Redakcja: Robert Siewiorek, Jacek Głażewski

Korekta: Bartosz Choroszewski

Przekład: René Koelblen

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Zdjęcia: Michał Mutor/Agencja Gazeta

Wydawca:

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Producenci wydawniczy: Małgorzata Skowrońska, Robert Kijak

Koordynacja projektu: Joanna Cieślewska

© Copyright by Agora SA 2014

© Copyright by Jolanta Kurska 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2014

ISBN: 978-83-268-1595-9 (epub), 978-83-268-1596-6 (mobi)

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

DWIE DROGI

Stronami tego polsko-francuskiego dialogu są dwaj ludzie emblematyczni dla swoich środowisk i swojego pokolenia. Obaj są zasadnie kojarzeni ze studencką wiosną ludów 1968 roku, ale inicjację kontestatorską przeszli wcześniej: Bernard Kouchner w toku protestów przeciw kolonialnej wojnie w Algierii oraz przeciw zbrodniom popełnianym w imieniu Republiki przez armię i policję francuską, Adam Michnik zaś w toku kształtowania ideowego oblicza najmłodszej generacji polskich rewizjonistów. Obaj – każdy na swój sposób i zgodnie ze swoistością najnowszej historii własnego kraju – przeszli następnie przez wydarzenia 1968 roku, które doprowadziły do zerwania pępowiny łączącej ówczesnych kontestatorów ze Wschodu i z Zachodu z ideologicznymi obietnicami komunizmu.

Michnik był następnie działaczem KOR-u i uczestnikiem solidarnościowej rewolucji, nieugiętym więźniem dyktatury i jednym z najważniejszych architektów Okrągłego Stołu oraz akuszerów ustrojowej zmiany. Został też redaktorem najbardziej opiniotwórczej gazety w Polsce. Droga Kouchnera do pozycji jednego z liderów demokratycznej opinii i do establishmentu politycznego Francji była krótsza, bo nie prowadziła przez zmianę ustroju. Ale jego rola w działalności Lekarzy bez Granic, a następnie Lekarzy Świata bardziej niż stanowiska ministerialne w czasach Mitterranda i Sarkozy’ego zapewniła mu międzynarodowy prestiż i rozgłos.

Dwie różne drogi – lecz przecież łączy je coś bardzo istotnego. Bohaterowie tej książki uparcie, a nawet mozolnie poszukują wspólnoty swoich losów i postaw, a w trudach poszukiwania wspiera ich taktowne przewodnictwo Jolanty Kurskiej. To właśnie dociekanie wspólnego mianownika, odkrywanie podobieństwa dwóch różnych dróg wydaje mi się najbardziej interesującym wątkiem tej książki. Jest to także wątek najistotniejszy dla tych czytelników, którzy interesują się ideowym genotypem łączącym różne części składowe Unii Europejskiej. Unię spaja bowiem dużo więcej niż tylko wspólne reguły budżetowe pilnowane przez brukselską biurokrację.

Pierwszym trudnym problemem dla obu poszukiwaczy wspólnego mianownika jest porównanie polskiego Marca i paryskiego Maja ’68. Problem narzuca się ze względów kalendarzowych. Jeżeli w tym samym roku, a nawet tej samej wiosny przetoczyła się przez Polskę, Czechosłowację, Francję, Włochy, RFN i USA wielka fala studenckich buntów, to trudno bez zastanowienia uznać, że łączyła tę falę tylko przypadkowa zbieżność w czasie. Widać jednak, że w tym wypadku poszukiwanie podobieństw sprawia naszym bohaterom duży kłopot. Obaj dostrzegają między Marcem a Majem niewątpliwe różnice – tak głębokie, że w ich cieniu podobieństwa zdają się niknąć. Rzeczywiście, obrońcy paryskich barykad kontestowali społeczny ład demokratycznego kapitalizmu i piętnowali w jego instytucjach i swobodach obywatelskich fałsz, który ich mierził. Polscy studenci nie kwestionowali socjalistycznego ładu ustrojowego, ale domagali się poszanowania przez socjalistyczne państwo elementarnych swobód obywatelskich. Ich czescy i słowaccy rówieśnicy walczyli zaś o oparty na tych swobodach demokratyczny socjalizm.

Różnica między Wschodem a Zachodem wydaje się w tym wypadku głęboka, zwłaszcza że animatorzy paryskiego Maja w gruncie rzeczy nie zareagowali na zdławienie Praskiej Wiosny przez interwencyjne wojska Układu Warszawskiego. Michnik wspomina to z goryczą, a Kouchner z zawstydzeniem. Kouchner żywi zresztą nieskrywaną awersję do rewolucyjnych ciągot swoich współtowarzyszy z majowych barykad, widząc w tych ciągotach zgodę na przemoc, a nawet zaczyn lewicowego terroryzmu. Michnik wytyka Kouchnerowi, a właściwie jego zachodnim kolegom, że nie dostrzegli demokratycznych rewindykacji polskiego Marca i gładko sprowadzili ten wolnościowy zryw do wymiarów stereotypu o Polakach antysemitach. Stereotyp ten wzbudza uzasadniony sprzeciw Michnika; spór na ten temat nie przybliża nas jednak do odpowiedzi na pytanie o wspólne podłoże Marca i Maja.

Tymczasem pytanie o podobieństwo polskiej i zachodniej kontestacji w 1968 roku jest warte głębszej refleksji. Odpowiedzi poszukiwałbym na drodze analizy języka kontestatorów. Marcowi „komandosi”, którzy zainicjowali wielki protest młodzieży, byli rewizjonistami, czyli heretykami komunizmu. Piętnowali i gotowi byli zwalczać system dlatego, że deptał ideały, które głosił. Masowy ruch studencki nie deklarował wprawdzie aż tak wyrafinowanych treści ideologicznych, ale w swych rewindykacjach domagał się, podobnie jak młodzi Czesi i Słowacy, demokratyzacji komunizmu. Mieścił się więc w szeroko pojętej formule rewizjonistycznej. Francuscy kontestatorzy, nawet jeśli nie wywodzili się – jak sam Kouchner – ze Związku Studentów Komunistycznych (UEC), rozumieli język radykalnej lewicy (czyli ruchu komunistycznego). I mówili nim lub odnosili się do niego – choćby i krytycznie. W wydarzeniach maja–czerwca 1968 we Francji oraz lat 1968–1969 we Włoszech czynni byli także rozmaici odszczepieńcy od sowieckiego modelu komunizmu, na przykład maoiści lub niezbyt liczni, ale bardzo widoczni trockiści. Wszyscy oni poróżnili się i rozstali z zachodnimi partiami komunistycznymi, bo w oczach młodzieży były to partie skrajnie zbiurokratyzowane, przesiąknięte fałszem i konformizmem. Nie wiem, czy trzeba jeszcze mnożyć przykłady ideowych, a może bardziej kulturowych podobieństw. Ani Michnik, ani Kouchner nie są już dziś tak bardzo podobni do siebie samych z roku 1968, lecz dawne podobieństwa nie przestały być istotną częścią historii, gdy zmienili się jej bohaterowie.

Zmienili się oni zresztą w podobnym kierunku. Nie tylko punkt wyjścia, ale i punkt dojścia łączą naszych bohaterów. Odrzucając radykalnie lewicową retorykę swojej młodości, Kouchner – lekarz wierny przysiędze Hipokratesa i jak zawsze wyczulony na obłudę – zaangażował się w niesienie pomocy medycznej ofiarom bezwzględnych dyktatur lub etnicznych rzezi w różnych krajach, bez oglądania się na szlabany graniczne i zgodę miejscowych władz państwowych. Udało mu się w wyniku ponawianych uparcie wysiłków i kampanii wprowadzić do międzynarodowego porządku prawnego kategorię interwencji humanitarnej. Nie on jednak, lecz Michnik w rozmowie obu zdefiniował wspólny mianownik ich dzisiejszej postawy: „jesteś dysydentem, podobnie jak ja”. Michnik opisał następnie hierarchię wartości, którą kierowali się radzieccy i czechosłowaccy dysydenci oraz polscy działacze opozycji demokratycznej lat siedemdziesiątych, i w konkluzji stwierdził, że dla nich wszystkich najważniejsza jest obrona praw człowieka. Warto podkreślić, że Kouchner od razu zaakceptował tę diagnozę.

Umieszczenie praw człowieka na szczycie hierarchii wartości jest znakiem rozpoznawczym liberalizmu. Światopogląd oparty na tej aksjologii ceni jednostkę wyżej niż wspólnotę. Różni to liberalizm zarówno od lewicy, jak od nacjonalistów. Pod tym względem podobieństwo obu rozmówców jest bardzo widoczne, a staje się wręcz uderzające, gdy oceniają amerykańską interwencję w Iraku. „Nikt przecież nie miał wątpliwości – mówi Kouchner – że Saddam Husajn jest okropnym satrapą. Należało więc (! – K.M.) go usunąć. Podkreślałem, że chodzi o uruchomienie prawa do ingerencji przy wsparciu społeczności międzynarodowej...”. Gdy administracja George’a W. Busha przygotowywała światową opinię do tej interwencji, powoływała się na rzekome posiadanie przez reżim Saddama broni masowego rażenia; miała to być wojna prewencyjna w obronie powszechnego bezpieczeństwa. Pretekst okazał się fałszywy, mimo to obaj rozmówcy obstają przy zasadności interwencji. Dla Adama Michnika obawa przed bronią chemiczną i jądrową w rękach dyktatora „(...) to nie był najważniejszy argument. Ważna była walka przeciw dyktaturze Saddama i los [jego] więźniów”. Zdaniem obu rozmówców walka o uwolnienie i ocalenie dręczonych w więzieniach przeciwników dyktatury powinna być podjęta za wszelką cenę.

Przyznać trzeba, że jest to rzeczywiście dysydencki punkt widzenia. Nie wszyscy go podzielali. Kouchner bronił go w swoim czasie przed krytyką ze strony Bernarda Guetty i Jürgena Habermasa. „Wśród pokolenia ’68 pojawiły się podziały” – stwierdził Kouchner z goryczą. Michnik dodał: „(...) dla moich francuskich przyjaciół [interwencja w Iraku] to była wojna kolonialna, co nie okazało się dalekie od prawdy”. W Polsce jednak, która wysłała do Iraku swoich żołnierzy, blisko tej prawdy stanął w owym czasie tylko jeden polityk z pierwszych stron gazet: Roman Giertych. Powiedział on: „To jest przecież wojna kolonialna. Nie mamy tam czego szukać”. Przed wojną mógłby tak powiedzieć jakiś poseł Polskiej Partii Socjalistycznej. W dzisiejszym stanie polskiej lewicy może się zdobyć na takie słowa tylko najwybitniejszy kontynuator endeckiej tradycji.

Ani Adam Michnik, ani Bernard Kouchner nie są dziś ludźmi lewicy. Liberalizm plasuje ich raczej w centrum ideowego spektrum i politycznej sceny naszych czasów. Obaj zachowali zresztą pewien sentyment do swoich młodzieńczych opcji. „Myślę, że nie jestem skrajnym liberałem – mówi Kouchner – lecz nowoczesnym socjaldemokratą, który nie daje się wtłoczyć w polityczne ramy (...). Dziś lewica polityczna pozostaje więźniem dogmatu, zakładnikiem dawnych idei (...). Powinna otworzyć się na umiarkowany liberalizm”. Wyczuwam w tych słowach odrobinę zakłopotania.

Niezależnie od tego, jak bardzo spłowiała dziś czerwień lewicowych sztandarów, a nawet od tego, czy powinna ona jeszcze bardziej zblaknąć, buntownicy z ’68 roku nie mają powodu wstydzić się lewicowego rodowodu. Warto przypomnieć bardzo stare przysłowie: „Kto nie był za młodu socjalistą, ten na starość będzie świnią”. To przepowiednia zbyt kategoryczna – nie brak bowiem dziś w Polsce bardzo przyzwoitych polityków prawicy, którzy w młodości nie byli socjalistami, lecz aktywistami Młodzieży Wszechpolskiej. Coś jednak jest z prawdy w tym przysłowiu. Lewicowa młodość kombatantów roku ’68 zapewniła im szczepionkę uodparniającą przeciwko dzisiejszemu świństwu. Jeśli nawet oni sami jej nie doceniają, to ja za nich cenię błogosławiony wpływ tej szczepionki na ich obecną kondycję moralną.

Karol Modzelewski

„Bez wątpienia każde pokolenie

czuje się powołane do przekształcania świata.

Moje już wie, że tego nie dokona.

Jednak zadanie, jakie przed nim stoi, wydaje się

znacznie poważniejsze:

zrobić wszystko, by świat się

nie rozpadł”.

ALBERT CAMUS, PRZEMÓWIENIE NOBLOWSKIE,

SZTOKHOLM, 1957 r.

WSTĘP

W lipcu 2012 roku, zaproszeni przez Bernarda Kouchnera i jego małżonkę Christine Ockrent, udaliśmy się wraz z Adamem Michnikiem do ich prowansalskiego letniego domu w wiosce Caseneuve pod Awinionem. Wcześniej Adam Michnik i Bernard Kouchner przystali na propozycję przeprowadzenia z nimi rozmowy rzeki. Wówczas w ramach doktoratu prowadziłam badania nad ruchem ’68 w Polsce i we Francji. Moją intencją była analiza tych wydarzeń w kontekście biografii bohaterów, ich późniejszych wyborów i losów.

Bernard Kouchner i Adam Michnik znają się od lat dziewięćdziesiątych, stąd brak dystansu i żartobliwe powitanie. Kouchner mówi do Michnika: „kamarade Michnik”, a Michnik do Kouchnera: „panie ministrze”. Adam na dzień dobry sypał dowcipami. Euforia spotkania mieszała się ze skrytą obawą każdego z nas, czy projekt aby nie jest zbyt śmiały, a zamiar ponad siły.

Każdy kolejny dzień wyglądał podobnie: sześć godzin rozmów i nagrań, z przerwą na obiad i godzinną sjestę, którą wymuszał lejący się z nieba prowansalski żar. Wieczorem lektury, rozmowy, lokalne dania w małych wiejskich restauracjach.

Skąd pomysł na tę rozmowę i dlaczego ci bohaterowie, skoro już od początku ich aktywnego życia wydaje się w nich dominować to, co ich od siebie odróżnia?

Kouchner jest o siedem lat starszy od Michnika. Jego proces ideowego dojrzewania dokonywał się wcześniej, poprzez inne doświadczenia i inne zdarzenia. Różne były też środowiska ideowe i intelektualne, które ich kształtowały: Michnik dorastał za żelazną kurtyną, w szarej, zakneblowanej gomułkowskiej Polsce. Kouchner – w rozdyskutowanej gaullistowskiej Francji, przeżywającej okres gospodarczej prosperity, tak zwanej Trente Glorieuses. Wreszcie Kouchner był politykiem, choć jak często podkreślał, „nieprofesjonalnym”. Wielokrotnie pełnił funkcje ministerialne, był członkiem Partii Socjalistycznej, ale pozostawał na uboczu partyjnych rozgrywek.

Michnik odgrywał ważną polityczną rolę, wszak polityki w sensie profesjonalnym nie uprawiał, członkiem partii nie był. W pierwszych historycznie ważnych wyborach do parlamentu w 1989 roku został posłem, ale nigdy potem ponownie nie kandydował.

Obaj byli aktorami wielu wydarzeń, jeszcze częściej ich „zaangażowanymi widzami”.

O każdym z nich napisano i powiedziano już wiele, nierzadko były to złośliwe, pełne osobistej niechęci autorów artykuły i książki. Zarzucano im tout et son contraire, odsądzano od czci i wiary za popełnione i niepopełnione grzechy. Lista zarzutów jest długa, jednak to, co uderza najmocniej, to zarzut zdrady: wartości, ideałów młodości, środowisk, w których działali, i tym podobnych. Zarzut formułowany równie radykalnie i gorliwie przez wrogów każdego z nich w obu krajach.

W ich biografiach są rozbieżności, ale i silne cechy wspólne: podobne kontestatorskie postawy, środowiska rodzinne i towarzyskie oraz przynależność do pokolenia ’68 – z zastrzeżeniem, że ani Michnik, ani Kouchner nie są typowymi jego przedstawicielami.

Nie miał racji de Gaulle, twierdząc, że kontestatorska młodzież ’68 to „garstka łobuzów”, którzy chcieli jedynie „używać, hulać i bałaganić bez ograniczeń”. Między innymi dlatego, że francuski ruch ’68 nie był jednorodny, nie wszyscy jego bohaterowie marzyli o rewolucji. Niektórzy z nich w majowych wydarzeniach upatrywali szansy na przeprowadzenie reform konkretnych i koniecznych w skostniałym społeczeństwie francuskim. Do nich należał Bernard Kouchner.

Od wczesnych lat tak Michnik, jak i Kouchner przyjmowali postawę antyreżimową i krytyczną wobec komunistycznego dogmatyzmu. Obaj wychowywali się w całkowicie zasymilowanych żydowskich rodzinach. Asymilacja ich przodków wiodła przez utopię równości i sprawiedliwości społecznej, w owym czasie wyrażaną hasłami ruchu komunistycznego. Jednak ani jeden, ani drugi nigdy nie byli członkami partii komunistycznej. Do 1968 roku ich lewicowa tożsamość wynikała z wrażliwości na uniwersalne wartości wolności i społecznej sprawiedliwości.

Michnik na długo przed Marcem wytaczał oskarżycielski proces komunizmowi za odejście od ideałów, drażnił władzę, a ta go atakowała, zawieszała w prawach studenta, objęła zakazem druku, więziła.

Kouchner, student medycyny i członek Związku Studentów Komunistycznych, na początku lat sześćdziesiątych ostro piętnował Francuską Partię Komunistyczną za brak samokrytyki i tkwienie w stalinizmie. W artykułach, które publikował na łamach lewicowego pisma „Clarté”, wyraźne było antystalinowskie ostrze. Inaczej niż komunistyczna partia, Kouchner opowiadał się i czynnie działał na rzecz niepodległej Algierii. Gdy w 1963 roku zrecenzował opowiadanie Sołżenicyna Jeden dzień Iwana Denisowicza, piętnując system sowiecki i gułagi, redakcja „Clarté” odmówiła publikacji, nie chcąc narażać się na klątwę aparatu partyjnego i obcięcie subsydiów. Usunięty ze studenckiego związku w 1965 roku wraz z grupą reformatorów, tak zwanych Les Italiens (od komunistów włoskich, którzy wcześniej zerwali ze stalinizmem), nie zaprzestał tej krytyki.

Wydarzenia ’68 roku były dla nich cezurą, która naznaczyła ich przekonania i zaangażowanie ideowe, a także życiową drogę. Po 1968 obaj przeszli na „pozycję partyzanta”, który – jak mówił o sobie Michnik – „miał świadomość, że w każdej chwili może znów być wezwany do lasu”. Obrona demokracji i praw człowieka, solidarność z ludźmi uciśnionymi stała się ich mottem przewodnim.

Michnik stał się symbolem społecznego oporu i znakiem rozpoznawczym polskiej opozycji. Wieloletnim więźniem sumienia. Po 1989 roku bronił ducha porozumień Okrągłego Stołu, wedle którego nie było zwyciężonych i zwycięzców.

Kouchner współtworzył ponadnarodową organizację Lekarze bez Granic, w istocie początkowo o charakterze dysydenckim, a w latach osiemdziesiątych – Lekarzy Świata. Był na wielu frontach akcji humanitarnych: w Biafrze, Wietnamie, Jordanii, Libanie, Ameryce Łacińskiej, Somalii, Kosowie, Iraku... Zabiegał o prawo do ingerencji humanitarnej wszędzie tam, gdzie prawa człowieka i godność ludzka były zagrożone.

Dziś obaj nadal mają „serce po lewej stronie”. Obaj nie ustają w sprzeciwie wobec zła tego świata, dyktatur, agresji, łamania praw człowieka czy demokratycznych reguł.

Skonfrontowanie obu bohaterów reprezentujących dwie świadomości językowe i kulturowe wydawało mi się interesującym sposobem prześledzenia ewolucji ich postaw i późniejszych wyborów, sposobem na weryfikację zarzutów wobec nich formułowanych, okazją do zobrazowania epok, w jakich przyszło im działać. Wreszcie dawało szansę poznania ich odpowiedzi na wyzwania współczesnego świata, takie jak terroryzm, rasizm, kryzys demokracji i wiele innych.

Wiązka francuskiego światła przepuszczona przez polski pryzmat rozszczepia się w nieznaną, trochę dla Francuza egzotyczną, feerię barw. Podobnie sprawy się mają z polskim światłem i francuskim pryzmatem. Na tym, jak sądzę, polega wartość dodana tej książki. Okazuje się bowiem, że możemy dowiedzieć się czegoś więcej o nas samych, jeśli przejrzymy się w zwierciadle innej kultury, innego narodu i innej historii.

Dialog Michnik – Kouchner to ponad pięćdziesiąt godzin rozmów i nagrań w języku francuskim, uporządkowanych zgodnie z układem rozdziałów książki. Z uwagi na miejsce spotkania nazwałam je Rozmowami w Awinionie. Moi rozmówcy nie ingerowali w moje założenia ani w dobór tematów. Zaufali mi. Rozmawialiśmy szczerze i otwarcie, co nie znaczy, że bez spięć czy ostrego tonu, szczególnie gdy dotykaliśmy kwestii antysemityzmu lub religii.

W przepisywaniu wywiadów pomogła mi Elza Feder, współpracowniczka Bernarda Kouchnera, obecnie dyrektorka Instytutu Francuskiego w Nazarecie, której wkład w tę żmudną i trudną pracę był nieoceniony. W czasie naszego pobytu w Caseneuve Elza służyła nam pomocą researcherską oraz informatyczną; bez niej praca nad tekstem byłaby dla mnie – niezbyt sprawnie poruszającej się w komputerowych meandrach – sporym wyzwaniem.

Po opracowaniu tekstu w wersji francuskiej, przełożeniu go na język polski i wstępnej redakcji obie wersje zostały zautoryzowane.

W lutym 2014 roku spotkaliśmy się ponownie, tym razem w Warszawie, by uzupełnić tekst o komentarz do aktualnych wydarzeń, w szczególności o kwestie Ukrainy, Krymu i Rosji.

Najgorętsze podziękowania kieruję do obojga moich bohaterów. Za cierpliwość, życzliwość i wyrozumiałość dla mnie, moich pytań i niekończących się próśb o uzupełnienie, poprawienie czy autoryzowanie tekstu. Prawdopodobnie Adam i Bernard zrozumieli, że jeśli wreszcie nie skończymy tej książki, to już nigdy nie zaznają spokoju.

Tak oto raz jeszcze wspólne pragnienie wolności, a raczej uwolnienia się – tym razem od tej samej natrętnej kobiety – splotło w jeden wątek biografie obu dysydentów.

Adamie i Bernardzie, dziękuję.

LATA DOJRZEWANIA

Jolanta Kurska: Jak głęboko sięga wasza pamięć rodzinna?

Bernard Kouchner: O dziadku ze strony matki mam dość mgliste wspomnienie. Nosił podkręcone wąsy à la Arsène Lupin. Mówiono o nim – przystojny Léon. Léon Mauric był człowiekiem bardzo stanowczym i mężnym. Bronił okradanych, wdając się w bójki z ulicznymi złodziejami, wskakiwał do Sekwany, by ratować tonących. Za odwagę dostał kilka medali. Mam przed oczami wiszący na ścianie w sypialni babki oprawiony oficjalny dokument nadania odznaczenia za zasługi dziadka. W latach trzydziestych osiadł w małej wiosce Massognes, w departamencie Vienne, gdzie podczas wojny schroniła się mama wraz ze mną i moją starszą siostrą. Ojciec zaś, który walczył w armii północnej, podzielił los jej żołnierzy. Okrążony pod Dunkierką, nie zdołał ewakuować się do Wielkiej Brytanii. Po licznych przygodach dołączył do nas w Massognes. Tak więc moi rodzice, moja najstarsza siostra i ja przeczekaliśmy kilka tygodni wojennej zawieruchy u dziadka – Léona Maurica.

Pamiętam – a byłem wówczas jeszcze całkiem mały – jak wszedłem pewnego dnia na podwórko, które w rzeczywistości nie pełniło już funkcji gospodarczych, bo dziadek nie był rolnikiem. Dziadek kroczył w naszą stronę sprężyście, wyprostowany jak żołnierz, którym rzecz jasna nigdy nie był. Zawsze nienagannie ubrany, wręcz elegancki – tak przemierzał wiejskie ubite drogi. Żył w separacji z moją babką Augustyną, potem związał się z bardzo elegancką kobietą o długich rudych włosach, której imienia nie pamiętam. Uchodziła za arystokratkę. W wiosce, w Poitou, jej dom nazywano „pałacem”. Mówiono o niej „Polka”. Oto, Adamie, moje koneksje z Polską!

Adam Michnik: Czy rzeczywiście była Polką?

BK: Tak. Mieszkałem w tej wiosce kilka miesięcy podczas wojny, a później często wracałem tam na wakacje. Tam też przeżyłem pierwsze miłostki z wiejskimi dziewczętami, które wypasały stada w polu, a w niedzielę chodziły na tańce. I tak oto wioska Massognes jest źródłem mojej skromnej wiedzy na temat wsi.

Prawdę powiedziawszy, lepiej poznałem babcię ze strony matki, Augustynę Mauric-Testanière, którą częściej odwiedzałem. Mieszkała w Tulonie, w departamencie Var. Była protestantką, choć pochodziła z rodziny katolickiej, jak to często bywało w departamencie Vaucluse. Raz czy dwa zabrała mnie do zboru. Nie nakłaniała jednak, bym robił to regularnie. Przez dwa lata chodziłem do szkoły podstawowej w Tulonie, mieście znanym z wielkiego portu wojennego. Szkoła mieściła się w dzielnicy Aguillon. Ojciec mojego kolegi, Pierrot Desjardins, pracował w tulońskim arsenale. Przez niego otarłem się trochę o robotniczy świat. Niemal w każdą sobotę wyjeżdżaliśmy do rodziny mojej babci mieszkającej w wiosce Caseneuve opodal miasteczka Apt[1]. Tam, wśród rolników hodujących lawendę i zboże, czułem się jak u siebie.

A rodzina ojca?

BK: Rodzina ze strony ojca pochodziła z Łotwy. Uciekła stamtąd w czasie wielkich pogromów. Najpierw dziadek Samuel opuścił Dźwińsk, czyli Dyneburg[2] – miasto położone na południu Łotwy, na granicy z Białorusią – by zamieszkać w Paryżu.

Który to był rok?

BK: 1907. W Paryżu początkowo zatrudnił się w kramiku kotlarskim – taki miał zawód – a następnie w fabryce Renault w Boulogne-Billancourt. Kilka lat później sprowadził z Łotwy całą rodzinę: żonę Rachelę i ich pięcioro dzieci. Mój ojciec Georges oraz jeszcze jeden z jego starszych braci urodzili się już w Paryżu. Dziadek Samuel był człowiekiem dzielnym, choć nieco wycofanym. Ciężko pracował, by sprostać potrzebom licznej rodziny. Zadaniem babci Racheli było wychowanie tej gromadki dzieci. Mieszkali przy ulicy Barque w Paryżu, w XV dzielnicy, w ceglanej kamienicy. Był to rodzaj przedwojennego budynku socjalnego, ufundowanego przez rodzinę Rothschildów na potrzeby zakwaterowania żydowskich imigrantów. Jednakże pochodzenie mojej rodziny było przez długi czas okryte milczeniem: nie mówiono o tym w obecności dzieci. Nawet ja nie wiedziałem, że moi dziadkowie byli Żydami, zresztą Żydzi to był dla mnie nieistniejący temat. Pamiętam, jak babcia Rachela podejmowała nas zawsze z radością, przygotowując dla całej rodziny dziwne dania. W czasie wojny dziadkowie pozostali w Paryżu. W czerwcu 1944 roku zadenuncjowano ich i deportowano do obozu w Drancy, a następnie, 30 czerwca – do Auschwitz. Był to przedostatni transport przed wyzwoleniem Paryża.

Dziadkowie byli zasymilowani?

BK: Tak, cała rodzina bardzo szybko się zasymilowała. Mieszkańcy ulicy Barque posługiwali się mieszanką francuskiego i jidysz. Ale moja babka mówiła źle po francusku, z wyraźnym obcym akcentem. Dziadek mówił lepiej, bo pracował w fabryce, gdzie musiał porozumiewać się z kolegami po francusku. Jednak głównie pamiętam go milczącego. Obserwował swoje hałaśliwe, robiące ciągły zamęt dzieci i uśmiechał się.

Co opowiadali o swoim życiu na Łotwie?

BK: Byłem zbyt mały, by cokolwiek zapamiętać. Może jedynie ostry akcent mojej babci. I garść słów z jidysz. Wiedziałem, że nie są Francuzami i że byli uroczy.

Czy dziadkowie pielęgnowali tradycje żydowskie?

BK: Żadnych. Po przybyciu do Francji chcieli przede wszystkim zintegrować się z Republiką. Byli ludźmi całkowicie świeckimi, ateistami: nie obchodzili żydowskich świąt ani nie kultywowali żydowskich tradycji. Ja zaś odkrywałem te obyczaje dzięki żydowskim przyjaciołom, zwłaszcza dzięki starszemu ode mnie o dwa lata Josephowi Lichtensteinowi, który dorastał w rodzinie mówiącej w jidysz. To właśnie u nich, w Montreuil-sous-Bois[3], a nie u dziadków czy rodziców, poznałem tradycję zapalania świec w piątek, w dzień szabatu.

Czyli ojciec był żydem, a matka protestantką?

BK: Ojciec był żydem ateistą, a matka – niepraktykującą protestantką. Poza pogrzebami i ślubami w rodzinach przyjaciół nigdy nie chodziłem z rodzicami do obiektów sakralnych. No, chyba że w celu zwiedzania, a podróżowaliśmy i zwiedzaliśmy dużo. Często też razem śpiewaliśmy. Ojciec był jedynym, że tak się wyrażę, intelektualistą w rodzinie. Ukończył szkołę, a potem studia medyczne w Paryżu. W wieku dwudziestu pięciu lat otrzymał dyplom i rozpoczął pracę w paryskim szpitalu Lariboisière. Tam poznał moją matkę, która pracowała jako pielęgniarka. Pobrali się w 1937 roku. Ja przyszedłem na świat w roku 1939. W październiku 1940 roku, po tym jak Vichy wprowadziła ustawodawstwo antyżydowskie, tak zwany Statut des Juifs[4] (Statut dla Żydów), ojciec stracił prawo do wykonywania zawodu. Odmówił jednak noszenia gwiazdy żydowskiej i nawiązał kontakt z ruchem oporu.

Z komunistycznym ruchem oporu?

BK: Nie. Należał do kręgu skupiającego przede wszystkim lekarzy, farmaceutów i pracowników służby zdrowia, którzy działali wokół dużej siatki o nazwie „Musée de l’homme”. Funkcjonowała ona przez jakiś czas, zanim została zdziesiątkowana. Ojciec trzykrotnie cudem uniknął aresztowania.

Adamie, rodzina twojego ojca pochodziła ze Lwowa.

AM: Tak. Ale moja pamięć rodzinna jest dość krótka, urodziłem się w roku 1946. Wielu członków mojej rodziny zginęło w Holokauście. Mój ojciec – człowiek wyjątkowy – był we Lwowie członkiem partii komunistycznej. Jego rodzina pielęgnowała bardzo konserwatywne i religijne tradycje sztetl. Ojciec postanowił porzucić społeczność żydowską, by zaangażować się w komunizm. W 1942 roku uciekł ze Lwowa, podówczas okupowanego przez Niemców, i osiadł w sowieckim Uzbekistanie. Tam znalazł się w Armii Czerwonej. Z pewnością w oczach rodziców uchodził za zdrajcę swojej religii i swojego narodu. Więzi rodzinne nie zostały jednak całkowicie zerwane. Ojciec utrzymywał kontakt ze swym rodzeństwem.

Natomiast moja matka urodziła się w całkowicie zasymilowanej rodzinie żydowskiej z Krakowa. Z tego powodu w moim rodzinnym domu nie pielęgnowano tradycji sztetl, podobnie było z religią żydowską. Nigdy! Dorastałem w całkowicie ateistycznym domu. Muszę tutaj poczynić pewną uwagę: po wojnie wielu komunistów zmieniło nazwiska. Mój ojciec nigdy się na to nie zgodził – do końca życia nazywał się Ozjasz Szechter. Ja noszę nazwisko matki, ponieważ w przedwojennej Polsce nie było małżeństw cywilnych, jedynie kościelne. Komuniści zerwali z tą tradycją, żyli bez ślubu, ich dzieci niejednokrotnie nosiły nazwiska matki. Tak więc moja rodzina była w pełni zasymilowana.

BK: Czy można być „w pełni” zasymilowanym?

AM: Można, w sensie języka, religii, tradycji. Moja matka nie rozumiała ani słowa w jidysz i nie oddawała się praktykom religijnym. Dla odmiany jej siostra była katoliczką. W przeciwieństwie do rodziny ojca, gdzie jidysz był językiem rodzinnym.

BK: W mojej rodzinie też nikt nie mówił w jidysz. Czasami ojciec, chcąc coś dobitnie wyrazić, używał kilku słów w tym języku.

A co wiesz o swoich dziadkach, Adamie?

AM: Dziadkowie należeli do bardzo egzotycznego świata. Dziadek ze strony matki był zegarmistrzem, babka perukarką. Jednak moja matka studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim, tam też obroniła doktorat z historii. Ojciec z kolei pochodził z biednej lwowskiej rodziny. Jego ojciec, a mój dziadek, był rzezakiem.

Kiedy twój ojciec wstąpił do partii komunistycznej?

AM: W młodym wieku, jako osiemnastoletni chłopak. Wstąpił do Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, traktując idee komunizmu z ufnością. Trzeba wiedzieć, że trwała wtedy pierwsza wojna światowa, bezsensownie ginęli ludzie. Gdy nagle wybuchła rewolucja rosyjska, ojciec w nią uwierzył. Został komunistą. W komunistyczny system wartości wierzył do 1936 roku. Matka całą wojnę spędziła w Rosji. Po wojnie zaakceptowała sytuację, w której znalazła się Polska, afirmowała ją, bo dostrzegała głównie społeczne przemiany. Ojciec nie pogodził się z nią nigdy. Wprawdzie był komunistą w duszy, wierzył w idee równości i sprawiedliwości społecznej do końca życia, lecz nie miał złudzeń co do istoty systemu sowieckiego. Twierdził, że ZSRR to dyktatura i przemoc. Dobrze pamiętał głośne procesy moskiewskie, a przede wszystkim sam siedział w polskim więzieniu przed wojną. To chyba uratowało mu życie, że nie był w ZSRR.

Jak długo?

AM: Bardzo długo! Osiem lat.

BK: Czyli to rodzinna tradycja!

AM: Można to tak ująć! Był członkiem Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, która...

BK: ...była bardziej nacjonalistyczna?

AM: Nie, ale...

BK: ...to skąd wśród komunistów ta nieufność do członków KPZU?

AM: Jak mawiał Lenin, polscy bolszewicy są jak rzodkiewki: na zewnątrz czerwoni, wewnątrz biali. Podobną opinię o polskich komunistach miał Stalin. A więc mój ojciec nie był ani nacjonalistą polskim, ani rosyjskim, aczkolwiek retoryka bolszewików stopniowo przekształciła się w retorykę Wielkiej Rosji.

Kiedy po raz pierwszy zetknąłeś się z antysemityzmem?

AM: Do 1967 roku właściwie nie zdarzyło mi się go doświadczyć.

BK: W Polsce, gdzie zgładzono wszystkich Żydów, nigdy wcześniej nie zetknąłeś się z antysemityzmem?

AM: Nie. Zresztą wśród moich przyjaciół i kolegów szkolnych temat Holokaustu nie istniał. Nie potrafię tego wyjaśnić. Dzisiaj wydaje mi się to zupełnie absurdalne. W tamtych czasach rozmawiano o zbrodniach komunizmu, o głośnych procesach moskiewskich, ale nie o Holokauście.

BK: Jak był możliwy w powojennej Polsce jednocześnie masowy i ukryty antysemityzm!? Podobno uczono was w szkołach, że to nie Żydzi, lecz polscy patrioci umierali masowo w Auschwitz wraz z przedstawicielami innych narodów! Jak to tłumaczysz?

AM: To nie jest łatwe do wytłumaczenia. Po Październiku ’56 antysemityzm był znakiem rozpoznawczym orientacji stalinowskiej i prosowieckiej – tak zwanej grupy natolińskiej, PAX-u Bolesława Piaseckiego, przedwojennego lidera Obozu Narodowo-Radykalnego, stronnictwa polskiego faszyzmu. Potem antysemityzm zniknął z publicznej debaty, choć tlił się podskórnie w aparacie władzy. Tlił się też w społeczeństwie jako kryptonim antykomunizmu i oporu wobec cenzurowania przez władze partyjne tradycji narodowej oraz ograniczania Kościoła katolickiego.

Ale o tym nie mówiło się ani często, ani głośno. My, z domów komunistycznych i internacjonalistycznych, byliśmy wychowywani w klimacie specyficznego zakłamania: Żydzi właściwie nie istnieli. Byli oni takimi samymi Polakami jak Mazurzy, krakowiacy czy Wielkopolanie i poznaniacy. Zatem w Auschwitz ginęli – jeśli spojrzeć z tej perspektywy – Polacy, Francuzi czy Węgrzy, a nie Żydzi. Liczyła się przynależność państwowa, a nie etniczna, nie język czy religia.

Nie uczęszczałeś na lekcje religii i to cię odróżniało od innych kolegów. Nie dano ci tego odczuć?

AM: Nie. Zarówno w szkole, jak w innych sferach życia publicznego wszystko było w stu procentach laickie. Nie istniała prasa religijna, a książki religijne były niedostępne. Zresztą nie próbowałem ich szukać. Pewnego razu, gdy miałem mniej więcej dwanaście lat, zapytałem mamę, dlaczego niektórzy profesorowie uniwersyteccy są katolikami. Nie potrafiła mi tego wyjaśnić. Religia była po prostu nieobecna w publicznej debacie intelektualnej. Po roku 1956 nastąpił powrót do nauczania religii w szkole. Rodzice przenieśli mnie wówczas do innej placówki.

BK: Dlaczego?

AM: Dlatego, że istniały wówczas podziały między tymi, którzy chodzili na lekcje religii, a byli w większości, i tymi, którzy nie uczęszczali na te zajęcia. Ci pierwsi mówili: „Skoro nie jesteś katolikiem, znaczy, że jesteś Żydem”. Jednak nie miało to żadnych konsekwencji. W czasach mojej młodości antysemityzm był trochę jak złudzenie, fatamorgana – nie odczuwało się go do 1967 roku, do wojny sześciodniowej.

BK: O Holokauście nic nie wiedziałeś. O powojennych pogromach też nie. To był temat tabu?

AM: W środowiskach żydowskich na pewno się o tym rozmawiało, jednak w środowiskach zasymilowanych ten problem nie istniał. Jedyna różnica polegała na tym, czy ktoś uczęszczał na lekcje religii, czy nie. Przy czym, jak już wspomniałem, nawet to nie stanowiło żadnego problemu, przynajmniej w Warszawie, dużym mieście z silnym środowiskiem inteligenckim.

BK: Wspomniałeś, że twój ojciec miał już antykomunistyczne nastawienie.

AM: Tak.

BK: Stał się krytyczny wobec systemu sowieckiego już w Uzbekistanie?

AM: Po powrocie ze Związku Sowieckiego wiedział już, że władza w Polsce została narzucona z zewnątrz. Dlatego też unikał kariery w komunistycznych strukturach władzy. Pamiętam dzień, w którym podano informację o śmierci towarzysza Stalina. Ojciec oczywiście nie zabronił mi uczestniczyć w uroczystościach żałobnych, ale sam nie wziął w nich udziału. Nie pogrążył się we wszechobecnym smutku, nie dołączył do zbiorowej histerii. Muszę przyznać, że wówczas byłem na niego wściekły. Przypominam też sobie, jak jeden z jego przyjaciół – ukraiński komunista, towarzysz jeszcze sprzed wojny – zareagował na śmierć Stalina w sposób wówczas dla mnie szokujący: „Mam w dupie śmierć Stalina”.

BK: Moja rodzina też była mocno upolityczniona. Ojciec był człowiekiem lewicowym. Po wojnie wielu Żydów ocalałych z Holokaustu zmieniało nazwiska. W mojej rodzinie tak nie było, choć mój ojciec w pewnym momencie podpisywał swoje artykuły w prasie medycznej nazwiskiem „Couchner” przez C, bo wyglądało bardziej po bretońsku. To mnie zawsze dziwiło.

Jeśli pozwolisz, chciałbym wrócić na moment do kwestii asymilacji: trzeba bowiem zrozumieć, że status osoby zasymilowanej – tak jak w przypadku rodziny ojca, która nie praktykowała i której członkowie czuli się obywatelami francuskimi – nie chronił przed panoszącym się antysemityzmem i nie uchronił moich dziadków od zagłady w Auschwitz. Moim zdaniem asymilacja jest zjawiskiem bardzo dziwnym – to zaprzeczenie swoim korzeniom, a zarazem zawsze pewien rodzaj kryjówki, azylu. Człowiek zakłada klapki na oczy, ma nadzieję, nie chce widzieć rzeczywistości. Tyle że ona i tak go dopada, bowiem – jak tłumaczył Sartre – „Żyd to człowiek, którego inni ludzie uważają za Żyda”. I tak z czasem stajemy się nieufni, lepiej „wyczuwamy” antysemityzm, jak to ujął Pierre Goldman[5].

AM: Przypadek Marca Blocha to przykład, moim zdaniem, udanej asymilacji.

BK: To doskonały przykład ukazujący blaski i cienie asymilacji. Jednakże Marc Bloch należał do bardzo starej alzackiej rodziny, mocno zintegrowanej z francuską administracją. Wielki intelektualista, założyciel École des Annales[6], zasłużony członek ruchu oporu, więziony, torturowany i rozstrzelany przez milicję Vichy w 1944 roku.

Tak naprawdę nie wierzę w istnienie pełnej asymilacji. Istotnie, Francuzi o żydowskich korzeniach zawsze mieli poczucie przynależności do Republiki. Słowo „Republika” to słowo magiczne, którego wypowiadanie nie zapobiega ani zdradzie, ani resentymentom. Chyląc przed nią czoło, nie pozbywamy się rasizmu. Republika nie jest psychoterapią, nie gwarantuje ucieczki od lęków. Oznacza zarazem to, co jesteśmy jej winni, jak i to, co jest ona nam winna. Francuzi nie zdają sobie jednak sprawy, że jest wiele różnych republik, nawet jeśli historycznie to oni ustanowili drugą! To nie jest francuski wynalazek. W dodatku społeczeństwo francuskie niedostatecznie kojarzy to słowo ze wspólnotowymi wartościami społecznymi, które stanowią w dużej mierze o francuskim partykularyzmie.

AM: Jednak kojarzy się je przede wszystkim z wartościami patriotycznymi.

BK: Naturalnie. Ale nie bądźmy zbyt aroganccy. Podczas wojny 1939–1945 we Francji doszło do konfrontacji pomiędzy patriotami, którzy byli w znaczącej mniejszości, i kolaborantami, którzy stanowili zdecydowaną większość. Pojęcie wartości republikańskich odnosi się, moim zdaniem, bardziej do lewicy niż do prawicy.

To również bardzo atrakcyjny model integracji. Francuzem się jest lub się nim staje – wszystkie różnice etniczne i narodowe ulegają zatarciu.

AM: Ostatnia debata na ten temat przetoczyła się we Francji w związku ze sprawą Dreyfusa.

BK: Sprawa Dreyfusa stanowi najmocniejsze pęknięcie w modelu republikańskim. To jeden z powodów, dla którego nie należy się dać zwieść pozorowi, że Republika sama z siebie chroni przed naruszeniem wartości, na których jest zbudowana. To niestety wygodny mit. Republika Francuska nie tylko skazała kapitana Dreyfusa, ale odpowiada także za aresztowania Żydów podczas obławy Vel’ d’Hiv w 1942[7] roku oraz za tortury w Algierii. Z dużą odwagą wyznał to Jacques Chirac. François Mitterrand – niestety nie.

AM: Tortury zostały potępione przez francuski parlament, a także przez wielu intelektualistów, jako zerwanie z liberalną tradycją Francji w imię Republiki.

BK: Ale wcześniej władze tej samej Republiki nakazały je stosować!

Powróćmy do waszych rodziców. Jakie były źródła ich fascynacji komunizmem?

BK: Mój ojciec był człowiekiem lewicy, było mu po drodze z Francuską Partią Komunistyczną, ale nigdy do niej nie należał. Działał za to aktywnie w ruchu pokoju. Był bardzo otwarty, tworząc z grupą swoich zasymilowanych żydowskich przyjaciół coś na kształt intelektualnego gangu. Spotykali się co dwa tygodnie – raz u jednych, raz u drugich – by dyskutować o problemach filozoficznych i politycznych tamtego czasu. Prowadzili ożywione spory o komunizm, o rozwój sytuacji w Związku Sowieckim, o syjonizm, ale poruszali też tematy stricte naukowe. Ich najbliższe rodziny – wszystkich bez wyjątku – cierpiały wojenne prześladowania.

Pamiętajmy, że po zwycięstwie pod Stalingradem komuniści uchodzili za wyzwolicieli. Pakt Ribbentrop–Mołotow odszedł w niepamięć. Podkreślano głównie poświęcenie i zasługi komunistów walczących z okupantem we francuskim ruchu oporu. FPK[8] ukuła pojęcie le parti des fusillés[9]. Przed wojną mój ojciec był jedynym z niewielu Żydów w Dzielnicy Łacińskiej, który ukończył wyższe studia medyczne i podjął pracę w szpitalu jako lekarz internista. Łatwo nie było. Nieraz dawano mu odczuć, kim jest; antysemityzm był na porządku dziennym. W służbie zdrowia był bardzo rozpowszechniony. Wśród lekarzy i ordynatorów Żydów było bardzo niewielu. W Dzielnicy Łacińskiej gorączkowo działały studenckie organizacje faszystowskie. Skrajnie prawicowe czasopisma znakomicie się sprzedawały. Walczyli z nimi studenci pochodzenia żydowskiego – oczywiście nie wszyscy, zwłaszcza ci o poglądach postępowych. Mojemu ojcu z tych potyczek zostały niezabliźnione rany. Uprawiał boks, co nieraz okazywało się przydatne. Później wziął w swoje ręce moją edukację, jak się nie dać pokonać w ulicznej walce.

Ojciec zaszczepił we mnie wyobrażenie medycyny, której istotą jest altruizm, ręka wyciągnięta do innego człowieka. Czasem jechałem z nim starym peugeotem 403 na wizyty domowe lub odwiedzałem go na oddziale w szpitalu, dzięki czemu bardzo wcześnie zrozumiałem, że praktyka lekarska zajmuje uprzywilejowane miejsce w relacjach międzyludzkich. Zawód lekarza jawił mi się jako najzuchwalszy, najbardziej ludzki. Z intelektualnego punktu widzenia poza wszelkim podejrzeniem.

AM: Innym źródłem fascynacji komunizmem była dla pokolenia naszych rodziców wojna domowa w Hiszpanii.

BK: Masz rację, to był absolutny mit. Dla naszego pokolenia także. Zawsze będziemy żałować, że nas tam nie było. Odwoływaliśmy się do tego mitu nieustannie i do dziś myślę, on jest w nas. Zabójstwo Federica Garcii Lorki, lektury takich książek jak Wielkie cmentarze pod księżycem Georges’a Bernanos, Nadzieja André Malraux, Komu bije dzwon Hemingwaya – to była swego rodzaju kultura. Rozgrzewała nas pieśń anarchistów hiszpańskich El ejercicio del Ebro, którą rozpaleni śpiewaliśmy na ulicznych manifach w Dzielnicy Łacińskiej, w samym środku wojny algierskiej! Ojciec bardzo chciał wziąć w niej udział, mama się sprzeciwiała. Dla mojego pokolenia wojna w Hiszpanii symbolizowała pewien ideał życia, była nawet bardziej romantyczną aspiracją niż koniecznością polityczną. W hołdzie Katalonii George’a Orwella, Nadzieja André Malraux, książki Ernesta Hemingwaya, Johna Dos Passosa, Arthura Koestlera, filmy Jorisa Ivensa były jeszcze ważniejsze, z uwagi na romantyczne zaangażowanie ich autorów, całego tego pokolenia walczących pisarzy.

Ów głęboki, romantyczny zryw i poczucie konieczności przemian społecznych były w nas bardzo obecne. Marzyliśmy, by mieć swój udział w tym heroicznym zrywie. To nas zaślepiało, nie widzieliśmy drugiej strony medalu. Romantyczne uniesienie nie pozwalało nam dostrzec silnych konfliktów i walki o władzę w obozie republikańskim między anarchistami a komunistami i socjalistami różnych narodowości. Brygady międzynarodowe jawiły się w oczach powojennych pokoleń jako uosobienie heroizmu i walki. Nie zapominajmy, że tymi mitami karmili się ludzie młodzi, powracały one nieustannie jak marzenie. Ale cóż oni mogli wiedzieć, skoro nie było ich na świecie, gdy zajęto Alkazar w Toledo lub gdy zbombardowano Guernicę. Aragon pisał: „Zawsze są ludzie młodzi, zawsze jest jakaś wojna, w której można walczyć...”. Byliśmy ludźmi lewicy, lewica zaś w tamtym okresie utożsamiała się z FPK. Składało się też na nią kilka powiązanych środowisk, na przykład anarchiści i socjaliści. Niemniej jednak dla komunizującego studenta o antystalinowskim nastawieniu – takiego jak ja – socjaliści w owym czasie nie mieli zbyt dużej siły przyciągania. Sądziliśmy, że komunizm może zmienić świat, jeśli my go zmienimy. Był to oczywiście wielki błąd i głupota... Dla naszego pokolenia ważną inspiracją była także aktywność Frontu Ludowego z Léonem Blumem[10] na czele. Stanowiła zaczyn wielopokoleniowego buntu. Później z moim przyjacielem, pisarzem i ministrem Jorge Sempr´unem spędziliśmy wiele długich nocy na dysputach o tych błędach, mitach i zrywach.

AM: Mój ojciec został aresztowany jako komunista w 1934 roku i skazany w głośnym procesie w Łucku na Wołyniu. Był torturowany. Mówił o tym jednak bez nienawiści. Potem przyszły represje stalinowskie przeciwko jego przyjaciołom. Pamiętam, jak w grudniu 1955 roku ojciec dostał telegram od bliskiego przyjaciela, którego NKWD aresztowało w 1934 roku w Kijowie i który po prawie dwudziestu latach na Syberii został zwolniony w 1954 roku, w okresie destalinizacji Chruszczowa. Tak więc dorastałem w rodzinie o tradycji mieszanej, w której komunizm jako piękna idea łączył się z internacjonalizmem i bardzo głębokim antystalinizmem. Była to dla mnie wspaniała oferta intelektualna i moralna: można było być po stronie sił postępu, ale przeciwko władzy.

BK: W imię komunizmu...

AM: Otóż to! Dla mnie ów wybór był nieco dziwaczny: komunizm przeciwko komunizmowi. Wsparty na fundamentach idei sprawiedliwości społecznej, internacjonalizmu i przemiany świata. Reżim zaszczepiony w Polsce poprzez terror i dyktaturę był – krótko mówiąc – dyktatem biurokracji przeciw klasie robotniczej. Zastanawialiśmy się, czy należy krytykować komunizm za to, że był komunizmem, czy też za to, że nie był prawdziwym systemem komunistycznym. System kapitalistyczny wydawał nam się nie do przyjęcia. Sam do dziś mam problem z kapitalizmem, gdzie wartość człowieka mierzona jest sumą środków zgromadzonych na koncie. Zarazem jednak nie widzę tu alternatywy. Jaki system byłby bardziej ludzki i sprawiedliwy? To wielki dramat dla ludzi mojej formacji.

BK: Człowiek, który choć przez chwilę wierzył w lepszy świat, nigdy nie wyleczy się do końca z tego marzenia. To także mój dramat. Komunizm był niedoścignionym marzeniem, żalem niespełnienia nigdy do końca zapomnianym. Potężną katastrofą i niekończącą się żałobą. Czy nie zachowałeś w głębi duszy – podobnie zresztą jak ja – choć odrobiny zrozumienia dla tych wszystkich, którzy wtedy mieli nadzieję na uczynienie świata lepszym, pomimo tych wszystkich zbrodni, krzywd i występków? Czy naprawdę pogrzebaliśmy to głęboko zakotwiczone w nas marzenie?! Jest taka piosenka Jeana Ferrata według tekstu Louisa Aragona:

Skryte, szalone to marzenie

Lecz lepiej je przemilczeć przecież

Wszak razem z nim mnie pogrzebiecie

Jak gwiazdę w mrocznej jamy cieniu

Wychowano mnie w duchu wrażliwości społecznej. Jednak filozofii marksistowskiej nie traktowałem nazbyt poważnie. Wszystko, co uznawane jest za pewnik, zawsze mnie nudziło. Tak jak każdy młody człowiek z dobrego domu dość powierzchownie czytałem Marksa. Chodziłem do Maison des Métallos[11] przy ulicy Jeana-Pierre’a Timbauda na zajęcia z materializmu dialektycznego, które były organizowane przez kółko licealistów z UJRF[12]. Miałem więc elementarne przygotowanie teoretyczne. Później pozostawaliśmy pod silnym wpływem trockizmu. Trocki jako pierwszy zrozumiał, że trzeba budować komunizm przeciwko stalinizmowi. Dzisiaj wiadomo, że było to jednak myślenie schizofreniczne.

AM: Była też rewolucja kubańska.

BK: To był jeden z wielkich mitów romantyzmu rewolucyjnego. Trzeba pamiętać, że w początkowej fazie kubańskiej rewolucji Castro nie był komunistą – powtarzaliśmy to za Anią Francos, autorką pięknej książki Kubańskie święto[13]. Konserwatyzm i nieustępliwość Amerykanów popchnęły go w tę stronę. Czy miał inny wybór? Pierwszą podróż na Kubę zorganizowałem dla grupy studentów francuskich w 1964 roku. To była piękna przygoda. Widzieliśmy rozentuzjazmowany naród, który świętował wyzwolenie się spod dyktatury Batisty, fantastyczną młodzież, idealizm Fidela, fascynujące projekty Guevary; innymi słowy, dotykaliśmy świeżej myśli politycznej, otwierającego się nowego świata...

Jak jednak wiemy, szybko się ten świat zamknął. Wydarzenia w Budapeszcie w 1956 roku i w Pradze w 1968 roku bardzo nami wstrząsnęły i naznaczyły nas głęboko. W czasie wydarzeń w Budapeszcie w 1956 roku byłem jeszcze po drugiej stronie barykady. Podczas manifestacji w Paryżu broniłem siedziby Francuskiej Partii Komunistycznej przed szturmującymi faszystami od Le Pena. Ale już na długo przed Praską Wiosną 1968 moja postawa uległa zmianie. Nie byłem członkiem FPK. Należałem do antystalinowskiego Związku Studentów Komunistycznych. Reprezentowaliśmy protestującą lewicę ulicy. Chcieliśmy niepodległości Algierii. Ta walka bardzo nas ukształtowała. Oczekiwaliśmy, że FPK nas wesprze; była dobrze zorganizowana, miała komórki partyjne, działaczy i tak dalej. Tymczasem nawet żądania niepodległości dla Algierii spotykały się z oporem Francuskiej Partii Komunistycznej, bo nie były zgodne z linią partii. FPK opowiadała się za pokojem w tym kraju. Podczas codziennych manifestacji, które organizowaliśmy, często atakowała nas prawica i skrajna prawica. Sądziliśmy, że FPK weźmie nas w obronę, ale się myliliśmy. FPK nieustannie nas rozczarowywała. Oczywiście, koniec końców – zwyciężyła potężna machina partyjna: w 1965 roku partia usunęła z szeregów młodzieżówki komunistycznej wywrotowych studentów. Ale to my wygraliśmy: w 1962 roku Algieria stała się niepodległym państwem.

AM: W Polsce szczególnie ważnym wydarzeniem był Październik ’56, ponieważ zaaranżowali go komuniści. Wydawało się wówczas, że destalinizację mogą przeprowadzić sami komuniści, od wewnątrz. Na przykład mój intelektualny mistrz Leszek Kołakowski sformułował druzgocącą krytykę komunizmu, wykorzystując marksistowską retorykę.

BK: Jak scharakteryzowałbyś rok 1956?

AM: Jako wielką falę wolności i prawdy.

BK: I nacjonalizmu?

AM: Tak, ale nacjonalizmu antysowieckiego. Październik ’56 przyniósł wielki podmuch wolności i prawdy. Jeszcze w imię internacjonalizmu, ale przeciwko stalinizmowi. Pozwolił nam zrozumieć dwie rzeczy: po pierwsze – że wolność jest dla wszystkich, po drugie – że antysemityzm wewnątrz partii komunistycznej był inspirowany przez ambasadę sowiecką w Warszawie. W 1956 roku zrozumieliśmy, że antysemityzm i filosowietyzm są ze sobą tożsame. Do tamtego czasu mieliśmy jeszcze złudzenia, że antysemityzm był jedynie częścią historii Dwudziestolecia, kiedy to istniały skrajnie prawicowe i faszystowskie organizacje. Albo że jeśli jest, to dlatego, że jest inspirowany przez zrzeszenia prosowieckie oraz prostalinowską frakcję w partii komunistycznej. To były mrzonki, które porzuciliśmy ostatecznie w 1968 roku.

Jaki stosunek do Izraela mieli wasi rodzice?

AM: Moi rodzice nie mówili o tym nigdy, aż do roku 1967, czyli do wojny sześciodniowej. Dla mnie Izrael był krajem egzotycznym, podobnie jak Madagaskar. Naturalnie, było to dowodem mojej ówczesnej nieświadomości, ponieważ wielu moich przyjaciół, a także przyjaciół moich rodziców, wyjechało do Izraela po roku 1956.

BK: Dokładnie tak samo było ze mną. Przed wybuchem wojny sześciodniowej temat ten poruszaliśmy rzadko, a komunistyczna prasa – prawie wcale. Wojna sześciodniowa stanowiła przełom zarówno dla mnie, jak dla kilku innych otwartych osób: Marka Haltera, Bernarda-Henri Lévy’ego, Jean-Pierre’a Faye, Jacques’a Derogy, Michela-Antoine’a Burniera. Utworzyliśmy Międzynarodowy Komitet Lewicy na rzecz Pokoju na Bliskim Wschodzie i broniliśmy państwa Izrael – nie jego polityki. Dość szybko po wybuchu wojny napisałem artykuł do pisma „Événement” – jego założycielem był Emmanuel d’Astier, a ja redaktorem naczelnym – zatytułowany Dwa państwa dla dwóch narodów. Organizowaliśmy spotkania Palestyńczyków z Izraelczykami, wydawaliśmy też miesięcznik „Éléments”. Gdy dziś biorę do ręki ten artykuł, stwierdzam po raz kolejny, że nie należy mieć racji za wcześnie. Choć moi rodzice gorąco popierali istnienie Izraela, z rodzinnego domu nie wyniosłem żadnych elementów kultury żydowskiej. Wyniosłem natomiast wrażliwość lewicową, poczucie solidarności ze słabszymi. Mieszkałem na przedmieściach Paryża, w komunistyczno-robotniczym miasteczku Montreuil-sous-Bois. Tak więc przed 1967 Izrael był tematem tabu, w dość niejednoznaczny sposób zakazanym. Później nawet, już jako student i członek Komunistycznego Stowarzyszenia Studentów, publikowałem artykuły w nowoczesnym piśmie „Clarté”[14]. Zadawałem naiwnie pytanie, dlaczego nie pisze się nic o Izraelu. Nawet antykomunistyczni inteligenci skupieni wokół pisma uznaliby ów temat za prowokację. Można było pisać o surrealistach, o homoseksualistach, o toksykomanii, o kulturze amerykańskiej, ale nie o Izraelu.

Jak reagowali na wiadomości z frontu, gdy wybuchła wojna sześciodniowa?

BK: Pamiętam, że rodzice sprzeczali się o Izrael, ponieważ w grupie intelektualistów, do której należał ojciec, znajdowali się Żydzi ostro krytykujący politykę Izraela. Nawiasem mówiąc, było to przyczyną konfliktu pomiędzy ojcem a jego najlepszym przyjacielem, Georges’em S., profesorem chemii i biologii na wydziale medycznym w Paryżu. Po wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie, gdy Izrael zaczął wygrywać z krajami arabskimi, niektórzy żydowscy pacyfiści – a wśród nich także Georges S. – określili Izrael mianem „Prus Bliskiego Wschodu”. Dla mojego ojca myśl, że Żydzi nie mają prawa się bronić, była niepojęta. Podówczas zajął się także zbiórką pieniędzy na rzecz Izraela. Jednakże z wyjątkiem tego zaangażowania w bardzo wyjątkowej chwili nigdy nie odczuwano w rodzinie potrzeby wspierania tego państwa. Syjonistyczne marzenie zostało spełnione, ale Izrael był „innym” krajem. Bliskim i odległym zarazem!

AM: Podczas tej wojny ja i moi rodzice byliśmy także po stronie Izraela. Z prostego powodu: Związek Sowiecki wspierał kraje arabskie. W Polsce ukuto slogan: „Nasi Żydzi biją sowieckich Arabów”. W czerwcu 1967 roku pierwszy sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka wygłosił słynne przemówienie, w którym powiedział, że obywatel Polski nie może mieć dwóch ojczyzn, wyraźnie odnosząc się do polskich Żydów. Aby ich wskazać, użył określenia „piąta kolumna”. Wówczas mój szef Antoni Słonimski powiedział: „Ja rozumiem, że Polak może mieć tylko jedną ojczyznę, ale dlaczego ma to być akurat Egipt?”.

BK: W 1948 roku Związek Sowiecki poparł utworzenie państwa Izrael. Nie sądzę, by w 1967 roku Sowietom zależało na unicestwieniu Izraela. Owszem, ZSRR stanął po stronie krajów arabskich, bo dążył do umacniania swoich politycznych i gospodarczych wpływów w regionie.

AM: Związek Sowiecki pozwolił na utworzenie państwa Izrael, ale bardzo szybko zmienił nastawienie. Kiedy w 1948 roku Golda Meir przyjechała do Moskwy jako pierwszy ambasador Izraela, odbyły się tam wielkie manifestacje poparcia dla państwa Izrael. Stalin uważnie obserwował entuzjazm, który im towarzyszył, wiedział, że okazywane wówczas spontaniczne poparcie może okazać się niebezpieczne. Było to też przyczyną aresztowania Poliny Siemionowny Żemczużyny, żony Mołotowa, którą z Goldą Meir łączyły bliskie relacje. Oskarżono ją o zdradę na podstawie wyssanych z palca zarzutów. To była wstrząsająca sprawa, chodziło o żonę ministra spraw zagranicznych ZSRR. Polina spędziła w więzieniu pięć lat, od 1948 aż do śmierci Stalina w 1953 roku.

Jakie spory prowadziliście z rodzicami?

AM: W moim przypadku te spory były dość zabawne. Ojciec nie akceptował moich skłonności do trockizmu czy marksizmu--leninizmu. Na fali krytyki stalinizmu należało popierać Fidela Castro, Che Guevarę, Wietkong. Ojciec nie był w stanie tego zrozumieć. Pytał, dlaczego chcę protestować przeciwko interwencji amerykańskiej na Kubie, skoro należało protestować pod ambasadą radziecką przeciwko interwencji sowieckiej w Budapeszcie. Potem, krótko po wydarzeniach z 1968 roku, dyskusje dotyczyły moich francuskich i włoskich przyjaciół, zaangażowanych w ruchy kontestatorskie ’68. Kiedy wymachiwali zdjęciami Fidela Castro, Mao czy Guevary, ojciec ostro ich krytykował. Ja jednak miałem cały czas w głowie moje ulubione zdanie Che: „Dopóki świat jest taki, jaki jest, nie chcę umierać w moim łóżku”. Rozmawialiśmy też o konflikcie chińsko-sowieckim i, choć nigdy nie popierałem Mao, niektóre argumenty w tym sporze wydawały się ciekawe.

W naszych dyskusjach – często zażartych – ojciec niezmiennie powtarzał, że w systemie komunistycznym nie ma miejsca dla opozycji i dlatego nasze lewackie dywagacje są bezcelowe. Kiedy po raz pierwszy wyszedłem z więzienia, gdzie znalazłem się w marcu ’68, powiedział mi, że jestem jak Don Kichot walczący z wiatrakami, że moja walka jest skazana na porażkę. Namawiał mnie na emigrację do Stanów Zjednoczonych lub jakiegoś europejskiego kraju; uważał bowiem, że w Polsce nie ma dla mnie miejsca. Obawiał się, że banda u władzy rozprawi się ze mną pewnego dnia. O tym nie było jednak mowy. Nie zamierzałem wyjeżdżać. Odpowiadałem ojcu, że muszę zostać, by komunistom „uszyć śmiertelną koszulę”.

BK: We Francji toczyliśmy podobne dyskusje na mniej więcej te same tematy, choć kontekst był zupełnie odmienny. Ogólnie rzecz biorąc, nasze poglądy – mojego ojca i moje – na wiele spraw były zbieżne. Gdy miałem lat piętnaście, ojciec tłumaczył mi, dlaczego sprzeciwia się słynnej idei Europejskiej Wspólnoty Obronnej. Komuniści, gaulliści i lewicowi Żydzi sprzeciwiali się temu projektowi. Trzeba jednak zrozumieć klimat tamtych czasów, silnie jeszcze naznaczony okropieństwami wojny. Pomysł ponownego uzbrojenia Niemiec, nawet w obliczu zagrożenia sowieckiego, wzbudzał prawdziwy strach. Czy woleliśmy wówczas Sowietów? W gruncie rzeczy – tak. Dlatego i ja popierałem stanowisko ojca. Towarzyszyłem mu na zebraniach, gdzie zabierał głos. W 1953 roku zabrał mnie na manifestację, która miała przejść od placu Nation do placu Republiki w Paryżu w proteście przeciwko projektowi remilitaryzacji Niemiec. Oczywiście, byłem wówczas bardzo młody i pozbawiony zmysłu krytycznego. Dostrzegam tu swój błąd i żałuję, wszak EWO mogła stanowić zalążek przyszłej armii europejskiej.

Jeśli chodzi o Kubę, to zarówno ojciec, jak ja mieliśmy mniej więcej ten sam punkt widzenia: walka Fidela Castro wydawała się nam wspaniała. W tym czasie postrzegano go jako bojownika słusznej sprawy: walczył i zwyciężył dyktaturę Batisty. W roku 1964 postanowiłem wyjechać na Kubę, zorganizowałem z redakcją „Clarté” pierwszą europejską podróż na tę mityczną wyspę. W wyprawie wzięli udział studenci i działacze francuscy, komunistów było niewielu. Mam z tej podróży niezapomniane wspomnienia: piękne kobiety, także w naszej grupie, wśród nich Évelyne i Marie-France Pisier[15], i inni starzy znajomi. Prowadziłem ostre dyskusje z Fidelem Castro, któremu zasugerowałem nawet rozpisanie wyborów powszechnych na wyspie: „Wygrasz je bez trudu” – przekonywałem. „Wybory? Chyba żartujesz. Tak robią gringos!” – odpowiadał. „Czy to znaczy, że jesteś przeciwnikiem demokracji?” – dopytywałem. Poznałem także w miłych okolicznościach doktora Ernesta Che Guevarę, ówczesnego ministra gospodarki. Palił grube cygara, nieustannie pochrząkując.

Co do wydarzeń w 1956 roku na Węgrzech: ojciec wspierał manifestantów, natomiast ja, jak już mówiłem, uczestniczyłem w manifestacji w obronie siedziby dziennika „L’Humanité” w Paryżu, w czasie gdy Sowieci weszli do Budapesztu. Doszło wówczas do bardzo gwałtownych starć między nami a skrajną prawicą.

Ale wśród atakujących byli nie tylko przedstawiciele skrajnej prawicy. Byli tam także inni protestujący. Nawet dziesięcioletni Dany Cohn-Bendit.

BK: To jedna z nielicznych manifestacji, na której nie byliśmy z Danym po jednej stronie. Oczywiście, nie miałem wówczas racji; należało stanąć po stronie protestujących przeciwko sowieckiej interwencji na Węgrzech. Czy broniłem FPK i komunistycznego dziennika „L’Humanité” z przekonania? Nie sądzę. To był raczej protest przeciwko Le Penowi. Adamie, wy szybko zrozumieliście, czym jest sowiecka bestia, bo mieliście ją u boku. My – nie. Komuniści jawili się jako sprzymierzeńcy naszych marzeń o lepszym świecie. Był to jednak czas wielkiej, niewyobrażalnej pomyłki. Nienawidziliśmy Stalina, ale nie do końca się od niego odcinaliśmy. Bardzo schizofreniczna postawa.

AM: Według opinii Isaaka Deutschera – pochodzącego z Chrzanowa, mieszkającego w Londynie trockisty, autora opublikowanego po 1955 roku eseju Heretycy i renegaci – heretyk jest zawsze komunistą, który od czasu do czasu krytykuje Związek Sowiecki, ale jest przede wszystkim antyamerykański. Natomiast renegat nie jest antyamerykański, ostrze jego krytyki skierowane jest zaś wyłącznie przeciwko ZSRR. Ów opis dobrze odzwierciedla sytuację wielu ludzi po 1956 roku, choćby Jacka Kuronia.

Czy z matkami też prowadziliście ideowe spory?

BK: Komunizm w ogóle nie interesował mojej matki. Choć miała głęboko zakorzenioną wrażliwość na sprawiedliwość i równość społeczną, nie interesowało jej zdobywanie politycznej wiedzy ani dysputy na temat walki klas czy marksizmu. Nie uprawiała polityki i nie towarzyszyła ojcu na manifestacjach. Dla niej ważne były wybory moralne i walka o równość społeczną. Pamiętam bardzo dobrze (dawała temu dobitny wyraz) jej negatywny stosunek do Niemców. Aresztowana i więziona przez Gestapo przy ulicy des Saussaies, odmówiła zeznań na pytania dotyczące ojca. Przetrwała najgorsze, nie wydając go. Miała nieco sztywne poglądy, ale była osobą o głębokiej moralności, zawsze życzliwą wobec innych ludzi. Rozmawiałem z nią głównie o rodzinie ojca. Matka intensywnie opiekowała się dziadkami, także podczas wojny, do chwili ich deportacji. Nie chciała oglądać na oczy jednej z sióstr ojca, która nie zgodziła się wywieźć moich żydowskich dziadków z Paryża, kiedy zagrożenie było już oczywiste. Pewnego dnia nie starczyło jej odwagi, by wejść do mieszkania własnych rodziców (a moich dziadków) i wyprowadzić ich stamtąd. Stała pod ich domem, wyczekując, by osoby trzecie poinformowały ją, co się z nimi dzieje. Tego dnia mogła im jeszcze pomóc. Nie zrobiła tego. Parę dni później Samuel i Rachela Kouchnerowie zostali zatrzymani przez francuską policję i wywiezieni do Auschwitz.

AM: Moja matka była historyczką i marksistką. Napisała podręcznik do historii dla licealistów, który na szczęście obejmował jedynie okres do XVIII wieku. Tak więc nie było w nim nic ani o marksizmie, ani o leninizmie. Niemniej w późniejszym okresie prawica atakowała mnie często, bo byłem synem historyczki, która popełniła rzekomo stalinowskie dzieło... Szczęśliwie to nieprawda. Po wojnie ojciec chciał wyjechać do Stanów. Mama była wówczas ze mną w ciąży i odmówiła. W ten oto sposób rodzice zdecydowali się pozostać w Polsce. Matka, mimo że była komunistką, nigdy nie należała do partii. Nigdy też nie ciągnęło jej w stronę polityki. Największym problemem dla niej byłem ja sam. Zawsze wdawałem się w jakieś historie: byłem kilka razy usuwany z różnych liceów za złe stopnie i zachowanie. Mama bardzo martwiła się o mnie i o moją przyszłość.

BK: To ciekawe, bo ja też byłem parokrotnie usuwany z liceów za działalność polityczną i złe zachowanie. Zapomniałem wspomnieć o związanym z moim ojcem ważnym epizodzie, który pokazuje jego polityczną otwartość. W 1958 roku, kiedy studiowałem na wydziale medycznym, zaczynało się mówić o powrocie generała de Gaulle’a. Działo się to w samym środku wojny algierskiej. Ojciec powiedział mi wówczas, że de Gaulle to jedyny człowiek, który jest w stanie zaprowadzić pokój w Algierii. W środowiskach bliskich FPK taka opinia była zakazana lub zdarzała się niezwykle rzadko. Jednak ojciec miał rację.

AM: Istotnie, to bardzo mądra opinia.

BK: I nie sekciarska! Kiedy wyjeżdżałem do Kosowa, ojciec był już bardzo chory, wiedziałem, że zostało mu mało czasu. Niemniej przed wyjazdem powiedział mi: „Jedź, zostaniesz bałkańskim de Gaulle’em”. Bardzo mocno przesadzone, ale serdeczne z jego strony! Pamiętam jego zielone, pełne czułości oczy.

AM: À propos, przed wybuchem konfliktu w Kosowie, na samym początku wojny bałkańskiej, Milovan Ðilas[16] powiedział mi, że Bałkany potrzebują kogoś takiego jak de Gaulle.

BK: Ðilas?

AM: Nie zapominaj, że wcześniej był jugosłowiańskim patriotą.

PRZYPISY

[1] Miasteczko położone w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, w masywie Luberonu.

[2] Obecnie Daugavpils.

[3] Miasto położone na północnych przedmieściach Paryża w departamencie Sekwana-Saint-Denis.

[4] Ustawy antyżydowskie kolaboracyjnego rządu Vichy marszałka Philippe’a Pétaina z października 1940 roku oraz z lipca 1941 roku, na mocy których pozbawiono Żydów praw obywatelskich, między innymi zabroniono im piastowania urzędów obieralnych, pracy w administracji państwowej, sądownictwie, siłach zbrojnych, szkolnictwie, handlu. W innych branżach – medycznej, farmaceutycznej czy architektonicznej – ustalono bardzo restrykcyjne limity udziału Żydów. Reżim Vichy w coraz większym stopniu realizował politykę okupanta jako własną. Własność żydowska w strefie okupowanej została skonfiskowana we współpracy z władzami Vichy. Począwszy od lata 1941, wyłapywano i deportowano Żydów niebędących obywatelami Francji. Te działania zostały przeniesione także na terytorium wyłączone spod okupacji.

[5] Lewicowy intelektualista pochodzenia polskiego, członek Związku Studentów Komunistycznych. Więcej s. 76–77.

[6] Szkoła Annales, zapoczątkowana w 1929 roku przez Marca Blocha, Luciena Febvre’a i innych uczonych francuskich; skupiona wokół czasopisma „Annales d’histoire économique et sociale” [Roczniki historii ekonomicznej i społecznej], później pod nazwą „Annales-Économies-Sociétés-Civilisations” [Roczniki-Gospodarki-Społeczeństwa-Cywilizacje], podejmowała kompleksowe badania zjawisk historycznych, wykorzystując metody i dorobek innych nauk społecznych: socjologii, ekonomii, psychologii społecznej. W latach pięćdziesiątych ze środowiskiem badaczy skupionych wówczas wokół Fernanda Braudela, jednego z czołowych przedstawicieli grupy Annales, związał się między innymi profesor Bronisław Geremek.

[7] Masowe aresztowania francuskich Żydów przeprowadzone 16 lipca 1942 roku, podczas których francuska policja, kolaborująca z Niemcami, schwytała blisko 13 tysięcy Żydów z Paryża i okolic, w tym cztery tysiące dzieci. Wszyscy oni zostali następnie wywiezieni do obozów zagłady. Nazwa akcji pochodzi od krytego toru kolarskiego „Vélodrome d’Hiver” (Welodrom zimowy), który w latach 1909–1959 znajdował się w pobliżu wieży Eiffla w Paryżu. Na jego terenie policja francuska przetrzymywała ofiary obławy. W łapance brało udział około dziewięciu tysięcy funkcjonariuszy zatrudnionych przez kolaboracyjny rząd Vichy.

[8] Francuska Partia Komunistyczna.

[9] „Partia rozstrzelanych”, tak komuniści nazywali Francuską Partię Komunistyczną, której 75 tysięcy członków zginęło w czasie okupacji jako aktywni uczestnicy francuskiego ruchu oporu. W: Jean-Paul Brunet, Histoire du PCF (Historia FPK), PUF 1987.

[10] Léon Blum (1872–1950), prawnik, pisarz, polityk, socjalista, stał na czele rządu (Frontu Ludowego – front lewicy w obliczu narastającego faszyzmu. W 1936 roku partie Frontu Ludowego odniosły zwycięstwo w wyborach. Socjaliści uzyskali 149 mandatów, komuniści – 72 mandaty, centrolewicowi radykałowie – 109 mandatów) w latach 1936–1937 i 1938, a także na czele Tymczasowego Rządu Republiki (1946–1947), łączył wówczas funkcję głowy państwa i szefa rządu. Polityczny przeciwnik kolaboracyjnego rządu Vichy, po utworzeniu którego został aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego Buchenwald. Po 1947 roku był szefem misji francuskiej przy UNESCO.

[11] Otwarta w 1937 roku w Paryżu siedziba branżowego, komunistycznego związku zawodowego metalowców. Obecny właściciel budynku, urząd miasta Paryża, organizuje tam wydarzenia kulturalne.

[12] L’UJRF, Unia Republikańskiej Młodzieży Francji [L’Union de la Jeunesse Républicaine de France], 1945–1956, komunistyczna organizacja młodzieżowa.

[13] Ania Francos, Kubańskie święto [La fête cubaine], R. Julliard, Paryż 1962.

[14] „Clarté”, pismo wydawane przez Związek Studentów Komunistycznych (UEC).

[15] Évelyne Pisier, w latach sześćdziesiątych francuska działaczka lewicowa, obecnie profesor prawa administracyjnego. Pierwsza żona Bernarda Kouchnera. Siostra aktorki i scenarzystki Marie-France Pisier.

[16] Milovan Đilas (1911–1995), jugosłowiański polityk, jeden z przywódców partyzantki w czasie drugiej wojny światowej, bliski współpracownik Tito. Od 1953 roku wiceprezydent Jugosławii; w 1954 roku za krytykę rządów partii komunistycznej pozbawiony stanowisk i kilkakrotnie więziony; w książce Nowa klasa poddał krytycznej analizie system rządów oligarchii komunistycznej.