła, miało efekt odwrotny od zamierzonego. Co też w pełni wyszło na jaw zaledwie w kilka lat po upadku Gomułki, kiedy doszło do pielgrzymek do Polski Jana Pawła II.

Wikłając się w tego typu argumentacyjne aporie, Leder poświadcza bezwiednie patową sytuację, w jakiej znajdują się dzisiaj w Polsce osoby starające się odbudować autentyczną lewicową tradycję. Chcą bowiem budować program polityczny, który, jeśli chodzi o jego podstawowe założenia, został w PRL-u zawłaszczony przez powołaną do istnienia z obcego nadania komunistyczną partię. To w istocie znacznie gorsza sytuacja niż budowanie od zera. To budowanie na gruncie już ideowo zatrutym, rodzącym w imaginarium społecznym jak najgorsze skojarzenia. Jak zatem wznosić ideową budowlę na czymś, co jest mocno wątpliwe już w swojej genealogii?

Trzeba najpierw tę genealogię „odkazić”, co u nas po 1989 roku próbowały robić kolejno PPS Ikonowicza, Unia Pracy, Socjaldemokracja Polska, młode środowisko „Krytyki Politycznej” czy partia Palikota. Jedną z głównych przyczyn mizernego politycznego i społecznego efektu tych wysiłków jest bez wątpienia opisana powyżej sytuacja. Wszystkie te ugrupowania bowiem, mimo jak najszczerszych intencji budowania u nas prawdziwie lewicowej tradycji, nieobarczonej odium po PRL-u, nie były – i nie są – w stanie przekonać do swych postulatów szerszych grup społecznych. Dlatego skazane były – i są – po kolei albo na powolną śmierć polityczną (wzgl. funkcjonowanie na obrzeżach życia politycznego), albo na społeczną izolację i niechciany elitaryzm.

W tym punkcie chciałbym podjąć dyskusję ze sposobem, w jaki Leder dokonuje w swej książce oceny różnego rodzaju koncesji, jakie przedstawiciele lewicowego nurtu w podziemnej opozycji za czasów Gierka oraz później w ramach Solidarności dokonali na rzecz liberalizmu oraz prawicowego konserwatyzmu. Gdyby trzymać się zaproponowanej przez niego trzypunktowej definicji postawy lewicowej, w istocie mielibyśmy tutaj do czynienia z odejściem od niej czy nawet z jej „zdradą”[33]. Przypomnijmy tę definicję. Według Ledera na prawdziwie lewicowe podejście winno składać się, po pierwsze, „traktowanie ludzi pracujących jako najważniejszego dla siebie podmiotu politycznego”[34], po drugie, konsekwentny antyklerykalizm i przywiązanie do wartości laickich, po trzecie wreszcie, odrzucenie wszelkich postaci nacjonalizmu i zastąpienie ich lewicowym patriotyzmem opartym na krytyce różnych form zbiorowego zakłamania.

Definicja ta jest przede wszystkim zbyt wąska i w rezultacie fundamentalistyczna w swojej wymowie. Uderza w niej przede wszystkim separatystyczny sposób myślenia i argumentacji jej autora, pojawiający się zresztą często w różnego typu projektach lewicowych, skazujący je już w samym punkcie wyjścia na społeczną izolację i polityczny margines.

Zacznijmy od pierwszego wymienionego przez Ledera wyznacznika prawdziwej lewicowości. Ma nim być: „traktowanie ludzi pracujących jako najważniejszego dla siebie podmiotu politycznego”[35], przeciwstawione liberalnemu położeniu nacisku na etos obywatelski i prawo do wolnej działalności gospodarczej. Leder uznaje wprawdzie, że te dwa podejścia mogą się uzupełniać i wchodzić w różnego rodzaju powiązania, ale postawę prawdziwie lewicową znamionuje według niego „obrona etosu pracowniczego”, czyli – jak można się domyślić – przedkładanie praw pracowników (obrona przed wyzyskiem, przeciwdziałanie głębokim nierównościom społecznym itd.) nad prawami obywatelskimi i kierowaniem się kalkulacjami czysto ekonomicznymi.

Podejście to zakłada po pierwsze, że prawa obywatelskie są zasadniczo innego rodzaju niż prawa pracownicze, zaś wszelkie powiązania między nimi mają charakter zewnętrzny. Po drugie zaś, że wszelkie kwestie związane z zarządzaniem gospodarką i kształtem istniejącego systemu ekonomicznego mają dla lewicy co najwyżej znaczenie drugorzędne, skoro o nich zupełnie nie wspomina.

W odniesieniu do tego pierwszego założenia nasuwa się pytanie, czy tak wyraźne oddzielanie od siebie praw pracowniczych od praw obywatelskich jest uzasadnione? Czy związek między tymi dwoma typami praw nie jest jednak całkiem innego rodzaju, przybierając w ramach porządku demokratycznego postać naczyń połączonych? Widać to szczególnie wyraźnie w przypadku państwa demokratycznego. Przestrzeganie w nim szerokiego zakresu praw obywatelskich umożliwia bowiem również występowanie obywateli, jak też poszczególnych instytucji, ugrupowań czy partii, w imię przestrzegania ich praw pracowniczych. Słowem, tych dwóch typów praw nie sposób od siebie oddzielić. Jeśli w danym państwie nieprzestrzegane są prawa obywatelskie, wówczas istnieją bardzo ograniczone (albo żadne) możliwości występowania w imieniu praw pracowniczych. Fakt, że w Polsce walka o prawa pracownicze nie była tylko walką o powołanie do istnienia niezależnych związków zawodowych, ale z konieczności stała się walką o powołanie do istnienia państwa demokratycznego, jest tego wymownym świadectwem.

Myślę, że w ujęciu Ledera dało o sobie wyraźnie znać wspomniane już niedocenianie przez przedstawicieli lewicy pozytywnej roli dobrze zastrzeżonej sfery indywidualnych wolności w ich walce o prawa pracownicze. Ten związek zyskuje – paradoksalnie – jeszcze większe znaczenie w sytuacji, gdy lewica musi prowadzić swą walkę w ramach państwa niedemokratycznego, w którym sfera indywidualnych wolności uległa daleko idącemu ograniczeniu. Tak jak to właśnie miało miejsce w przypadku działalności liderów polskiej opozycji podziemnej w czasach PRL-u, Kuronia, Michnika i Lipskiego. Specyfika tej sytuacji polegała na tym, że inaczej niż miało to miejsce w krajach zachodnich, lewica w PRL-u działała w warunkach totalitarnego systemu politycznego, w którym cała sfera publiczna była zdominowana przez dyskurs jednej partii, zaś tzw. wolności obywatelskie i prawa były permanentnie łamane. Z drugiej strony istniał dyskurs Kościoła i korespondujący z nim „wyparty” do podziemia polityczny dyskurs ugrupowań prawicowych, oba zgłaszające roszczenie do wyłączności i niechętnie nastawione do tradycji liberalnej. Sytuacja ta sprawiała, że wspomniani przedstawiciele nurtu lewicowego w polskim podziemiu ze zrozumiałych względów bardzo silny nacisk zaczęli kłaść na kwestię zastrzeżenia wolności obywatelskich, co w sposób oczywisty kazało im wprowadzić do swoich politycznych programów elementy liberalne. Chodziło im o zastrzeżenie dla siebie wolnej przestrzeni do głoszenia własnych poglądów, trudnych do zaakceptowania zarówno przez partię, jak i przez dominującą część hierarchii kościelnej oraz polityczną prawicę.

W ten sposób idee politycznego liberalizmu, właśnie z racji specyfiki wspomnianego wyżej kontekstu, stały się w sposób naturalny organiczną częścią etosu korowskiej i – później – solidarnościowej lewicy. Dlatego twierdzenie Ledera, że w wyniku tego przywódcy rodzimej opozycji kojarzeni z jej nurtem lewicowym osłabiali – czy na swój sposób „zanieczyszczali” – jego rdzennie lewicowy charakter, jest wysoce problematyczne. Idee wolnościowe obecne w politycznym liberalizmie były w tym kontekście naturalnym sprzymierzeńcem w głoszeniu przez opozycyjnych działaczy lewicowych (ale też naturalnie i dużej części prawicowych) swoich poglądów, a nie przeszkodą czy elementem osłabiającym ich wymowę.

W jakimś sensie z podobną sytuacją mamy również do czynienia i dzisiaj, kiedy przestrzeń publiczna jest w coraz większym stopniu zawłaszczana przez symbole jednej religii, zaś państwo – biorąc pod uwagę szereg wprowadzanych w nim regulacji prawnych, zmian w systemie kształcenia czy praktykę życia politycznego – traci w coraz większym stopniu charakter państwa świeckiego neutralnego światopoglądowo. Mówię tu nieprzypadkowo o politycznym liberalizmie, a nie o liberalizmie ekonomicznym, gdyż – jak już wspominałem – przedstawiciele tego ostatniego, odgrywając kluczową rolę w początkowym okresie postkomunistycznych przemian, kładli u nas przede wszystkim nacisk na kwestie związane z wprowadzaniem mechanizmów wolnorynkowych, ignorując niemal zupełnie negatywne społecznie skutki wielu własnych decyzji i posunięć (np. likwidacja PGR-ów, zamykanie nierentownych fabryk itd.). W rezultacie, w imię przeprowadzenia reform w gospodarce w ortodoksyjnie neoliberalnym duchu, gotowi byli ustępować Kościołowi w wielu kwestiach natury światopoglądowej, a nawet zawierać z nim strategiczne sojusze[36]. I w tym punkcie Leder ma niewątpliwie wiele racji. Tymczasem w tradycji liberalizmu politycznego nacisk kładzie się na światopoglądową neutralność państwa, zastrzeżenie przez nie szerokiego zakresu wolności w sferze publicznej i prywatnej, promuje się różne postaci pluralizmu itd.

W rezultacie zarówno w czasach PRL-u, jak i dzisiaj sytuacja polskiej lewicy różni się zasadniczo od sytuacji, w jakiej znajdują się ugrupowania lewicowe na Zachodzie, gdzie kwestie indywidualnych wolności – niezależnie co by krytycznego na ten temat nie powiedzieć – nie podlegają tak daleko idącym ograniczeniom i restrykcjom o charakterze światopoglądowym. Sprawia to, że główne idee politycznego liberalizmu są u nas poniekąd naturalnym sojusznikiem w działalności ugrupowań lewicowych, czego jednak przedstawiciele wielu z nich, trzymając się ortodoksyjnie utartych schematów myślenia, zupełnie nie dostrzegają. Ignorują fakt, że schematy te nie dają się ot tak po prostu zaaplikować do specyfiki naszej sytuacji[37]. W rezultacie skazują siebie na lewicowy fundamentalizm i wynikającą stąd daleko idącą polityczną i społeczną izolację. Powtórzmy: stanowiące osnowę politycznego liberalizmu przywiązywanie kluczowej wagi do kwestii indywidualnych wolności w sferze prywatnej i publicznej oraz idea państwa neutralnego światopoglądowo są w kontekście polskim naturalnym sprzymierzeńcem ugrupowań lewicowych, a nie ich antagonistą.

Odniesione do tego kontekstu wysoce problematyczne wydaje mi się zatem przeświadczenie Ledera, jakoby zapoczątkowany już w latach 70. zwrot opozycyjnych przedstawicieli rodzimej lewicy w stronę tradycji myśli liberalnej stanowił swego rodzaju zdradę czy wypaczenie ideałów lewicowych. Argumentacja taka nie tylko zapoznaje rolę specyficznych uwarunkowań sytuacji politycznej, w jakiej działali przedstawiciele tego nurtu, ale również potraktowana jako swego rodzaju wytyczna dla dzisiejszych zachowań lewicy wydaje mi się poważnym strategicznym błędem. Stanie na stanowisku wyraźnej odrębności praw pracowniczych w stosunku do praw obywatelskich ogranicza możliwość zawarcia „hegemonicznego” politycznego sojuszu z przedstawicielami politycznego liberalizmu. Co też wcale nie musi się wiązać z koniecznością zawarcia jakiegoś „zgniłego” kompromisu.

W dodatku jeśli działalność polityczna lewicy ma się ograniczać wyłącznie do walki o prawa pracownicze, przy równoczesnym ignorowaniu walki o innego typu prawa, oraz towarzyszyć ma jej wycofanie się z dyskusji o kształcie systemu ekonomicznego państwa (bo na ten temat u Ledera nie znajduję ani słowa), sprawia to, że jej program polityczny staje się cząstkowy. Tym bardziej że – jak już pisałem – różne rodzaje praw, jakie winny przysługiwać człowiekowi, występują często w ścisłym powiązaniu ze sobą, tak iż trudno jest je od siebie oddzielić. Jeśli więc lewica zmierza do gruntownego przeobrażenia całej struktury społecznej, musi prezentować program, który ujmuje w sposób całościowy rzeczywistość polityczno-społeczną i zgłasza jakieś konkretne postulaty w sferze ekonomicznej, a nie koncentruje się tylko na pojedynczych kwestiach. No i przede wszystkim nie chowa głowy w piasek, jeśli chodzi o tzw. trudne kwestie związane z gospodarką i stanem finansów państwa (np. utrzymywanie w nim równowagi budżetowej).

Moje zastrzeżenia budzi również sposób, w jaki Leder formułuje drugi zarzut pod adresem rodzimej lewicy – wyciszenie światopoglądowego sporu z Kościołem i religią. Nie twierdzę, że sam ten zarzut jest nieuprawniony. Wręcz przeciwnie, uważam, że Leder ma dużo racji, twierdząc, iż zawierając w PRL-u polityczny sojusz z Kościołem, rodzima „liberalizująca się lewica” zapłaciła wysoką cenę (a właściwie popełniła duży błąd), której pełne rozmiary wyszły dopiero na jaw w pierwszych latach III Rzeczypospolitej, zaś jej konsekwencje są odczuwalne do dziś. Wycofała się bowiem z prowadzenia rzeczywistej światopoglądowej dyskusji i walki z Kościołem, pozbawiając siebie tym samym istotnego wpływu na kształt nowego demokratycznego państwa polskiego.

Tę porażkę rozpatrywałbym jednak w kategoriach błędu taktycznego i mylnej kalkulacji, a nie światopoglądowej zdrady czy wypaczenia. Zasadnicza różnica między postawą lewicową i stanowiskiem Kościoła w wielu tzw. drażliwych społecznie kwestiach, rodzących ogromne emocje po obu stronach, nie polega na tym, że z jednej strony mamy zatwardziałych ateistów, z natury rzeczy krytycznie nastawionych do hierarchii kościelnej i do samej wiary, z drugiej zaś bezdusznych urzędników kościelnych i ograniczonych religijnych fundamentalistów. Różnica polega przede wszystkim na radykalnie odmiennych poglądach obu stron odnośnie do tego, gdzie i w jaki sposób należy przeprowadzić granicę między kompetencjami Kościoła w kwestiach polityki społecznej, jego roszczeniami do wpływania na kształt prawa, miejscem w systemie edukacji itd. a uprawnieniami świeckiego państwa i politycznej władzy.

W tym sensie pogląd Ledera, że pozycję lewicową w tej materii określa przekonanie, iż:

ludzkie sprawy musimy rozwiązywać tu i teraz, na ziemi, bo żadnego pocieszenia „stamtąd” nie ma i nie będzie[38]

– jest jedynie o tyle uzasadniony, o ile dotyczy jasnego wyznaczenia owej granicy, w obrębie której pod wyłączną jurysdykcją władzy świeckiej, kierującej się zasadą światopoglądowej neutralności, miałyby się znaleźć wszystkie „ziemskie” sprawy (a więc np. prawo aborcyjne, prawo dotyczące in vitro, nauczanie religii w przedszkolach i szkołach itd.). Słowem, za typowo lewicowy należałoby uznać pogląd, że praktycznie cała sfera społeczna i konstytucyjno-prawna winna być w gestii świeckiego państwa neutralnego światopoglądowo, które pozostawia obywatelom wolny wybór w wielu kontrowersyjnych światopoglądowo kwestiach w zależności od ich podyktowanej takimi lub innymi względami wolnej osobistej decyzji. W czym zresztą, nawiasem mówiąc, tak rysująca się pozycja lewicowa niewiele się różni od liberalnej.

Natomiast nie oznacza to – co zdaje się milcząco zakładać Leder – że postawę lewicową musi niejako z samej natury rzeczy znamionować światopogląd ateistyczny i antyklerykalizm. Działacz lewicowy równie dobrze może być osobą głęboko wierzącą, a zarazem uznawać, iż Kościół nie może wpływać i decydować o kształcie świeckiego prawa i życia publicznego, lecz powinien ograniczyć swoją działalność do głoszenia własnych prawd wiary. To drugie stanowisko nie musi też być wcale utożsamiane z antyklerykalizmem. Opiera się ono tylko na innym ujęciu miejsca Kościoła w sferze publicznej i prywatnej, różnym od postulowanego przez przedstawicieli kościelnej hierarchii i wspierających ją w tej materii u nas partii prawicowych.

Mój zarzut w odniesieniu do drugiego wyznacznika postawy lewicowej brzmi zatem, że w nieuzasadniony sposób zawęża się jej światopoglądowe podłoże. W rezultacie w miejsce religijnego fundamentalizmu ustanawia się fundamentalizm ateistyczny. Tak jak dla wyznawców tego pierwszego ateizm jest „grzechem” i winien być publicznie piętnowany, tak dla zwolenników drugiego człowiek religijny jawi się jako ograniczony idiota. Tymczasem kwestię stosunku do religii swoich działaczy i zwolenników lewica winna pozostawić całkowicie otwartą, zachowując ją w gestii ich osobistych przekonań w tej materii. Religijność lub jej brak nie mogą być w ogóle traktowane jako kryterium lewicowości! Jest u nas wiele osób religijnych bardzo wrażliwych na kwestie społecznej niesprawiedliwości, które zarazem mają bardzo krytyczny stosunek do Kościoła jako instytucji, zgłaszającej ambicje natury politycznej oraz roszczącej sobie prawo do kształtowania w sposób decydujący dziedziny życia społecznego[39]. Myślę, że w obu tych kwestiach ich postawa jest bardzo lewicowa!

Również i w tym wypadku lewica, która kierowałaby się zaproponowanym przez Ledera fundamentalistycznym kryterium, pozbawiłaby się wielu swych potencjalnych członków i zwolenników. Należy wyraźnie oddzielić kwestie lewicowego spojrzenia na świecki charakter państwa i życia społecznego oraz kwestie religii i wiary. To są sfery całkiem niewspółmierne i nie muszą pozostawać ze sobą w konflikcie.

I wreszcie trzeci wyznacznik lewicowości: krytyczny stosunek do własnej wspólnoty narodowej. Leder ma wyraźny problem z bliższym określeniem tego, co właściwie przez to określenie należałoby rozumieć. I myślę, że ma to swoje głębokie korzenie w dotychczasowej historii ruchu lewicowego, w którym przyznając pierwszeństwo „walce klas” w stosunku do walk podyktowanych sprzecznymi interesami poszczególnych narodów, uznano, iż te ostatnie mają, tak naprawdę, charakter pozorny i są jedynie pochodną konfliktu interesów wielkich grup kapitału. Dlatego władze państwowe i partie prawicowe sięgające po retorykę nacjonalistyczną jedynie otumaniają społeczeństwo, w tym klasę robotniczą i chłopstwo, odwracając ich uwagę od faktycznego wroga. Z tym przekonaniem koresponduje zresztą również pierwszy wyznacznik lewicowości podany przez Ledera, zgodnie z którym lewica ma przede wszystkim zajmować się sytuacją rzesz pracujących, jak też wszystkich grup najbiedniejszych i na różne sposoby skrzywdzonych:

podstawowy dla lewicy rodzaj lojalności to lojalność wobec wszystkich skrzywdzonych, niezależnie od ich plemiennej przynależności[40].

W świetle tak pojętego zadania myśl patriotyczna lewicy może wyrażać się tylko:

przez krytykę słabości i zakłamań wspólnoty, w której żyje[41].

Nie kryję sympatii do tak radykalnego, jeśli chodzi o zawarty w nim element krytyczny, programu lewicowego patriotyzmu. Tym bardziej, że Leder czyni przy okazji szereg wnikliwych spostrzeżeń dotyczących sposobu funkcjonowania tzw. „paktu patriotycznego” wśród liberalnie i lewicowo zorientowanej polskiej inteligencji z czasów PRL-u. Pisze więc, że środowisko to skonfrontowane z wypaczającą wiele kluczowych symboli narodowej tradycji partyjną propagandą gotowe było „pogodzić się” z różnymi kluczowymi postaciami narodowego mitu, znajdując w tym rodzaj przeciwwagi i pocieszenia dla siebie. Znalazło to zresztą swój wymowny wyraz w twórczości takich artystów jak Grotowski, Kantor czy Wajda, którzy przywracali w swoich dziełach wiarę w różne elementy tego mitu. Inna sprawa, że – jak dodaje autor – dokonywało się to poprzez zapomnienie o dość niewygodnej, ciemnej jego stronie. Artyści ci bowiem całkowicie przemilczeli „wstydliwy” temat stosunku polskiego społeczeństwa do Zagłady Żydów, który cechowała dominująca w nim postawa „odmowy współczucia”. Nawet więc jeśli w dziełach wspomnianych artystów pojawiały się elementy krytycznej refleksji nad narodową przeszłością, to miały one swoją wyraźną granicę „szczerości”, której nie byli oni w stanie przekroczyć.

Zgadzam się z Lederem, że nieodłącznym elementem każdego patriotyzmu winien być patriotyzm wyrażający się poprzez krytyczną refleksję nad zakłamaniami własnej narodowej wspólnoty. I tym samym demaskujący jej ucieczkę przed własnym poczuciem odpowiedzialności oraz tworzone w jego miejscu iluzoryczne mity. Zarazem jednak sądzę, iż ten krytycyzm nie może być celem samym w sobie. Taki krytyczny patriotyzm ma charakter czysto negatywny, nie oferując niczego w zamian. Prowadzi to do dylematów podobnych do tych, jakie wiążą się z liberalną negatywną wolnością. Zamiast tego zawarty w tej postawie element krytycznej refleksji winien prowadzić do wypracowania nowej formuły patriotyzmu, w której jest miejsce zarówno na konfrontację z różnymi mrocznymi stronami własnej narodowej tradycji i ich przepracowanie, jak też na utożsamianie się z wybranymi płynącymi z niej ideami i wartościami. Taki patriotyzm kształtujący się na podłożu krytycznej refleksji i autorefleksji nie jest niczym danym raz na zawsze – jak to zakładają tradycyjne nacjonalizmy wszelkiej maści – ale doświadczany jest jako nieustanne zadanie. Jest on stale podejmowaną dyskusją z własną narodową przeszłością, w której ta ulega ciągłemu przeformułowywaniu, nowemu rozpoznawaniu się wobec niej i w niej. Jest to trudny patriotyzm, który trzeba ciągle na nowo zdobywać, przepracowywać i strzec się przed popadnięciem w postawę taniego samouwielbienia i mitologizacji. Ale też zarazem odwołuje się on i stara się zastrzec pewne uznane przez siebie idee i wartości, przeformułowując je w kontekście współczesnej sytuacji. Dopiero wówczas może efektywnie oddziałać na imaginarium społeczne i je przeobrazić.

Niebezpieczeństwo związane z lewicową postawą, dla której wszelkie utożsamianie się z narodową tradycją jest już z natury rzeczy obciążone jakimś fałszem i jako takie nic nie warte, polega na tym, że w wyniku tego pole tożsamościowe, które w historii każdego narodu zaludniają różne symbole jego tradycji, pozostaje puste. Oddaje się je wówczas bez walki różnego rodzaju nacjonalizmom, które zabudowują je bez przeszkód swoją wykładnią tego, co narodowe, starając się „uwieść” daną społeczność poprzez poruszenie różnych czułych strun jej narcyzmu.

Na tym polegał m.in. wielki błąd niemieckiej lewicy w okresie międzywojnia. Jej przywódcy, solidaryzując się z poglądami Róży Luksemburg, uważali, że jedyna walka, która ma istotne polityczne znaczenie, to walka klasy robotniczej o jej prawa. Natomiast wszelkie ugrupowania, które odwołują się do symboliki narodowej tradycji, to anachronizm i nieporozumienie. W końcu prędzej czy później zanikną państwa narodowe i nastanie era komunistycznego internacjonalizmu. Tyle że w swojej lewicowej żarliwości nie dostrzegli, że tuż pod bokiem wyrasta im śmiertelnie niebezpieczny konkurent, zawłaszczający dla siebie opuszczone przez nich pole narodowych symboli, zręcznie przy tym łączący je z retoryką socjalistyczną.

Twierdzę zatem, że lewica, a w szczególności lewica polska, nie może pozwolić sobie na całkowite oddanie prawicy pola narodowych symboli i tradycji, ograniczając się do propagowania czysto negatywnej wersji patriotyzmu. Winna ona podjąć próbę zabudowania tego pola własną, alternatywną w stosunku do tamtej, lewicową wykładnią. W tym sensie w samym „pakcie patriotycznym” polskich przedstawicieli lewicy nie widzę zdrady czy wypaczenia lewicowych ideałów. Twierdzę tylko, że w tego rodzaju pakcie należałoby dzisiaj wyraźnie przesunąć granice krytycyzmu i „szczerości”, jeśli chodzi o podejmowanie różnych ciemnych stron własnej narodowej przeszłości. Co też zresztą dzisiaj zaczyna mieć miejsce w rodzimej nauce, publicystyce czy sztuce. Dlatego uważam, że – i tu zgodziłbym się z Lederem – należy dzisiaj, szczególnie w obliczu rosnącej aktywności ugrupowań skrajnie prawicowych, wypracować całkiem nową lewicową formułę patriotyzmu. Nie można powtórzyć błędu niemieckiej lewicy lat 20.

Wspólnym rysem tych uwag skierowanych pod adresem trzech wyszczególnionych przez Ledera wyznaczników postawy lewicowej jest zatem zarzut ich zbyt wąskiej formuły. Moja krytyka nie dotyczy samych tych wyznaczników, ale sposobu, w jaki zostały one ujęte. Myślę, że w sposobie argumentacji Ledera zabrakło czegoś, co nazwałbym myśleniem „hegemonicznym”, otwierającym sobą perspektywę dla politycznej akceptacji różnych form inności i zawierania z reprezentującymi je środowiskami strategicznych sojuszy. Mamy tutaj do czynienia z myśleniem w kategoriach postulowanej „twardej” jedności, a nie różnicy. Rodzima lewica nie może – tak jak prawica – zamykać się we własnych okopach i dążyć do zachowania separatystycznie pojętej ideologicznej czystości. Winna podjąć próbę sformułowania całościowego programu politycznego, otwartego na różne postaci inności. Taki program miałby moc przyciągania do siebie osób o dużej wrażliwości na nierówności społeczne, przekonanych o potrzebie zachowania w państwie daleko idącej autonomii sfery społecznej, w której winny być zastrzeżone różnego typu obywatelskie wolności, oraz uznających ideologiczną neutralność państwa za podstawowy wyznacznik demokracji, na koniec wreszcie łączących krytyczny stosunek do różnych ciemnych stron narodowej tradycji z utożsamianiem się z jej heroiczną i kulturowo „oświeconą” stroną. Na lewicy spoczywa dzisiaj zadanie wypracowania takiego otwartego politycznie i społecznie programu. Nie może ona robić kroku wstecz i koncentrować się na wytyczaniu ostrych i nieprzekraczalnych granic między tym, co należy uznać za „prawdziwie” lewicowe, a co nie.

1 W ten sposób argumentował m.in. Slavoj Žižek w swoich pracach, jak np. w Przekleństwie fantazji, tłum. A. Chmielewski, Wrocław 2001 – o czym szerzej będzie mowa poniżej.

2 Bardzo klarowny i wielostronny obraz tej sytuacji daje Jerzy Szacki w znakomitej, klasycznej już dzisiaj, książce Liberalizm po komunizmie, Kraków 1994.

3 Andrzej Walicki, Od projektu komunistycznego do neoliberalnej utopii, Kraków 2013, s. 279.

4 W jednym z niedawnych wywiadów Balcerowicz ujawnia na przykład, że kiedy w rządzie Mazowieckiego uzyskał wgląd w stan finansów państwa, okazało się, iż wszystkie prywatne konta dewizowe w tzw. „twardych walutach” zostały przez rząd komunistyczny całkowicie „wyczyszczone”. Słowem, nie było żadnego pokrycia dla tych pieniędzy. Powstał wówczas dylemat, czy w ogóle ujawniać to publicznie, gdyż spowodowałoby to ogromną panikę na rynku. Chociaż z drugiej strony być może ujawnienie tego w tamtym czasie uprzytomniłoby wielu dzisiejszym krytykom jego programu reform skalę katastrofy budżetowej państwa. Jak też skalę cynizmu i oszustwa rządów komunistycznych, których czołowi przedstawiciele tworzyć będą później SLD. W końcu na tych prywatnych kontach dewizowych swoje oszczędności – często niemałe – lokowała spora grupa obywateli.

5 Nie wszyscy ekonomiści, w tym również wielu zachodnich, zdawali sobie w pełni sprawę z tego, przed jak wielkim wyzwaniem stanęły wówczas rządy krajów postkomunistycznych wprowadzające model gospodarki rynkowej. Jednym z nich był Joseph E. Stiglitz, który w jednej ze swoich prac próbował przekornie zrelatywizować różnice między gospodarką socjalistyczną i wolnorynkową, twierdząc, że np. w kapitalizmie też występują zbiorowe formy własności, pojawiają się elementy planowania, natomiast w socjalizmie istnieją formy własności prywatnej (np. gwarancje trwałego zatrudnienia) itd. Słowem, istnieje coś takiego jak rynek socjalistyczny, nie tak znowu różny od kapitalistycznego. Wszystkie te argumenty brzmią na pierwszy rzut oka bardzo przekonująco. Niemniej jednak sformułowane są na takim poziomie ogólności, że autorowi umyka całkowicie z pola widzenia, iż wszystkie te z pozoru podobne własności obu gospodarek, jeśli rozpatrywać je w kontekście całego systemu, w jakim funkcjonują, znaczą w obu wypadkach coś zupełnie innego. Por. Joseph E. Stiglitz, Whither Socialism?, London 1990.

6 Przykład nieco innego typu stanowi zwolnienie od podatku dochodowego wszystkich rolników, łącznie z tymi o wysokich dochodach sięgających milionów rocznie, oraz zapewnienie im odrębnego, praktycznie niemalże bezpłatnego ubezpieczenia.

7 J. Szacki, Liberalizm..., dz. cyt., s. 261.

8 Inna sprawa, że z kolei zwolennicy liberalnych reform w tych krajach główne źródło problemów z wprowadzaniem modelu wolnorynkowego i demokratycznego upatrywali – równie jednostronnie – w pozostałościach po minionej epoce „realnego socjalizmu”. Wystarczy poczytać, co na ten temat pisali Leszek Balcerowicz, Jan Krzysztof Bielecki czy cała czołówka polskich ekonomistów i socjologów.

9 A. Walicki, Od projektu komunistycznego..., dz. cyt., s. 279.

10 Optymistyczna wiara w szybkie dokonanie tego rodzaju transformacji społecznej przebija z wielu prac pisanych już to przez członków tej partii, już to przez jej zwolenników. Należą do nich m.in. następujące prace: Janusz Lewandowski, Neoliberałowie wobec współczesności, Gdynia 1991, Leszek Balcerowicz, Socjalizm. Kapitalizm. Transformacja, Warszawa 1997, Józef Tischner, Nieszczęsny dar wolności, Kraków 1993, Mirosław Dzielski, Odrodzenie ducha – budowa wolności. Pisma zebrane, Kraków 1995. Podobne poglądy były też często wyrażane na różne sposoby w publicystyce lat 90. Równocześnie jednak i w szczególności później zaczęły pojawiać się głosy krytyczne, por. Marcin Król, Liberalizm strachu czy liberalizm odwagi?, Warszawa 1996, Paweł Śpiewak, Obietnice demokracji, Warszawa 2004.

11 Naturalnie, kiedy po nieoczekiwanej porażce wyborczej tej partii w 2008 roku do władzy doszła Platforma Obywatelska, przywódcy PiS zaczęli oskarżać ją bardzo głośno o wszystkie „grzechy” przeciwko demokracji, jakie sami popełnili w okresie własnych rządów. Wiele z tych zarzutów było mocno przesadzonych czy po prostu wyssanych z palca (np. rzekomo całkowite podporządkowanie sobie przez PO władzy sądowniczej, mass mediów i organów kontrolnych oraz policyjnych państwa). Inne były uzasadnione, np. obsadzanie własnymi ludźmi stanowisk w spółkach skarbu państwa i w innych państwowych firmach oraz instytucjach, którymi powinni zarządzać neutralni politycznie urzędnicy państwowi czy menedżerowie niezwiązani (choćby towarzysko) z żadną partią. Problem jednak w tym, że nie ma dzisiaj na rodzimej scenie politycznej ugrupowania (łącznie z PiS-em), które byłoby gotowe wcielić w życie podobną zasadę. Wszystkie te państwowe firmy, spółki czy instytucje to po prostu zbyt łakomy kąsek, otwierający możliwość rozdzielania intratnych posad dla członków rodzin, znajomych, zasłużonych działaczy itd. W dodatku zachowując go dla siebie, partie rządzące wzmacniają własną pozycję w strukturach władzy. Sytuację tę można naturalnie zrzucić na karb niedojrzałości i słabości naszej demokracji, nie zmienia to jednak w niczym faktu, że jest ona jednym z najbardziej znamiennych przejawów patologicznego funkcjonowania systemu w naszym kraju. I to niezależnie od tego, która partia jest u władzy.

12 Dzisiaj naturalnie sytuacja po prawej stronie naszej sceny politycznej jest znacznie bardziej zróżnicowana i złożona, niż miało to miejsce w okresie rządów PiS-u, kiedy jedyną poważną polityczną siłą była obok partii Kaczyńskich przesunięta jeszcze bardziej na prawo, zdecydowanie endecka, Liga Polskich Rodzin kierowana przez Romana Giertycha. Mamy więc dzisiaj z jednej strony bardziej niż PiS centrową i w jakiejś mierze liberalną (poglądy na gospodarkę) partię Gowina powstałą na bazie ugrupowania Polska Jest Najważniejsza, z drugiej zaś „rdzennie” prawicową Solidarną Polskę kierowaną przez Ziobrę, oraz faszyzujące ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne, jak się wydaje niemające żadnych szans na parlamentarną reprezentację. Z tych wszystkich partii i ugrupowań prawicowych jedynie partia Gowina daje pewne gwarancje stosowania się do standardów demokratycznych w przypadku uzyskania reprezentacji parlamentarnej oraz posiadania tzw. zdolności koalicyjnej, chociaż też w bardzo ograniczonym zakresie. Zarazem jednak fakt, że po dziś dzień PiS jest zdecydowanym liderem po prawej stronie naszej strony politycznej, świadczy o tym, iż właściwe postawie jego przywódców połączenie elementów mentalności postkomunistycznej z ideami piłsudczykowsko-endeckimi odpowiada najbardziej prawicowo zorientowanej, konserwatywnej części naszego społeczeństwa.

13 Nie jest więc przypadkiem, że przedstawiciele nowej lewicy, skupieni wokół środowiska „Krytyki Politycznej” i akcentujący własną niezależność od SLD, często pozytywnie ustosunkowują się do niektórych populistycznych haseł PiS-u. Nieprzypadkowo, gdyż to ta partia przejęła w istocie w swoim programie wiele typowych haseł lewicowych. Wśród intelektualnych przywódców ruchu też często wyraźną sympatię budzi „agonistyczny” styl uprawiania polityki przez przywódców tej partii, oparty na założeniu głębokich konfliktów, które przecinają sferę społeczną. Argumentując w ten sposób, przywódcy PiS-u ustawiają siebie w pozycji formacji politycznej, która posiada jedynie słuszną receptę na wszelkie bolączki społeczne, tylko ona reprezentuje naprawdę interesy kraju na arenie międzynarodowej, proponuje jedynie słuszny program edukacyjny itd. Podobne roszczenia właściwe są w końcu wszystkim formacjom politycznym, które uważają, że ich program polityczny i jego założenia ideowe dają im wyłączną licencję na prawdę. W tego typu formacjach są zazwyczaj bardzo silne tendencje antydemokratyczne, gdyż podstawowe wymogi demokratycznego porządku traktowane są przez ich przedstawicieli jako sztywny gorset, często uniemożliwiający im wcielenie w życie jedynie słusznych „prawd”, które głoszą. Pod tym względem radykalna lewica zdaje się mentalnie nie różnić niczym istotnym od swych głównych politycznych przeciwników usytuowanych po prawej stronie sceny politycznej. W końcu również i tutaj wylewane są często kubły prawdziwych pomyj na „demokrację liberalną” (np. wypowiedzi Žižka, Hardta, Negriego, Guattariego i innych).

14 Wymownym tego świadectwem jest ostra – chociaż skrywana publicznie przez obie strony – rywalizacja w PiS-ie między zwolennikami Jarosława Kaczyńskiego i ojca Rydzyka o polityczne wpływy.

15 Inna sprawa, że kiedy po ostatnich wyborach PiS znalazł się wraz z SLD w opozycji, antykomunistyczne wątki w wypowiedziach przywódców tej partii wyraźnie osłabły. Wysunęły się natomiast na czoło wątki antyliberalne i rozliczeniowe, skierowane głównie przeciwko... dawnym kolegom z podziemia. Podobnie też pojawiające się niekiedy ciepłe słowa przywódców PiS-u wobec partii „byłych komunistów” i ich młodocianych następców oraz wspólne planowania strategii antyrządowej były jeszcze kilka lat temu zupełnie nie do pomyślenia.

16 Zresztą ostatnie wybory do parlamentu europejskiego, w których we Francji i Wielkiej Brytanii zwycięstwo odniosły nacjonalistyczne i faszyzujące partie antyeuropejskie żerujące w swych kampaniach na ksenofobii, każą sformułować wniosek, że problem z nacjonalizmem mają dzisiaj przede wszystkim kraje o najstarszej w Europie tradycji demokratycznej. Co też każe sceptycznym okiem spojrzeć na przytoczoną powyżej argumentację Žižka opartą na milczącym założeniu, że odrodzenie się nacjonalizmów jest procesem, który ma dzisiaj głównie miejsce w krajach Europy Wschodniej. Inna sprawa, że konkluzje te nie nastrajają zbytnio optymistycznie.

17 S. Žižek, Przekleństwo..., dz. cyt., s. 72.

18 W szeregu wypowiedzi Sierakowskiego, założyciela „Krytyki Politycznej”, oraz innych radykalnie lewicowych publicystów tego środowiska przewija się nuta sympatii do „antagonizującego” stylu polityki uprawianej przez Jarosława Kaczyńskiego i jego partii. Ma to zapewne związek z inspirowaniem się przez nich lewicowym projektem polityki „agonu” zaproponowanym przez Chantal Mouffe, która ma polegać na forsowaniu przez lewicę, na drodze zażartych politycznych sporów, własnych założeń programowych (patrz: Chantal Mouffe, Paradoks demokracji, tłum. W. Jach i in., Wrocław 2005). Mouffe rozwija tę koncepcję w dyskusji z modelami demokracji „deliberatywnej” Habermasa i innych, wskazując na to, że ignoruje on rzeczywistą postać szeregu głębokich konfliktów rozdzierających społeczności zachodnioeuropejskie, których nie da się bynajmniej rozwiązać jedynie na drodze dialogu. Ma ona naturalnie w tym punkcie wiele racji, niemniej jednak sama nie bierze pod uwagę, że proponowany przez nią model polityki dokonującej się jako agon może przerodzić się bardzo szybko w model o charakterze „agonalnym” dla państwa demokracji liberalnej. Z tej choćby racji, że agon, spór, zawsze może przybrać postać kłótni, w której emocje zaczynają górować nad zdrowym rozsądkiem i obie strony zaczynają uciekać się do argumentów „siłowych”. Innymi słowy, w pewnym momencie spór może przybrać takie natężenie, że antagoniści przestaną przestrzegać reguł demokratycznej gry, co według Mouffe jest niezbędnym wymogiem jej efektywności. W dodatku przytoczony powyżej przykład z polskiego życia politycznego pokazuje wyraźnie, że „żywienie się” przez polityków antagonizmami społecznymi i ich potęgowanie owocuje zazwyczaj nasileniem się postaw nietolerancyjnych wobec wszelkich form inności, stwarzaniem podziałów typu „my albo oni”. Prowadzi to nieuchronnie do działań mających na celu usunięcie z przestrzeni publicznej wszelkich przeciwników politycznych, do dyskryminacji jednych grup społecznych kosztem drugich, forsowania w sposób jednostronny na siłę określonej wizji państwa itp. Tym samym zaś w końcu do podważenia fundamentalnych zasad systemu demokratycznego.

19 S. Žižek, Przekleństwo..., dz. cyt., s. 71–72.

20 Stanisław Filipowicz, Demokracja. O władzy iluzji w królestwie rozumu, Warszawa 2007, s. 14. Autor daje w tej, znakomitej skądinąd, książce bardzo szerokie, przepojone zarazem głębokim sceptycyzmem, filozoficzne spojrzenie na genealogię i późniejsze przeobrażenia zachodnioeuropejskiej tradycji demokratycznej, koncentrując się na wykazaniu wysoce problematycznego statusu jej głównych idei rodem z oświecenia. W trakcie jej lektury nasuwa się jednak pytanie, czy „iluzje” dyskursu demokratycznego nie różnią się, mimo wszystko, dość zasadniczo od „iluzji”, jakie zwykły produkować różne systemy autorytarne czy totalitarne? I czy tej różnicy nie doświadczały właśnie szczególnie wyraźnie kraje byłego bloku sowieckiego, w których począwszy od lat 90. podjęto próby budowania państwa liberalno-demokratycznego? Niezależnie od tego, jakie błędy popełniono w trakcie tego procesu transformacji, jakie patologie w nim wystąpiły itd. No i, naturalnie, niezależnie od wszelkich słabości samej idei demokracji. Ale to temat na inną dyskusję.

21 Jan P. Hudzik, Trzy studia o metafizyce, pamięci i demokracji, Warszawa 2009, s. 263.

22 Tamże, s. 263.

23 Zwraca na to uwagę Jerzy Szacki, pisząc tak o polskich liberałach: „ich polityczna (czy, tym bardziej, światopoglądowa) tożsamość rysowała się na ogół niezbyt wyraźnie i nie od razu, co znalazło wyraz zarówno w ich partyjnym rozproszeniu, jak i w braku zdania lub zdecydowania co do większości spraw pozaekonomicznych”. J. Szacki, Liberalizm..., dz. cyt., s. 211.

24 W tym kontekście szczególnie wymownie brzmią gorzkie słowa Jana P. Hudzika o kondycji polskiej demokracji, której nie odpowiada żadna autentyczna działalność polityczna obywateli, integrująca ich ponad podziałami. Ale – jak pisze – „Jej główny problem nie polega jednak tylko na tym, że nie udało się jej zintegrować społeczeństwa. Zdaje się, że cierpi ona na znacznie poważniejszą chorobę – tę mianowicie, z którą przyszła już na świat. Już wtedy bowiem nie miała takich intencji – nigdy nie chodziło jej o wyrównywanie szans ani integrowanie słabszych i wykluczonych. Od samego początku pomylono ją z wolnym rynkiem i prywatyzacją – społeczeństwa i państwa”. J.P. Hudzik, Trzy studia..., dz. cyt., s. 266.

25 Na tę słabość współczesnego polskiego liberalizmu wskazuje Andrzej Walicki, pisząc, że „redukowanie liberalizmu do propagowania wolności rynku jest daleko idącym fałszowaniem historii. Mówiąc najogólniej, liberalizm jest systemem poglądów zogniskowanych na problemie maksymalizacji wolności jednostki. Wolności realizowanej w różnych sferach i zagrożonej z różnych stron, wcale nie zawsze zbieżnej z wolnością rynku”. A. Walicki, Od projektu komunistycznego..., dz. cyt., s. 327.

26 Z tej też racji tak zasadniczo różniący się w swoim myśleniu politycznym i społecznym autorzy jak Jürgen Habermas i Jacques Derrida zgodnie uważali, że dawne państwa bloku sowieckiego, w tym też naturalnie Polska, nie powinny zostać włączone bezpośrednio w ramy EU. W ich mniemaniu właśnie słabe zakorzenienie tradycji demokratyczno-liberalnej w tych krajach, w połączeniu z nikłym oddziaływaniem podstawowych nurtów myśli europejskiej na świadomość kulturową ich społeczeństw i elit politycznych, mogłoby osłabić efektywność w funkcjonowaniu UE i w efekcie wpłynąć negatywnie na funkcjonowanie zachodnich demokracji. Jeśli trudno nie zgodzić się z pierwszą częścią tej argumentacji, to w perspektywie kilkunastu lat od wejścia Polski i innych krajów środkowo-europejskich do UE konkluzje stąd wyciągnięte przez obu autorów okazały się błędne. Po pierwsze poszerzenie UE miało ostatecznie pozytywny wpływ na jej ekonomię jako całość, po drugie zaś przyśpieszyło ono procesy demokratyzacji w ww. krajach Europy Środkowej. Trudno też mówić o jakichś szczególnych zagrożeniach płynących stąd dla demokracji zachodnich, chyba że za takowe uzna się rosnącą niechęć ich społeczeństw do milionów pracowników z owych krajów, którzy gotowi są wykonywać najcięższe i najgorzej płatne prace (będąc przy tym niejednokrotnie bezlitośnie wykorzystywani przez pracodawców). W dodatku w świetle dzisiejszych wydarzeń na Ukrainie i tego, co dzieje się w Mołdawii, widać coraz wyraźniej, jak dalece kwestia dalszego poszerzania UE ma dla niej żywotne znaczenie w wymiarze politycznym i ekonomicznym. Ewentualna porażka polityki UE wobec tych krajów zakończona ich zbliżeniem do Rosji będzie w dalszej perspektywie negatywnie wpływać na ogólną kondycję ekonomiczną i znaczenie UE w polityce światowej. Niestety, jak się wydaje, zdaje sobie z tego sprawę tylko część polityków UE.

27 Jest rzeczą znamienną, że w przeciwieństwie do Žižka z pozytywnej roli, jaką odegrał liberalizm w szerzeniu idei wolności obywatelskich oraz ich wcielaniu w życie, zdają sobie doskonale sprawę Ernesto Laclau i Chantal Mouffe, dając temu niejednokrotnie wyraz w pracy Hegemonia i socjalistyczna strategia, tłum. S. Królak, Wrocław 2007.

28 Tego rodzaju projekt Žižek kreśli w książce Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917 (tłum. J. Kutyła, Kraków 2006), starając się wykazać, że stalinowski model państwa sowieckiego stanowił wypaczenie głównych założeń myśli politycznej Lenina.

29 Z tym podejściem – o czym już wspominałem – zrywają Ernesto Laclau i Chantal Mouffe, utrzymując, że lewica powinna przejąć liberalne hasła wolności politycznej. Ale stanowią oni w ramach tej tradycji wyjątek i są za swoje podejście ostro krytykowani.

30 Naturalnie z reguły w przypadkach, gdy jakieś lewicowe (ale też w równej mierze skrajnie prawicowe) ugrupowanie polityczne zaczyna łączyć swoją polityczną działalność z aktami terroru lub nawołuje do gwałtownych ulicznych wystąpień połączonych z aktami przemocy, państwa demokratyczne uciekają się do różnego typu represji, łącznie z delegalizacją tego ugrupowania. Ma to również miejsce w sytuacji, gdy nastawiony na radykalną reformę tego państwa program polityczny jednego z ugrupowań czy partii zyskuje nie tylko silne poparcie w wybranych środowiskach, ale znajduje także swój wyraz w masowych wystąpieniach i demonstracjach ulicznych, często o gwałtownym przebiegu i wraz z towarzyszącymi im aktami przemocy. Państwo demokratyczne reaguje wówczas uciekaniem się do środków represyjnych, gdyż upatruje w tych wystąpieniach bezpośrednie zagrożenie własnych konstytucyjno-prawnych podstaw. Tak jak miało to np. miejsce w 1968 roku, kiedy na uniwersytetach w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych doszło do masowych demonstracji studenckich. Kwestia tego, na ile reakcja rządów państw zachodnich była w tym wypadku zgodna ze standardami demokratycznymi, była naturalnie później przedmiotem ostrej krytyki i zażartych dyskusji. Niemniej jednak niezależnie od tego, jak ocenimy postępowanie tych rządów, nie ulega wątpliwości, że mieliśmy tutaj do czynienia z sytuacją o znamionach rewolucyjnych, w której walka polityczna przekroczyła ramy reguł obowiązujących w państwie demokracji parlamentarnej i przybrała postać bezpośredniej konfrontacji antagonistycznie wobec siebie nastawionych sił. Jeśli przy tym zorientowane radykalnie lewicowo środowiska studenckie poniosły w tej próbie sił klęskę, to głównie dlatego, że nie znalazły one szerszego poparcia w innych grupach społecznych, ich zwolennicy stanowili zatem wyraźną mniejszość. (To samo zresztą miało miejsce w Polsce, kiedy to z kolei wobec postulatów demokratyzacji państwa i wprowadzenia doń elementów zachodniego parlamentaryzmu inne grupy społeczne odniosły się biernie. Inna sprawa, że istotną rolę odgrywał tutaj element ich zastraszenia przez totalitarną władzę komunistyczną).

31 Adam Michnik, Kościół, lewica, dialog, Warszawa 2010.

32 Andrzej Leder, Prześniona rewolucja. Ćwiczenia z logiki historycznej, Warszawa 2013, s. 186.

33 Nawiasem mówiąc, podobną „zdradę” ideałów lewicowych popełniła PZPR, w której za czasów Gierka zaznaczyły się wyraźne tendencje nacjonalistyczne (frakcja Mieczysława Moczara) i ugodowe nastawienie wobec Kościoła, po roku 1980 zaś wzmacnianie roli sektora prywatnego i wprowadzanie elementów gospodarki rynkowej.

34 A. Leder, Prześniona..., dz. cyt., s. 186.

35 Tamże.

36 Słusznie wskazywali na to tacy autorzy jak m.in. Jerzy Szacki czy Andrzej Walicki.

37 Znaczenie tego sojuszu dostrzegł u nas Janusz Palikot i, jak sądzę, w początkowym okresie stanowiło to o sukcesie politycznym jego ugrupowania. Niestety w późniejszej działalności politycznej przywódcy Twojego Ruchu dały o sobie znać różne jego kontrowersyjne rysy (megalomania, pozerstwo, hochsztaplerka, tanie efekciarstwo itd.), co sprawiło, że ostatecznie wyrządził on więcej szkody ideom, które propagował, niż im pomógł.

38 A. Leder, Prześniona..., dz. cyt., s. 187.

39 Kwestia ta komplikuje się dodatkowo, jeśli weźmiemy pod uwagę bardzo silne tendencje lewicowe obecne w Kościołach Ameryki Łacińskiej i Południowej. Nie tylko ich pojedynczy przedstawiciele, ale wręcz same te kościoły jako instytucje w swoich działaniach w sposób idealny wręcz podpadają pod pierwszy podany przez Ledera wyznacznik lewicowości. W dodatku nie pozostaje on bynajmniej w jakiejś wyraźnej sprzeczności z Chrystusową Ewangelią i nakazem miłości bliźniego. Można wręcz powiedzieć, iż „problem”, jaki współczesna europejska lewica ma z Kościołem, bierze się stąd, że wyobcował się on w sposób skrajny wobec tego ewangelicznego przesłania i w rezultacie zatracił swoją źródłową „lewicową” chrześcijańskość.

40 A. Leder, Prześniona..., dz. cyt., s. 187.

41 Tamże.

Tego tekstu nie ma w demonstracyjnej wersji książki!

Table of Contents

CZĘŚĆ I. MYŚL LEWICOWA I LIBERALIZM

Krajobraz po komunizmie

1. Płacz lewicy po sowieckim bloku

2. Liberalizm – JEDYNE lekarstwo na ZAPAŚĆ „ekonomii socjalizmu”?

3. Powrót PRL-u w narodowo-katolickiej sukmanie

4. Postkomunistyczny populizm spod znaku „narodowej wspólnoty”

5. Wątłość myśli liberalnej w Polsce

6. Skradziona lewica

Jak pogodzić socjalizm z liberalizmem?

1. Gospodarka rynkowa czy socjalistyczna?

2. Jak pogodzić wolność ze sprawiedliwością? – dylemat państwa demokracji liberalnej

3. Hiperkapitalistyczne Imperium i neokomunistyczna Rzesza. Lewicowe myślenie utopijne Hardta/Negriego

4. Zniewolenie i dyscyplina czy emancypacja i wolność?

5. Bogacenie się jednostek a interes publiczny

6. Dwie nogi państwa demokracji liberalnej

7. Lewicowe krytyki

8. Ujęcie relacji między ekonomią i sferą społeczną w liberalizmie. Cztery typy ujęcia

9. Fikcja sprawiedliwości u Rawlsa i Dworkina

10. Pytania i wątpliwoścI

Stawka demokracji

1. Dylematy myśli lewicowej. Czy ekonomię można nagiąć do równościowych projektów polityczno-społecznych?

2. Demokracja tylko dla bogaczy, czyli blaski i cienie neoliberalizmu

3. Spór liberałów i lewicy – nie do rozwiązania?

4. Czar Lenina, czyli Žižka projekt „powtórzenia” rewolucji

5. Ekonomia a polityka społeczna. Antynomie liberalizmu Balcerowicza

6. Wolność czy (i) sprawiedliwość społeczna?

7. Stawka demokracji: jak nie mieć za dużo ciastka ani też za bardzo go nie zjeść?

CZĘŚĆ II. MYŚL POLITYCZNA FREUDA

Freud i demokracja

1. Implikacje myśli politycznej Freuda

2. Mit Hordy Pierwotnej i genealogia władzy

3. Demokratyczne elementy w koncepcji Freuda? Dyskusja Laclau z Borch-Jacobsenem

4. Uwodzicielski urok (każdej) władzy

CZĘŚĆ III. ŽIŽEK POD BRAMĄ REWOLUCJI

Žižek pod bramą rewolucji, czyli rozterki podmiotu politycznego radykalnej lewicy

1. Wprowadzenie

2. Žižek – ikona kultury masowej

3. Trzy figury myślenia o polityczności

4. Szto diełat’? – czyli Žižek pod bramą rewolucji

5. Polityka jako konflikt i trauma

6. Kapitalizm i antysemityzm

7. polityczny podmiot lenin/Žižek i aporie filosemityzmu

Aneks Władza bez rozumu, rozum bez władzy? Frustracje Marcina Króla

Bibliografia

Spis nazwisk

Spis rzeczowy

Summary