Tytuł oryginału

HITLER

Copyright © 2015 by Peter Longerich

All rights reserved

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcia na okładce

© CORBIS/Corbis via Getty Images

Zdjęcia w książce: Agencja BE&W; Agencja Forum; Getty Images; Scala Florence/Photo Power; Rheinisches Bildarchiv Köln

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Jarosław Skowroński

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8123-590-7

Warszawa 2017

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

WSTĘP

W całej nowożytnej historii trudno wskazać drugą postać, która w stosunkowo krótkim czasie zdobyłaby tak ogromną władzę, jak Adolf Hitler, i która by tej władzy równie skrajnie nadużywała, a na koniec trzymała się jej równie uparcie jak on – aż do kompletnego załamania się jego dyktatorskich rządów, za cenę milionów ludzkich istnień. Hitler stanowi więc skrajny przykład tego, jak potężna może stać się jednostka i jak potwornie może ona swej potęgi nadużyć – jest to fenomen, który nie mieści się w ramach konwencjonalnej biografii historycznej. Do opisania Hitlera nie wystarcza też, co popularne wśród historyków, zestawić strukturę jego państwa z cechami jego osobowości. Mamy tu bowiem do czynienia z władcą, który nie działał w granicach wytyczonych przez politykę opartą na konstytucji i nie trzymał się reguł gry ogólnie przyjętych w ustrojach politycznych – on zburzył te granice i stworzył nowe struktury władzy. Struktury te były nierozerwalnie zespolone z jego osobą; hitlerowska dyktatura stanowiła nadzwyczajne egzemplum władzy spersonalizowanej. „Struktury” owego reżimu byłyby nie do pomyślenia bez Hitlera, zaś Hitler byłby niczym bez swoich urzędów i instytucji.

Niemniej jednak fenomenu owej władzy nie da się zredukować do osoby Hitlera ani też wyjaśnić go, choćby tylko w przybliżeniu, jego życiorysem. Trzeba sięgnąć znacznie dalej i wziąć pod lupę całokształt tamtej epoki: fenomen narodowego socjalizmu, jego przyczyny, jego zakorzenienie w historii Niemiec, stosunek „ogółu Niemców” do Hitlera oraz wiele innych zagadnień. O ile interpretacja nazbyt skupiona na osobie grozi apologetyczną „hitleryzacją” naszych rozważań, o tyle w obszernym wyjaśnianiu historycznych uwarunkowań czai się niebezpieczeństwo odwrotne: że zignorujemy Hitlera jako działający podmiot i uczynimy zeń marionetkę zewnętrznych okoliczności, niejako ekran wyświetlający ówczesne prądy. Oznaczałoby to marginalizację Hitlera w jego historycznym znaczeniu, przysłonięcie jego osobistej odpowiedzialności procesem dziejowym.

Kluczowy problem biografii Hitlera brzmi zatem następująco: objaśnić, jak współdziałanie okoliczności zewnętrznych z osobistymi działaniami tego człowieka doprowadziło do tak ekstremalnej koncentracji władzy w ręku jednej osoby. Chodzi o to, by z jednej strony opisać mechanizmy poruszające Hitlerem, a z drugiej strony te, które on sam wprawił w ruch.

Wbrew szeroko rozpowszechnionemu mniemaniu dzisiejszemu stanowi wiedzy o narodowym socjalizmie daleko jest do kompletności. W badaniach historycznych nad narodowym socjalizmem – obecnie podzielonych na wyspecjalizowane poletka – wychodzą na jaw coraz to nowe informacje dotyczące najrozmaitszych aspektów nazistowskiego ruchu i systemu władzy. Patrząc przekrojowo, z badań tych wynika jedno: Hitler był znacznie bardziej czynnie zaangażowany w rozmaite sfery polityki, niż dotychczas często zakładano. Sprzyjające warunki stworzył sobie sam: krok po kroku spowodował rozpadnięcie się tradycyjnego państwowego aparatu władzy na elementy składowe, dopilnował, żeby nie powstały nowe, przejrzyste struktury władzy, a zamiast tego udzielał zleceń osobom, które podlegały mu osobiście. Konsekwentne stosowanie tego personalistycznego stylu dowodzenia pozwalało mu interweniować, często podług własnego widzimisię, w rozmaitych obszarach – sprawując rządy, obficie korzystał z tych możliwości, co pokazały zwłaszcza wyniki badań z ostatnich dwóch dekad. Ponieważ jednak, w związku z ogólną nieprzejrzystością struktur hitlerowskiej władzy, nie zachowały się żadne centralnie gromadzone kompleksowe zasoby materiałów źródłowych co do sprawowania władzy przez Hitlera, więc dopiero z rozlicznych badań cząstkowych układa się mozaikowy obraz zróżnicowanego, często nieformalnego sposobu podejmowania decyzji przez dyktatora. Widać coraz wyraźniej, że faktycznie dzierżył on cugle w dłoni i zajmował się (zależnie od okresu, w różnych dziedzinach i z różną intensywnością) szczegółowymi kwestiami oraz bieżącymi sprawami politycznymi. Wykażemy to poniżej w odniesieniu nie tylko do polityki zagranicznej, ale też zwłaszcza do prześladowania Żydów i „polityki zdrowia genetycznego” w państwie nazistowskim, a także w zakresie prawa konstytucyjnego, dozbrajania kraju (i prób ekonomicznej kompensacji jego skutków dla gospodarki narodowej), polityki wyznaniowej i kulturalnej, propagandy, a także kierowania partią; w czasie wojny doszły jeszcze kwestie dowodzenia siłami zbrojnymi i ich wyposażania, ponadto zaś sprawy istotne dla „frontu krajowego”: wyżywienie ludności i praca kobiet.

Krok po kroku Hitler zapewnił sobie olbrzymią swobodę działania, a w niektórych sferach polityki wręcz autonomię. Mógł decydować o wojnie i pokoju; zgodnie z własnymi zapatrywaniami ustalał fundamenty „nowego uporządkowania” kontynentu europejskiego; kierując się względami „rasowymi”, podejmował decyzje o ludobójstwie i innych masowych morderstwach. Owa dyktatorska swoboda działania, chyba niespotykana w dziejach nowożytnej Europy, miała jednak swoje uwarunkowania polityczne – i nie była bezgraniczna.

Uwarunkowania sprzyjające panowaniu Hitlera tkwiły przede wszystkim w masowym ruchu ultraprawicowym – będącym reakcją na przegraną wojnę, rewolucję, traktat wersalski i światowy kryzys ekonomiczny – a także w nieudanym zwalczaniu tegoż kryzysu przez demokrację. Należy tu ponadto wskazać na obecne w społeczeństwie niemieckim, szczególnie w jego elitach, znaczne potencjały nacjonalizmu, autorytaryzmu, rasizmu, militaryzmu, rewizjonizmu w polityce zagranicznej oraz imperializmu; wspomniany masowy ruch skorzystał z nich, doszedłszy do władzy. Do czynników, które utorowały drogę Hitlerowi, należy wreszcie fakt, iż siły, które mogłyby mu się przeciwstawić – najpierw w Niemczech, a później także na obszarze europejskim – okazały się zdolne jedynie do słabego oporu, nie istniały w ogóle lub zawiodły. Skutkiem tego Hitlerowi udało się najpierw w Niemczech w latach 1933–1934, a następnie w Europie w latach 1938–1941 zaprowadzić sytuację tabula rasa i w próżni, jaka powstała na skutek zniszczenia tradycyjnych ładów, urzeczywistnić w znacznym stopniu swoje zamysły.

Hitler nie pełnił jedynie funkcji „katalizatora” czy też „medium” procesów historycznych1, które działałyby niezależnie od jego osoby. Raczej kształtował je w niezwykle oryginalny sposób, kanalizując, wzmacniając i skupiając istniejące siły i energie, mobilizując leżące odłogiem potencjały, brutalnie wykorzystując słabość czy też bierność swoich przeciwników oraz dążąc do ich unicestwienia. Mimo iż Hitler dostosowywał się do względów taktycznych, priorytety jego polityki były jednoznaczne: od samego zarania jego kariery nadrzędną wizją było „imperium” urządzone według kryteriów rasistowskich. Trzymał się tej wizji konsekwentnie przez dwa i pół dziesięciolecia. Okazał się natomiast bardzo elastyczny, jeśli chodzi o zewnętrzne granice i strukturę tego imperium, o perspektywę czasową oraz środki do osiągnięcia swego celu. Dlatego myślowy konstrukt „programu” czy też „wielostopniowego planu”, obowiązkowy dla starszej, „intencjonalistycznej’ szkoły historycznej2, wyjaśnia politykę Hitlera równie słabo jak wyobrażenie niepohamowanego oportunizmu3. Należy tu raczej przyjrzeć się szczególnemu połączeniu absolutnej fiksacji na utopijnym celu oraz elastyczności, nierzadko wyzbytej skrupułów; w tej ostatniej Hitler niekiedy z celu czynił środek i na odwrót. Wyłania się nam nie tyle twórca programu i ideolog, ile raczej pozbawiony skrupułów, energiczny polityk. Gwoli uzupełnienia całościowego wizerunku należy dodać, że rozstrzygające zwroty w polityce Hitlera nie wynikały z przymusu zewnętrznych okoliczności ani uwarunkowań strukturalnych, lecz z decyzji, które przeforsowywał on wbrew oporom i ważkim elementom obstrukcyjnym.

Ale Hitler napotykał też bariery. Po pierwsze – w kluczowym aspekcie swojej polityki wewnętrznej, mianowicie próbując zbudować społeczeństwo totalnie zwarte oraz wprawić je w nastrój gotowości do wojny. Na drugą barierę natknął się w swoich staraniach o to, by przekonać szerokie kręgi ludności do „polityki rasowej’, a także do radykalnej polityki antykościelnej. Podczas wojny zaś nie udało mu się, gdy podążał za wzajemnie sprzecznymi celami polityki okupacyjnej i sojuszowej, wypracować takiej koncepcji, która pozwoliłaby mu uruchomić zasoby podbitych terenów dla swoich potrzeb wojennych.

Na czym opierał się nadzwyczajny ogrom władzy tego dyktatora? Zdecydowanie nie wystarczy założyć, iż u podstaw panowania Hitlera legła jego charyzma, a więc entuzjastyczna aprobata dla jego polityki ze strony znaczącej większości narodu niemieckiego, przypisywanie mu nadludzkich zdolności. Albowiem potraktowanie go jako wyraziciela tęsknot i oczekiwań „ogółu Niemców” kłóci się z faktem, że przed epoką narodowego socjalizmu niemieckie społeczeństwo było podzielone na rozmaite obozy, a w ustroju nazistowskim podział ten bynajmniej nie został zatarty. Przede wszystkim: stojąca za Hitlerem zjednoczona, zwarta narodowosocjalistyczna „wspólnota etniczno-narodowa” okazuje się konstruktem ówczesnej propagandy. „Charyzmę” Hitlera należy głównie tłumaczyć nie tym, że masy przypisywały mu nadzwyczajne zdolności (albo że on je faktycznie posiadał), lecz zastosowaniem wymyślnych technik sprawowania władzy – w epoce środków masowego przekazu, biurokracji i metod kontrolowania społeczeństwa.

Takie podejście ma dla niniejszej pracy dwojakie konsekwencje. Po pierwsze, fenomenu Hitlera nie wyjaśniamy tu siłami społecznymi ani systemem uwarunkowań istniejących w ustroju narodowosocjalistycznym, jak uczynił to Ian Kershaw w swojej biografii Hitlera ukierunkowanej „strukturalistycznie”4. Trzeba ostatecznie rozstać się z wizerunkiem człowieka, który jakoby pozostawał w cieniu własnej charyzmy, coraz bardziej tracił kontakt z rzeczywistością, pozwalał, by „sprawy biegły swoim torem”, i w dużym stopniu wycofał się z właściwego procesu politycznego – taki wizerunek zawarł Hans Mommsen w swojej tezie o dyktatorze „pod wieloma względami słabym”5. Zamiast tego jako punkt wyjścia rozważań przyjmujemy, że Hitler-polityk działał autonomicznie i aktywnie. Po drugie, weryfikujemy spotykaną często sugestię, iż „ogół Niemców” w znacznej mierze akceptował hitlerowską politykę i identyfikował się z osobą dyktatora. Wyłania nam się obraz zróżnicowany: owszem, przez cały okres dyktatury występowały aktywna współpraca i poparcie ze strony szerokich kręgów społeczeństwa, jednakże istniał też znaczny potencjał niechęci i rezerwy. Przyczyną faktu, iż reżim hitlerowski funkcjonował mimo to w miarę gładko, było – czego się częstokroć nie docenia – przede wszystkim stosowane przez dyktaturę instrumentarium władzy. Oprócz aparatu represji należy tu wymienić kontrolowanie „obywateli narodu” w mikrospołecznościach przez partię oraz zawładnięcie „opinią publiczną” przez narodowych socjalistów.

Biografie polityków, którzy sterują złożonymi aparatami władzy, dają prócz detali życiorysu także wgląd w specyfikę struktur władzy i procesów decyzyjnych – zwłaszcza gdy owe struktury i procesy w istotnej mierze zostały stworzone przez opisywanego człowieka. Hitler, jak się okazuje, poprzez swoją czynną obecność w rozmaitych dziedzinach polityki wielokrotnie przetasowywał po swojej myśli złożone i zagmatwane sytuacje, dokonując zaskakujących, „skandalicznych” posunięć. Co więcej, dzieje dyktatury nazistowskiej oglądane z perspektywy człowieka, który stał na czele owego tworu, pozwalają dostrzec współzależności między poszczególnymi sferami polityki tak zwanej Trzeciej Rzeszy i dają szansę na to, by cząstkowe dyskursy historyków połączyć znów w jeden obraz, ułożony na osi chronologii zdarzeń. Tak aby z osobistych dziejów Hitlera powstały dzieje jego reżimu.

Sformułowana przez Joachima Festa opinia, iż Hitler był w gruncie rzeczy „nie-osobą”6, jest charakterystyczna dla skłonności wielu historyków, aby nie zajmować się Hitlerem na płaszczyźnie „ludzkiej”. Niniejsza biografia natomiast wychodzi z założenia, iż Hitler, jak każdy człowiek, posiadał jakąś osobowość, że wykazywała ona pewne stałe rysy, linie rozwoju i pęknięcia, które dają się opisać i przeanalizować, oraz że analiza tej osobowości może przydać się do wyjaśnienia kariery politycznej Hitlera. Składowa osobista odgrywała niebagatelną rolę nie tylko w ważnych decyzjach politycznych, lecz także wpływała na całość jego polityki. Na zachowania dyktatora, dzierżącego władzę absolutną, musiały wpływać zakorzeniona głęboko w jego osobowości inklinacja do snucia megalomańskich planów i projektów, ale również jego niezdolność do godzenia się z upokorzeniami i porażkami oraz związany z tym odruch, by na spodziewane przeszkody i opory reagować strategią destrukcji. Kwestie te należy uwzględnić, rozpatrując sprawowanie władzy przez Hitlera, nie zawężając jednak motywów kierujących jego decyzjami i działaniami politycznymi do powyższych czynników osobistych. Psychika Hitlera, jego życie emocjonalne, cielesna egzystencja, tryb życia, stosunek do innych ludzi itd. – aspekty te nie zastąpią wprawdzie analizy złożonych zagadnień historycznych, lecz nie można ich pakować do voyeurystycznego rozdzialiku pod tytułem „Hitler prywatnie”. Potraktujemy je zatem jako integralną część osobowości i włączymy do rozważań tam, gdzie będą prowadzić do użytecznych konkluzji7.

Sam Hitler w autobiograficznej książce Mein Kampf poddał swój życiorys daleko idącej stylizacji i manipulacji. Lata przedwojenne opisał jako okres autodydaktycznych studiów, będących podwalinami jego kariery politycznej – narrację tę po II wojnie światowej zinterpretowano jako dzieje nieudacznika, który w prowincjonalnej ciasnocie Linzu, w ubogich wiedeńskich siedliskach nędzy oraz w monachijskich kafejkach nasiąknął resentymentami, którym dał upust w późniejszej karierze politycznej. Lecz taka interpretacja zakłada w rozwoju Hitlera prostoliniową ciągłość, na którą w rzeczywistości brakuje dowodów. Niezwykłej kariery Hitlera nie sposób wytłumaczyć pierwszymi trzema latami jego dzieciństwa. Trzeba ją starannie odgraniczyć od późniejszych swobodnych interpretacji i przerysowań. Uczyniwszy to, zobaczymy, że mamy do czynienia z historią człowieka, który był nikim.

1 Broszat/Schwab (red.), Eliten, s. 25–71, tutaj s. 66.

2 O takim stanowisku interpretacyjnym piszą m.in. Jäckel, Weltanschauung; Hillgruber, Strategie; tenże, Endlösung.

3 Bullock, Hitler.

4 Kershaw, Hitler.

5 Mommsen, Nationalsozialismus, Sp. 702.

6 Biografia Hitlera napisana przez Joachima Festa, chwalona swego czasu zwłaszcza za błyskotliwy styl i intelektualne horyzonty autora, z dzisiejszej perspektywy wydaje się już nieaktualna, jeśli chodzi o stawiane w niej pytania, rozłożenie akcentów i oparcie w materiałach źródłowych.

7 Naświetlenie „prywatnej strony” dyktatora stanowi jeden z głównych celów biografii autorstwa Volkera Ullricha (Hitler), której pierwszy tom ukazał się w roku 2013 {wydanie polskie – 2015}.

PROLOG

CZŁOWIEK, KTÓRY BYŁ NIKIM

Geniusz – takim widział się sam Adolf Hitler i takim chciał być widziany. Człowiek z początku niedoceniany, który dzięki swym nadzwyczajnym zdolnościom, sile woli i niezachwianym przekonaniom podążył jednak przeznaczoną mu drogą. W taką interpretację swojego życiorysu Hitler zainwestował sporo energii; pełni ona centralną rolę w jego autostylizacji, nad którą on i jego zwolennicy pracowali do końca jego życia. Usiłował np. zaciemnić swoją historię rodzinną i przedstawić swoje dzieciństwo i młodość jako okres, który przygotował go do późniejszej roli polityka i „wodza”. Miał ku temu dobre powody. Jeśli bowiem obierzemy wczesny życiorys Hitlera z tego „dokonstruowanego sensu” i ograniczymy się do (stosunkowo nielicznych) informacji, które można uznać za pewne, to ujrzymy całkiem inny obraz. Szkicowy wizerunek, który da się sporządzić z tych faktów, pozwala nam wejrzeć w rozwój osobowości młodego Hitlera; zarazem widać z niego, iż pierwszych trzydzieści lat życia tego człowieka nie pozwalało nawet przeczuwać, jak potoczy się jego dalsza kariera8.

Antenaci Hitlera pochodzili z ubogiego regionu Waldviertel w północno-zachodniej części Dolnej Austrii, gdzie dominowała gospodarka rolna i leśna. Tam właśnie, w miejscowości Strones koło Döllersheim, urodził się w roku 1837 Alois Schicklgruber, ojciec Hitlera, będący nieślubnym synem Marii Anny Schicklgruber. Przypadkiem lub nie, obie te miejscowości zostały całkowicie wysiedlone i zniszczone, gdy Wehrmacht już w roku 1938, kilka miesięcy po „anszlusie” Austrii, utworzył tu duży poligon9. Czy Alois był synem czeladnika młynarskiego Johanna Georga Hiedlera, którego Anna Schicklgruber poślubiła w 1842 i który zmarł w 1857 roku, czy też owocem związku Anny z jego młodszym bratem, chłopem Johannem Nepomukiem Hiedlerem, nie wiadomo. W każdym razie Johann Nepomuk przypuszczalnie już przed wczesną śmiercią matki Aloisa (która nastąpiła w roku 1847) wziął chłopca do swojego domu we wsi Spital, a w roku 1876 postarał się o to, by jego starszy brat pośmiertnie, w wyniku postępowania mocno wątpliwego od strony prawnej, z udziałem trzech świadków, został uznany za ojca Aloisa10. Odtąd Alois nosił nazwisko Hitler, będące jednym z powszechnych w tamtej okolicy wariantów „Hiedlera”. Owo dyskusyjne uznanie ojcostwa (najwyraźniej konieczne do tego, aby Alois w roku 1888 mógł odziedziczyć spadek po Johannie Nepomuku) wywoływało rozliczne spekulacje co do prawdziwej tożsamości ojca Aloisa. Między innymi w 1932 zrodziła się „demaskatorska” pogłoska, którą posłużyli się wrogowie Hitlera11, jakoby biologicznym ojcem Aloisa był w rzeczywistości pewien Żyd, co oznaczałoby, że jego syn Adolf podług własnych kryteriów bynajmniej nie jest „Aryjczykiem czystej rasy”. Jakkolwiek uporczywie drążono tę tezę, brakuje jej jakichkolwiek podstaw12. Łatwo jednak zrozumieć, że Hitler z powodu tej i innych, wyciąganych jedna za drugą, skandalicznych historii nie był zainteresowany rozpowszechnianiem dziejów swojej rodziny, zwłaszcza że Johann Nepomuk był też dziadkiem matki Adolfa, Klary Pölzl. Z uwagi na niewyjaśnioną kwestię ojcostwa pradziad Hitlera po kądzieli mógł zatem równocześnie być jego dziadkiem po mieczu.

Nieprzejrzystość pokrewieństwa nie była wszakże niczym niezwykłym w niższych warstwach ludności wiejskiej tamtej epoki i występowała też w następnym pokoleniu. Tymczasem jednak Alois Hitler poświęcił się awansowi zawodowemu. Wyuczywszy się najpierw zawodu szewca, został przyjęty do austriackich służb celnych i zaczął piąć się po szczeblach hierarchii urzędniczej. Jak na swoje skromne wykształcenie, robił imponującą karierę, która w roku 1871 zaprowadziła go do miasta Braunau nad Innem, leżącego na granicy niemiecko-austriackiej13.

Alois Hitler żenił się trzy razy, a już przedtem spłodził jedno dziecko pozamałżeńskie. Pierwsze małżeństwo, z kobietą starszą o czternaście lat, rozbiło się o jego romans z młodą służącą. Alois żył z nią, spłodził dziecko – Aloisa juniora, urodzonego w 1882 roku – ożenił się z nią po śmierci żony, po czym narodziło im się kolejne dziecko, córka Angela. W następnym roku małżonka ciężko zachorowała. Alois sprowadził do pomocy Klarę, swoją bratanicę drugiego stopnia, która już dawniej pracowała w jego gospodarstwie domowym jako służąca i z którą również spłodził dziecko, jeszcze przed śmiercią swojej drugiej żony. Pobrali się w styczniu 1885 – z uwagi na bliskie pokrewieństwo potrzebna była do tego papieska dyspensa. W maju przyszło na świat ich pierwsze dziecko, Gustav, następnego roku Ida, a w kolejnym Otto. Zimą 1887/88 w krótkim czasie stracili całą trójkę wspólnego potomstwa. Otto zmarł krótko po narodzinach, Gustava i Idę zabrał dyfteryt. Ale w 1888 roku Klara ponownie zaszła w ciążę i 20 kwietnia 1889 wydała na świat swoje czwarte dziecko, któremu dano na imię Adolf.

W 1892 rodzina – Klara, Adolf i jego dwoje przyrodniego rodzeństwa – zamieszkała w Pasawie (Passau), dokąd przeniesiono służbowo Aloisa Hitlera. W roku 1894 urodził im się Edmund14, więc gdy Alois spędzał ostatni rok (1894/95) swojej służby w Linzu, Klara z dziećmi została w Pasawie. Po przejściu na emeryturę Aloisa zaczęło ciągnąć z powrotem na wieś. Nabył gospodarstwo w Hafeld koło Lambach z myślą o spędzeniu tam reszty życia15, jednak wkrótce je sprzedał i w 1898 r., po krótkim pobycie w Lambach, przeprowadził się wraz z rodziną do własnego domku w Leonding koło Linzu16. Krótko przedtem struktura rodzinna uległa kolejnej zmianie: w 1896 roku urodziła się Paula, a tego samego roku czternastoletni Alois junior po gwałtownej kłótni opuścił dom i został wydziedziczony17. Z kolei w 1900 roku Edmund umarł na odrę18.

Małżeństwa pomiędzy krewnymi, rodzenie nieślubnych dzieci z niejasnym ojcostwem, spora dzietność połączona z dużą liczbą dziecięcych zgonów były w XIX stuleciu charakterystyczne dla sposobu życia niższych warstw społecznych na wsi. Aloisowi Hitlerowi udało się z tych niższych warstw wydostać, jednak rodzinnie pozostał z nimi związany. Choć osiągnął stosunkowo wysoki status urzędniczy, mentalnie nie zapuścił korzeni w „uporządkowanym” drobnomieszczaństwie swojej epoki i po przejściu w stan spoczynku wyraźnie chciał wrócić do otoczenia wiejskiego. Wydaje się, że jego życie było zdominowane przez tę wewnętrzną polaryzację, którą pokrywał twardą czy wręcz brutalną pewnością siebie. Na nielicznych zachowanych fotografiach widnieje najczęściej w mundurze; wygląda na to, że jako przełożony był surowy, pedantyczny i nieprzystępny. Nawet już na emeryturze, w wioskowym środowisku Lambach i Leonding, gdzie dorastał Adolf Hitler, urzędniczy status Aloisa zapewniał mu eksponowaną pozycję. Wśród mieszkańców wioski uchodził za witalnego i towarzyskiego19, jednak ta pogodna część jego natury dochodziła do głosu raczej poza domem: w domu był niekwestionowanym przywódcą rodziny, o cechach despoty, często bijącym swoje dzieci20. W przeciwieństwie do Klary, regularnie chodzącej do kościoła, był zdecydowanym liberałem, nastawionym antyklerykalnie.

W 1903 roku Alois senior zmarł nagle przy porannym kieliszku wina w miejscowej gospodzie. Wspomnienia o nim wyglądały bardzo różnie. W pożegnalnym artykule, który ukazał się na łamach gazety „Linzer Tagespost”, napisano, że był on „człowiekiem usposobionym na wskroś postępowo i żarliwym sympatykiem wolnej szkoły” – co wskazywało, że popierał liberalne dążenia do reformy oświaty21. Przedstawiano go pośmiertnie jako „zawsze pogodnego, pełnego młodzieńczej wręcz radości życia”, jako „miłośnika śpiewu”22. Ale mieszkający w okolicy chłop Josef Mayrhofer, który został prawnym opiekunem Adolfa Hitlera, kilkadziesiąt lat później nakreślił wizerunek zgoła odmienny. Według niego Alois był to „ponury, małomówny starzec”, „zagorzały liberał, jak wszyscy liberałowie zagorzale wyznający poglądy niemieckonarodowe, wszechgermanin, a przy tym, dziwna rzecz, wierny cesarzowi”23.

Sam Adolf Hitler twierdził później, że relacja z despotycznym ojcem odegrała kluczową rolę w rozwoju jego osobowości. Dzieje tej rodziny sugerują jednak, że istotniejszy był stosunek Adolfa do matki. W domu rodzinnym Hitlera co rusz gościła śmierć: Adolf stracił łącznie czworo rodzeństwa, troje jeszcze przed własnym urodzeniem, zaś brata Edmunda, mając lat jedenaście. Trzy lata później zmarł ojciec, a na końcu matka, gdy Adolf miał siedemnaście lat.

Fakt, iż dwa lata przed narodzinami Adolfa matka straciła trójkę swoich pierwszych dzieci oraz – na co wiele wskazuje – że znajdowała w swoim małżonku słabe oparcie emocjonalne, musiał silnie wpłynąć na jej zachowanie wobec Adolfa. Dokładnie nie wiemy, jak odniosła się do czwartego dziecka. Możliwe, że przyjęła wobec niego postawę matki nieczułej, po bolesnych stratach obawiającej się ponownie zainwestować emocje w dziecko, które też może nie przeżyć. Oznaczałoby to, że syn widział ją chłodną, pozbawioną uczuć i zdystansowaną – takie doświadczenie wyjaśniałoby jego pęd do wywyższania się nad innych i do uciekania w megalomańskie wyobrażenia na temat swojej wybitności. Być może jednak matka rozpieszczała ponad miarę swoje czwarte dziecko, pokładała w chłopcu wszystkie swoje nadzieje i uczyniła z tej relacji namiastkę związku z małżonkiem, niezbyt chyba obfitującego w miłość. Takie wychowywanie na maminsynka, małe książątko i domowego tyrana wyjaśniałoby też, dlaczego Hitler już we wczesnej młodości nabrał przekonania, iż jest kimś wyjątkowym, co mocno zahamowało w nim rozwój normalnych relacji międzyludzkich. I tu tkwiłby zalążek konfliktu z ojcem, którego samo istnienie Adolf musiał odczuwać jako zagrożenie dla swojej uprzywilejowanej pozycji w rodzinie. Związek z matką polegałby wtedy nie tyle na synowskiej miłości, ile raczej na zależności. Można ponadto rozważać kombinację złożoną z matki „odległej” i rozpieszczającej: Klara Hitler w pierwszych latach życia syna mogła odnosić się doń bez emocji, a następnie próbować to wynagradzać nadopiekuńczością24.

Wspomnienia Kubizka, będącego przyjacielem Hitlera z lat młodości, oraz własne wspomnienia Adolfa nasuwają raczej przypuszczenie, że chłopak był przez matkę rozpieszczany. Ale nawet nie znając szczegółów ich matczyno-synowskiej relacji, można – i o to nam chodzi – wysunąć mocne argumenty za tezą, że ewidentny deficyt uczuciowy Hitlera w traktowaniu ludzi, jego mocny egocentryzm, jego uciekanie w świat fantazji nakierowany w całości na niego, krótko mówiąc: jego narcyzm, wynikał z konstelacji rodzinnej.

Sam Adolf Hitler wysuwał na pierwszy plan swój stosunek do Aloisa, opisując tę relację jako klasyczny konflikt między ojcem a synem. W książce Mein Kampf twierdzi, że choć już w wieku dziesięciu lat odczuwał pragnienie studiowania i dlatego chciał pójść do gimnazjum humanistycznego, to gdy ukończył szkołę ludową, ojciec w roku 190025 wysłał syna do szkoły realnej, żeby skłonić go do kariery urzędniczej – przeciwko czemu on, Adolf, gwałtownie się zbuntował. Pisze, że gdy potem jako dwunastolatek postanowił zostać artystą malarzem, natrafił znów na twardy opór ze strony ojca. Tłumaczy więc, że jego słabe wyniki w nauce wiązały się z przemożną chęcią przeciwstawienia się rodzicielowi26.

Nauka w szkole realnej istotnie szła mu słabo: pierwszy rok szkolny musiał powtarzać, a jego wychowawca Huemer w roku 1923 wspomniał, że Hitler był co prawda „wyraźnie uzdolniony” (aczkolwiek „jednostronnie”), lecz niezbyt pilny, a do tego nierówny, „krnąbrny, samowolny, zarozumiały i wybuchowy”27. W roku 1904 – najwyraźniej z powodu kolejnego marnego świadectwa – Adolf przeniósł się do szkoły realnej w odległym o 40 kilometrów Steyr, gdzie zamieszkał w wynajętej kwaterze. Miasto to obrzydło Hitlerowi, a niechęć ta została mu do końca życia28. W 1905 roku po raz kolejny nie uzyskał promocji i opuścił szkołę29. Choroba, którą Hitler z perspektywy czasu nazwał – chyba znacznie przesadzając – „ciężką dolegliwością płuc”, ułatwiła mu przekonanie matki do tego, by ostatecznie zakończyć jego karierę uczniowską30.

Linz

Swoje pierwsze impresje polityczne Hitler zbierał w Linzu. Można je odtworzyć w ogólnym zarysie, kojarząc nieliczne informacje zamieszczone przez niego samego w Mein Kampf oraz skąpe relacje świadków z ówczesnymi prądami politycznymi, kształtującymi polityczną historię tego miasta w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku. Widać przy tym, że punktem odniesienia dla wczesnych zapatrywań politycznych Hitlera było środowisko polityczno-społeczne, do którego zaliczał się jego ojciec.

Miasto Linz, stolica Górnej Austrii, na początku stulecia mogło się pochwalić tradycjami rzemieślniczymi, kwitnącym przemysłem oraz barwnym życiem kulturalnym. Liczba jego mieszkańców w latach 1900–1907 wzrosła z prawie 59 do 68 tysięcy31. Na niwie politycznej wyodrębniły się tutaj, podobnie jak w innych częściach Niemieckiej Austrii, trzy obozy, które teraz, konkurując ze sobą i mobilizując masy ludzkie, przejmowały schedę po przeważającym dotychczas liberalizmie politycznym: obóz chrześcijańsko-socjalny, niemieckonarodowy i socjaldemokratyczny32. Na terenie Linzu skrzydło niemieckonarodowe w latach dziewięćdziesiątych zdołało przechylić szalę tej rywalizacji na swoją korzyść, tak że spora część klasy średniej niezwiązanej z Kościołem katolickim odeszła od poglądów liberalnych i przylgnęła do haseł (niemiecko)narodowych. Należał do tej grupy również Alois Hitler – przypomnijmy sobie, jak scharakteryzował go Mayrhofer, opiekun Adolfa: „liberał”, poglądy „niemieckonarodowe”, „wszechgermanin”, a jednocześnie „wierny cesarzowi”33.

Na obszarze c.k. monarchii zwolennicy dążeń niemieckonarodowych czy też niemieckowolnościowych opowiadali się za tym, aby przewodnią rolę w tym wieloetnicznym państwie odgrywali Austriacy pochodzenia niemieckiego; kładli też nacisk na solidarność z Niemcami mieszkającymi w bismarckowskiej Rzeszy. Byli w większości lojalni wobec monarchii habsburskiej, jednak akcentowanie „niemieckości” odróżniało ich wyraźnie od liberałów i chrześcijańskich socjałów; dochodziły też wśród nich do głosu tendencje antyklerykalne, niemieccy narodowcy podejrzewali bowiem Kościół katolicki o uprawianie „slawizacji” monarchii. To właśnie ich, Słowian (w Górnej Austrii i Linzu byli to przede wszystkim Czesi), postrzegano jako główne zagrożenie, uważając, że swoją rosnącą pewnością siebie i parciem ku równouprawnieniu (zwłaszcza w tak zwanym sporze o język, którego kulminacja przypadła na okres po 1897 r.) kwestionują oni zwierzchnią rolę ludności niemieckiej. Polityczno-organizacyjną emanacją tego nastawienia była Niemiecka Partia Ludowa (Deutsche Volkspartei), dominująca siła polityczna w Linzu i całej Górnej Austrii34. Głównym jej organem prasowym była wspomniana już gazeta „Linzer Tagespost”, stale obecna w domu rodzinnym Hitlera, który czytywał ją, zgodnie z własnym słowami „od najwcześniejszej młodości”. Nieprzypadkowo też na jej łamach zamieszczono wspomnienie o jego zmarłym ojcu35.

Od lat dziewięćdziesiątych niemieccy narodowcy odnosili w Linzu ważkie sukcesy wyborcze, powstało też w mieście zwarte środowisko niemieckonarodowe36. Orientację narodowoniemiecką wykazywały towarzystwa gimnastyczne, uważające się – zgodnie z tradycją Jahna, „ojca ruchu gimnastycznego” – za „miejsca pielęgnowania niemieckiej świadomości narodowo-etnicznej i postawy ojczyźnianej”37. Powszechne Niemieckie Towarzystwo Językowe (Allgemeiner Deutscher Sprachverein), opierające się „naporowi cudzoziemszczyzny” na język niemiecki, a także Niemieckie Towarzystwo Szkolne (Deutscher Schulverein) i Związek Obronny Marchii Południowej (Schutzverein Südmark), które – podobnie jak inne „związki ochronne” (Schutzvereine) posiadające w Linzu swoje lokalne komórki – działały na rzecz wzmacniania elementu niemieckiego, jakoby zagrożonego przez obcą „warstwę etniczną” (Volkstum) w pogranicznych prowincjach Niemieckiej Austrii. Z roku na rok coraz żarliwiej, na wielkich uroczystościach, przykładowo z okazji Julfest, czyli przesilenia letniego, czy też w odpowiednich obchodach rocznicowych, pielęgnowano obyczajowość i świadomość „niemiecką” bądź, jak to określano w stosownych komunikatach, „germańską” lub „etniczno-narodową”38. „Linzer Tagespost”, odnosząc się do obchodów Julfest przez Towarzystwo Gimnastyczne im. Jahna (Turnverein Jahn) w roku 1905, uznała to za „niezwykle pokrzepiający znak naszych czasów”, że „uroczystości o charakterze narodowym, posiadające moc ciągłego rozpalania narodowych uczuć, cieszą się tak liczną i chętną frekwencją, zwłaszcza ze strony lepszych kręgów naszego miasta”39. Co więcej, działalność kół niemieckonarodowych była materialnie wspierana przez radę gminy, zaś miasto Linz po roku 1900 wielokrotnie było gospodarzem ponadregionalnych uroczystości z tego nurtu40.

Walka z rzekomo nasilającymi się wpływami czeskimi w Górnej Austrii była w Linzu ciągłym tematem dysput. Chodziło tam o sztucznie rozdmuchany, klasyczny wręcz „problem mniejszości bez mniejszości”41. Albowiem w Górnej Austrii mieszkało w roku 1900 niewiele ponad 3500 osób należących do czesko-słowackiego obszaru językowego, zaś w roku 1910 ich liczba wynosiła mniej niż 2000. Na tle ogółu ludności oznaczało to nieco ponad 0,2 proc. Połowa tej mniejszości mieszkała w Linzu42. Rzecznicy obozu narodowoniemieckiego już od roku 1898 nieraz podejmowali w landtagu inicjatywę na rzecz uznania niemieckiego za jedyny język obowiązujący w urzędach i szkołach Górnej Austrii – była to dobra okazja do tego, by na forum parlamentarnym i publicznym wszcząć kampanię przeciwko rzekomo grożącemu zalaniu kraju przez cudzoziemszczyznę. Aż w roku 1909 ta czysto demagogiczna koncepcja (demagogiczna, biorąc pod uwagę znikomą liczbę Czechów w Górnej Austrii) doczekała się ustawy na poziomie landowym, podobnie jak w niektórych innych „krajach koronnych” monarchii43. „Linzer Tagespost” regularnie donosiła o utarczkach niemiecko-czeskich, do których zwykle dochodziło w Czechach lub w Wiedniu; podejrzliwie śledzono również rzekome przejawy czeskiego nacjonalizmu w rodzimej Górnej Austrii, piętnując je jako oznaki czeskiej „buty” albo „bezczelności”44. Gdy w 1903 roku w linzkim kościele chciano uczcić 50. rocznicę odprawiania nabożeństw w języku czeskim, rada gminy Linz jednogłośnie uchwaliła rezolucję przeciwko „czeskonarodowej demonstracji” i wezwała przedstawicieli świata interesu, by zatrudniali „tylko niemieckich pomocników i uczniów”. Sprawą zajmował się też intensywnie landtag45. Koncert czeskiego skrzypka Jana Kubelíka w marcu 1904 udaremniły zamieszki, a światowej sławy muzykowi przyszło uciekać z miasta bocznymi ulicami. Awanturę tę, zorganizowaną w odpowiedzi na demonstracje czeskich nacjonalistów w Budziejowicach i Pradze, odnotowano na łamach „Tagespost” z jawną satysfakcją46.

Do obozu niemieckonarodowego w szerszym znaczeniu należy zaliczyć również tak zwanych wszechniemców (Alldeutsche). Im także przyświecała idea ścisłej narodowościowej więzi między niemieckimi Austriakami a Niemcami w „Rzeszy”, jednak w odróżnieniu od większości niemieckich narodowców, których nacjonalistyczne wyobrażenia szły w stronę dominacji Niemców w obrębie c.k. monarchii, zwolennicy Georga Schönerera woleli drogę odwrotną: rozluźnić spoistość monarchii, terytoria jednoznacznie słowiańskie odłączyć i pozwolić im na samodzielność, a ziemie Niemieckiej Austrii przyłączyć do Rzeszy. Dochodził do tego jawny antysemityzm rasowy i zdecydowany antyklerykalizm, z którego na początku nowego stulecia zrodził się ruch pod hasłem „Uwolnić się od Rzymu” (Los von Rom), polegający na masowym przechodzeniu osób o poglądach niemieckonarodowych na protestantyzm, uważany przez nich za niemiecką religię narodową47. W Linzu jednakże wszechniemcy byli zjawiskiem marginalnym. Akurat w pierwszych latach stulecia, gdy Hitler zaczynał chłonąć inspiracje polityczne, kierownictwo niemieckich narodowców w Linzu odgrodziło się od wszechniemców i postawiło na sojusz z liberałami, których udało im się w dużej mierze zdominować. Dopiero gdy w wyborach do Rady Państwa (Reichstrat) w 1911 roku konstelacja ta poniosła druzgocąca klęskę, wszechniemcy zostali ściślej włączeni do obozu niemieckonarodowego.

Konstelacja polityczna, która nastała z przełomem wieków, sprawiła, że niemieccy narodowcy wstrzymywali się z publicznym rozpowszechnianiem antysemickich haseł, aby nie popsuć sobie stosunków z liberałami. Co prawda we wszystkich organizacjach, w których do przełomu wieków udało im się odebrać kierownictwo liberałom, zdołali wprowadzić „paragraf aryjski”: Żydów pozbawiano członkostwa i nie przyjmowano ich więcej w swoje szeregi48, nie chciano jednak zbytnio afiszować się z niechęcią do Żydów; z demagogicznego punktu widzenia znacznie bardziej opłacało się eksploatować „niebezpieczeństwo ze strony Czechów”49. Dlatego wiarygodnie brzmią słowa Hitlera w Mein Kampf o tym, że antysemityzm był jego ojcu obcy już choćby ze względu na jego „kosmopolityczne zapatrywania, które mimo najsurowszych przekonań narodowych nie tylko się utrzymały, ale też udzieliły się mnie”. On sam, jak pisze, nie widział w latach nauki szkolnej żadnego powodu, by od tej postawy odstąpić – a do szkoły realnej w Linzu uczęszczało sporo uczniów żydowskich. Wspomina, że dopiero w wieku około 14–15 lat, po części w toku rozmów na tematy polityczne, natknął się na słowo „Żyd”, które wywołało w nim „lekką niechęć” i „niemiłe uczucie”50. Rzeczywiście, nic raczej nie wskazuje na to, by w linzkiej szkole realnej, do której Hitler uczęszczał od 1900 do 1904, antysemityzm odgrywał dominującą rolę51.

W kwestii „sporu narodowościowego”, który tak absorbował mieszkańców miasta i w który zajadle angażowała się także frakcja niemieckonarodowa, charakterystyczną cechą szkolnego życia był raczej dystans wobec „Słowian”. Jednak również w szkole Hitlera antagonizm ten wymierzony był w dużej mierze przeciw wrogowi wyimaginowanemu. Albowiem wbrew późniejszym twierdzeniom Hitlera, iż pamięta żywiołowe kłótnie z czeskimi współuczniami52 w latach, gdy dorastał rzekomo w atmosferze „przygranicznej walki o niemiecki język, kulturę i przekonania” – w całej szkole nie było praktycznie żadnych uczniów, którzy deklarowaliby język czeski jako swoją mowę ojczystą: w roku 1903 raptem dwie osoby. Zatem konkretne doświadczenia z uczniami czeskimi rozgrywały się jedynie w fantazji Hitlera; niemniej unaoczniają nam one, że jego pogardliwy stosunek do Czechów, trwający do końca życia, miał swoje korzenie w antyczeskim klimacie jego ukochanego Linzu.

Szkoła realna w Linzu stanowiła niewątpliwie jeden z bastionów środowiska niemieckonarodowego. Aktywnymi przedstawicielami tego kierunku było dwóch nauczycieli Hitlera: Leopold Poetsch, który w latach 1901–1904 uczył go geografii, a w latach 1902–1904 także historii, oraz Eduard Huemer, z którym Hitler miał lekcje języka niemieckiego i francuskiego. Poetsch reprezentował w radzie gminy partię DVP, działał aktywnie w Związku Obronnym Marchii Południowej i wyróżniał się licznymi wykładami, krążącymi głównie wokół eksponowania roli Germanów, bardzo pozytywnej oceny Prus, a także zacieśnienia sojuszu między oboma cesarstwami – znając jego ulubioną tematykę, możemy domyślać się, jak prowadził lekcje w szkole. Podobnie jak jego kolega Huemer, Poetsch był jednak zarazem lojalny wobec państwa austriackiego i jego domu panującego53. Hitler w książce Mein Kampf obszernie chwali Poetscha jako tego, który z ogromnym pedagogicznym powodzeniem apelował do „poczucia dumy narodowej” swoich uczniów; w liście z roku 1929 zwrócił się do niego jako „nauczyciela, któremu nieskończenie wiele zawdzięczam; to on między innymi dał mi część fundamentów na drogę, jaką do dziś przebyłem”54. Ale rzecz znamienna: Poetsch, austriacki urzędnik państwowy, nie dał się skłonić do szerzenia radykalnych poglądów swego sławetnego ucznia i odtąd trzymał się od niego na dystans55, podczas gdy Huemer stał się zagorzałym zwolennikiem Hitlera56.

Hitler przyznaje zresztą na kartach Mein Kampf, że lekcje z Poetschem miały co prawda jakiś wpływ na jego przemianę w „młodego rewolucjonistę”, w zaciekłego wroga monarchii austriackiej, ale tak radykalne konsekwencje raczej nie były zamiarem nauczyciela57. To i inne oświadczenia z Mein Kampf dużo nam mówią o politycznych układach panujących w linzkiej szkole realnej. Hitler pisze, iż zgodnie z panującym w jego szkole trendem stał się w krótkim czasie niemieckonarodowym fanatykiem. W jego książce czytamy, że w szkole realnej w Linzu zbierano datki na „Marchię Południową i Związek Szkolny” i że przyczepiano sobie bławatki (symbol poglądów niemieckonarodowych i wszechniemieckich). Wspomina, że prócz tego on i jego współuczniowie całkiem niedwuznacznie dawali wyraz swoim „wielkoniemieckim” zapatrywaniom: używając kolorów czarnego, czerwonego i złotego, pozdrowienia „heil” oraz ochoczo śpiewając Deutschland, Deutschland über alles na melodię austriackiego hymnu cesarskiego, a wszystkie tego rodzaju manifestacje były przez kierownictwo szkoły zakazane58. Mimo tego w rozgrzanej narodowoniemieckością atmosferze linzkiej szkoły realnej najwyraźniej kwitła też radykalniejsza myśl „wielkoniemiecka”. Wygląda na to, że uczniowie z upodobaniem prowokowali czasem swoich belfrów takimi hasłami, nieaprobowanymi przez władze monarchii habsburskiej – tłumacząc, że są to jedynie konsekwentne wnioski z głoszonego na lekcjach nacjonalizmu59. Takie „wielkoniemieckie” deklaracje w opisywanym środowisku miasta Linz nie były jednak wyrazem radykalnej postawy opozycyjnej. Można je natomiast rozpatrywać jako stały element dominujących poglądów niemieckonarodowych wśród niesklerykalizowanego mieszczaństwa i drobnomieszczaństwa na początku XX wieku.

Zakończywszy swoją uczniowską karierę, Hitler w 1905 roku wrócił ze znienawidzonego Steyru do Linzu, dokąd jego matka przeprowadziła się już w czerwcu tego roku60. Odtąd w dwupokojowym mieszkaniu troszczyła się o niego matka, młodsza siostra Paula oraz mieszkająca z nimi ciotka Johanna; on sam w Mein Kampf nazwał ten okres „pustotą wygodnickiego życia”61. Wydaje się, że Hitler nie snuł w tym czasie żadnych konkretnych planów, jeśli chodzi o dalszą edukację: mgliście roiła mu się wielka przyszłość wybitnego artysty, więc zajmował się głównie rysowaniem, malowaniem i czytaniem, przez krótki czas brał lekcje gry na pianinie62, wieczorami zaś chadzał do opery lub na koncerty.

W operze poznał w 1905 roku Augusta Kubizka. Starszy od Hitlera o trzy czwarte roku Kubizek pracował w roku 1905 w warsztacie tapicerskim swojego ojca, ale podzielał fascynację Adolfa muzyką i sam był utalentowanym pianistą. Ten przyjaciel Hitlera z młodości pozostawił po sobie obszerne wspomnienia z dwóch lat, jakie Hitler spędził z nim w Linzu, a także z ich późniejszego wspólnego pobytu w Wiedniu. Wiarygodność jego relacji pozostawia jednak wiele do życzenia: Kubizek, który do końca życia podziwiał Hitlera, pierwszą wersję swoich wspomnień spisał już podczas drugiej wojny światowej na zlecenie kancelarii partyjnej NSDAP; ich wydanie, które ukazało się następnie w 1953 r., zawiera rozliczne uzupełnienia autora, między innymi zapożyczone z Mein Kampf.

Z pierwotnego rękopisu zachowała się część II, dotycząca okresu wspólnie spędzonego w Wiedniu63. Fragment ten pokazuje bardzo wyraźnie, jak autor zmienił ton swoich wspomnień, publikując je w latach pięćdziesiątych w wersji książkowej. O ile w tekście oryginalnym Kubizek usiłuje interpretować ekscentryczność Hitlera – co do której nie pozostawia czytelnikowi żadnej wątpliwości – jako niezbity dowód jego geniuszu, o tyle w wersji książkowej podchodzi do niej z perspektywy czysto prywatnej, jako ciekawy, lecz zdystansowany obserwator. Znacznym przeróbkom poddał zwłaszcza miejsca traktujące o antysemityzmie Hitlera: nienawiść do Żydów, będąca w pierwotnym manuskrypcie rzeczą zrozumiałą sama przez się, teraz jawi się jako coś w rodzaju splinu Adolfa. Będąc dawnym zaufanym Hitlera, Kubizek został internowany przez Amerykanów, a na początku lat pięćdziesiątych, jako były urzędnik, wystrzegał się jakichkolwiek oznak identyfikacji z Hitlerem. Jego autobiograficzna książka niesie naiwno-dobroduszne przesłanie, iż można było przyjaźnić się z Hitlerem czysto prywatnie, nie podzielając jego specyficznych skłonności i poglądów ani też nie dostrzegając w nich zwiastunów przyszłej katastrofy. Wszelako książka ta pokazuje nader wyraźnie, iż tego rodzaju osobista przyjaźń z Hitlerem była iluzją – niemniej Kubizek czterdzieści lat później nadal w tej iluzji trwał.

Warto zauważyć, że Kubizek, opisując w książce osobiste cechy przyjaciela, trzyma się zasadniczych elementów charakterystyki, zawartych w pierwotnym maszynopisie64. Charakteryzuje Hitlera jako młodzieńca o wątłej posturze i bladego, ubranego zawsze skromnie, lecz schludnie, wyróżniającego się nieodmiennie dobrym zachowaniem, a przede wszystkim zręcznością wymowy65. Z relacji Kubizka wynika, że dominującą stroną owego przyjacielskiego związku był Adolf: to on decydował, co obaj będą robić danego dnia, i dość bezceremonialnie rozporządzał wolnym czasem Kubizka, którego ten miał niewiele. Gdy byli razem, Hitler najchętniej rozwodził się w długich przemowach nad muzyką, architekturą lub polityką, a Kubizek, zgodnie z własnymi słowami mający „naturę w gruncie rzeczy spokojną i kontemplacyjną”, oszołomiony całą tą uczonością i elokwencją, po prostu słuchał. Jego zdaniem Hitler nie miał oprócz niego żadnych przyjaciół, nie akceptował też przyjaźni Kubizka z innymi66.

Jak czytamy u Kubizka, w ciągu czterech lat owej „przyjaźni” Hitler nie wykazywał bliższego zainteresowania płcią przeciwną – z jednym, ale nader specyficznym wyjątkiem. Kubizek pisze mianowicie o dziewczynie imieniem Stefanie, córce dobrze usytuowanej wdowy po urzędniku państwowym, którą Hitler ubóstwiał na odległość, nie zebrawszy się ani razu na odwagę, by osobiście ją zagadnąć. Hitler zapewniał Kubizka o swojej głębokiej miłości do Stefanie i wiele czasu spędzał na snuciu planów swojego przyszłego życia z wymarzoną kobietą. W fantazjach widział siebie jako sławnego artystę, który kiedyś poślubi ukochaną i zamieszka z nią w okazałej willi, którą już w najdrobniejszych szczegółach zaprojektował67. Kubizek cieszył się, że jest wtajemniczony w miłość Hitlera do Stefanie, bo „nic nie spaja przyjaźni tak mocno, jak wspólny sekret”68. Gdy Hitlera na dłuższy czas zmogła choroba, a także później, gdy przebywał w Wiedniu, Kubizek musiał w zastępstwie przyjaciela ustawiać się na czatach w określonym punkcie miasta, by obserwować Stefanie i następnie relacjonować Adolfowi swoje spostrzeżenia69.

Oprócz Stefanie Hitler miał według Kubizka drugą wielką namiętność, którą ten również z nim dzielił: muzykę Richarda Wagnera. Przyjaciele często chodzili razem na przedstawienia dzieł mistrza w Linzkim Teatrze Krajowym (Linzer Landestheater), a entuzjazm przesłaniał im niedociągnięcia prowincjonalnych realizacji70. Mityczny świat Wagnerowskich oper pasował do zachwytu Hitlera nad niemieckimi sagami o bohaterach. Kubizek wspomina w tym kontekście, że ulubioną lekturą Adolfa był popularny zbiór klasycznych starożytnych sag wydany przez Gustava Schwaba – młody Hitler zatapiał się w tej książce bez reszty71. Stąd brała się jego „podatność” na fascynację twórczością Wagnera. Kubizek uważał, że Hitler przez intensywny kontakt z dziełami i biografią Wagnera chciał wręcz przyswoić go sobie jako „część własnej tożsamości”72.

Kubizek wielokrotnie zaświadcza, iż Hitler zajęty był głównie zanurzaniem się w świat fantazji. Odwiedzając przyjaciela po raz pierwszy w małym pokoiku mieszkania jego matki, Kubizek odniósł wrażenie, że „trafił do biura architektonicznego”, gdyż całe pomieszczenie usłane było szkicami i projektami budowli. Prócz fascynacji dawnymi sagami i Wagnerem Hitler najchętniej oddawał się w owym czasie obmyślaniem przebudowy całego Linzu i okolicy. Ale pisał również wiersze, rysował, malował oraz żywo interesował się polityką i rozmaitymi aktualnymi zjawiskami73. Jak wynika z opisu Kubizka, młody Hitler niemal całkowicie pochłonięty był sobą i swoimi fantazyjnymi projektami, którym poświęcał się z maniakalną energią. Jego charakter, pisze Kubizek, miał w sobie coś „twardego, sztywnego, niewzruszonego, uparcie zafiksowanego, co na zewnątrz wyrażało się niezwykłą powagą”, i była to „podstawa, z której wyrastały u niego wszystkie inne cechy charakteru”74. Dla zilustrowania tego rysu osobowości Kubizek przytacza następujący epizod: na życzenie Hitlera kupili we dwóch los na loterii, a Hitler, absolutnie już przekonany, że główną nagrodę mają w kieszeni, skłonił Kubizka do wspólnego zaplanowania przyszłego życia. Zaczęli więc szukać i znaleźli odpowiednie mieszkanie, obmyślali szczegółowo, jak je wyposażą i jak zgromadzą tam wokół siebie krąg przyjaciół o dobrych manierach i wysokiej kulturze, snuli też plany wspólnych edukacyjnych podróży. Gospodarstwo domowe miała im prowadzić dama dystyngowana i będąca już w zaawansowanym wieku, żeby – jak Kubizek opisuje rozważania Hitlera – „nie doszło do pojawienia się oczekiwań czy zamiarów, które mogłyby stanowić przeszkodę na drodze realizacji naszego artystycznego powołania”. Gdy wbrew jednoznacznym przewidywaniom Hitlera z głównej nagrody nic nie wyszło, jego rozczarowanie było oczywiście bezgraniczne75.

Wiedeń

Wiosną 1906 Hitler odbył pierwszą podróż do Wiednia. Podczas swojego kilkutygodniowego pobytu zwiedzał głównie architektoniczne atrakcje stolicy. Odwiedził również Teatr Miejski (Stadttheater) i Operę Dworską (Hofoper), w której obejrzał spektakle Tristana i Latającego Holendra, oba pod kierunkiem Gustava Mahlera, ówczesnego dyrektora Opery Dworskiej76. Podróż do Wiednia pozostawiła w duszy Hitlera niezatarte wrażenia i utwierdziła go w zamiarze dalszego podążania drogą ku artystycznej karierze w tej metropolii77.

Ponad rok później, we wrześniu 1907, Hitler zrobił w tym kierunku decydujący krok. Wybrał się do Wiednia, by studiować sztukę w tamtejszej Akademii. Zamieszkał w dzielnicy Mariahilf przy ulicy Stumpergasse 31, wynajmując izbę u krawcowej Marii Zakreys, pochodzącej z Czech78. Przywiezione rysunki pozwoliły mu uzyskać dopuszczenie do wielogodzinnego egzaminu wstępnego z rysowania – ale podobnie jak trzy czwarte kandydatów został oceniony negatywnie. Kolegium profesorskie, wyraźnie konserwatywne, napisało w ocenie: „mało głów”. Egzaminatorzy musieli zauważyć, że talent rysunkowy Hitlera jest ukierunkowany jednostronnie na przedstawianie budowli, natomiast jego wizerunki postaci wykazują artystyczny niedorozwój. Hitlera nie interesowali ludzie79. W Mein Kampf czytamy, że na Hitlera, zgodnie z własnymi wspomnieniami całkowicie przekonanego wtedy o swoim artystycznym talencie, odrzucenie to podziałało niczym „nagły grom z jasnego nieba”. Jednak w książce opisał to przeżycie jako szansę, która wskazała mu kierunek na dalsze życie. Rektor uczelni zwrócił bowiem młodzieńcowi uwagę, że ma on ewidentne uzdolnienia w dziedzinie architektury. „Kilka dni później – czytamy dalej – wiedziałem już sam, że zostanę kiedyś architektem”. Wprawdzie brakowało mu świadectwa ukończenia szkoły średniej, ale, jak pisze, dojrzała w nim decyzja, by stawić czoła temu wyzwaniu: „Chciałem zostać architektem”80. W rzeczywistości przygotowywał się do podjęcia nauki w klasie malarskiej akademii81.

Najpierw jednak wrócił do Linzu. W styczniu 1907 Klara Hitler przeszła operację raka piersi, a jesienią 1907 jej stan pogorszył się. Hitler zajął się domową opieką nad matką, która 21 grudnia zmarła po bolesnym końcowym stadium choroby nowotworowej82. Żydowski lekarz Eduard Bloch zajmujący się leczeniem Klary – która przy ówczesnym stanie medycyny była przypadkiem beznadziejnym – starał się ulżyć cierpieniom umierającej, jak tylko umiał. W roku 1941, gdy Bloch przebywał już na emigracji w Nowym Jorku, ukazał się w gazecie jego artykuł, opisujący silny emocjonalny wstrząs, którym syn Adolf zareagował na chorobę i śmierć matki, ale także jego pełną oddania opiekuńczość: „W całej swojej lekarskiej praktyce nie widziałem nikogo, kogo zmartwienie zniszczyłoby tak, jak Adolfa Hitlera”. Hitler okazywał później wdzięczność za ofiarne starania medyka, który zresztą pobierał stosunkowo niskie honorarium; świadczą o tym dwie widokówki, jakie wysłał Blochowi z Wiednia. Kiedy trzydzieści lat później, po „anszlusie” Austrii, Hitler tryumfalnym pochodem wrócił do Linzu, podobno uprzejmie dopytywał się o lekarza. Przez kolejne lata Bloch cieszył się w Linzu niejako specjalnym statusem, zanim w 1940 roku udało mu się wyemigrować83. Musiał co prawda, jak wszyscy żydowscy lekarze, zamknąć swój gabinet, ale nie doznawał przykrości ze strony miejscowych nazistów ani Gestapo.

Hitler i jego młodsza siostra Paula gotówką po matce zapewne się podzielili. W roku 1905 – po sprzedaniu gospodarstwa w Leonding – mieli co najmniej 5500 koron, z pewnością jednak trzeba było z tego majątku pokryć część kosztów utrzymania matki, jej leczenia, pogrzebu itp. Hitlerowi mogło przypaść w udziale jakieś 1000 koron, kwota wystarczająca mniej więcej na roczne utrzymanie. Wspólnie z siostrą złożyli też wniosek o rentę sierocą, która została im przyznana, co zapewniało im do 24. roku życia miesięczny dochód w wysokości 50 koron – pod warunkiem iż żadne z nich nie będzie miało „utrzymania”. W przypadku Hitlera spełnieniem tego warunku była kontynuacja nauki – albo przynajmniej pozostawienie w Linzu wrażenia, że się uczy84.

Zlikwidowawszy gospodarstwo domowe matki, Hitler w lutym 1908 wrócił do Wiednia, gdzie znów wprowadził się do swojego pokoju na Stumpergasse 31. Linzka sąsiadka jego nieżyjącej matki załatwiła mu poprzez znajomą w Wiedniu wizytę u słynnego scenografa wiedeńskiej opery, Alfreda Rollera, którego pracę Hitler podziwiał – jednak nieśmiałemu młodzieńcowi ostatecznie zabrakło odwagi, by mistrza odwiedzić, jak po latach sam wyznał Rollerowi na osobistym spotkaniu85.

Wkrótce przyjechał do stolicy jego przyjaciel Kubizek, którego Hitler namówił na studiowanie muzyki w wiedeńskim konserwatorium. Ba, udało mu się nawet przekonać rodziców przyjaciela, aby się na to zgodzili86. O kolejnych miesiącach, wspólnie spędzonych przez Hitlera i Kubizka w Wiedniu, mówi, oprócz książki Kubizka, znacznie krótszy tekst pierwotny, sporządzony przezeń przed rokiem 1945 na zlecenie kancelarii partyjnej.

W książce Kubizek wspomina, że Hitler na dworcu oczekiwał go już niecierpliwie: „W swym porządnym ciemnym płaszczu zimowym, ciemnym kapeluszu, z laską o główce z kości słoniowej, wyglądał niemal wytwornie. Najwyraźniej ucieszył się z mego przybycia, bowiem powitał mnie serdecznie i zgodnie z ówczesną modą lekko pocałował w policzek”87. Najwyraźniej by uciąć domysły na temat łączącej ich przyjaźni, Kubizek zmodyfikował w tym miejscu tekst z pierwotnego rękopisu. Tam bowiem było napisane: „Przyjaciel mój […] radośnie podekscytowany, ucałował mnie na powitanie i od razu zaprowadził do swego domostwa”. Dalej w książce Kubizek opisuje, jak przekonali gospodynię Hitlera, żeby jego dotychczasowy pokój zamieniła im na salon, w którym zamieszkali we dwóch. Kubizek został przyjęty do wiedeńskiego konserwatorium; wypożyczył fortepian, który z trudem ustawił w niewielkim pomieszczeniu88.

Hitler w tym czasie oddawał się swoim ulubionym zajęciom z Linzu: dość dużo czytał, rysował i tworzył plany architektoniczne. Wkrótce przystąpił do obmyślania wielkich projektów przebudowy austriackiej stolicy. Istotnie, da się wykazać, że architektoniczna wiedza Hitlera i jego preferencje w tej dziedzinie zostały silnie ukształtowane przez wzorce z Wiednia, zwłaszcza przez reprezentacyjne budownictwo ulicy Ringstraße89. Według relacji Kubizka Hitler próbował też swoich sił – bez powodzenia – w tworzeniu sztuki teatralnej oraz projektu operowego90; w obu przypadkach miejscem akcji był świat germańskich herosów. Jak twierdzi Kubizek, Hitler snuł w tamtym czasie rozmaite fantastyczne plany – i ogólnie, po śmierci matki oraz niedopuszczeniu do studiów w akademii, utracił psychiczną równowagę. Sam siebie dręczył wyrzutami, które jednak przeradzały się znienacka w „tyrady nienawiści” wymierzone w „całą ludzkość”, „która nie rozumiała go, która nie pozwalała mu osiągnąć sławy, przez którą czuł się prześladowany i oszukiwany”91.

Do tego, że akademia nie przyjęła go w poczet studentów, Hitler przyznał mu się dopiero po jakimś czasie, jednak wobec matki, jak tłumaczył Kubizkowi, przemilczał ten fakt całkowicie, z uwagi na jej chorobę92. W lutym 1908 poinformował o tym natomiast kobietę wynajmującą jego matce mieszkanie w Linzu93. Również Kubizek, jak wynika z jego pierwotnego rękopisu, wiedział o porażce Hitlera, zanim jeszcze przybył do Wiednia. Tak więc rzekoma tajemnica, jaką Hitler robił z faktu nieprzyjęcia do akademii, jest dramaturgicznym chwytem Kubizka z lat pięćdziesiątych, który pozwalał mu opisać ekscentryczne rysy charakteru Adolfa post factum jako reakcję na ogromne rozczarowanie.

Przebywając w Wiedniu, Hitler szykował się do kolejnego egzaminu do akademii (jesień 1908). Z relacji Kubizka dowiadujemy się o sprzecznych wrażeniach, jakie obaj młodzi prowincjusze odnosili, mieszkając w stołecznym Wiedniu. Z jednej strony cieszyli się z przywileju zamieszkiwania w blasku jednej z kulturalnych metropolii Europy. Przyjaciele odwiedzali wiedeńskie teatry i sceny muzyczne, szczególnie Operę Dworską. Kubizek stwierdza przy tym: „Nadal ogarnięci byliśmy w sposób niezaprzeczalny fascynacją dramatami muzycznymi Ryszarda Wagnera”. Dla Hitlera, czytamy, wagnerowski spektakl operowy nie był zwykłą imprezą kulturalną, lecz okazją do „wprawienia się w ów nadzwyczajny stan, ekstazę, w jaką popadał, słuchając muzyki tego kompozytora. Zapominał się wtedy kompletnie i unosił w mistycznym świecie marzeń i snów, którego bardzo potrzebował, by wytrzymać olbrzymie napięcie, wypełniające jego przypominające drzemiący wulkan jestestwo”. W Wiedniu mogli obejrzeć niemal wszystkie opery Wagnera, a na ulubionym Lohengrinie Hitler był, jak twierdzi Kubizek, co najmniej dziesięć razy94.

Z drugiej strony przekonali się aż nadto wyraźnie, iż reprezentacyjny blichtr miasta jaskrawo kontrastuje z rzeczywistymi warunkami życia w stolicy. Biły po oczach brutalne nierówności społeczne i nędza szerokich mas ludności (oni sami zresztą żyli na granicy ubóstwa), ruchy społecznego protestu formujące się wśród robotników oraz drobnomieszczan, dręczonych obawą przed społeczną degradacją, ale również głęboko zakorzenione konflikty narodowościowe monarchii, wręcz namacalne w wieloetnicznym Wiedniu95. Książka Kubizka zawiera następujące trzy wzmianki o antysemityzmie młodego Hitlera: że nie w smak było mu chodzić do stołówki, w której bywali też Żydzi, że rozgniewało go spotkanie z żebrzącym żydowskim domokrążcą oraz że zapisał się do „Związku Antysemickiego”, „Antisemitenbund” – organizacji, która przed pierwszą wojną światową jeszcze w Austrii nie istniała. W pierwotnym rękopisie nie ma ani tego wątku, ani epizodu z domokrążcą, za to o wiele szerzej opisany jest gniew Hitlera na żydowskich stołówkowiczów, a ponadto mamy tu dłuższy fragment dotyczący negatywnej opinii Hitlera o żydowskiej widowni w operze – w późniejszej książce już nieobecny. Jednakże w obu wersjach swoich wspomnień Kubizek nadmienia, iż Hitler mimo swego antysemityzmu bronił inscenizacji dzieł Wagnera pod batutą Gustava Mahlera, atakowanego ówcześnie przez antysemickich krytyków96.

Kubizek był pewien, że Hitler również w czasie ich wspólnego pobytu w Wiedniu – a więc mając 18–19 lat – nie miał żadnego bliższego kontaktu z dziewczyną czy kobietą. Choć płeć nadobna owszem, raz po raz interesowała się jego przyjacielem, on ignorował te awanse, a do tego nie pozwalał na żadne miłostki Kubizkowi. Z opisu Kubizka wyłania się Hitler nastawiony wybitnie wrogo do kobiet97. Lecz przy całej swojej pruderii i odrzucaniu seksualności – Kubizek nie omieszkał wyjaśnić, że dotyczyło to również homoseksualizmu – Hitler był tematyką seksu zafascynowany: w długich nocnych dysputach rozwodził się nad „płomieniem życia” i razem z Kubizkiem wnikliwie lustrował jedną z wiedeńskich uliczek burdeli98.

Latem 1908 Kubizek po zakończeniu semestru wrócił do Linzu, będąc pewnym, że na jesień ponownie zamieszka z Hitlerem na Stumpergasse. W ciągu lata dostał od niego kilka listów, ale gdy w listopadzie przyjechał do Wiednia, okazało się, że Hitler wyprowadził się z ich stancji, nie zostawiwszy żadnej wiadomości99.

Hitler podnajmował wtedy kąt na Felberstraße 22, niedaleko Dworca Zachodniego (Westbahnhof). Miał za sobą drugą odmowę przyjęcia do Akademii Sztuk Plastycznych, a tym razem odrzucono go już na etapie wstępnej selekcji100. Można przypuszczać, że to ostateczne przekreślenie studenckich planów było dla niego ciosem o wiele dotkliwszym niż pierwsza porażka: wtedy bowiem mógł się jeszcze łudzić, że zdoła nadrobić wykazane mu braki w samodzielnej edukacji, teraz zaś okazało się, że w oczach profesorów akademii jest kandydatem po prostu nieodpowiednim.

Już w Linzu, jak stwierdza Kubizek, Hitler wykazywał usposobienie niestałe i wybuchowe101; okresowo cierpiał na depresję i bywało wtedy, że całymi dniami i nocami samotnie przemierzał okolice miasta102. Kubizek opisuje w swojej relacji, że Hitler widział w nim przede wszystkim cierpliwego, podziwiającego go słuchacza, przed którym mógł roztaczać swoje fantastyczne projekty. Nie ulega wątpliwości, że Hitler jednostronnie wykorzystywał tę znajomość do własnych celów i zazdrośnie zabezpieczał ją przed wpływami z zewnątrz. Innych przyjaźni nawet nie szukał. Zadurzenie w niedosiężnej Stefanie było dla Hitlera jedynie kluczem do świata marzeń, w którym owa młoda kobieta funkcjonowała jako akcesorium jego prześwietnej kariery artystycznej. Zainteresowanie innymi ludźmi wykazywał jedynie pod warunkiem, że dało się ich wpasować do świata jego fantazji – aczkolwiek Kubizek, który nigdy nie wyzwolił się z magnetycznego uroku tej „przyjaźni”, po wielu latach wciąż twierdził, że Hitler był dla niego dobrym i wiernym przyjacielem, zawsze okazującym zrozumienie dla jego uczuć i potrzeb103.

Olśniewające imaginacje Hitlera co do przyszłości opierały się zawsze na takich rolach jego osoby, w których otoczenie podziwiało go i wychwalało. Jego wręcz maniakalny zapał do projektowania nowej zabudowy najpierw Linzu, a potem Wiednia (zresztą Monachium i Berlin, gdzie mieszkał później, też stały się obiektem jego szalonej żądzy tworzenia) świadczy o tym, że z zapałem posuniętym do skrajności pragnął wykreować swoje bezpośrednie otoczenie całkiem od nowa i całkiem po swojemu. Wszystko to jednak, owe dziwaczne plany i role, nie były dla Hitlera czczą zabawą, lecz czymś realnym, treścią jego życia. Trzeba dodać, że uciekając przed rzeczywistością i trwając w przekonaniu, iż jest zapoznanym geniuszem i jako samouk musi teraz pójść własną drogą, którą wyznacza mu jego nadzwyczajny talent, Hitler na przełomie wieków nie był osamotniony. Młodzieńczy eskapizm jako reakcja na społeczeństwo, które zakreśla młodym ludziom zbyt ciasne granice, należał podówczas do ulubionych motywów literackich: „życie artysty” w opozycji do świata sytych mieszczan. Jako model niedocenionego geniusza mógł znakomicie posłużyć Hitlerowi zwłaszcza jego ulubiony kompozytor Wagner104.

Ta skłonność Hitlera do kompensowania osobistych niedomagań życiowych przez konstruowanie ogromnego „publicznego Ja” została przez Kubizka trafnie ujęta w następujących słowach: „Zupełną błahość swojej egzystencji nadrabiał tym energiczniejszym wypowiadaniem się o wszystkim, co zajmowało opinię publiczną. Dzięki temu jego przemożna potrzeba zmieniania zastanej rzeczywistości zyskiwała kierunek i cel”. Hitler wszakże, co również można wyczytać w relacji Kubizka, zagłębiał się w swoje fantazje tak dalece, że nie był w stanie znieść rozczarowań, które przynosiła mu zwykła konfrontacja z rzeczywistością. Jedynym lekarstwem, przynoszącym mu w takich sytuacjach ulgę, były wielogodzinne monologi, których Kubizek cierpliwie wysłuchiwał i w których Adolf wskrzeszał swój zagrożony świat marzeń w jeszcze wspanialszej postaci.

Lecz druga odprawa od progów Akademii Sztuk Pięknych tak gruntownie wstrząsnęła jego zdaniem na swój temat, była dlań czymś tak nieakceptowalnym, że tym razem pozostało mu tylko radykalne cięcie. Pisząc Mein Kampf, całkowicie przemilczał ten fakt, sugerując raczej, że po śmierci matki przygotowywał się w Wiedniu do studiów architektonicznych – co, jak wiemy, nie odpowiadało prawdzie. W rzeczywistości ubiegał się ponownie o przyjęcie do klasy malarskiej tej uczelni105. Teraz zerwał kontakty nie tylko ze swoim przyjacielem Kubizkiem, lecz także z krewnymi; powodem musiało być zawstydzenie porażką106. Dochodziła do tego jeszcze jedna okoliczność: Adolf chciał ukryć przed swoją siostrą, że obecnie, gdy zamiar studiowania zakończył się fiaskiem, bezpodstawnie otrzymywał połowę przyznanej im wspólnie renty sierocej. Drugie odrzucenie wywołało w nim jeszcze intensywniejszą ucieczkę w megalomańskie plany, ucieczkę o natężeniu tak maniakalnym, że Hitler nie dostrzegał już dla siebie alternatywnych dróg kształcenia i pracy zawodowej. Doprowadziło to do szybkiego pogorszenia jego sytuacji socjalnej. Przemieszkawszy na Felberstraße do sierpnia 1909, przeprowadził się na kilka tygodni pod adres Sechshauser Straße 58. Co prawda latem 1908 uzyskał od swej ciotki Johanny pożyczkę wynoszącą łącznie 924 korony107, ale w ciągu roku ta pokaźna finansowa rezerwa wyczerpała się, przez co młodzieńca nie było już stać na wynajmowanie pokoju czy choćby jakiegoś stałego kąta do spania. W każdym razie od tej chwili nie znamy jego adresu: ślad ginie w milionowym mieście; być może sypiał pod gołym niebem lub w jakiejś kafejce108. Sam Hitler w Mein Kampf poświęcił swojej wiedeńskiej niedoli mnóstwo słów, nie zdradzając jednak na temat swojej ówczesnej sytuacji życiowej żadnych szczegółów109. I milczał o nich do końca życia; sporadycznie tylko wspominał o pracy w charakterze pomocnika „na budowie” albo że oddawał się studiowaniu historii sztuki i pokrewnych dziedzin110.

Dysponujemy wszakże obszerną relacją, która zawiera co nieco informacji o życiu Hitlera między jesienią 1909 a latem 1910. Jej autorem jest Reinhold Hanisch, a ukazała się ona w roku 1939 (dwa lata po śmierci Hanischa) w amerykańskiej gazecie „New Republic”; publikacja ta opierała się na własnoręcznie sporządzonych przez Hanischa opisach jego znajomości z Hitlerem, znajdujących się również w Archiwum Głównym NSDAP111. Hanisch był postacią nieco mętną. Na początku lat trzydziestych utrzymywał się ze sprzedaży sfałszowanych przez siebie „oryginalnych dzieł” Hitlera, a dziennikarzom nastawionym krytycznie do Hitlera dostarczał rewelacji o młodzieńczych latach sławnego już wtedy człowieka. Mimo to jego relacja sprawia wrażenie całkiem wiarygodnej: opis codziennych przyzwyczajeń Hitlera zgadza się tu w wielu punktach ze wspomnieniami Kubizka, daje się też zweryfikować na podstawie innych źródeł.

W roku 1909 Hanisch prowadził w Wiedniu życie włóczęgi. Jak sam twierdził, poznał Hitlera jesienią tego roku w przytułku dla bezdomnych w dzielnicy Meidling jako sąsiada z pryczy – zabiedzonego, wygłodniałego, bez środków do życia. Hitler przyłączył się do Hanischa i w ciągu kolejnych tygodni próbowali sobie radzić we dwóch. Wieczorami starali się o miejsce do spania w rozmaitych noclegowniach dla bezdomnych, zaś w ciągu dnia szukali dorywczych zajęć; szybko się okazało, że Hitler do większości prac był zbyt słaby lub nie dość zręczny. Ponieważ Hitler opowiedział towarzyszowi, że był w szkole artystycznej, ten namówił go na wspólny interes: Hitler miał malować widokówki, a Hanisch je sprzedawać. Pomysł okazał się udany, wkrótce stać było ich obu na stałe miejsce zakwaterowania: schronisko dla mężczyzn w dzielnicy Brigittenau, gdzie Hitler pozostał od lutego 1910 do maja 1913. Była to charytatywna placówka wysokiej klasy, wzorowa jak na standardy tamtej epoki, przeznaczona głównie dla samotnie żyjących robotników o niskich dochodach; mogli oni tutaj mieszkać przez dłuższy czas, mając zapewnione dobre i tanie wyżywienie. Nie było tu wieloosobowych sal noclegowych, tylko małe, indywidualne kabiny, a przy tym miało się do dyspozycji należyte urządzenia sanitarne oraz czytelnię112.

Odtąd Hitler przesiadywał tu w ciągu dnia, malując z gotowych wzorów pocztówki dla turystów, z widokami znanych wiedeńskich budowli. Produkował je tanio, seryjnie, lecz wkrótce doszło do sporu z Hanischem, który zażądał większej liczby obrazków. Jak wspomina Hanisch, malarska wydajność Hitlera cierpiała na tym, że wolał on raczej czytać wyłożone gazety i dyskutować z innymi bywalcami czytelni. Według słów Hanischa gniew Hitlera wzbudzał głównie Kościół katolicki oraz jezuici, natomiast bardzo pozytywnie wypowiadał się o Schönererze, głowie ruchu wszechniemieckiego, o Karlu Hermannie Wolfie, czołowej postaci obozu niemieckonarodowego, ale również o burmistrzu Wiednia, Karlu Luegerze.

Hanisch twierdzi, że Hitlera bardzo interesowało zagadnienie antysemityzmu, przy czym w dyskusjach zajmował najczęściej pozycję krytyka antysemityzmu, ba, nawet wypowiadał się pozytywnie o żydostwie. Jeśli wierzyć Hanischowi, Żydzi należeli do bliskich znajomych Hitlera w owym schronisku, a z jednym z nich Hitler nawiązał współpracę. Tożsamość tego człowieka znamy z akt urzędu meldunkowego: Josef Neumann, urodzony w 1878, pomywacz naczyń miedzianych, wyznania mojżeszowego. Neumann wraz z innym żydowskim domokrążcą (który również figuruje w aktach meldunkowych) zaczęli sprzedawać obrazki Hitlera, co wywołało scysję z Hanischem113. Ten ostatni wspomina, iż Hitler, zdobywszy nieco gotówki z większego zlecenia, razem z Neumannem zniknęli na tydzień ze schroniska i zamieszkali w hotelu; istotnie, w czerwcu 1910 Hitler na dziesięć dni wymeldował się ze schroniska. Co porabiał wraz z Neumannem w ciągu tych dni, nie wiadomo; Hanischowi powiedział, że zwiedzali miasto114.

Krótko potem nastąpiła eskalacja sporu z Hanischem: pewien handlarz pocztówek oskarżył Hanischa o przywłaszczenie sobie obrazka namalowanego przez Hitlera. Ten ostatni został przesłuchany na policji (zachował się protokół) i potwierdził oskarżenie. W rezultacie Hanisch, który zameldował się w mieście pod fałszywym nazwiskiem, został skazany na siedem dni aresztu115. Zerwawszy z nim – Neuman zaś wyjechał z Wiednia w lipcu 1910 – Hitler zaczął sam handlować swoimi malunkami, sprzedając je głównie żydowskim handlarzom ramek, Jakobowi Altenbergowi i Samuelowi Morgensternowi116.

O ile część relacji Hanischa znajduje potwierdzenie w urzędowych dokumentach, o tyle jakość innych źródeł jest znacznie bardziej wątpliwa117. Za okres 1910–1913 praktycznie nie dysponujemy na temat życia Hitlera żadnymi pewnymi informacjami.

Jedną rzecz możemy wyczytać z dokumentów urzędowych: gdy zmarła jego ciotka Johanna, wyszło na jaw, że Hitler otrzymywał od niej pomoc finansową – w szczególności pożyczkę z 1908 roku na kwotę 924 koron. Musiał w tej sytuacji przyznać się przed sądem okręgowym Wiedeń-Leopoldstadt, że wcale nie był pozbawionym dochodów studentem uczelni artystycznej, owszem, był w stanie się utrzymywać. Skutkiem powyższego renta sieroca należała się tylko jego siostrze Pauli. To wymuszone przyznanie się do trwającego kilka lat oszukiwania siostry, której jednocześnie musiał teraz wyznać, że jego plany studiowania legły w gruzach, było zapewne powodem, dla którego nadal unikał z siostrą kontaktu, zerwanego już w 1908 roku. Odwiedził Paulę dopiero na początku lat dwudziestych, gdy rozpoczęła się jego kariera polityczna i we własnym mniemaniu mógł się pochwalić sukcesem. Natomiast z przyrodnią siostrą Angelą utrzymywał, jak się zdaje, okazyjny kontakt listowny118.

O pierwszych miesiącach roku 1913 mówi kolejna relacja współmieszkańca ze schroniska dla mężczyzn. Sporządził ją w roku 1939 Karl Honisch na zapytanie archiwum partyjnego NSDAP. Honisch, urodzony w 1891 roku na Morawach, z zawodu pracownik biurowy w firmie, starał się w roku 1939 napisać taką relację, która w miarę możności nie stwarzałaby zadrażnień ani nie kolidowałaby z oficjalnie rozpowszechnianą legendą Hitlera. Z opisu Honischa wynika, że Hitler w dużej mierze kontynuował swój dawny tryb życia. Dużą część dnia spędzał po staremu w czytelni schroniska i pracował nad swoimi obrazkami. Honisch opisał go jako człowieka „wątłej postury, z chudymi policzkami i ciemnym kosmykiem opadającym na czoło, ubranego w znoszoną ciemną marynarkę”. Zwrócił uwagę na tryb życia Hitlera: „regularny, niezwykle porządny”. Jego nastroje scharakteryzował jako chwiejne: zwykle przyjazny dla otoczenia i pogodny, lecz bywało, że izolował się od reszty i pogrążał w marzeniach, czasem zaś wpadał w złość. Hitler, jak twierdzi Honisch, miał zamiar udać się do Monachium i podjąć naukę w tamtejszej Akademii Sztuk Plastycznych. Brał żywy udział w politycznych dyskusjach, jakie wywiązywały się w czytelni, w raczej stałym gronie „inteligentów”. Z temperamentem włączał się do rozmowy zwłaszcza wtedy, gdy padały zarzuty pod adresem „czerwonych” i „jezuitów”119.

Nasuwa się pytanie, jakie były poglądy polityczne Hitler w okresie wiedeńskim. Zawarte w Mein Kampf słowa Hitlera o tym, że mieszkając w Wiedniu, był przede wszystkim zwolennikiem Schönerera i jego wszechniemców, są całkiem wiarygodne; niemieckonarodowe środowisko, jakie wcześniej otaczało dorastającego Adolfa w Linzu, prawdopodobnie zaszczepiło mu sympatię dla jeszcze radykalniejszych wszechniemców120. Eleonore Kandl już na początku lat sześćdziesiątych w swojej pracy doktorskiej, poświęconej wizerunkowi Austrii w oczach Hitlera, zebrała wypowiedzi Hitlera o starej Austrii, pochodzące z książki Mein Kampf, z Rozmów przy stole (Tischgespräche) oraz innych źródeł i pieczołowicie zestawiła je z głosami wiedeńskiej prasy wszechniemieckiej z lat jego pobytu w stolicy. Rezultat jej analizy jest jednoznaczny: Hitler we wszystkich istotnych kwestiach zadziwiająco wiernie przyswoił sobie wszechniemiecką propagandę, łącznie z terminologią. Zgodność ta obejmuje w szczególności następujące punkty:

– przekonanie, że monarchia austro-węgierska jest państwem wymierającym, gdyż jej polityczna elita ze swoją „słabeuszowską” polityką, stawiającą na kompromisy, nie jest zdolna utrzymać niemieckiej dominacji nad wieloetnicznym konglomeratem121;

– oskarżenia, iż monarchia habsburska wielokrotnie zdradzała interesy ludu i uprawiała „zesłowiańszczanie” państwa122;

– mówienie o grożącej „slawizacji” i rzekomej wydatnej roli Kościoła w tym procesie123;

– jego odrzucanie socjaldemokracji jako siły niegodnej zaufania pod względem narodowym124;

– wyliczanie brzemiennych w skutki błędów popełnionych przez monarchię i rząd w trakcie „osłabiania” elementu niemieckiego125;

– wściekłe słowne ataki na system parlamentarny126;

– domaganie się, aby z racji wspólnej „krwi” zawrzeć ścisły sojusz z Niemcami127;

– narzekanie na wieloetniczną mieszankę w szeregach austriackiego wojska128;

– krytykowanie „zażydzonej” prasy liberalnej w stolicy129;

– jego głęboka nieufność w stosunku do Wiednia, wręcz nienawiść do tego „rasowego Babilonu”, określanie „całej tej mieszanki narodowościowej” w stolicy jako „ucieleśnionego hańbienia krwi”130.

Zbieżności sięgają tak daleko, iż można zakładać, że Hitler, przebywając w Wiedniu, gruntownie nasiąknął tą retoryką.

Kiedy jednak przybył do Wiednia w 1908 r., okres największej siły politycznej wszechniemców należał już do przeszłości. O ile w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku koncepcje polityczne Schönerera były jeszcze postrzegane jako poważna opcja w zakresie transformacji państwa habsburskiego, o tyle teraz jego ruch miał już tylko charakter sekty: w wyborach 1907 roku liczba posłów z ugrupowania Schönerera spadła z dwudziestu jeden do trzech (co prawda bardzo dobrze słyszalnych), przy czym jego samego nie wybrano. Swoimi agresywnymi wystąpieniami i skłonnością do ekscesów człowiek ten stał się karykaturą, mimo iż kult, jakim wciąż otaczali go zwolennicy, był jeszcze w stolicy dostrzegalny dla Hitlera131. W Mein Kampf Hitler chwalił schönererowską analizę państwa Habsburgów i zgadzał się z jego głównym postulatem, jakim było „przyłączenie” Niemieckiej Austrii do Rzeszy, ale ostro krytykował Schönerera jako polityka: za niejasność poglądów na „znaczenie problemu socjalnego”, za wciągnięcie się w parlamentarne rozgrywki oraz za kompletnie bezsensowną walkę z Kościołem katolickim132.

Autor Mein Kampf oświadcza, że choć w gruncie rzeczy był w Wiedniu zwolennikiem Schönerera, to stopniowo nabrał podziwu dla burmistrza Luegera i jego polityki133. Wprawdzie polemizował z jego chrześcijańsko-socjalną orientacją, ale uważał go za politycznego geniusza, jeśli chodzi o pragmatyzm i zmysł realizmu, za „najwybitniejszego niemieckiego burmistrza wszech czasów”. Jego zdaniem Lueger „znał się na ludziach, jak mało kto”, a nade wszystko osiągnął „nieskończenie mądrze ułożone stosunki z Kościołem katolickim”134. Sprawując funkcję burmistrza Wiednia w latach 1907–1910, Lueger przez szeroko zakrojone działania komunalno-polityczne uczynił bardzo dużo, by nadać dwumilionowej stolicy charakter nowoczesnej, prężnej metropolii, ale także zaprowadził autokratyczne rządy, cieszące się niezwykłym poparciem ludności. Istotną podporą tych rządów była konsekwentna demagogia antysemicka, w której po prostu obarczano „Żydów” odpowiedzialnością za wszystko135.

Zarówno Lueger, jak i Schönerer, dwa polityczne wzorce Hitlera, posługiwali się mocnymi hasłami antysemickimi. Można by się zatem spodziewać, że obu podziwianych przez siebie polityków przedstawi on jako swoich mentorów w dziedzinie antysemityzmu. Jednak autor Mein Kampf wybiera inną drogę, opisując swoje przeobrażenie w radykalnego antysemitę jako rezultat samokształcenia, jako swoją „chyba najtrudniejszą przemianę”, trwającą ponad dwadzieścia lat, jako fazę „uporczywych zmagań”136. Hitler zdecydowanie przy tym zaznacza, że choć tę ewolucję w jego myśleniu zapoczątkował podziw dla Luegera i jego chrześcijańsko-socjalnej partii, to antysemityzm owego kierunku, motywowany chrześcijaństwem, jest „antysemityzmem pozornym”, który rozmija się z sednem problemu, gdyż nie wspiera się na „zrozumieniu aspektu rasowego”137. Najpierw – tak Hitler opisuje tok swojej przemiany – nie spodobali mu się ortodoksyjni Żydzi na ulicach Wiednia; ich obcość i odmienność, jak czytamy dalej, doprowadziły go do konkluzji, iż Żydzi są oddzielnym narodem. Pisze, iż zaczął wtedy bliżej zaznajamiać się z syjonizmem, lecz niebawem pojął, że debaty między syjonistami a żydowskimi liberałami to oszukańcze, udawane konfrontacje, które jedynie odwracają uwagę od rzeczywistej grupowej więzi Żydów.

Brzydził go ich rzekomy brud – cielesny, ale także moralny: „Czyż była jakaś niegodziwość, bezwstydność w jakiejkolwiek postaci, szczególnie w życiu kulturalnym, w której nie miałby swojego udziału choć jeden Żyd?”138. Fatalna w skutkach wydawała mu się zwłaszcza rola Żydów w prasie, sztuce, literaturze i teatrze; jednym tchem przypisywał im też organizowanie prostytucji i handlu dziewczętami. Dotarł w końcu, według swoich słów, do sedna problemu, gdy stwierdził, że całe kierownictwo socjaldemokracji znajduje się w rękach Żydów. Jego „odkrycia” kończą się apokaliptyczną wizją: jeżeli „Żyd z pomocą swojego marksistowskiego wyznania wiary odniesie zwycięstwo nad narodami świata”, to „jego koroną będzie taniec ludzkości ze śmiercią”139.

Z owym domniemanym „nawróceniem się” Hitlera na antysemityzm, które miało być wynikiem jego własnych obserwacji, lektur i refleksji, kłócą się jednak cytowane powyżej relacje osób mu współczesnych – bynajmniej nie wskazujące na to, iżby był on żarliwym antysemitą, i mówiące o różnych jego osobistych relacjach z Żydami. Jak pogodzić te sprzeczności?

Otóż dociekając politycznej orientacji Hitlera w jego latach wiedeńskich, trzeba się uwolnić od bardzo skutecznej autostylizacji, której dokonał on w Mein Kampf – była to sugestia, iż oto ktoś, komu przeznaczona była niezwykła kariera, konsekwentnie wypracował sobie pewien „światopogląd”, w toku specyficznego samokształcenia przygotowując się do swojej przyszłej, nadzwyczajnej roli. Nic bardziej zwodniczego. W rzeczywistości Hitler był wówczas nikim, człowiekiem bez znaczenia, zaabsorbowanym codzienną walką o przeżycie, okazyjnie politykującym, uśmierzającym swoją frustrację przez wyobrażanie sobie, że Wiedeń, tak źle go traktujący, jest stolicą imperium skazanego już na zagładę. Jego apatia, niezdolność do wyjścia z egzystencji na marginesie społeczeństwa, jest frapująca w zestawieniu z energią, z jaką zaczął działać od roku 1919. Dopiero w szczególnej sytuacji, która zaistniała po zakończeniu wojny, w obliczu bawarskiej rewolucji i kontrrewolucji okoliczności w dużej mierze zewnętrzne dosłownie rzuciły go, jak się dalej przekonamy, na tor politycznej kariery.

Dlatego pytanie, czy to właśnie w Wiedniu Hitler nasiąkł radykalnym antysemityzmem albo czy to właśnie okres spędzony w Wiedniu stał się fundamentem jego dalszej „kariery” antysemity, ujmuje problem z niewłaściwej perspektywy. Istotą antysemityzmu jest bowiem zniekształcona percepcja rzeczywistości społecznej. Daje on łatwe, pozorne wyjaśnienia skomplikowanych związków między zjawiskami. Antysemityzm należy zawsze analizować i odszyfrowywać w kontekście towarzyszących mu wyobrażeń na temat polityki i społeczeństwa; jego „argumenty”, zależnie od kontekstu, bywają niemal całkowicie wymienne. Skłaniając się ku ideologii propagowanej przez Schönerera, Hitler widział naprzeciwko siebie wrogą falangę. Monarchia, aparat państwowy, arystokracja, parlament, Kościół katolicki, Słowianie, Żydzi oraz marksistowski ruch robotniczy zawiązali w jego przekonaniu złowieszczą koalicję, która uwzięła się, by Niemców zamieszkujących państwo habsburskie odrzeć z godności. Z takiego punktu widzenia jego antysemityzm był jednym z wielu tkwiących w nim wrogich „anty-”. Mieszkając w Wiedniu, gdzie antysemityzm był nieodłącznym elementem codzienności i stanowił fundament działania władz miejskich, cieszących się szerokim poparciem, Hitler nie wyróżniał się specjalnie taką formą antysemityzmu, „osaczonego” przez wielu innych wrogów. Istotą radykalizmu w jego ówczesnym światopoglądzie był nie antysemityzm, lecz negacja zastanego systemu państwa, uzasadniana licznymi wrogimi siłami.

Mieszkając w austriackiej stolicy, Hitler prócz wszechobecnego antysemityzmu musiał też, za pośrednictwem publicystyki z nurtu wszechniemieckiego, zetknąć się z wszelaką myślą volkistowską i rasistowską. Akurat w dziesięcioleciach poprzedzających I wojnę światową dość szeroko rozpowszechnione były w Wiedniu idee o wyższości rasy nordyckiej, o rasowej pośledniości Żydów, „Murzynów” i Azjatów, pomysły na hodowlę rasy i utrzymywanie czystości rasowej dla obrony przed degeneracją. Jednak na to, by Hitler już w Wiedniu miał jednego bądź kilku „ideologicznych mentorów” z kręgów volkistowsko-ezoterycznych, jest równie mało dowodów, jak na tezę (podsuwaną głównie przez samego Hitlera), że z istniejącej mieszanki koncepcji volkistowskich i antysemickich wydestylował wtedy spójny obraz świata140.

Monachium

W maju 1913 Hitler pokazał Wiedniowi plecy. Razem z Rudolfem Häuslerem, którego znał ze schroniska dla mężczyzn przy Meldemannstraße, wyjechał do Monachium, gdzie zasadniczo kontynuował dawny tryb życia. Przez pierwsze miesiące próbował – ze skutkiem raczej miernym – utrzymywać się ze swoich obrazków, a prócz tego oddawał się rozmaitym „studiom”, nie szukał sobie natomiast, jak się zdaje, ani miejsca do nauki zawodu, ani stałej pracy. Wygląda na to, że oprócz Häuslera, z którym przez jakiś czas pomieszkiwał przy Schleißheimer Straße 43 u wdowy Anny Popp, nie miał w tym okresie żadnych bliskich znajomych ani tym bardziej przyjaciół i uważany był przez najbliższe otoczenie za wybitnego samotnika141.

Z różnych materiałów zgromadzonych przez Antona Joachimsthalera wynika, że Hitler krążył po centrum miasta, aby sprzedawać swoje obrazy, zwykle akwarele z widokami historycznych budowli Monachium; oferował je w gospodach piwnych lub właścicielom firm. Nie ulega wątpliwości, że grał przy tym na nucie współczucia: nieco obdarty młody człowiek sprawiał na potencjalnych nabywcach wrażenie ubogiego studenta lub bezrobotnego artysty. Niektórzy klienci składali u niego formalne zamówienia142. W sytuacjach urzędowych podawał się za „artystę malarza”. Po latach Hitler wielokrotnie twierdził, że również w okresie monachijskim interesował się polityką, aczkolwiek nie tyle chodząc na zebrania czy zgromadzenia, co raczej oddając się intensywnej lekturze; zgłębiał przy tym jakoby głównie „marksizm” i antysemityzm, budując tym sposobem „jakby z granitu uczynioną bazę” swojej politycznej orientacji143. Istnieją mocne powody, aby również te „autodydaktyczne studia”, opisywane przezeń jako świadome i konsekwentne, zaliczyć do legendy, którą Hitler osnuwał własną osobę. Nie ma w każdym razie dowodów na to, aby gdziekolwiek angażował się wtedy politycznie144.

Co w roku 1913 skłoniło Hitlera, aby przeprowadzić się do Monachium? Na jego decyzję mógł się złożyć wiele powodów.

Skończywszy 24 lata, uzyskał prawo do spadku po ojcu w kwocie 700 koron; pieniądze te, spokojnie wystarczające na roczne utrzymanie, pozwoliły mu wyjechać do innego miasta. Do Wiednia, po pięciu „latach cierpienia”, żywił ewidentną urazę, natomiast Monachium, „miasto sztuki”, dawało mu okazję, by w nowym otoczeniu dalej wieść cygańskie życie. Przedwojenny czas spędzony w Monachium, jak pisał Hitler w Mein Kampf, był „w moim życiu najszczęśliwszy i najpełniej satysfakcjonujący” – między innymi dlatego, że widział w Monachium „miasto prawdziwie niemieckie”, z którym związała go „serdeczna miłość”145. Miasto nad Izarą tak bardzo mu się spodobało, że ze wspomnieniowej perspektywy w Mein Kampf wydłużył swój pobyt w nim o jeden rok: twierdząc, że przyjechał do Monachium już w roku 1912.

Podczas rozmów przy stole w październiku 1941 podał kolejny motyw przeprowadzki: zamiar, by w Niemczech podjąć naukę w akademii architektonicznej (co, inaczej niż w Austrii, nie wymagało świadectwa ukończenia szkoły średniej). Na miejscu, jak mówił, zdecydował się odbyć w Monachium przez trzy kolejne lata „praktyczne szkolenie”, aby następnie ubiegać się o pracę w renomowanej firmie architektonicznej Heilmann & Littmann; najwidoczniej nosił się z myślą wykorzystania tej posady jako odskoczni do późniejszej kariery architekta146.

Dochodzi kolejna, bardzo konkretna motywacja do opuszczenia granic Austrii. Mając dwadzieścia lat, w roku 1909, Hitler powinien był zgłosić się do odpowiednich władz w celu wpisania do rejestru poborowych, a w następnym roku przejść badanie przed komisją wojskową. Nie spełnił jednak tej powinności i nie nadrobił jej w kolejnych latach. Wyjazd za granicę bez zgłoszenia się na poborowego stanowił w Austrii poważne wykroczenie przeciwko obowiązkowi służby wojskowej – zwłaszcza że Hitler, wymeldowując się z Wiednia, nie podał Monachium jako nowego miejsca zamieszkania, co wskazuje, że chciał wobec austriackich władz zatrzeć za sobą ślady. I od sierpnia 1913 roku Hitler był poszukiwany przez wydział policyjny linzkiego magistratu z powodu „uchylania się od służby wojskowej”; znaleziono go w stolicy Bawarii w styczniu 1914 r., dzięki współpracy z monachijską policją. I właśnie miejscowa policja doprowadziła go do austro-węgierskiego konsulatu generalnego w Monachium. Tu jednak za wiarygodne uznano oświadczenie Hitlera, że w lutym 1910 zgłosił się w Wiedniu jako potencjalny poborowy oraz że uchylanie się od służby w wojsku nigdy nie było jego zamiarem (w Monachium trudno było udowodnić mu nieprawdę) i pozwolono mu stawić się na spóźnione komisyjne badanie 5 lutego w Salzburgu. Tam zaś uznano go za „niezdolnego do służby pod bronią” i zwolniono ze służby wojskowej147. Niecałe sześć miesięcy później wybuchła I wojna światowa.

Wojna światowa

Wypowiedzenie wojny przez Niemcy latem 1914 roku wywołało w tym kraju bardzo mieszane reakcje: z jednej strony zapanował entuzjazm, z drugiej – otwarcie wyrażano niechęć i protestowano, a wszystko to na tle nerwowości, troski i lęku. „Sierpniowe uniesienie” (Augusterlebnis), owa spontaniczna fala narodowego entuzjazmu, która jakoby zjednoczyła naród (wyobrażenie odgrywające wielką rolę w ówczesnym sprawozdawstwie prasowym i we wspomnieniach Niemców o poglądach narodowych), jest bez wątpienia bardzo jednostronnym ujęciem tamtych nastrojów społecznych, trwale zmanipulowanym przez władze.

Również w Monachium pod koniec lipca 1914, w obliczu grożącej wojny, patriotyczny zapał ogarnął jedynie część społeczeństwa148. Gdy wieczorem 1 sierpnia 1941 ogłoszono mobilizację oraz wypowiedzenie wojny Rosji, w centrum miasta doszło do spontanicznej demonstracji: kilka tysięcy ludzi przeszło pod Pałac Wittelsbachów (Wittelsbacher Palais) i złożyło hołd królowi. Nazajutrz o godzinie 12, z okazji zmiany warty, przed królewską rezydencją zebrał się tłum, aby dać wyraz swojej więzi z ojczyzną między innymi przez odśpiewanie patriotycznych pieśni. Zachowało się z tego wydarzenia zdjęcie, na którym rozpoznawalny jest – choć nie ze stuprocentową pewnością – Adolf Hitler; wykonał je Heinrich Hoffmann, późniejszy jego przyboczny fotograf. Zdjęcie to pokazuje Adolfa Hitlera ogarniętego entuzjazmem otaczającego tłumu. Stanowi ono jednak nie tyle świadectwo prawdziwego nastroju ludności, co raczej element patriotycznej kampanii propagandowej. Albowiem fotograf nacisnął przycisk wyzwalacza w chwili, gdy zebrany tłum, zajmujący jedynie część Odeonsplatzu przed rezydencją, był akurat filmowany przez kamerę ustawioną na skraju placu i dał wyraz swojej euforii w sposób szczególnie ekspresyjny149.

Rozpoczynająca się wojna wyrwała Hitlera z apatii. Owe godziny, jak napisał w Mein Kampf, „zdały się wybawieniem z najbardziej gniewnych odczuć młodości”150. W zamieszaniu, jakie towarzyszyło pierwszej fazie mobilizacji, udało mu się zostać przyjętym do 2 pułku piechoty; zignorowano przy tym fakt, że Hitler, będąc obywatelem austriackim, w zasadzie nie miał wstępu do sił zbrojnych Bawarii. Nie miało już także znaczenia, iż całkiem niedawno zakwalifikowano go jako nienadającego się na żołnierza. Szesnastego sierpnia 1914, co potwierdzają dokumenty, rozpoczął służbę we wspomnianym pułku, a 1 września został przydzielony do nowo utworzonego 16 rezerwowego pułku piechoty151.

Znalazłszy się w środowisku wojskowym, Hitler po raz pierwszy w życiu podporządkował się ścisłym regułom, został zaakceptowany przez grupę (aczkolwiek pozostając outsiderem) i zyskał coś na kształt perspektywy życiowej. Podczas jednej z rozmów przy stole w październiku 1941 roku nazwał spędzone w wojsku pięć i pół roku „jedynym czasem” swojego życia, w którym nie miał „żadnych trosk”152. Jako żołnierz dostrzegł teraz po raz pierwszy okazję do podjęcia się konkretnego i sensownego zadania, które zbiegało się z jego wybujałymi fantazjami: nie wątpił bowiem, że z tej wojny zrodzą się zwycięskie „Wielkie Niemcy”.

Wbrew rozpowszechnionej legendzie, ów 16 rezerwowy pułk piechoty nie był oddziałem ochotniczym: na ochotnika zgłosiło się tylko 30 procent jego żołnierzy. Większość stanowili rezerwiści zapasowi, to znaczy mężczyźni, którym pełnienie służby wojskowej odroczono153. Pod względem społecznym skład pułku odzwierciedlał bawarską przeciętną154. Dziesiątego października, po wizytacji i pożegnaniu przez króla Bawarii Ludwika III, skierowano oddział na dziesięciodniowe, dość intensywne przeszkolenie bojowe w obozie Lechfeld, które większość pułku doprowadziło na skraj wyczerpania. W liście do pani Popp, u której niegdyś wynajmował pokój, Hitler wyznał, iż pierwszych pięć dni w Lechfeld było „najbardziej męczącymi dniami w moim życiu”155. Następnie 21 października jego pułk wyruszył na front zachodni; jak zapisał Hitler, wiozące ich pociągi były na całej trasie żywiołowo witane przez ludność156. Wreszcie 24 października piechociarze dojechali do Lille, skąd po kilkudniowym odpoczynku wymaszerowali ku frontowi157.

W dniu 29 października pułk miał swoją pierwszą akcję bojową. W ramach tak zwanej pierwszej bitwy o Flandrię, która rozpoczęła się 20 października, z niemieckiej 6 armii sformowano grupę ofensywną, mającą wesprzeć natarcie 4 armii, rozpoczęte dalej na północ, wzdłuż brzegu kanału La Manche. Do owej grupy ofensywnej należała 6 Bawarska Dywizja Rezerwowa, a w jej składzie pułk Hitlera, nazwany od swojego pierwszego dowódcy pułkiem Lista (List-Regiment). Podczas tego natarcia zadaniem pułku było zajęcie wsi Gheluvelt, która znalazła się w rękach oddziałów brytyjskiego 4 korpusu. Niedoświadczonym, powierzchownie wyszkolonym i niekompletnie wyposażonym żołnierzom z Bawarii (nie dostali oni np. hełmów, na głowach mieli jedynie piechurskie czapki) przyszło walczyć z dobrze wytrenowanym oddziałem interwencyjnym, złożonym z żołnierzy zawodowych – który jednak podczas trzydniowych walk popełnił wiele taktycznych błędów158. Co więcej, pułk Lista musiał bronić się nie tylko przed Brytyjczykami – spore straty poniósł także wskutek omyłkowego ostrzału przez własne oddziały, które widząc nietypowe nakrycia głowy, wzięły żołnierzy z pułku Lista za Anglików159.

Własny opis Hitlera oraz różne relacje innych członków jego pułku dają nam całkiem dokładne pojęcie o straszliwym chaosie, jaki panował w trakcie owego „chrztu bojowego”. Natarcie odbywało się w terenie mało przejrzystym, obfitującym w przeszkody; żywopłoty, ogrodzenia i rowy utrudniały szturm, a przeciwnik krył się w zagrodach, małych laskach i skupiskach krzewów, skąd znienacka ostrzeliwał atakujących. Niedoświadczeni żołnierze, nieznający jeszcze siły ognia artylerii i karabinów maszynowych, szli naprzód, szturmując, zapewne odczuwając strach zmieszany z rozpaczliwą odwagą; nacierająca formacja rozpadła się na pojedyncze gromady, działające w sposób nieskoordynowany i nieustannie popędzane przez oficerów i podoficerów do dalszego natarcia. Trzy miesiące później, w obszernym liście do monachijskiego znajomego, asesora Ernsta Heppa160, Hitler – tu i ówdzie stosując nieco swobodną ortografię161*– opisał swoje bitewne przeżycia, jak gdyby było to dzień wcześniej. Najwyraźniej w lutym 1915 Hitler nie miał jeszcze dystansu do wydarzeń z ubiegłej jesieni.

„Przeczołgujemy się aż pod skraj lasu. Nad głowami wycie i świst, dookoła fruwają strzępy pni i gałęzie. Potem znowuż w skraj lasu uderzają granaty, rozpryskując chmury kamieni, ziemi i piasku, wyrywając z korzeniami najtęższe drzewa i dusząc wszystko żółtozielonym, wstrętnym, śmierdzącym oparem […] Wtedy pojawia się nasz major. Znów ruszamy naprzód. Skaczę i biegnę, jak się da, przez łąki i pola buraczane, przeskakuję rowy, pokonuję drut i żywopłoty, a potem słyszę przed sobą krzyk: «Tutaj, wszyscy tutaj!». Teraz mam przed sobą długi okop, chwilę później wskakuję do niego, a z przodu, za mną, z lewej i prawej strony podąża wraz ze mną niezliczone mnóstwo innych. Koło mnie Wirtemberczycy, pode mną martwi i ranni Anglicy”. Gdy ich własna artyleria ostrzelała pozycje brytyjskie, zerwali się znów do natarcia: „Błyskawicznie posuwamy się przez pola, miejscami wywiązuje się krwawa walka wręcz, ale wyrzucamy gamoni z jednego okopu do drugiego. Wielu podnosi ręce. Który się nie poddaje, zostaje ukatrupiony. Przeczesujemy tak okop za okopem”. Ofensywa w końcu się zatrzymuje, aż następuje interwencja dowódcy batalionu: „Major szybko orientuje się w sytuacji i rozkazuje zebrać się do szturmu po lewej i prawej stronie ulicy. Oficerów już nie mamy, podoficerów też niewielu. Więc każdy z naszych, który ma w sobie choć trochę męstwa, leci wstecz po posiłki. Gdy po raz drugi wracam z oddziałem rozproszonych Wirtemberczyków, major leży na ziemi z rozszarpaną piersią. Wokół niego sterta trupów. Ostał się już tylko jeden oficer, jego adiutant. W nas gotuje się wściekłość. Ze wszystkich stron wołanie: «Panie poruczniku, niech nas pan prowadzi do szturmu!». A więc naprzód w głąb terenu, lewą stroną przez las. Na szosie nie udaje nam się posunąć naprzód. Czterokrotnie próbujemy wypadu w przód, ale musimy się cofać; z całej mojej gromady pozostaje oprócz mnie tylko jeden, lecz w końcu i on pada. Któryś z wystrzałów urywa mi cały prawy rękaw płaszcza, ale cudem pozostaję cały i zdrów. O g. 2 nacieramy po raz 5-ty i tym razem zajmujemy skraj lasu i pobliskie zagrody”162.

W Mein Kampf Hitler opisuje, jak atakujący żołnierze zaintonowali pieśń Deutschlandlied, a ich śpiew rozchodził się od kompanii do kompanii163. Lecz epizodu z pieśnią nie zawiera ani jego własna żołnierska relacja (sporządzona w znacznie większej bliskości czasowej), ani inne zachowane opisy tamtej ofensywy; najwyraźniej Hitler pozwolił sobie na narracyjne zapożyczenie z rozpowszechnianych po wojnie rozlicznych wspomnień o patriotycznej nieustraszoności „żołnierzy z ochotniczych pułków”, którzy zostali zdziesiątkowani przez nieprzyjacielski ogień – ponoć z pieśnią Deutschlandlied na ustach – koło Langemarck (dobre dziesięć kilometrów na północ od Gheluvelt)164.

Po trzech dniach zaciętego boju pułkowi udało się w końcu zająć miejscowość, ale właściwego celu ofensywy, jakim było miasto Ypres, nie osiągnięto. Jakieś trzy czwarte żołnierzy pułku rezerwowego zginęło lub odniosło rany. Wśród poległych był sam dowódca pułku, Julius List165. Ofensywa ugrzęzła w wojnie pozycyjnej – i tak miało pozostać, bez większych zmian, przez najbliższe cztery lata166. Tymczasem pułk Lista jeszcze w listopadzie, po krótkiej regeneracji, został włączony w linię frontu biegnącą przez Flandrię, najpierw w pobliżu Messines167, kilka dni później koło Wytschaete168, gdzie wziął udział w kolejnych ciężkich walkach, następnie znów koło Messines169.

Gdy wojna zastygła w bezruchu, żołnierze walczący bezpośrednio na linii frontu z konieczności urządzili sobie system okopów i umocnień. Z nadejściem zimy aktywność bojowa na tym odcinku frontu stopniowo zamarła, mimo ciągłych strat zadawanych przez wrogie pociski artyleryjskie, snajperów i sporadyczne wypady rozpoznawcze Brytyjczyków170.

Udręką dla żołnierzy stały się warunki panujące zimą w okopach. „Wskutek ciągłych opadów deszczu (nie mamy tu zimy), bliskości morza i obniżonego poziomu terenu łąki i pola są jak bezdenne trzęsawiska, a drogi pokryte są błotem po kostki. I przez te bagna przebiegają okopy naszej piechoty”, pisał Hitler do Monachium171. Żołnierze stali tam często po kolana w wodzie, a z okopów trzeba było się wynosić, bo zamieniały się w strumienie. W takich warunkach nie sposób było zadbać o minimalną choćby higienę172.

Trzeciego listopada Hitler został awansowany na stopień gefrajtra, a 9 listopada przeniesiono go do sztabu pułku jako łącznika-gońca173. Pełniąc tę funkcję, miał przede wszystkim za zadanie dostarczać wiadomości z pułkowego stanowiska dowodzenia na bardziej wysunięte stanowiska batalionowe albo też do sąsiednich pułków, z reguły jednak nie na linię frontu174. Gdy własne pozycje znajdowały się pod mocnym ostrzałem, misje te były owszem, niebezpieczne; przez większość czasu jednak na froncie panowała względna cisza i wtedy przeważały zalety bycia łącznikiem: w przeciwieństwie do swoich kolegów z pułku Hitler nie musiał tkwić dzień i noc w błocie i brudzie okopów, tylko czekał przez większość czasu, w stanie gotowości, na pułkowym stanowisku dowodzenia lub w położonej jeszcze bardziej na tyłach głównej kwaterze pułku, zupełnie już bezpiecznej. Niedaleko od niej miał dosyć wygodne miejsce do spania. Należy przypuszczać, że ciągłe przebywanie blisko oficerów sztabowych dawało łącznikom określone przywileje. W spokojnych fazach swojej służby mógł czytać, rysować i malować, trzymał nawet pieska imieniem Foxl. Podczas gdy około jednej czwartej żołnierzy pułku Lista poległo (skład ciągle odświeżano), to z ośmioosobowej grupy łączników, którzy pełnili służbę wraz z Hitlerem od roku 1915, żaden nie zginął w czasie działań wojennych175. Hitler starał się o utrzymanie tej funkcji za wszelką cenę176.

Jak twierdził ówczesny adiutant pułku Fritz Wiedemann, Hitler miał opinię bardzo skutecznego i godnego zaufania, dlatego jego i dwóch czy trzech innych kolegów łączników starano się jak najmniej angażować do przenoszenia rutynowych meldunków, oszczędzając ich do zadań szczególnie trudnych. Wszelako z wojskowego punktu widzenia Hitler „nie prezentował się zbyt dobrze”, jego żołnierska postawa była niedbała, głowę „przeważnie trzymał lekko na skos, pochyloną na lewe ramię”, zaś „jego odpowiedzi na pytania nie miały w sobie nic z wojskowej zwięzłości”. Zdaniem Wiedemanna nie był „materiałem na przełożonego” – ale też nie ubiegał się o awans. Max Amann, podówczas sierżant i przełożony Hitlera, a później reichsleiter, główny szef pionu prasowego w partii NSDAP, zeznał po drugiej wojnie światowej, że Hitler wyraził mu wręcz swoje „głębokie oburzenie” zaoferowanym awansem na wyższy stopień. Amann scharakteryzował Hitlera jako „posłusznego, skrupulatnego w wypełnianiu obowiązków i skromnego”177.

Piętnastego listopada Hitler towarzyszył w drodze na linię frontu nowemu dowódcy pułku, Engelhardtowi, gdy ten nagle trafił pod nieprzyjacielski ogień. Razem z innym żołnierzem (według innego opisu była to grupa czteroosobowa) Hitler zasłonił oficera własnym ciałem i namawiał go do odwrotu w bezpieczne miejsce178. Gdy na początku grudnia członkom jego pułku wręczono 60 Krzyży Żelaznych II klasy, wśród odznaczonych byli też łącznicy, którzy dwa tygodnie wcześniej uratowali dowódcę pułku179. „To był najszczęśliwszy dzień mojego życia”, napisał Hitler do monachijskiego znajomego, Josepha Poppa180.

Dwunastego marca 1915 roku pułk wziął udział w ataku na brytyjskie oddziały pod Neuve Chapelle181, kosztującym sporo ofiar; następnie rozlokował się na nowych pozycjach przed wsią Fromelles182. Pułk trzymał odcinek frontu o długości nieco ponad 2300 metrów; sześć kompanii było zawsze na froncie, a sześć w odwodzie, z czego trzy na tyłach, na pozycji odpoczynkowej183. Na pozycji przyfrontowej trwała przez większość czasu rutyna wojny okopowej, z małym natężeniem działań bojowych; żołnierze byli głównie zajęci rozbudowywaniem okopów i umocnień oraz borykaniem się z zalewającą ich wodą i robactwem. Dochodziło jednak również do ostrych starć bojowych: w maju 1915 Brytyjczycy wdarli się na pozycje 16 rezerwowego pułku piechoty, który nazajutrz odbił utraconą pozycję za cenę dużych strat184. W lipcu zaś oddział zdołał odeprzeć szturm sił australijsko-brytyjskich185.

We wrześniu 1916 pułk dostał zastąpiony innym oddziałem, a z początkiem października rzucony do bitwy nad Sommą, szalejącej od początku lipca, gdzie Brytyjczycy ambitnie próbowali skruszyć siły niemieckie „bitwą na wycieńczenie”. Piątego października w blindaż łączników pułku, znajdujący się około dwóch kilometrów za linią frontu, trafił pocisk artyleryjski. Hitler został przy tym raniony w nogę i wysłano go do lazaretu w Beelitz186. Spędził tam niecałe osiem tygodni, wykorzystując okazję, by zwiedzić pobliski Berlin, gdzie między innymi obejrzał zbiory Galerii Narodowej.

Na początku listopada pojechał do Monachium, gdzie zgłosił się do zapasowej części swojego oddziału, 2 pułku piechoty. Po latach autor Mein Kampf twierdził, że w Beelitz, Berlinie i Monachium zastał nastroje mocno defetystyczne, „irytację, zniechęcenie i przekleństwa”, tchórzostwo i „dekownictwo”. Narzekał, że izby pisarskie w kraju poobsadzane były samymi Żydami, a gospodarka wojenna znajdowała się w rękach żydowskich187. Faktycznie, w drugiej połowie wojny nasilił się w Niemczech antysemityzm, powszechnie gadano o rzekomych żydowskich „dekownikach” i „spekulantach wojennych”. Jednak zbytnim uproszczeniem byłoby wyciąganie stąd wniosku, że ta atmosfera pogłębiła negatywne nastawienie Hitlera do Żydów. Wręcz odwrotnie: uderzające jest to, że nawet z lat wojny światowej nie zachowały się żadne dokumenty świadczące o jego antysemityzmie188.

Aby uniknąć przeniesienia do innego pułku, czego bardzo się obawiał, napisał list do Wiedemanna, który wystawił mu zapotrzebowanie do służby przy sztabie tegoż 16 rezerwowego pułku piechoty. Hitler rozpoczął tam służbę z początkiem marca 1917 – pułk stacjonował wtedy na nowej pozycji koło La Bassée189. W kwietniu jego jednostka musiała opuścić swoją pozycję pod naporem Kanadyjczyków190, ale kilka tygodni później – po krótkim odpoczynku – wróciła do walki w bitwie pod Arras, która wywiązała się z nieprzyjacielskiej ofensywy191. Następne miesiące żołnierze spędzili głównie na pozycjach odpoczynkowych za frontem192, z przerwami na krótkie i krwawe walki frontowe w czerwcu i zwłaszcza w drugiej połowie lipca, kiedy to ich pułk przez dwa tygodnie, pod nieprzerwanym ogniem wroga, stracił 800 ludzi. Oddział ledwie już zdolny do walki został wycofany z linii frontu, ale częściowo trafił pod wielką ofensywę brytyjską, która ruszyła 31 lipca193.

Z początkiem sierpnia wyczerpany pułk przerzucono na front alzacki. Tutaj Hitler w połowie września 1917 otrzymał Wojskowy Krzyż Zasługi III klasy194 i mógł pod koniec miesiąca udać się na urlop, który spędził u rodziców jednego z kolegów w Berlinie195. Tymczasem jego macierzystą jednostkę przesunięto do Szampanii. W marcu i kwietniu 1918 pułk został użyty w kolejnej operacji, pociągającej za sobą znaczne straty, tym razem dla wsparcia niemieckiej ofensywy wiosennej – była to ze strony niemieckiego dowództwa ostatnia próba wymuszenia na zachodnich aliantach rozstrzygnięcia w wojnie. W samym tylko kwietniu pułk Hitlera stracił niemal połowę swojego składu – wskutek śmierci, ran i chorób. Gdy na początku czerwca niemiecka ofensywa stanęła w miejscu, wycofano jednostkę z frontu, ale już dwa tygodnie później przesunięto ją na front marneński, a w drugiej połowie lipca rzucono do drugiej bitwy nad Marną – armia niemiecka po raz ostatni próbowała wtedy dotrzeć do Paryża. Pod koniec lipca wycofano pułk również z tego odcinka frontu196. Hitler na początku sierpnia otrzymał Krzyż Żelazny I klasy – było to odznaczenie niezwykle rzadkie wśród szeregowych żołnierzy, w jego przypadku uzasadnione tym, że pod intensywnym nieprzyjacielskim ostrzałem dostarczył na front ważny meldunek; zapewne jednak chodziło o uhonorowanie całości jego dokonań197. Do odznaczenia wytypował go następca Wiedemanna, adiutant pułku porucznik Hugo Gutmann. Jako że Gutmann był Żydem, Hitler w późniejszych latach nazwał go „tchórzem”198.

Trudno byłoby zaprzeczyć, iż Hitler był żołnierzem sumiennym i, gdy przyszło co do czego, odważnym – nawet jeśli doniesienia jego kolegów i przełożonych wydają się w tej kwestii sprzeczne lub sterowane przez NSDAP199. Decydujące wszakże jest to, że jako łącznik pełnił on szczególną rolę, wskutek której jego „przeżycia wojenne” różniły się znacznie od wojennej codzienności, jakiej doświadczały masy niemieckich żołnierzy: nie musiał, tak jak miliony innych, znosić kilkuletniej udręki wojny pozycyjnej – w okopach tonących zimą w błocie i wodzie, gdzie szerzyła się dyzenteria i tyfus, gdzie nękały żołnierzy wszy i szczury, a latem jeszcze roje much.

W Mein Kampf Hitler całkiem otwarcie opisuje swoje lęki i wewnętrzne konflikty w początkowej fazie wojny: „bitewny romantyzm” szybko ustąpił miejsca „okropności”; żywiołową radość „zadusił strach przed śmiercią”. Również dla niego nastał taki czas, kiedy – jak wszyscy – musiał „zmagać się z rozdarciem między instynktem samozachowawczym a nakazem obowiązku”. Opisywał w plastycznych obrazach, że za każdym razem gdy „śmierć wyruszała na łowy”, czuł, jak „coś nieokreślonego” próbuje się w nim buntować; poruszenie, które usiłowało „przedstawiać się słabemu ciału jako rozsądek”, wewnętrzny głos, w którym on rozpoznawał jednak nieomylnie zwykłe tchórzostwo. Dopiero po długich walkach („potężna szamotanina i ostrzeganie”), czytamy, udawało mu się przezwyciężyć te pokusy: „Im bardziej natężał się ów głos nawołujący do rozsądku, im natarczywiej i głośniej wabił, tym bardziej zaostrzał się opór, aż wreszcie po długim wewnętrznym zmaganiu zwyciężało poczucie obowiązku”. „Już [sic!] zimą 1915/16”, a zatem po ponad roku żołnierskiej służby na wojnie, walka w jego duszy została rozstrzygnięta: „Wola bez reszty wzięła górę”200.

Cytowany tekst nosi co prawda wyraźne znamiona autostylizacji na „człowieka o nieugiętej woli”, ale ujawnia co nieco z ówczesnych wewnętrznych konfliktów Hitlera: okropności wojny nie spłynęły po nim bez śladu. Ślady niezwykłych napięć z pierwszych miesięcy wojny odnajdujemy również w jego listach. W styczniu 1915 pisał, że pragnie rychłego rozpoczęcia ofensywy: „Bez tego człowiek wpada w chorobę nerwową”. Dwa tygodnie później wyznał swojemu adresatowi, że jest teraz „bardzo nerwowy”, a ciężki ogień artylerii „z czasem rozstraja nawet najsilniejsze nerwy”201. Odnosząc się do tych przeżyć z perspektywy kolejnych dwudziestu kilku lat, Hitler, jak się zdaje, całkowicie je zracjonalizował, czyniąc z nich uzasadnienie swojej ideologicznej maksymy – uzasadnienie zakotwiczone w jego biografii. Podczas jednej z rozmów przy stole we wrześniu 1941 przyznał, że obcując z cierpieniem i umieraniem tysięcy ludzi na polach bitewnych I wojny światowej, uświadomił sobie, „iż życie to nieustanna, okrutna walka, służąca tak naprawdę zachowaniu gatunku”202. Zarówno słowa Hitlera umieszczone w Mein Kampf, jak i wypowiedź sformułowana podczas konwersacji przy stole pokazują nam, jak mocno starał się on post factum zapanować nad niezaprzeczalnym wstrząsem, który wywołały w nim wojenne doświadczenia, a pokonanie swoich ówczesnych lęków wykorzystać jako element autostylizacji.

We wspomnieniach swoich towarzyszy broni i przełożonych Hitler prezentuje się blado: akceptowany przez grupę, ale izolujący się od reszty i chadzający własnymi ścieżkami. Wybierając się z kolegami na wycieczki do pobliskiego dużego miasta Lille, trzymał się zwykle z boku i stronił od uciech, jakimi powszechnie raczono się na tyłach frontu: pijatyk i przygód miłosnych203. Wszystko wskazuje na to, że Hitler również w latach wojny nie nawiązał jakiejkolwiek intymnej relacji z kobietą204, a zagadnięty w gronie kompanów o „temat numer 1”, odpowiadał niechętnie, że – jak zapamiętał jego kolega Brandmeyer – nie ma żadnej przyjaciółki „i mieć nie zamierza”205.

Amann, jego przełożony w stopniu sierżanta, wspominał, iż spośród podległych mu żołnierzy Hitler jako jedyny nie dostał ani razu paczki z rodzinnych stron: „Nikogo nie miał; był skromny i oszczędny. Ale trochę oryginał”. Gdy raz w kasie kantyny została nadwyżka gotówki, zaoferował Hitlerowi jako „najuboższemu” drobną kwotę na osobiste wydatki, ten jednak odmówił przyjęcia podarunku206.

Kilkuletnie życie w dość ograniczonej grupie żołniersko-podoficerskiej o stosunkowo niezmiennym składzie nie zachęciło Hitlera do nawiązywania serdeczniejszych, przyjacielskich kontaktów. Również po zakończeniu wojny najwyraźniej nie odczuwał potrzeby utrzymywania osobistych znajomości ani pielęgnowania „żołnierskiej wspólnoty” z dawnymi towarzyszami broni. Od Amanna, którego od 1921 roku zatrudniał w NSDAP, w sferze osobistej trzymał się na dystans; podobnie od Wiedemanna, który w 1933 roku został jego adiutantem. Owszem, gdy koledzy z wojska po 1933 zwracali się do niego z prośbą o wsparcie, nie skąpił im czy to posady, czy pomocy finansowej, przyjmował ich u siebie, a jeden z nich, Fritz Schmidt, miał nawet zaszczyt w 1940 roku towarzyszyć Hitlerowi w podróży do Flandrii, na miejsca dawnych walk. Ale wszystkie te gesty czynione były przez potężnego mecenasa z bezpiecznego dystansu i nie miały nic wspólnego z przyjaźnią207. Znamienne, że w późniejszych latach Hitler opowiadał tylko o jednej bliskiej relacji, do której podchodził emocjonalnie: z psem Foxlem, którego przygarnął do serca i któremu pozwalał koło siebie spać208.

Jak się zdaje, w jego ówczesnych rozmowach z kolegami na wojnie tematy polityczne odgrywały podrzędną rolę. Hitler wpadał jednak w gniew, kiedy ktoś powątpiewał w zwycięstwo Niemiec – takimi odzywkami dawało się go łatwo sprowokować209. W 1932 roku inny łącznik jego pułku wydał swoje wspomnienia z lat wojny i nadmienił tam, że Hitler skrytykował robotniczy strajk zakładów zbrojeniowych w styczniu 1918 (masowy protest antywojenny, zorganizowany przez polityczną lewicę), ganiąc zwłaszcza kierownictwo socjaldemokratyczne. Natomiast jeśli chodzi o niekończące się tyrady antysemickie, które w późniejszych latach należały do standardowego repertuaru Hitlera w dyskusjach o popełnionej w ojczyźnie „zdradzie” wobec walczących na froncie, to jego kolega Brandmayer nie daje na to konkretnych przykładów210. A skoro w innym miejscu swojej książki nadmienia on, iż Hitler „był wśród nas jedynym, który zrozumiał niezbity fakt, że wojnę rozpętali wolnomularze i Żydzi”, to pozostaje skonstatować, że najwyraźniej Hitler nie chwalił się tym „zrozumieniem” przed kolegami211.

Autor Mein Kampf zadziwiająco ogólnikowo wyraża się o swoich politycznych komentarzach z tamtego okresu. Twierdzi, że zasadniczo „o polityce nie chciał w ogóle nic wiedzieć”, jednak zmuszony był „ustosunkowywać się do pewnych zjawisk, dotykających cały naród, a w szczególności nas, żołnierzy”. Zatem nawet on sam nie twierdzi, iżby próbował oświecać kolegów w wojsku swoją „wiedzą” o poczynaniach żydowskich, rzekomo już wtedy posiadaną212.

W liście do monachijskiego asesora Heppa z początku lutego 1915 napisał, że on i jego towarzysze broni mają nadzieję zastać ojczyznę po wojnie oczyszczoną z „cudzoziemszczyzny”; i dalej, że walcząc na froncie z „internacjonalistycznym światem wrogów”, pragną, by „legł w gruzach także nasz krajowy internacjonalizm”213. Zacytowana wypowiedź pasuje do skrajnej wrogości wobec obcych i do agresywnego nacjonalizmu, jakie dominowały w Niemczech od początku wojny. Określenie „krajowy internacjonalizm” odnosiło się zapewne do socjaldemokracji.

To, że Hitler nie integrował się z grupą i że pełniąc funkcję łącznika, zapewnił sobie specjalne miejsce w hierarchii, poza rutyną walk w okopach214, jest znaczące dla charakterystyki jego osobowości. Służba w wojsku była w jego życiu jedynym okresem, gdy on, człowiek wewnętrznie nieuporządkowany, długo śpiący, marzący na jawie i chadzający własnymi ścieżkami, zmuszony został do wpasowania się w maszynerię o twardo ustalonych zasadach, strukturach i zadaniach – a dość szybko udało mu się od tych ograniczeń uwolnić. Nic dziwnego, że w Mein Kampf swoją działalność łącznika roztropnie przemilczał. Sławiąc „żelazny front szarego stalowego hełmu”, w którego szeregach stanął, świadom powinności i nie skarżąc się, chciał m.in. wykręcić się od napisania konkretów o swojej czteroletniej służbie frontowej215. I rzeczywiście, gdy Hitler na początku lat trzydziestych szykował się do przejęcia władzy w Niemczech, odezwało się iluś jego dawnych kolegów, zarzucając mu, że w porównaniu z normalnymi frontowymi wojakami zajmował uprzywilejowaną, mniej niebezpieczną pozycję216.

W ostatnim tygodniu sierpnia 1918 wysłano Hitlera do Norymbergi na krótkie przeszkolenie czy też służbę kurierską, podczas gdy jego pułk znów toczył ciężkie defensywne walki, ponosząc ogromne straty w ludziach217. Niedługo potem Hitler otrzymał drugi dwuipółtygodniowy urlop, który znów spędził w Berlinie. Mein Kampf przemilcza ów pobyt w stolicy; autor podsuwa raczej sugestię, iż przez całe lato brał udział w obronnych bitwach we Flandrii. W rzeczywistości zaś wrócił do jednostki dopiero pod koniec września218.

Kilka dni później, 3 października 1918 r., utworzony w tym dniu pierwszy parlamentarny rząd niemiecki zwrócił się do amerykańskiego prezydenta Woodrowa Wilsona z prośbą o mediację w uzgodnieniu zawieszenia broni: zastosowano się tu do stanowczej „rady” generała Ludendorffa, który doszedł do wniosku, że Niemcy lada chwila przegrają wojnę. Wniosek o zawieszenie broni – będący faktycznie przyznaniem się do porażki – był dla społeczeństwa i armii całkowitym zaskoczeniem; musiał też zaszokować Hitlera, dotąd tryskającego wciąż optymizmem zwycięstwa. Pisząc Mein Kampf, tłumaczył, że do przegranej doprowadził „sączony z ojczyzny jad”, który coraz mocniej zarażał wojsko219. Według jego późniejszej interpretacji wydarzeń porażkę rozmyślnie sprowadziła na Niemcy koalicja socjalistów z Żydami. Jest jednak bardziej niż dyskusyjne, czy był o tym przekonany już jesienią 1918 roku.

Dobre dwa tygodnie po powrocie do jednostki (która tymczasem została przeniesiona w rejon Ypres, czyli na ten odcinek frontu, na którym cztery lata wcześniej zaczęła wojować) Hitler wraz z innymi członkami pułkowego sztabu znalazł się w strefie brytyjskiego ataku gazowego, który spowodował u niego uszkodzenie oka i przejściowe zaburzenie wzroku (Hitler twierdził, że na jakiś czas oślepł). Wyleczył to obrażenie, przebywając od 21 października 1918 w lazarecie rezerwy w Pasewalk na Pomorzu; tam zaskoczyła go rewolucja i koniec wojny220.

Nie szczędząc patosu i współczucia dla samego siebie, Hitler opisuje w Mein Kampf chwilę, kiedy to dostał w lazarecie wieść o definitywnym upadku cesarstwa i zawarciu rozejmu, które przypieczętowało porażkę Niemiec: wpadł w najgłębszą rozpacz, po raz pierwszy od śmierci matki zapłakał i odczuł głębokie zawstydzenie, które bezpośrednio dało o sobie znać objawami somatycznymi. „Mając znów ciemność przed oczami, po omacku i zataczając się, wróciłem do sypialni, rzuciłem się na łóżko i schowałem rozpaloną głowę pod kocem i poduszkami”. Im usilniej próbował „objąć myślą to niesłychane wydarzenie, tym bardziej palił mnie w czoło wstyd oburzenia i hańby”. Nie znamy prawdziwych odczuć Hitlera w Pasewalk. Powyższe słowa to świadectwo z roku 1924, gdzie Hitler po kilku latach chce odmalować czytelnikom swoją rozpacz z powodu przegranej wojny. Tekst ten jednak sporo o nim mówi.

Obraz trzydziestolatka rzucającego się na łóżko i wtulającego głowę między poduszki, aby skryć się przed rzeczywistością, której nie potrafi znieść, wskazuje na człowieka, który w obliczu całkowicie przerastającej go sytuacji popada w zachowanie dziecka. Nie da się już zweryfikować twierdzenia Hitlera, iż jego zawstydzenie było tak wielkie, że wzrok odmówił mu posłuszeństwa; można natomiast odczytać je jako metaforę jego wewnętrznej niezgody na spojrzenie faktom w oczy. Mamy tu obraz człowieka, w którego wiadomość o przegranej uderza z całym impetem i który odbiera tę „hańbę” i „zniewagę” w poczuciu osobistej izolacji i rozpaczy, nie potrafiąc sobie wyjaśnić przytłaczających wieści ani ich wewnętrznie przepracować.

Miliony niemieckich żołnierzy musiały w listopadzie 1918 oswoić się z myślą, że kilkuletnie krwawe zmagania były daremne. Dla większości z nich było to jednak przeżycie zbiorowe, a nie katastrofa w wymiarze głównie osobistym. Dla większości żołnierzy przegrana Niemiec oznaczała wytęskniony koniec masowego umierania, powrót do rodziny i do pracy w cywilu – początek nowego etapu życia. Hitler zaś, samotnik i nieudacznik, nie miał możliwości (przede wszystkim wskutek swojej dyspozycji psychicznej, a mniej z powodów obiektywnych) podzielić się z innymi wrażeniem, jakie zrobiła na nim ta klęska. I nie miał innego życia, do którego mógłby wrócić. Przeciwnie: o ile wybuch wojny w roku 1914 otwierał przed nim szansę na jakiś zwrot w zaplątanym życiu, o tyle po zakończeniu ponadczteroletniej służby perspektywa ta nagle się rozwiała.

W ciągu kolejnych dni – tak Hitler opisuje dalej swój ówczesny stan – depresja ustąpiła w nim miejsca wzburzeniu i nienawiści: nienawiści do sił, którym przypisywał odpowiedzialność za klęskę, głównie do „przywódców marksizmu” i „Żydów”. I już w Pasewalk, jak czytamy, podjął decyzję, która nadała jego życiu zupełnie nowy kierunek: „Postanowiłem, że zostanę politykiem”221.

Owo „postanowienie” należy traktować jako element zastosowanej później przez Hitlera autostylizacji. Wszystko bowiem wskazuje na to, że po wypisaniu z Pasewalk wcale nie zajął się od razu tworzeniem podwalin swojej kariery politycznej, tylko biernie dał się ponieść milionowej rzece żołnierzy powracających do macierzystych garnizonów i zwyczajnie wyczekiwał, jak rozwinie się sytuacja po wojennej porażce. Obudzenie się z tej pasywności i letargu zajęło mu wiele miesięcy; dopiero konkretne wsparcie ze strony Reichswehry w Monachium sprawiło, że latem 1919 zaangażował się w działalność polityczną. Epizod z przebudzeniem w Pasewalk – owo „zrozumienie”, że winę za niedolę jego ojczyzny ponosi „żydowski marksizm” – i wypływająca stąd decyzja, by „zostać politykiem”, to zmyślony przez Hitlera biograficzny skrót, który miał przysłonić jego opieszałą postawę w pierwszych miesiącach powojennych. Jego wersja ma jednak dla nas znaczną wartość, gdyż Hitler opisuje tu bardzo otwarcie, w jaki sposób uporał się ze swoim głębokim wstydem z powodu przegranej wojny: mianowicie uchylił się od trzeźwej analizy przyczyn katastrofy i nie przyjął do wiadomości niedociągnięć i błędów, tylko usiłował pojąć toczące się przemiany jako rezultat gigantycznej manipulacji; pozwoliło mu to rozpalić w sobie wściekłość i żądzę zemsty, które z kolei dały mu niezbędną destrukcyjną energię do tego, by ukarać rzekomych winowajców najdotkliwszego upokorzenia w jego życiu – i tym samym uwolnić się od wstydu.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WSTĘP

PROLOG

CZŁOWIEK, KTÓRY BYŁ NIKIM

Linz

Wiedeń

Monachium

Wojna światowa

CZĘŚĆ I. PUBLICZNE EGO

Z POWROTEM W MONACHIUM: PRZEMIANA W POLITYKA

Monachium po zdławieniu rewolucji

Szkolenie Hitlera przez Reichswehrę

DROGA KU PARTII

DAP a skrajna prawica w Monachium

Pucz Kappa i powstanie bawarskiego „zalążka ładu”

Aktywność propagandowa dla NSDAP

HITLER PRZEJMUJE DOWODZENIE

Świta Hitlera

Wewnątrzpartyjne przejęcie władzy

Kurs na konfrontację z rządem Bawarii

Poszukiwanie sponsorów w Berlinie i Monachium

MARSZ KU PUCZOWI HITLERA

Od dobosza do wodza

Kryzysowy rok 1923

Pucz: Hitler przejmuje rolę führera

PROCES I OKRES NIELEGALNOŚCI

Ruch nazistowski bez wodza

Mein Kampf – „Moja walka”

CZĘŚĆ II. WIELKA INSCENIZACJA

NOWY START

Wykształca się „partia wodzowska”

„Osobowość wodzowska”

HITLER JAKO ORATOR

Po zniesieniu zakazu wystąpień

REORIENTACJA

Wybory 1928 roku

„Wybrać mniejsze zło” – zbliżenie z konserwatywną prawicą

ZDOBYWANIE MAS

Zawirowania w Rzeszy i w partii

Wybory do Reichstagu 1930

Przełom

Sondowanie gruntu

Czy Hitler idzie drogą legalizmu?

W świetle rampy

STRATEGIE

Narodowa opozycja?

Dynamika kryzysu

Opcja samodzielna

Zbliżenie z Centrum?

U BRAM WŁADZY

Kampania wyborcza i uderzenie na Prusy

Tryumf i upokorzenie

Wybory listopadowe

Próba wytrzymałości

Ku rządowi Hitlera-Papena

CZĘŚĆ III. PODBÓJ

„SIĘGNIĘCIE PO WŁADZĘ”

Etap 1: sparaliżowanie lewicy

Etap 2: zniesienie praw podstawowych

Etap 3: „zimna rewolucja”

Etap 4: eliminacja i unifikacja

Etap 5: rynek pracy i zbrojenia

Etap 6: koniec z partiami, ustalenie pozycji względem Kościołów

Ewolucja zamiast rewolucji

Letnia przerwa

PIERWSZE KROKI W POLITYCE ZAGRANICZNEJ

Uznanie i odgrodzenie: konkordat

Dozbrajanie i odprężenie – elastyczność wobec mocarstw zachodnich

Ideologia i aktywizm: kwestia austriacka, problem sowiecki

„WÓDZ” I „NARÓD”

Wódz bez życia prywatnego

WYŁAMANIE SIĘ Z SYSTEMU MIĘDZYNARODOWEGO

Plebiscytowe zabezpieczenie

Przełamanie izolacji?

USTANOWIENIE JEDNOOSOBOWEJ DYKTATURY

Polityka wobec Kościołów

Partia i państwo

Coraz więcej „defetystów i narzekaczy”

Wzrost napięcia

Krwawa rozprawa

Pucz w Austrii

Śmierć Hindenburga

CZĘŚĆ IV. CEMENTOWANIE

WEWNĄTRZPOLITYCZNE OGNISKA KRYZYSU

Gospodarka w cieniu zbrojeń

Fiasko „jednoczenia” niemieckich protestantów

Kryzys zaufania i manifestacja wierności

PIERWSZE SUKCESY W POLITYCE ZAGRANICZNEJ

KU USTAWOM NORYMBERSKIM

Przeciwko Żydom, Kościołom i „reakcji” – partyjna baza motorem niepokojów

Hitler decyduje się na ustawy norymberskie

Wielki manewr na arenie międzynarodowej

„ZA CZTERY LATA GOTOWI DO WOJNY”

Nowy sojusz

Letnia olimpiada

Plan czteroletni Hitlera

Formowanie bloku antykomunistycznego

Wewnątrzpolityczne następstwa orientacji prowojennej

WALKA Z KOŚCIOŁAMI I POLITYKA KULTURALNA

Polityka kulturalna

„Architekt Trzeciej Rzeszy”

Polityka zamiast kultu

REŻIM HITLERA

Führer w splocie państwa i partii

Interwencja i sterowanie

Charyzma Hitlera – ambicje a realia

CZĘŚĆ V. MAMIENIE

REORIENTACJA POLITYKI ZAGRANICZNEJ

Plany Hitlera co do przestrzeni życiowej dla Niemców

OD KRYZYSU WOKÓŁ BLOMBERGA I FRITSCHA DO „ANSZLUSU”

Austria

KRYZYS SUDECKI

Kryzys weekendowy

Decyzje militarne

Skutki dla gospodarki narodowej, kryzys nastrojów

Akcja przeciwko berlińskim Żydom

Szemranie w kręgach dowódczych

Eskalacja kryzysu sudeckiego

Układ monachijski

PO MONACHIUM

Zbrojenia jeszcze intensywniejsze

Pogrom

Trudności ekonomiczne

Wizyta zagranicznych mężów stanu

Hitler „prorokiem” – wojna z wrogami krajowymi i zagranicznymi

Zajęcie Pragi

Aneksja okręgu kłajpedzkiego

KU WOJNIE

Hitler postanawia zaatakować Polskę

Pobrzękiwanie szablami a lęk przed wojną

Sojusze

Wojenne scenariusze Hitlera

Letni teatr

Nastrajanie generalicji do wojny

Zbliżenie niemiecko-radzieckie

Cel wojny: zniszczyć Polskę

Wojna czy pokój?

CZĘŚĆ VI. TRYUMF

ROZPOCZĘCIE WOJNY

Wojna i terror w Polsce

Wojenna mobilizacja – uchwały Rady Ministerialnej

Wojny ciąg dalszy

„Transformacja narodowościowa” Polski

„Eutanazja”

OPORY

Przygotowania do inwazji na zachód

Mussolini, sojusznik niechętny

„Ćwiczenia nad Wezerą”

WOJNA NA ZACHODZIE

Od „Lwa Morskiego” do „Barbarossy”

Madagaskar

„Błyskawiczne uderzenie”

SONDOWANIE ZAGRANICZNEGO GRUNTU

Twardy przeciwnik: Mołotow

WOJNA SIĘ ROZSZERZA

„Przestroga” Hitlera a zaostrzenie polityki antyżydowskiej

Ostatnie przygotowania do wojny na Bałkanach

Wojna na Bałkanach

Fiasko strategicznych ustaleń z Japonią

Afera z Hessem

Ostatnie kroki ku wyniszczającej wojnie rasistowskiej

W oczekiwaniu zwycięstwa: plany władzy nad światem

PRZEDSIĘWZIĘCIE BARBAROSSA

Pierwsze operacje militarne – i konflikty

Dalsze plany wojenne Hitlera

Okupacyjne fantazje

Polityka okupacyjna

Wojna propagandowa

ESKALACJA POLITYKI WOBEC ŻYDÓW

„Wojna z Żydami”

KRYZYS ZIMOWY 1941/42

Wojna przeciwko USA

Kryzys generalski

APOGEUM WŁADZY

Rozwój sektora zbrojeniowego

Eskalacja programu mordowania

Kryzys wymiaru sprawiedliwości

Działania wojenne na wiosnę 1942 roku

Śmierć Heydricha i jej następstwa

Ofensywa letnia

Reorganizacja sądownictwa

IMPERIUM HITLERA

System władzy w kraju

Charyzma Hitlera podczas II wojny światowej

CZĘŚĆ VII. PO RÓWNI POCHYŁEJ

ZWROT W WOJNIE I RADYKALIZACJA

Stalingrad

„Postawa”

Koniec 6 armii

Wojna totalna Goebbelsa

Wojna totalna Hitlera

Dalsze niepowodzenia

Obalenie Mussoliniego

Eskalacja wojny powietrznej i „odwet”

Kapitulacja Włoch

PLECAMI DO ŚCIANY

Walki o władzę

Co dalej?

Niewidoczność Führera i jej konsekwencje dla systemu władzy

Chwiejni sojusznicy

Utrzymać pozycje za wszelką cenę

Węgry: ostatni rozdział hitlerowskiej polityki wobec Żydów

PRZED KLĘSKĄ

20 LIPCA 1944

UCIECZKA W WOJNĘ TOTALNĄ

KONIEC

BILANS

PODZIĘKOWANIA

ANEKS

SKRÓTY

BIBLIOGRAFIA

Archiwa

Periodyki

Publikacje z opisywanego okresu

Dokumentacje, osobiste wspomnienia i zbiory źródeł z okresu po 1945

Literatura z okresu po 1945 r.

8 Na temat dzieciństwa i młodości Hitlera istnieją dwa obszerne zbiory dokumentów: w BAB, NS 26/65 (zebrane przez Archiwum Główne NSDAP) oraz w LHA Linz, NL Jetzinger. Socjaldemokrata Jetzinger napisał pierwsze ważne opracowanie książkowe tego etapu życia Hitlera. Będąc członkiem rządu krajowego Górnej Austrii, wszedł on w posiadanie teczki wojskowej Hitlera, którą zdołał ukryć do końca II wojny światowej (Hamann, Wien, s. 81ff.). Zob. także: Zdral, Hitlers; Hamann, Wien; Kershaw, Hitler 1, s. 29ff.; Jones, Weg; Bavendamm, Korrekturen (tytułowe „korekty” mają po części charakter spekulatywny); Smith, Hitler.

9 Schindler, Wegmüssen, zwłaszcza s. 253ff. Chodzi o poligon Döllersheim, obecnie: Allentsteig.

10 Jetzinger, Jugend, s. 21ff.

11 Obszerniej: Hamann, Wien, s. 69ff.

12 Na temat podejrzenia o żydowski rodowód: Jetzinger, Jugend, s. 28ff. Twierdzenie to opiera się na wspomnieniach Hansa Franka (Angesicht, s. 330f.) spisanych po 1945 w polskim więzieniu, lecz nie wytrzymuje weryfikacji (Hamann, Wien, s. 73ff.; Kershaw, Hitler 1, s. 35f.). Mulders, Suche, wspomina przeprowadzoną kilka lat temu analizę DNA, która dowodzi, że Hitler wywodził się z rodziny Hiedlerów.

13 O karierze Aloisa zob. Jetzinger, Jugend, s. 45ff.

14 Tamże, s. 48.

15 Tamże, s. 58ff.

16 Tamże, s. 69.

17 O Aloisie Hitlerze juniorze: Zdral, Hitlers, s. 129ff.

18 Jetzinger, Jugend, s. 57.

19 LT, 8 stycznia 1903.

20 BAB, NS 26/17a, raport pracownika Gł. Archiwum NSDAP z 21 czerwca 1940 na temat wywiadu z nadsekretarzem celnym Hebenstreitem z Braunau, oraz raport Gł. Archiwum na temat wywiadu z Rosalią Hörl, ur. 9 czerwca 1862, Braunau. Gazeta „Wiener Sonn- und Montagszeitung” 18 września 1933 zamieściła wyniki kwerendy przeprowadzonej w Leonding przez dziennikarza brytyjskiego – jak czytamy Max Sixtl, były kolega z klasy Hitlera, wspominał, że Alois był wobec Adolfa bardzo surowy, a syn się go bał. Z kolei Mayrhofer, opiekun Hitlera, opowiedział Jetzingerowi po roku 1953, że Alois chyba Adolfa nie bił, natomiast „klął i pomstował”; do religii miał ponoć stosunek lekceważący (Jetzinger, Jugend, s. 69f.).

21 W r. 1905 powstało w Wiedniu stowarzyszenie Freie Schule („Wolna Szkoła”), prowadzone głównie przez liberałów. Wzmiankę o „wolnej szkole” w gazecie „Linzer Tagespost” można odczytywać jako nawiązanie do tych istniejących już tendencji (Engelbrecht, Geschichte 4, s. 128).

22 „LT”, 8 stycznia 1903.

23 „Wiener Sonn- und Montagszeitung”, 18 września 1933; por. Hamann, Wien, s. 22.

24 Z uwagi na skąpość informacji o dzieciństwie Hitlera literatura psychoanalityczna poświęcona tej tematyce ma charakter mocno spekulatywny i zawiera bardzo odmienne konkluzje. Garść przykładów: Schwaab, Mind, diagnozuje u Hitlera paranoję wywołaną traumatycznym dzieciństwem; Stierlin, Hitler, pisze o nadmiernym obciążaniu chłopca przez matkę, „delegującą” na syna niespełnialne wymagania; Miller, Anfang, tłumaczy rozwój destrukcyjnej osobowości Hitlera rzekomymi skrajnie brutalnymi metodami wychowawczymi jego ojca. Inni autorzy dopatrują się przyczyn zaburzonego rozwoju Hitlera poza jego dzieciństwem. Na przykład Vinnai, Hitler, wskazuje na ciężką traumatyzację wojną; inni – w bardzo spekulatywnych dociekaniach – zakładają, że Hitler w lazarecie w Pasewalk przeszedł leczenie psychiatryczne (zob. przyp. 213). O ciężkich patologicznych zaburzeniach, diagnozowanych u Hitlera w literaturze przedmiotu, nie będziemy tu szczegółowo pisać. Natomiast Matussek/Matussek/Marbach, Hitler, rozwijają tezę, która wydaje się wiarygodna nie tylko ze względu na sytuację rodzinną Hitlera, ale znajduje też potwierdzenie w jego zachowaniu w różnych fazach życia: mianowicie, że osobowość Hitlera cechowała się narcystyczną fiksacją na publicznym „ego” przy jednoczesnym tłumieniu prywatnych poruszeń emocjonalnych, co sprawiało, że Hitlerowi trudno było znieść myśl o publicznym zawstydzeniu czy kompromitacji.

25 O latach nauki w szkole ludowej: Jetzinger, Jugend, s. 88ff.

26 MK, s. 5ff.

27 LHA Linz, NL Jetzinger, nr 44, pismo Huemera z 12 grudnia 1923 jako opinia dla obrony Hitlera, omówione w: Jetzinger, Jugend, s. 100ff., cytat s. 105. O latach nauki w szkole realnej patrz także s. 96ff.

28 Goebbels TB, 3 czerwca 1938; Hitler, Monologe, 8/9 stycznia 1942.

29 Jetzinger, Jugend, s. 103.

30 O chorobie: Hamann, Edeljude, s. 33. por. także: MK, s. 16; Jetzinger, Jugend, s. 148ff.; Haman, Wien, s. 33; Kubizek, Hitler, s. 62.

31 Österreichisches statistisches Handbuch, 1900, s. 9: 58 778 (spis ludności 1900) i 1910, s. 6: 67 859 (spis ludności 1910).

32 Tweraser, Parteiensystem, zwłaszcza s. 94–133; tenże, Beuerle; Bukey, Patenstadt; Slapnicka, Oberösterreich.

33 Wiener Sonn- und Montagszeitung, 18 września 1933; por. Hamann, Wien, s. 22ff.

34 Na temat dość skomplikowanej historii rozmaitych niemieckonarodowych organizacji w monarchii austro-węgierskiej patrz zwłaszcza: Höbelt, Kornblume.

35 Goebbels TB, 27 kwietnia 1944. Hitler nie podaje wprawdzie nazwy/tytułu, ale sprawa jest jednoznaczna: Hitler ubolewa nad zamknięciem tej gazety, które faktycznie miało miejsce w styczniu 1944. Natomiast twierdzenia, jakoby Hitler czytywał w tym okresie periodyki ekstremistyczno-prawicowe, opierają się na spekulacjach: Banuls, Blatt, zwraca uwagę na pewne ukazujące się w Linzu antysemickie pismo satyryczne, nie podając jednak dowodów na to, że Hitler rzeczywiście czytywał ten periodyk. Hamann, Wien, s. 37, wspomina o „Linzer fliegende Blätter”, nastawionej mocno antysemicko „ludowej gazetce humorystycznej” (jak brzmiał podtytuł), ale to, że sięgał do niej Hitler, twierdził jedynie jej wydawca w roku 1938 (BAB, NS 26/17a, zapiski do kartoteki, 8 grudnia 1938).

36 Embacher, Vereinswesen, zwłaszcza s. 79ff.

37 Słowa rzecznika Towarzystwa Gimnastycznego w Linzu według LT, 16 marca 1904.

38 Patrz „LT”, np. 26 czerwca 1903 o święcie przesilenia letniego, którego obchody zorganizował Niemiecki Związek Górnej Austrii (Deutscher Bund für Oberösterreich), a które przez mówcę sławione było jako „święto pragermańskie”; 26 czerwca 1904 o uroczystościach przesilenia letniego obchodzonych przez różne stowarzyszenia „podług dawnego obyczaju niemieckiego”; pod datą 20 czerwca 1905 czytamy, że „wśród naszego niemieckiego ludu w Marchii Wschodniej nastąpiło w ostatnich latach przebudzenie niemieckiej myśli ludowej i narodowej świadomości”.

39 „LT”, 19 grudnia 1905.

40 W roku 1900 Stowarzyszenie Marchii Południowej (Verein Südmark) odbyło swoje walne zgromadzenie w Linzu (Embacher, Vereinswesen, s. 98), zaś w lipcu 1902 austriaccy gimnastycy zjechali się tu na „VIII niemiecko-austriackie okręgowe święto gimnastyki” („LT”, 18 do 23 lipca 1902). W 1905 Niemieckie Towarzystwo Szkolne (Deutscher Schulverein) świętowało w Linzu swoje 25-lecie w „narodowych” barwach czarno-złoto-czerwonych (tamże, 9 czerwca 1905 na temat odezwy komitetu okolicznościowego, ponadto liczne dalsze artykuły z maja i czerwca); w maju 1905 w szkole realnej, którą rok wcześniej opuścił Hitler, obchodzono setną rocznicę śmierci Schillera. Jego niegdysiejszy nauczyciel niemieckiego Poetsch wygłosił wtedy okolicznościową mowę zatytułowaną „Schiller – wzór i wychowawca całego swojego narodu” (tamże, 6 kwietnia 1905, 9 do 11 maja 1905; na temat mowy zob. relację z 10 maja). W październiku, w tym samym duchu, odsłonięto pomnik Jahna (tamże, 3 października 1905).

41 Slapnicka, Oberösterreich, s. 41; Hamann, Wien, s. 29ff.

42 Österreichisches Statistisches Handbuch, 1903, s. 14: 3535, i 1911, s. 13: 1953. Są to wyniki spisów przeprowadzonych w roku 1900 i 1910. Zob. także Slapnicka, Oberösterreich, s. 42.

43 Slapnicka, Linz, s. 226.

44 „LT”, 10 grudnia 1905, Tschechische Anmaßungen in Linz o zajściu/starciu w gospodzie; tamże, 23 grudnia 1905, Unglaubliche Frechheit o listach rozesłanych przez czeski Bank Przemysłowy w Brnie do niemieckich biznesmenów, rzekomo „z adresem napisanym wyłącznie po czesku”.

45 Obszerniej zob.: Slapnicka, Oberösterreich, s. 41ff.

46 „LT”, 17 i 18 marca 1904.

47 Whiteside, Socialism.

48 Embacher, Vereinswesen, s. 77ff.

49 Tweraser, Beuerle, s. 79.

50 MK, s. 54f.

51 Kandl, Österreichbild, zestawia w załączniku różne cytaty z wywiadów z byłymi współuczniami Hitlera. Trzech z ośmiu respondentów pamiętało nieformalny „bojkot Żydów”, praktykowany w wyższych klasach, wpływający też na klasy niższe (Dietscher, s. XI, Stockhammer, s. XLII, Müller s. XX); jeden twierdził, że uczniowie żydowscy nie byli traktowani w odmienny sposób (Estermann, s. XXXI). Ogólnie widać, że znacznie bardziej pochłaniały uczniów konflikty z „klerykałami” i „Słowianami” (Keplinger, s. XXIV, Estermann, s. XXX). Natomiast Kubizek, Hitler, s. 94, mocniej podkreśla panujący w szkole realnej antysemityzm. McGuiness, Jahre, s. 97, cytuje notatkę Wittgensteina, sporządzoną w r. 1903 w momencie przyjęcia do tej szkoły: „Klasa w szkole realnej, pierwsze wrażenie «gówniane». Stosunek do Żydów”. Nie ma natomiast żadnych świadectw o jakichkolwiek relacjach między Hitlerem a Wittgensteinem, który był jego rówieśnikiem, ale uczęszczał do wyższej klasy.

52 RSA 3/2, dok. 35. Hitler, Monologe, pod datą 21 września 1941 wspomina podobne konflikty ze współuczniami czeskimi w szkole realnej w Steyr.

53 Kandl, Österreichbild, s. 25ff. (na temat Poetscha) i s. 39ff. (na temat Huemera).

54 MK, s. 12f.; RSA 3/2, dok. 46.

55 Wzmianki na ten temat: Jetzinger, Jugend, s. 108; Kandl, Österreichbild, s. 38.

56 Jetzinger, Jugend, s. 106f.

57 MK, s. 13.

58 Tamże, s. 10; podczas rozmów przy stole Hitler opisuje, jak denerwował swojego nauczyciela religii, układając kredki w zestaw czarno-czerwono-złoty (tenże, Monologe, 8/9 stycznia 1942).

59 O warunkach panujących w szkole Hitlera: Kandl, Österreichbild, s. 11ff.; Hamann, Wien, s. 23ff.

60 Jetzinger, Jugend, s. 131.

61 MK, s. 20.

62 BAB, NS 26/65, wspomnienia Josepha Wenda (Prewratskiego), nauczyciela gry na pianinie, o Hitlerze, którego uczył przez cztery miesiące.

63 LHA Linz, NL Jetzinger.

64 Na temat krytyki pod adresem Kubizka: Jetzinger, Jugend, s. 139ff. Jetzinger po r. 1945 współpracował z Kubizkiem, później jednak poróżnił się z nim. Między innymi zarzucał Kubizkowi, iż ten w swojej wydanej w r. 1953 książce wykorzystał bez pozwolenia jego materiały. Krytyczne podejście do źródeł Jetzingera i Kubizka zob.: Hamann, Wien, s. 77ff. Hamann stwierdza, że Jetzinger, krytykując Kubizka, posuwa się zbyt daleko, a sam nie ustrzegł się poważnych błędów, rekonstruując młode lata Hitlera; dotyczy to zwłaszcza twierdzenia, jakoby Hitlera nie było w Linzu w chwili śmierci jego matki. Poza tym Jetzinger przeszacowuje dochody Hitlera w okresie wiedeńskim.

65 Kubizek, Hitler, s. 28ff.

66 Tamże, s. 23f.

67 Jetzinger, Jugend, s. 142f., uważa tę historię za całkiem niewiarygodny wymysł Kubizka, a to z uwagi na różne sprzeczności. Jednak czterdzieści lat później sam odnalazł jej bohaterkę i dowiedział się, że w opisywanym czasie dostała ona od anonimowego wielbiciela list, którego treść wskazuje na Hitlera.

68 Kubizek, Hitler, s. 86.

69 Tamże, s. 71ff.

70 Tamże, s. 75ff.

71 Nazywając Schwaba opowiadaczem „podań z wczesnych dziejów niemieckich”, Kubizek przeoczył fakt, iż popularne wydanie Schwaba zawierało w rzeczywistości podania z klasycznej starożytności. Ale wymieszanie antyku z mityczną prehistorią Niemiec jest właśnie charakterystyczne dla świata wyobrażeń Hitlera.

72 Kubizek, Hitler, s. 84.

73 Tamże, s. 97ff., cytat s. 98, i s. 91ff. na temat wczesnego zajmowania się tematyką polityczną.

74 Tamże, s. 44.

75 Tamże, s. 107ff., cytat s. 108 {Kubizek: Mój przyjaciel, s. 211}.

76 Tamże, s. 121ff. Hitler wysłał Kubizkowi z Wiednia cztery pocztówki, które – choć nie wszystkie można precyzyjnie datować – stanowią najważniejsze źródło dla odtworzenia tej podróży. Zob. także Jetzinger, Jugend, s. 151ff.; Hamann, Wien, s. 42ff.

77 Kubizek, Hitler, s. 124ff.

78 Hamann, Wien, s. 82.

79 MK, s. 18f.; na temat okoliczności egzaminu: Hamann, Wien, s. 48ff. Negatywne decyzje Akademii (z roku 1907 i 1908) cytuje Heiden, Hitler, s. 20. Zob. także Jetzinger, Jugend, s. 174.

80 MK, s. 19; jego rozmowa z rektorem opisana jest także w Hitler, Monologe, 29 października 1941.

81 Zob. poniżej, s. 33.

82 Kubizek, Hitler, s. 135ff.; Hamann, Wien, s. 53ff. Bezsprzecznie mylna jest informacja u Jetzingera, Jugend, s. 175ff., jakoby Hitler pojawił się w Linzu dopiero po śmierci matki.

83 Hamann, Edeljude. Artykuł Blocha ukazał się 15 i 22 marca 1941 w magazynie „Collier’s”. Co do treści zgadza się on ze „Wspomnieniami”, które spisał już 7 listopada 1938 i udostępnił Głównemu Archiwum NSDAP (BAB, NS 26/65). To, że Bloch zatwierdził ów tekst do druku również w r. 1941, gdy nie musiał już obawiać się opinii nazistowskich władz, przemawia za autentycznością jego wspomnień.

84 Informacje, które podaje Jetzinger, Jugend, s. 180ff., koryguje Hamann, Wien, s. 57ff., zwłaszcza co do oszacowania majątku.

85 Korespondencja zob.: IfZ, F 19/19. Zob. także Hitler, Monologe, 15/16 stycznia 1942; Hamann, Wien, s. 59ff. i s. 87.

86 Kubizek, Hitler, s. 146ff.

87 Tamże, s. 156 {Kubizek: Mój przyjaciel, s. 290}.

88 Tamże, s. 156ff.

89 Hamann, Wien, s. 98ff.

90 Kubizek, Hitler, s. 200ff.

91 Tamże, s. 163ff., cytat s. 165 i s. 173ff.

92 Tamże, s. 167.

93 Hamann, Wien, s. 59.

94 Kubizek, Hitler, s. 195ff., cytaty s. 195 {Kubizek: Mój przyjaciel, s. 351–352}; Hamann, Wien, s. 89ff.

95 Kubizek, Hitler, opisuje wspólną wizytę w Parlamencie oraz późniejsze tyrady Hitlera na temat kwestii narodowościowej (s. 240ff.), ubolewanie Hitlera nad wielką liczbą nie-Niemców w Wiedniu (s. 248f.), demonstrację robotniczą, której brutalne rozpędzenie widzieli obaj przed Parlamentem (s. 246f.), oraz nastawienie Hitlera do Schönerera i Luegera (s. 248).

96 Tamże, s. 250ff.

97 Tamże, s. 238 i s. 228ff.

98 Tamże, s. 234ff.

99 Tamże, s. 253ff.

100 Heiden, Hitler, s. 30; Hamann, Wien, s. 196. Udzieloną przez rektora radę, aby Hitler studiował raczej architekturę, autorka przypisuje chronologicznie do drugiej odmowy, ale z własnych słów Hitlera w MK, s. 19, wynika, że dostał on tę radę przed śmiercią matki (1907 r.).

101 Kubizek, Hitler, s. 19, s. 21, s. 69, s. 77 i s. 109.

102 Tamże, s. 125.

103 Tamże, s. 21 i s. 36f.

104 Schwarz, Geniewahn, s. 51ff., zwraca uwagę, iż na przełomie stuleci istniał kult czy wręcz szał na punkcie genialnych jednostek, w którym odwoływano się zwłaszcza do Schopenhauera, ulubionego filozofa Hitlera. Istniała przy tym silna tendencja do tego, by zapoznanemu „geniuszowi” przypisywać heroiczną wolę. Modelami do tej roli byli dla Hitlera m.in. Anselm von Feuerbach, jeden z jego ulubionych malarzy (przy czym domniemanie, że był on zapoznany, wynikało z mylnej recepcji jego biografii przez Hitlera) oraz Richard Wagner – tu Hitler był pod wpływem biografii Wagnera napisanej przez Friedricha Pechta, a także interpretacji Houstona Chamberlaina. Na postaci Wagnera opierało się antysemickie skojarzenie z „zapoznanością”, zaś opery Wagnera dostarczały rozlicznych przykładów outsiderów, którzy podążali jedynie za własną wolą (zob. przede wszystkim Fest, Hitler, s. 73ff.; Weimer, Philosoph; Schmidt, Geschichte). „Artystyczna egzystencja” Hitlera oraz konsekwencje tego, że uważał się za artystę genialnego, dla jego roli naczelnego wodza armii są głównym tematem dociekań w bardzo cennej pracy: Pyta, Hitler. Ponieważ jednak praca ta ukazała po zamknięciu maszynopisu niniejszej książki, nie było już możliwe skorzystanie z bogactwa zawartych w niej inspiracji ani tym bardziej użycie rozlicznych jej odniesień do źródeł dotychczas zaniedbanych.

105 MK, s. 19f.; na temat drugiej odmowy: Hamann, Wien, s. 196.

106 Jetzinger, Jugend, s. 218; Joachimsthaler, Weg, s. 39f.

107 Wpis w domowym notatniku gospodarskim (Einschreibbuch), prowadzonym wtedy przez Johannę Pölzl, siostrę Klary Hitlerowej: „Adolf Hitler pożyczka 924 korony Johanna Pölzl” oraz „Adolf 924 korony”, cyt. za: Marckhgott, Hohlheit; Hamann, Wien, s. 195f.

108 Hamann, Wien, s. 206; Joachimsthaler, Weg, s. 51.

109 MK, s. 20ff.

110 Tamże, s. 24f. i s. 40ff.; „JK”, nr 325; na temat legendy o pracy na budowie: Hamann, Wien, s. 206ff.

111 „New Republic”, 5, 12 i 19 kwietnia 1939; BAB, NS 26/64, Meine Begegnung mit Hitler („Moje spotkanie z Hitlerem”); tamże, listy do Franza Feilera (Innsbruck), m.in. pismo z maja 1933. Na temat relacji Hanischa: Hamann, Wien, s. 222ff. i s. 265ff.

112 Tamże, s. 229ff.

113 Tamże, s. 239ff.; Joachimsthaler, Weg, s. 67ff.; Pyta, Hitler, s. 105ff.

114 Hamann, Wien, s. 245; Joachimsthaler, Weg, s. 69.

115 Hamann, Wien, s. 246ff.; Joachimsthaler, Weg, s. 69ff.; BAB, NS 26/64, listy Hanischa.

116 Hamann, Wien, s. 249f.

117 Tamże, s. 271ff. Czytamy tu, że istnieje relacja anonimowego naocznego świadka za okres od lutego do kwietnia 1912, która ukazała się w r. 1935 po czesku w brneńskim czasopiśmie „Moravský ilustrovaný zpravodaj”; według Hamanna informacje tego autora zasługują na wiarygodność, ale nie wnoszą żadnych istotnych nowości. Wytworem fantazji jest natomiast wydana w r. 1947 książka Ende Josefa Greinera – mimo iż są dowody na pobyt Greinera w r. 1910 w domu noclegowym przy Meldemannstraße (Hamann, Wien, s. 275ff.).

118 Tamże, s. 250; Jetzinger, Jugend, s. 226ff.

119 BAB, NS 26/17a, Karl Honisch, Wie ich im Jahre 1913 Hitler kennenlernte („Jak w roku 1913 poznałem Hitlera”), 31 maja 1939, wydruk. w: Joachimsthaler, Weg, s. 52–59; patrz także Hamann, Wien, s. 272f.

120 MK, s. 106ff.

121 Tamże, s. 134ff. i s. 74f.

122 Tamże, s. 13 i s. 118.

123 Tamże, s. 119.

124 Tamże, s. 82.

125 Tamże.

126 Tamże, s. 80ff.

127 Tamże, s. 1.

128 Picker, Tischgespräche, 5 kwietnia 1942, wieczorem.

129 MK, s. 93f.

130 Tamże, s. 135.

131 Whiteside, Socialism, s. 236ff.

132 MK, s. 110ff., cytat s. 110.

133 Tamże, s. 106ff.

134 Tamże, s. 59, s. 107 i s. 109, o Luegerze również na s. 58f., s. 74 i s. 132f.

135 Boyer, Lueger.

136 MK, s. 59ff.

137 Tamże, s. 130ff.

138 Tamże, s. 61.

139 Tamże, s. 69f.

140 W jego późniejszych mowach i pismach znajdują się fragmenty bardzo podobne do przemyśleń wiedeńskiego mistyka germańskości Guidona von Lista, który próbował uzasadniać rasową wyższość „aryjskiej” rasy panów, pochodzącej z dalekiej północy (Hamann, Wien, s. 301f). Najważniejszy uczeń Lista, Lanz von Liebenfels – który w licznych pismach propagował myśl, że „heroiczną szlachetną rasę” należy poprzez planowy „czysty chów” chronić przed „gorszymi rasowo półmałpami” – sam twierdził, że wywarł znaczący ideowy wpływ na Hitlera (tamże, s. 316ff). Rzeczą całkiem możliwą (choć nie ma na to dowodów ani też Hitler tego nie twierdził) jest to, że już w okresie wiedeńskim zapoznał się z rasistowskim antysemityzmem Houstona Chamberlaina, którego główne dzieło Podstawy XIX wieku ukazało się w Wiedniu w roku 1899; Chamberlain w każdym intensywnie chłonął publicystykę z nurtu wszechniemieckiego (tamże, s. 288). Niewykluczone jednak, że Hitler dowiedział się o Chamberlainie dopiero w Monachium, być może przez Dietricha Eckarta. Antysemickie wystąpienie programowe Hitlera z r. 1920 wykazuje silne podobieństwa z Chamberlainem (JK, nr 136). Hamann, Wien, s. 333, ocenia jednak, że próba dokładnego odtworzenia, z piśmiennictwem których autorów zapoznawał się Hitler, jest „przedsięwzięciem beznadziejnym”.

141 Joachimsthaler, Weg, s. 77ff. Jego pierwszy pobyt w Monachium został opisany przez wynajmującą mu kiedyś mieszkanie Annę Popp – opis ten opublikowano w r. 1934 w bardzo pronazistowskiej angielskojęzycznej publikacji (Heinz, Hitler); książka ta, opierająca się w znacznej mierze na tego rodzaju osobistych wspomnieniach, miała przybliżyć czytelnikom Hitlera „jako człowieka”. Już fakt, że gospodyni Hitlera, idąc za błędną informacją podaną w Mein Kampf, przenosi datę jego przybycia do Monachium z 1913 na 1912, świadczy, iż cały projekt wydawniczy Heinza był elementem oficjalnego budowania legendy Hitlera.

142 Joachimsthaler, Weg, s. 83ff.

143 MK, s. 138ff., w rozdziale poświęconym jego pobytowi w Monachium przed wojną (cytat na s. 170); JK, nr 325.

144 Joachimsthaler, Weg, s. 77ff.

145 MK, s. 138f. W przeprowadzce do Monachium pewną rolę mogło odgrywać wyobrażenie Hitlera, że metropolia nad Izarą jest metą dla artystów, którym nie powiodła się kariera w Wiedniu (Schwarz, Geniewahn, s. 68ff.).

146 Hitler, Monologe, 20 października 1941. Schwarz, Geniewahn, s. 82ff., zwraca uwagę, że myśląc o zostaniu „architektem/budowniczym” Hitlera, wzorował się na Rubensie, Markercie, Semperze, Klenzem oraz przede wszystkim na Schinklu – którzy w swojej twórczości łączyli architekturę, dekoratorstwo i malarstwo.

147 Teczka akt wojskowych w: Jetzinger, Jugend, s. 253ff.; podsumowanie: Joachimsthaler, Weg, s. 27f. Zob. także JK nr 20.

148 Zarówno doniesienia w socjaldemokratycznej „Münchener Post”, jak i w mieszczańskiej „Münchener Zeitung” na temat pierwszych dni sierpnia oddają to ambiwalentne wrażenie, a przede wszystkim uwypuklają odczuwaną powszechnie „powagę” sytuacji.

149 Weber, Krieg, s. 30f.; Joachimsthaler, Weg, s. 98ff.

150 MK, s. 177.

151 Joachimsthaler, Weg, s. 100ff. Możliwe, że przedtem zgłosił się do innego pułku, ale go nie przyjęto. Niewiarygodna wydaje się jego własna wersja, zgodnie z którą, będąc obywatelem austriackim, Hitler zwrócił się z bezpośrednim podaniem do króla Ludwika III o zezwolenie mu na wstąpienie do armii bawarskiej (MK, s. 179). Joachimsthaler, Weg, s. 103ff., przedrukowuje raport Bawarskiego Archiwum Wojennego z 13 października 1924 o przyjęciu Hitlera do bawarskich sił zbrojnych (SAM, StAnw. Monachium, 13099), a ponadto w faksymile na s. 109 jest wykaz osobowy jednostki Hitlera (KAM, nr 4470/7111).

152 Hitler, Monologe, 13 października 1941, w południe.

153 Weber, Krieg, s. 31f.

154 Tamże, s. 35f.

155 Cytat: JK, nr 24: KAM, RIR 16, Bi 12, KTB 1. Btl., 8 do 10 października 1914; Rubenbauer, Sturm, s. 8ff. Na temat dziejów tego pułku zob. również: Beckmann, Reserve-Infanterie-Regiment; Erinnerungen; List-Regiment. O przemęczeniu żołnierzy zob. także KAM, RIR 16, Bund 3, załączniki do KTB, 1 października do 30 listopada 1914, wyciąg z KTB 10. komp. (Graf Bassenheim), 3 do 17 października oraz 20 października, gdzie autor narzekał, iż „zewnętrzna dyscyplina bardzo się pogorszyła wskutek marszów i przemęczenia”. Weber, Krieg, s. 41f.; Joachimsthaler, Weg, s. 114f.

156 JK, nr 26. Na temat transportu: KAM, RIR 16, Bi 12, KTB 1. Btl., 21 października 1914. por. Joachimsthaler, Weg, s. 115. O wiwatującej ludności zob. także: Weber, Krieg, s. 44f.

157 KAM, RIR 16, Bi 12, KTB 1. Btl., 23/24 października 1914.

158 Joachimsthaler, Weg, s. 118; Weber, Krieg, s. 62ff.

159 KAM, RIR 16, Bund 3, załączniki do KTB, 1 października do 30 listopada 1914, wyciąg z KTB 10. komp. (Graf Bassenheim), 29 października 1914; IfZ, MA 732, Archiwum Główne NSDAP, nr 47, raport żołnierza pułku Raaba dla Arch. Gł. NSDAP, (Uetrecht) 5 sierpnia 1939. Zob. także Weber, Krieg, s. 68.

160 O ich znajomości: Joachimsthaler, Weg, s. 88f.

161* PRZYPIS TŁUMACZA: W zacytowanych poniżej fragmentach można wskazać następujące odstępstwa od słownikowej ortografii: Drat (> Draht), schrein (> schreien), Würtenberger (> Württen[m]berger), zurückkom–e (> zurückkomme), dan– (> dann). Pozioma kreska nad literą w dwóch ostatnich przykładach była jednak przyjętym zwyczajem w piśmie odręcznym.

162 JK, nr 30, ortografia, interpunkcja i gramatyka, jak w odpisie {błędy zawarte w niemieckim cytacie nie zostały przeniesione do polskiego przekładu; w oryginale nawiasami kwadratowymi zaznaczonych jest kilka omyłek w pisowni: Dra[h]t, schrei[e]n, Würt[t]enberger, den[n] Würt[t]enberger; 5t[e]s; brakuje niektórych przecinków; ponadto brak końcówki: aus den Wurzel}. Joseph Popp opisał tę samą bitwę w swoich listach z 3 grudnia 1914 i 26 stycznia 1915 (nr 26 i nr 29).

163 MK, s. 180f.

164 Źródłem tej legendy był fragment niemieckiego sprawozdania wojskowego (Heeresbericht) z 11 listopada 1918: Unruh, Langemarck. Zob. także Joachimsthaler, Weg, s. 122; Weber, Krieg, s. 65.

165 Rubenbauer, Tage, s. 62; Weber, Krieg, s. 71f. Za realistyczną należy więc uznać informację Hitlera zawartą w liście do Josepha Poppa z 3 grudnia 1914 (JK, nr 26), że z początkowego stanu 3600 żołnierzy zostało jedynie 611.

166 Weber, Krieg, s. 69ff.; Joachimsthaler, Weg, s. 122f.; Rubenbauer, Sturm.

167 Rubenbauer, Schützengraben; Joachimsthaler, Weg, s. 124.

168 Rubenbauer, Oostaverne-Wytschaete; Joachimsthaler, Weg, s. 128.

169 Tamże, s. 129; Weber, Krieg, s. 72ff.

170 Hitler, Monologe, 1 sierpnia 1942: „…i wtedy historia utonęła”. Weber, Krieg, s. 77.

171 JK, nr 29, ortografia, interpunkcja i gramatyka, jak w odpisie {w tekście niemieckim zaznaczone są brakujące litery: Su[e]mpfe, Infant[e]rie}.

172 Wiedemann, Kriegswinter; Solleder, Jahr, zwłaszcza s. 99. Zob. także akta lekarza pułkowego (KAM, RD 6, Bi 147, Akt 6 i 11); Weber, Krieg, s. 78ff. i s. 97f.

173 KAM, nr 4470/7111, wykaz osobowy jednostki Hitlera; Joachimsthaler, Weg, s. 123f.; Weber, Krieg, s. 75.

174 Tamże, s. 129ff.; Brandmayer, Meldegänger, s. 54f., s. 70f., s. 77f. i s. 92f. Również Lippert, towarzysz walk Hitlera, relacjonował 28 marca 1940 dla archiwum partyjnego NSDAP, iż Hitler „dostarczał do dowódcy bat. I/16, pana majora Leba, dużo meldunków na stanowisko bojowe za pierwszymi liniami” (BAB, NS 26/47).

175 O szczegółach: Weber, Krieg, s. 296ff.

176 Wiedemann, Mann, s. 23ff. Na temat Hitlera jako łącznika-kuriera: Weber, Krieg, s. 187ff.; BAB, NS 26/47, opisy jego współtowarzyszy z pułku, Heinricha Lugauera z 26 lutego 1940, Hansa Bauera z 15 maja 1940 i Karla Lipperta z 28 marca 1940 dla Archiwum Głównego NSDAP. Na temat Lipperta: Joachimsthaler, Weg, s. 340. KAM, RIB 12, Bund 25, 1, zamieszcza spis podoficerów i szeregowych żołnierzy zakwaterowanych w miejscowości Fournes (na kwaterach prywatnych), gdzie Hitler wymieniony jest z nazwiska. Na ten temat oraz o malarskiej twórczości Hitlera w warunkach wojennych: Joachimsthaler, Weg, s. 133ff.

177 Wiedemann, Mann, s. 24; SAM, SprkAkte Amann K 20, przesłuchanie, 5 listopada 1947. Na temat możliwych powodów nieawansowania: Weber, Krieg, s. 191ff.

178 Eichelsdörfer, Sturm, s. 75. Weber, Krieg, s. 76, zwraca uwagę na relację W., Osttaverne-Wytschaete, s. 36, która powstała wcześniej.

179 KAM, nr 4470/7111, wykaz osobowy jednostki Hitlera oraz RIR 16, KTB z 12 grudnia 1914; List-Regiment, s. 3; Joachimsthaler, Weg, s. 129; Weber, Krieg, s. 77.

180 JK, nr 26.

181 KAM, KTB 1. Btl., 12 marca 1915, oraz KTB RIR 16, Bi 12, 12 marca 1915. Eichelsdörfer, Schlacht; Brandmayer, Meldegänger, s. 19ff.; Weber, Krieg, s. 105ff.

182 Solleder, Zwischen; KAM, RIR 16, KTB 1. Btl., oraz KTB RIR 16, 20 marca 1915; Joachimsthaler, Weg, s. 133ff.; Weber, Krieg, s. 129ff.

183 Wiedemann, Kriegswinter; o pobycie we Fromelles obszernie: Weber, Krieg, s. 111ff.

184 KAM, KTB 1. Btl., 9 i 10 maja 1915; Eichelsdörfer, Gefecht; Weber, Krieg, s. 118ff.

185 KAM, RIR 17, KTB, 1. Btl., 19 i 20 lipca 1915; Wiedemann, Gefecht; Weber, Krieg, s. 196ff.; Joachimsthaler, Weg, s. 162.

186 W MK, s. 209, Hitler sugeruje, że został ranny na froncie, i datuje to wydarzenie na 7 października. Na temat daty 5 października: Joachimsthaler, Weg, s. 163 (z dowodem zaczerpniętym z dokumentacji wojskowej); Weber, Krieg, s. 208f.; Wiedemann, Mann, s. 29; Brandmayer, Meldegänger, s. 85 (nie był jednak naocznym świadkiem zranienia). Zob. także Wiedemann, Sommeschlacht; KAM, KTB, 1. Bl., 5 października 1916 i następne dni o natarciu.

187 Na temat całego wyjazdu: MK, s. 211.

188 Kershaw, Hitler 1, s. 134f., uważa takie wczesne antysemickie uniesienia Hitlera za wiarygodne. Natomiast Weber, Krieg, s. 239, wskazuje, iż żaden solidny dokument nie potwierdza zdeklarowanego antysemityzmu Hitlera już na początku 1917 r.

189 JK, nr 47; Wiedemann, Mann, s. 30; Joachimsthaler, Weg, s. 167; Weber, Krieg, s. 246.

190 Tamże, s. 247f.

191 Tubeuf, Regiment, s. 275ff. KAM, RIR 16, Bund 9, teczka „Działania pułku w pięciodniowej bitwie pod Arras od 11 do 17 maja 1917” (załączniki) oraz teczka „Zmiana 16 pułku piechoty 11 maja 1917” (rozkaz pułkowy w sprawie zmiany pułku 20 przez pułk 16); Weber, Krieg, s. 247ff.

192 Tamże, s. 252ff.

193 Tamże, s. 253 i s. 260ff.; KAM, RIB 12, KTB, Bi 1, czerwiec i lipiec 1917; RIR 16, Bund 9, teczka: „Relacje z bitew 31 lipca/1 sierpnia 1917” oraz teczka: „Meldunki 31 lipca do 1 sierpnia 1917”; Tubeuf, Regiment, s. 281ff.

194 Weber, Krieg, s. 264 i s. 269; KAM, nr 4470/7111, wykaz osobowy jednostki Hitlera.

195 Pisał stamtąd różne pocztówki: JK, nr 50–53. Joachimsthaler, Weg, s. 169; Weber, Krieg, 269ff.

196 Tamże, s. 274ff.; Tubeuf, Regiment, zwłaszcza s. 296ff., s. 298 o stratach; Gehring, Schicksalsstrom.

197 IfZ, ED 100/86, pismo zastępcy dowódcy pułku von Godina z 31 lipca 1918 do 12 rezerwowej brygady piechoty, wydruk. w: Joachimsthaler, Weg, s. 173f.

198 Weber, Krieg, s. 285ff.; Hitler, Monologe, 10/11 listopada 1941.

199 Weber, Krieg, s. 126ff., zebrał wiele wypowiedzi na temat męstwa Hitlera. Patrz zwł. zbiory archiwum partyjnego (IfZ, MA 732); Ignaz Westenkirchen w angielskojęzycznej publikacji propagandowej Heinz, Hitler, s. 64ff.; Mend, Hitler; Brandmayer, Meldegänger. Sam Hitler uzyskał w r. 1922 pozytywne referencje od swoich byłych przełożonych: BAB, NS 26/17a, dowódca batalionu porucznik baron von Luneschloss, 20 lutego 1922 (zasługi Hitlera znał on jednak tylko ze słyszenia); BAB, NS 26/1223, dowódca pułku Friedrich Petz, luty 1922 (odpis), wydruk. w: Joachimsthaler, Weg, s. 159; NS 26/17a, opinia pułkownika von Spatny’ego, 10 marca 1922, oraz oświadczenie porucznika barona von Tubeufa, 20 marca 1922. Na temat ww. oficerów: Joachimsthaler, Weg, s. 159, s. 167f. i s. 347. Były dowódca pułku Hitlera, Baligand, zeznawał w procesie 1924 roku na korzyść Hitlera (wydruk. w: tamże, s. 154), na Boże Narodzenie 1931 podarował mu wydanie historii pułku opatrzone osobistą dedykacją (Ryback, Bücher s. 39). Również Michael Schlehuber – choć, jako socjaldemokrata, polityczny przeciwnik Hitlera – podkreślał w r. 1932, że Hitler był „dobrym żołnierzem” (Weber, Krieg, s. 135, z cytatem z Volksgemeinschaft, 7 marca 1932). Na temat Schlehubera: Joachimsthaler, Weg, s. 339. Jednak wielu innych towarzyszy broni wytykało Hitlerowi na początku lat 30., że miał na froncie funkcję dosyć uprzywilejowaną (zob. przyp. 208). Rozpowszechniana w Trzecie Rzeszy wersja, jakoby Hitler latem 1918 w pojedynkę wziął do niewoli kilkunastu jeńców, jest wyssana z palca. Na źródło tej legendy wskazuje wyraźnie relacja Baliganda zwarta w oficjalnej historii pułku: latem 1918 r. sześcioosobowy patrol z tego pułku pojmał 18 jeńców (Baligand, Ende, s. 336). Zdementowane jest tym samym przypuszczenie Webera (Krieg, s. 289f.), iż tą kawaleryjską szarżą dowodził podporucznik Gutman.

200 MK, s. 181.

201 JK, nr 27 i nr 30, ortografia jak w odpisie.

202 Hitler, Monologe, 25/26 września 1941.

203 Weber, Krieg, s. 165ff.; Brandmayer, Meldegänger, s. 103; BAB, NS 26/47, nadesłane przez Lipperta, 28 marca 1940.

204 Rozpowszechniane przez Wernera Masera w latach siedemdziesiątych opowieści o synu, którego Hitler miał spłodzić w czasie wojny, nie są poparte dowodami (Weber, Krieg, s. 167; Joachimsthaler, Weg, s. 159f.) Mulders, Suche, pisze o wykonanej na jego zlecenie analizie DNA, która wykluczyła pokrewieństwo między kwestionowaną osobą a Hitlerem. Teza, którą wysuwa Machtan, Geheimnis, o homoseksualnych skłonnościach Hitlera nie została należycie uzasadniona, dlatego nie będziemy jej tu poświęcać więcej uwagi. Kluczowe źródło w tej kwestii, jakim jest relacja rzekomego naocznego świadka Hansa Menda, należy uznać na nader wątpliwe (zob. przyp. 203).

205 Brandmayer, Meldegänger, s. 102f.

206 SAM, SprkAkte Amann K 20, także Wiedemann, Mann, s. 27; ponadto liczne wzmianki we wspomnieniach towarzyszy broni z pułku: Lugauera, Lipperta i Bauera (zob. przyp. 168); Weber, Krieg, s. 187ff.

207 Zestawienie odpowiednich materiałów w: Joachimsthaler, Weg, s. 143ff.

208 Hitler, Monologe, 22/23 stycznia 1942.

209 Weber, Krieg, s. 193ff.

210 Brandmayer, Meldegänger, s. 90f.

211 Tamże, s. 41. Nie zasługują na wiarę późniejsze twierdzenia towarzyszy Hitlera: Hansa Menda i Ignaza Westenkirchnera, jakoby Hitler już w czasie wojny wypowiadał się wrogo o Żydach. Publikacja Menda z roku 1931 (Hitler, s. 17 i s. 60f.) ma charakter gloryfikacji; jednak Mend, karany wcześniej m.in. za fałszowanie dokumentów, napisał również bardzo negatywną opinię o wojennych poczynaniach Hitlera (Weber, Krieg, s. 185f.; Machtan, Geheimnis, s. 81ff.). Informacje Westenkirchera znajdują się jedynie w propagandowej publikacji Heinz, Hitler, s. 74, (por. Weber, Krieg, s. 239). Pyta, Hitler, s. 125ff., dowodzi, że Hitler utrzymywał koleżeńskie kontakty z niemiecko-żydowskimi żołnierzami w swoim pułku.

212 MK, s. 182.

213 JK, nr 30, ortografia jak w odpisie {błędna pisownia: Internationalismuß zamiast Internationalismus}.

214 Por. Weber, Krieg, s. 144f.

215 MK, s. 182.

216 Weber, Krieg, s. 136ff., z obszernymi cytatami z ówczesnych dokumentów. Na temat jednego z anonimowych nadawców, którym według Webera był Korbinian Rutz, patrz także Joachimsthaler, Weg, s. 150ff.; NARA T 581–1, Ferdinand Widmanns, list do Hitlera, 9 marca 1932.

217 Joachimsthaler, Weg, s. 174 (KAM, nr 4470/7111, wykaz osobowy jednostki Hitlera); Weber, Krieg, s. 291.

218 Joachimsthaler, Weg, s. 174; Weber, Krieg, s. 293; MK, s. 219.

219 Tamże, s. 220.

220 Atak gazowy na sztab pułku opisuje Baligand, Ende, s. 336. Zob. także MK, s. 220f. O obrażeniach spowodowanych gazem: Joachimsthaler, Weg, s. 174f.; Weber, Krieg, s. 293f.

221 MK, s. 223ff. Nie znajduje potwierdzenia ani teza, wielokrotnie powtarzana w literaturze przedmiotu, że przejściowa utrata wzroku miała u Hitlera podłoże psychiczne, będąc formą „histerii wojennej” (ostatnio wysunął ją Weber, Krieg, s. 294f.) – ani twierdzenie, jakoby w trakcie leczenia został on poddany hipnozie, co wyjaśniałoby zmianę jego osobowości. Wszystkie te spekulacje opierają się na zaginionej dokumentacji chorobowej Hitlera, której treść miałaby być przekazywana na różne sposoby pośrednie: 1. w powieści Der Augenzeuge („Naoczny świadek”), napisanej przez emigracyjnego pisarza Ernsta Weißa, który ponoć wykorzystał w swojej książce relację lekarza psychiatry Edmunda Forstera, leczącego jakoby Hitlera w Pasewalk; 2. w informacjach udzielonych przez emigracyjnego lekarza Karla Kronera, który opisał amerykańskim tajnym służbom leczenie przez Forstera; 3. w relacji neurologa Otfrieda Förstera, który powiedział dwóm amerykańskim kolegom po fachu, że w roku 1932 zaglądał do rzeczonej dokumentacji pacjenta. Szczegółowo zob.: Köpf Erblindung; Horstmann, Pasewalk; Binion, Hitler, s. 19ff. Przekonująco obala tę hipotezę Armbruster, Behandlung.