Anna Legeżyńska – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej, Instytut Filologii Polskiej Zakład Literatury i Kultury Nowoczesnej, 61-701 Poznań, ul. Fredry 10

RECENZENT

Piotr Śliwiński

Redakcja serii „PROJEKT: EGZYSTENCJA I LITERATURA”

Marzena Woźniak-Łabieniec, Przemysław Dakowicz Arkadiusz Morawiec

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Paweł Maurycy Sobczak

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT

Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Julia Hartwig. PAP/REPRODUKCJA

© Copyright by Anna Legeżyńska, Łódź 2017

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07680.16.0.M

Ark. wyd. 10,8; ark. druk. 17,5

ISBN 978-83-8088-810-4

e-ISBN 978-83-8088-811-1

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

JEST PRZYWILEJEM WDZIĘCZNOŚCI, ŻE RODZI SIĘ ONA ZAWSZE TAM, GDZIE DZIEJE SIĘ COŚ DOBREGO I PIĘKNEGO. JESTEM WIĘC WDZIĘCZNA ZA KSIĄŻKI I OBRAZY, KTÓRE KOCHAM. WSZYSTKO, CO OTRZYMUJĘ Z DARÓW SZTUKI, BUDZI WE MNIE TO UCZUCIE. WDZIĘCZNA JESTEM MOIM BLISKIM, ŻE BYLI I SĄ, I WDZIĘCZNA JESTEM LUDZIOM, ŻE OFIAROWALI MI SWÓJ TRUD, A CZĘSTO I ŻYCIE, ŻEBYM MOGŁA DZIŚ CIESZYĆ SIĘ WOLNOŚCIĄ I DECYDOWAĆ SAMA O SWOIM LOSIE. WDZIĘCZNA JESTEM KAŻDEJ CHWILI ISTNIENIA, MIMO I NA PRZEKÓR BÓLOWI I CIERPIENIU.

BO WDZIĘCZNOŚĆ TO UCZUCIE WSZECHOGARNIAJĄCE, STANOWIĄCE JAKBY ZAKŁAD NASZEGO CZŁOWIECZEŃSTWA. UCZUCIE NA WSKROŚ RELIGIJNE. I JEST TO RELIGIA LUDZI RÓŻNYCH WYZNAŃ, TAKŻE TYCH, KTÓRZY DO ŻADNEGO WYZNANIA SIĘ NIE PRZYZNAJĄ. TEN DAR OTRZYMALIŚMY Z CHWILĄ PRZYJŚCIA NA ŚWIAT I OD NAS ZALEŻY, JAK GO ROZWINIEMY.

(Julia Hartwig, O wdzięczności, [w:] taż, Pisane przy oknie, Warszawa 2004, s. 106)

SPIS TREŚCI

WYKAZ SKRÓTÓW

POEZJA UOSOBIONA

ROZDZIAŁ 1. HARTWIŻANKA

RODZINA

SIEROCTWO

LATA SZKOLNE

O CZYM NIE DA SIĘ OPOWIEDZIEĆ

NA ROZDROŻU

ROZDZIAŁ 2. STYPENDYSTKA

PARYŻ, „WSTRZĄSAJĄCO PIĘKNY”

W KRĘGU LITERATURY FRANCUSKIEJ

MIŁOŚĆ

ROZDZIAŁ 3. TOWARZYSZKA ŻYCIA

„KIEDY WSZYSTKO OBSUWA SIĘ SPOD NÓG”

ARTUR

ZADOMOWIENIE

WIRY HISTORII, TĘTNO LITERATURY

PRZYJAŹNIE

POBYTY

WDOWIEŃSTWO

ROZDZIAŁ 4. MISTRZYNI

„SPOJRZENIE, KTÓRE UKAZUJE ŚWIAT”

OBOK MIŁOSZA

INNY

DOŚWIADCZENIE I OBRAZ

PAMIĘĆ

WIERSZ

SMAK

TAJEMNICA

WDZIĘCZNOŚĆ

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA (wykład Julii Hartwig wygłoszony 2.02.2015, podczas uroczystości nadania Jej godności doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu)

BIBLIOGRAFIA

NOTA EDYTORSKA

INDEKS

WYKAZ SKRÓTÓW

Bbt – J. Hartwig, Bieg bez tchu, „Kwartalnik Artystyczny”, 2007, nr 3.

Biz – J. Hartwig, Błyski i zwierzenia, Warszawa 2004.

Bp – J. Hartwig, Bez pożegnania, Warszawa 2004.

Dz1 – J. Hartwig, Dziennik, t. I, Kraków 2011.

Dz2 – J. Hartwig, Dziennik, t. II, 2014.

Dza – J. Hartwig, Dziennik amerykański, Warszawa 1980.

Gż – J. Hartwig, Gorzkie żale, Kraków 2011.

K – A. Międzyrzecki i J. Hartwig – Cz. Miłosz, Korespondencja, Kraków 2012.

Ko – J. Hartwig, A. Międzyrzecki – K. i Z. Herbertowie, Korespondencja, Warszawa 2012.

L – Listy Artura Międzyrzeckiego do Julii Hartwig, „Kwartalnik Artystyczny” 2007, nr 3.

No – J. Hartwig, Nie ma odpowiedzi, Warszawa 2001.

Noz – J. Hartwig, Nim opatrzy się zieleń. Wybór wierszy, Kraków 1995.

Nsz – Największe szczęście, największy ból. Jarosława Mikołajewskiego rozmowy z Julią Hartwig, Kraków 2014.

P – R. Przybylski, Między czasem poległych a groźbą spodlenia, [w:] A. Międzyrzecki, Z dzienników i wspomnień, Warszawa 1999, s. 287–322.

Pzg – J. Hartwig, Podziękowanie za gościnę. Moja Francja, Gdańsk 2006.

S – Julia Hartwig – lubelskie kręgi, „Scriptores” 2011, nr 40.

Sp – J. Hartwig, Spojrzenie, Kraków 2016.

T – „Topos” 2004, nr 3.

Up – A. Międzyrzecki, U progu XXI wieku, Kraków 1996.

Wa – J. Hartwig, Wiersze amerykańskie, Warszawa 2002.

Wo – Wspólna obecność. Korespondencja Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego z Anną i Jerzym Turowiczami, Kraków 2012.

Wr – J. Hartwig, Wolne ręce, Warszawa 1969.

Ww – J. Hartwig, Wiersze wybrane, Kraków 2010.

Z – J. Hartwig, Zobaczone, Kraków 1999.

Za – J. Hartwig, Zapisane, Kraków 2013.

Zdiw – A. Międzyrzecki, Z dzienników i wspomnień, Warszawa 1999.

Znp – J. Hartwig, Z niedalekich podróży, Warszawa 1954.

Zp – J. Hartwig, Zawsze powroty. Dzienniki podróży, Warszawa 2001

Żtp – Życie to podróż, to ocean. Z Julią Hartwig rozmawia Artur Cieślar, Poznań 2014.

POEZJA UOSOBIONA

Niewysoka, wyprostowana sylwetka. Skupione, uważne spojrzenie. Niezmienne uczesanie z charakterystyczną, stylową koroną warkocza wokół głowy. Zawsze ten sam sznureczek pereł wokół szyi i drobne, także perłowe kolczyki. Mówi spokojnie, starannie, precyzyjnie dobierając słowa… Taki obraz przechowywałam w pamięci, rozpoczynając pracę nad opowieścią o Julii Hartwig, która wkrótce miała obchodzić dziewięćdziesiąte szóste urodziny, a ledwie rok wcześniej opublikowała kolejny tomik nowych wierszy: Spojrzenie (2016). Los wymusił jednak przygnębiającą korektę czasu teraźniejszego w mojej narracji. Poetka zmarła 14 lipca 2017 roku, w domu swojej córki, Danieli Lehtinen w Gouldsboro (Pensylwania).

Mimo sędziwego wieku, Julia Hartwig – rówieśniczka Różewicza, Herberta, Białoszewskiego – do końca życia była niezwykle twórczą przedstawicielką generacji wojennej. Pozostawiła bogaty i zróżnicowany, wciąż jeszcze nieopisany w pełni dorobek poetycki, prozatorski i przekładowy. Nie podejmuję się tutaj trudnego zadania jego syntezy, na którą przyjdzie czas później, gdy zaczniemy jaśniej pojmować wielkość straty poniesionej przez polską literaturę. Chcę jedynie podzielić się z Czytelnikiem swoją fascynacją i uznaniem dla poetki, której życie wypełniała wciąż praca: lektury, pisanie, ale także ciągła praca nad samą sobą. Twórczość, choć pozbawiona ostentacyjnej konfesyjności, była integralnie związana z jednostkowym, więc wyjątkowym losem tej niezwykłej postaci. Jednocześnie życie to odbijało w sobie historyczny los polskiej wspólnoty.

Julia Hartwig mówiła spokojnie, starannie, precyzyjnie dobierając słowa… Równie stonowana, skupiona i uważna jest jej poezja, nasycona szlachetną elegancją, wyrażającą się w równowadze mowy i myśli. O tym wszystkim zamierzam tutaj opowiedzieć. Pozostawiając, na ile to tylko możliwe, czas teraźniejszy.

***

W potężnym, liczącym ponad półtora tysiąca stron, dwutomowym przewodniku encyklopedycznym Literatura polska, który powstawał w zasłużonym Państwowym Wydawnictwie Naukowym pod kuratelą najwybitniejszych wówczas krytyków i badaczy, a ukazał się w 1984 roku, nie ma hasła poświęconego Julii Hartwig. Dopiero gdy w 1987 roku dodrukowano Uzupełnienia do wydania I, znalazła się tam nieprzesadnie obszerna notatka, obejmująca główne fakty biograficzne i edytorskie. W pierwotnym opracowaniu zabrakło miejsca dla poetki nie dlatego, iżby znajdowała się wówczas w gronie twórców marginalnych, przeciwnie, należała już wówczas do autorów cenionych wysoko i budzących zainteresowanie. Decydentom, posługującym się narzędziem cenzury, chodziło o to, by usunąć ją w cień, całkowicie wymazać nazwisko z listy pisarzy prawomyślnych. W 1984 roku, kiedy powstawał encyklopedyczny przewodnik, panowała ponura aura niedawno zniesionego stanu wojennego, a zarazem rosło obywatelskie nieposłuszeństwo wobec opresyjnego reżimu, w czym niemałe zasługi położyli ludzie pióra. Dla poskromienia tej aktywności władza w 1983 roku zdelegalizowała Związek Literatów Polskich (by zresztą wkrótce go reaktywować i skłonić do kooperacji). Natomiast w 1984 powstało alternatywne, nielegalne Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, zarejestrowane dopiero w 1989 roku. Julia Hartwig wraz z z mężem, Arturem Międzyrzeckim, była wieloma nićmi związana ze środowiskiem opozycji demokratycznej, w gronie ich przyjaciół znajdowali się twórcy KOR i pisarze objęci zakazem druku. Władzy nie podobały się też zapewne liczne więzi z intelektualistami Zachodu. Poetce wyznaczono więc skromne miejsce w encyklopedycznym suplemencie… I to dopiero w 1987 roku, gdy trzeszczały fundamenty reżimu, luzowano rygory cenzury i nadciągały podmuchy wielkiej zmiany.

Dzisiaj czytelnik nie znalazłby już żadnego przewodnika literackiego, pozbawionego informacji o Julii Hartwig. Znają to nazwisko zarówno maturzyści, jak też profesjonalni badacze, których zainteresowanie twórczością znakomitej poetki wyraźnie nasiliło się na przełomie wieków, gdy w księgarniach regularnie zaczęły pojawiać się zbiory jej wierszy, dzienniki, listy, felietony oraz wznowienia dawnych książek. Rosnącej popularności Julii Hartwig towarzyszyło przy tym żywe zainteresowanie mediów, świętujących jej kolejne sukcesy literackie. W ostatnich latach sypały się nagrody i honory, z okazji których publiczność mogła zetknąć się z poetką, podziwiając zarówno jasność i głębię jej wypowiedzi, jak też niepospolitą elegancję sposobu bycia.

Krytyka literacka przez dłuższy czas utrzymywała, że Julia Hartwig jest poetką ciągle „niedocenioną”, co dziś wydaje się opinią zupełnie pozbawioną zasadności. Każda jej nowa książka błyskawicznie znikała z półek księgarskich, wydawcy kompletowali kolejne wybory wierszy i wznawiali podróżne dzienniki, badacze publikowali naukowe opracowania, a Internet wciąż wzbogacał się o biograficzne dokumenty i Wikicytaty. Specjalne miejsce dla „hartwigianów” przeznaczyła multimedialna strona lubelskiej Bramy Grodzkiej, bieżące informacje znaleźć też można było na Facebooku.

Dorobek Julii Hartwig obejmuje dziś dwadzieścia trzy tomy wierszy, jedenaście wyborów poezji, dwie monografie o życiu i twórczości wybitnych poetów francuskich, dwa duże tomy dzienników i trzy książki napisane jako dzienniki podróży; ponadto trzy tomy korespondencji, felietony i szkice, ogromną liczbę przekładów z literatury francuskiej i angielskiej oraz dwie antologie poezji amerykańskiej. Osobne miejsce zajmują dawniej pisane utwory dla dzieci. Z długiej listy nagród i wyróżnień, jakimi uhonorowano poetkę, wystarczy wymienić kilka: prestiżową Prix de Traduction przyznaną przez Fondation d’Hautvillers (Francja 1978, wraz z Arturem Międzyrzeckim), Nagrodę Literacką im. Jurzykowskiego (USA, 1981), Nagrodę Polskiego PEN Clubu (1979, 1997), Thornton Wilder Prize (USA, 1986), Nagrodę im. Georga Trakla (Austria, 1991), Doroczną Nagrodę Ministra Kultury za całokształt twórczości (2001), Nagrodę Wielką Fundacji Kultury (2002), Nagrodę Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego (2009) i Nagrodę im. Czesława Miłosza (2009). We Włoszech przyznano jej Premio Acerbi za całokształt twórczości (2011). W kraju otrzymała nagrodę „Dzieło życia” w XII edycji Nagrody im. C. K. Norwida (2013) oraz Nagrodę Poetycką im. Wisławy Szymborskiej (2014). Wśród przyznanych poetce najwyższych odznaczeń państwowych znajduje się Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (2011), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1997), Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005). W 2007 roku spotkał Julię Hartwig zaszczyt szczególny i zasłużony, otrzymała bowiem Order Narodowy Legii Honorowej V klasy – najwyższe odznaczenie przyznawane przez rząd francuski. Natomiast Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nadał poetce w lutym 2015 roku godność doktora honoris causa.

Poza fenomenem twórczej długowieczności, Julia Hartwig uosabiała rzadki przypadek umiejętności istnienia dojrzałego artysty na granicy popkultury i kultury niszowej, bez ryzykownego flirtu z gustem potocznym. Nie unikała spotkań autorskich, wywiadów, konkursowej gali (na przykład takiej, jaka miała miejsce z okazji wręczenia Nagrody Poetyckiej im. Wisławy Szymborskiej). Potrafiła też znakomicie sprostać oczekiwaniom elitarnej publiczności zgromadzonej w akademickiej auli, jak podczas uroczystości nadania jej doktoratu honoris causa. Wszystkie tego rodzaju zdarzenia, wymagające nie tylko sił fizycznych, lecz też psychicznej adaptacji do warunków tłumnego zgromadzenia w świetle jupiterów i błysku fleszy, Julia Hartwig przyjmowała z właściwym sobie spokojem, godnością, naturalnością. Medialny gwar to cena zasłużonej sławy, której doczekała się w wieku późnym, kiedy być może łatwiej uniknąć roli „celebryty”, ale też trudniej nie poddać się pokusie mizantropii, gdy rozgłos nie wydaje się już wart każdej ceny. Starzy Mistrzowie bowiem zwykle patrzą na świat z oddali, bardziej zajęci wielką refleksją egzystencjalną i elegijnym rachunkiem niż rozgorączkowaną aktualnością.

Sztukę obecności w bieżącym życiu wspólnoty bez rezygnacji z indywidualizmu, umiejętność włączenia się w nowy model kulturowej komunikacji wolno uznać za jeden z głównych dowodów profesjonalizmu i wielkości artysty. Oczywiście szanujemy również i „pustelników”, takich twórców, którzy uznają, że głównym łącznikiem ze światem muszą pozostać ich teksty. Julia Hartwig należała do innego rodzaju autorów. Z wielką uwagą i szacunkiem odnosiła się do swej publiczności, rozumiejąc, jak naturalna jest potrzeba bezpośredniego kontaktu z twórcą dzieła. Dobrze wiedziała, że znaczenia tekstu literackiego umieszczone na ekranie realnego życia nierzadko nabierają głębszego sensu i jasności. Jedną z jej pierwszych ważnych książek była biograficzna opowieść Apollinaire (wydana w 1962 roku, potem jeszcze wznawiana), do której po latach dodała następną, poświęconą twórczości i życiu Gérarda de Nervala (1972). Mnóstwo w nich faktografii wydobytej z bibliotecznych zasobów, lecz przede wszystkim są to historie przemian genialnych osobowości. Poetka w pewnym felietonie tak komentowała łączność życia i literatury:

Surowe oddzielanie biografii autora od jego dzieła wydawało mi się zawsze czymś paradoksalnym. Jako gorliwą od lat czytelniczkę literatury, zawsze interesowało mnie, jaki też był w życiu autor tej pięknej fikcji, która mnie zachwyciła, lub wiersza, który mnie poruszył.

[…] niezależnie od postępów strukturalizmu, tak zwany zwyczajny czytelnik bynajmniej od biografistyki się nie odwrócił, wynika ona bowiem z nieposkromionej ciekawości ludzkiej poszukującej wciąż nowych wzorców istnienia1.

Jesteśmy ciekawi cudzego życia, gdyż „poszukujemy wciąż nowych wzorców istnienia”. To uzasadnienie nie odnosi się zapewne do każdego rodzaju zaciekawienia, bo przecież losy i charaktery twórców, przepełnione nieraz szaleństwem, występkiem, złem bywają antywzorem dla czytelnika i zmuszają do postawienia pytań o etyczność sztuki, granice tolerancji dla zła, artystyczną prawomocność nihilizmu. Julia Hartwig i dla tych wątpliwości znalazłaby wyjaśnienie, być może właśnie zalecając lekturę swoich dwóch monografii, przedstawiających wprawdzie poetów wybitnych, których spuścizna literacka weszła do europejskiego kanonu arcydzieł, ale nie żyjących bynajmniej wzorowo. Jednak obie jej opowieści o życiu Apollinaire’a i Nervala mają sens formacyjny w takim znaczeniu, że wcale nie sugerując odbiorcy naśladownictwa w kształtowaniu osobistego losu, prezentują historie ludzi wyjątkowych i wielkich w swym dążeniu do realizacji wizji, pasji, potrzeby twórczości. Słowa Julii Hartwig o „poszukiwaniu wciąż nowych wzorów istnienia” wyrażają chyba taką oto myśl: ludzkie życie powinno być wznoszeniem się, ruchem, przekraczaniem stanu osiągniętego i doskonaleniem danych predyspozycji. Byleby nie było ono samym biologicznym istnieniem, regulowanym przez fizjologię, instynkty i rutynę dnia codziennego czy choćby nawet rutynę uprawianego rzemiosła (w tym artystycznego). W przekonaniu poetki nieodzownym dopełnieniem życia powinno stać się samopoznanie, sprzężone z rozszerzaniem granic egzystencjalnego doświadczenia. W swoim wykładzie, zaprezentowanym po uroczystości odebrania dyplomu doktora honoris causa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, Julia Hartwig mówiła: „Poezję trudno oderwać od poety, od jego osoby, bez względu na to, ile tak zwanego >>lirycznego ja<< przemawia do nas z wierszy bezpośrednio. Można by nawet powiedzieć, że wiersze pisze się nie piórem, ale osobowością. Im osobowość jest bogatsza, tym ciekawsze wiersze”2.

Jeśli tak właśnie odczytamy uzasadnienie dla czytelniczego zainteresowania związkami między twórczością a biografią pisarza, to zyskamy prawo do przedstawienia portretu poetki obejmującego pewne wybrane i – w moim przekonaniu – najważniejsze cechy zarówno osobowości, jak też twórczości. Rozpoczynam tedy opowieść, która ma oczywiście charakter hipoteczny i nawet może nierzadko odległy od faktów realnego życia. Aby zachować względną przejrzystość wywodu, trzeba było wybrać kilka motywów, gdyż pełna opowieść o tak bogatym życiu i ogromnym dorobku wymagałaby innej, bardziej pojemnej formy gatunkowej. Proponuję zatem spojrzenie na dzieło Julii Hartwig w biograficznym kontekście określonym przez naturalny cykl egzystencji: od dzieciństwa i lat młodzieńczych, po wiek dojrzały i późną starość. Będziemy śledzić niektóre koleje losu poetki, tropiąc przemiany jej osobowości i ról wyznaczanych przez życie, które zdeterminowały też ewolucję twórczości.

Opowieść składa się z czterech części. W każdej z nich na podstawie rozmaitych świadectw literackich, autobiograficznych i epistolarnych szkicuję portrety Julii Hartwig z innego etapu życia. Przedstawiam więc najpierw dziecko i uczennicę, potem młodą dziewczynę wyjeżdżającą na pobyt stypendialny we Francji, następnie dojrzałą już kobietę, żonę i matkę, aż wreszcie – owdowiałą, lecz nie osamotnioną poetkę, osiągającą stan twórczego mistrzostwa. Będą to wizerunki osadzone w odmiennych czasoprzestrzeniach: lubelskiej, paryskiej, warszawskiej, amerykańskiej i znów – warszawskiej. Ufam, że technika „portretowa”, polegająca na dokumentarno-fikcjonalnej rekonstrukcji kluczowych doświadczeń egzystencjalnych, pozwoli nam poznać w najogólniejszym ujęciu rytm dojrzewania i rozwoju Osoby. Będziemy obserwować, jak podejmuje ona kolejne, stawiane przez życie wyzwania i jak wzbogaca się jej tożsamość. Lektura dokumentów pozwoli rzucić światło na wtopione w wiersze poetki realne doświadczenia, choć pełna zależność tekstu i życia zawsze pozostanie tajemnicą, rozwiązywaną przez wyobraźnię czytelnika.

W kolejnych rozdziałach znajdą się również szkice do portretów osób bliskich Julii Hartwig, z którymi spędziła znaczną część życia lub niekiedy zaledwie pewien krótki, ale bardzo istotny dla niej czas, pozostawiający niezatarty odcisk w biografii. Będą to dla poetki spotkania w jakiś sposób decydujące, formacyjne, lecz dla nas jednak niedostępne w swej pełnej prawdzie życiowej i psychologicznej, bo odtwarzane tylko z różnego rodzaju świadectw tekstowych: wspomnień, listów, esejów. Niemniej warto tutaj ów krąg rodzinny i przyjacielski choćby najogólniej opisać, by zrozumieć główną „dwoistość” określającą osobowość autorki Zobaczonego: dążenie do ocalenia twórczej samotności i zarazem stałe nakierowanie uwagi na Innych – najbliższych, przyjaciół, znajomych, a także ludzi napotykanych epizodycznie. Wszyscy oni, jawnie lub choćby pośrednio, zamieszkiwali pamięć oraz literackie imaginarium poetki.

Między moją na wpół fikcjonalną opowieścią o życiu Julii Hartwig a charakterystyką wybranych motywów jej twórczości pojawią się oczywiste zależności. Są one naturalne, z tej przyczyny, że obcujemy z autorką głęboko świadomą nierozerwalności związku literatury z życiem. O tym samym zapewne myślał Artur Międzyrzecki:

Podobno nie uchodzi tak mówić i pisać, ale – po dojrzałym namyśle – chciałbym również ją zaliczyć do tego pięknego grona osób zawsze z sobą tożsamych. Nie znam nikogo, o kim mógłbym z takim przekonaniem powiedzieć: poezja uosobiona (Up 97).

Biografia Julii Hartwig tylko w części jest życiorysem typowym dla pokolenia urodzonego w latach 20., któremu przyszło uczestniczyć w kolejnych wstrząsach historycznych – od wojny i powstania warszawskiego, przez powojenne zmiany ustroju, aż do transformacji 1989 roku. Żadnej innej generacji nie było dane towarzyszyć tak wielu przełomom politycznym i kulturowym. O żadnej też innej generacji nie można powiedzieć, że „odegrała rolę nie do przecenienia dla narodowej tożsamości, dla ocalenia najcenniejszych wartości kultury i przeniesienia ich w wiek XXI”3.

O pokoleniowej determinacji losu poetki, nie osłabiającej artystycznej indywidualności, Marian Stala pisze:

Julia Hartwig należy do pokolenia poetów urodzonych w latach dwudziestych minionego wieku, tego pokolenia zatem, bez którego trudno wyobrazić sobie polską poezję od czasów powojennych aż po pierwsze lata nowego stulecia. W kręgu rówieśników poetka obracała się niemal od początku swej twórczej aktywności; wobec nich i w związku z nimi szukała swojej drogi. Szukała powoli i wytrwale. Dopiero z dzisiejszej perspektywy widać, iż jej poetyckie dzieło sąsiaduje z najwybitniejszymi dokonaniami pokolenia4 .

Życie Julii Hartwig płynęło na tle dziejów polskiej wspólnoty, ale też było w znacznej mierze kształtowane – jak ona sama mówiła – przez fortunne przypadki, umożliwiające zmiany miejsc i środowisk. Kilkuletnie pobyty poza granicami kraju, najpierw we Francji, a potem w Ameryce sprzyjały kształtowaniu tożsamości „podróżnej świata”5, w czym można widzieć jedno z wielu pokrewieństw między poetką a niezwykle przez nią cenionym Czesławem Miłoszem. Oboje w swojej twórczości mówili światu „tak” i mimo rozległej wiedzy o niedolach człowieczej egzystencji, afirmowali istnienie. Pora zatem wyjawić główną myśl, prowadzącą całą moją opowieść: szczególną właściwością poezji Julii Hartwig jest mocny i trwale w niej obecny ton dziękczynienia. „Pojona od dzieciństwa mlekiem wdzięczności” (Ww 449), poetka przyjmuje życie we wszystkich jego przejawach jako dar, który wciąż pozostaje godny laudacji.

Rodzina Hartwigów. Autor nieznany. Fotografia ze zbiorów Julii Hartwig. Cyfrowa kopia zdjęcia w zasobach Archiwum Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

ROZDZIAŁ 1

HARTWIŻANKA

Początek rodzinnej historii ma swą konkretną lokalizację: w Lublinie, którego mieszkańcy doskonale kojarzą nazwisko Hartwigów. Znają je, wpisują w dzieje miasta i darzą szacunkiem, czego materialnym świadectwem może być powstanie malowniczego Zaułka Hartwigów czy mural z wierszem Nie idźmy wykonany na ścianie budynku liceum ogólnokształcącego. Działający w Lublinie od 1998 roku Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, który jest samorządową instytucją kultury dbającą o ochronę lokalnego dziedzictwa, ma na swojej stronie internetowej rozbudowaną zakładkę poświęconą biografii i twórczości poetki. Znajdziemy tu wiele cennych informacji, filmów, zdjęć i archiwaliów, dokumentujących los rodziny w okresie międzywojennym i późniejszym. Z inicjatywy Ośrodka w 2009 roku nadano Julii Hartwig Honorowe Obywatelstwo Miasta Lublina i wręczono Nagrodę Poetycką „Kamień” (w nazwie nawiązującą do tytułu debiutanckiego tomu innego wybitnego mieszkańca Lublina, Józefa Czechowicza). Z tej okazji wydano również wybór wierszy poetki Powroty (wznowiony w 2011 roku), w którym znalazł się Powrót do domu dzieciństwa:

Wokół ciemnego milczenia sosen – krzyk młodziutkich,

nawołujących się brzóz.

Wszystko jest jak było. Nic nie jest jak było.

Przemów do mnie, Boże dziecko. Przemów, niewinna trwogo!

Nic nie rozumieć. Wciąż inaczej, od pierwszego krzyku do

ostatniego westchnienia.

A jednak to też było życie. I chwile szczęśliwe wychodzą ku

mnie z przeszłości jak panny z kagankami oliwy.

(z tomu Chwile postoju, Noz 68)

W tej poetyckiej prozie tradycyjna topika „szczęśliwego dzieciństwa” została odmieniona przez nowoczesną świadomość ambiwalencji mitu arkadyjskiego. Ujawnia się ona w antytetycznym opisie miejsca (zestawienie: sosny – brzozy, trwoga – niewinność, jest – nie jest), a także w niejednoznacznej waloryzacji emocjonalnej czasu minionego jako czasu „niewiedzy”.

W utworach późnych Julia Hartwig częściej niż przedtem wraca do lubelskiej przeszłości, odsłania dzieje rodziny i w elegijnej – więc nie dramatycznej, a raczej melancholijnej – tonacji przywołuje cienie bliskich. O ludziach mówi z czułością, natomiast wspomnienie miejsca zdaje się kolcem raniącym pamięć:

Jakże boli mnie to miasto

zaświatami dzieciństwa

bo to prawdziwsze zaświaty

niż te które są mamidłem przyszłości

ku której płyniemy na rzece serdecznej krwi

Żadnych rajów

Niczego co można by nazwać szczęściem

Wieczne sieroctwo

pocieszane objęciem miłości

(Żadnych rajów, Z 45)

Dlaczego poetka pisze o „zaświatach dzieciństwa” bez typowej dla liryki wspomnieniowej jednoznacznej, serdecznej nostalgii i jakby z poczuciem krzywdy, zawinionej w jakiś sposób przez miejsce? Może najpierw dlatego, że ono jest – materialnie trwa, jako „pamiątka” przeszłości, natomiast ludzie odeszli i niczego innego poza czułym wspomnieniem darować im już nie można. Miejsce pozostaje niezmienne i nie daje „żadnej odpowiedzi” na pytania o bieg przeżytych zdarzeń. Ponadto stary Lublin, o którym pisze Julia Hartwig – znany jej z lat przedwojennych – jest również nekropolią, miejscem zagłady Żydów, których mowa rozbrzmiewała w tutejszych murach. W kręgu takich skojarzeń można więc też osadzić znacznie późniejszy wiersz Elegia lubelska (z tomu Nie ma odpowiedzi, 2001), wypełniony reminiscencją obrazu wielokulturowego niegdyś miasta, w którym na ścianach widniały „na jednych ikony na innych Jezus o płonącym sercu / pienia nabożne w różnych językach”. Teraz pozostało miejsce po synagodze:

I nieme powietrze w którym zastygł jęk

pomordowanych

wepchnięte do gardła zawodzenie potem cisza

wielka i ostateczna cisza z odorem duszącego dymu

i roznoszonych z wiatrem łachmanów

Zakończenie wiersza, czytane w dwóch planach: osobistej autobiografii i historii, demitologizuje, a może nawet tworzy prywatny przeciw-mit Miejsca:

Odwróćcie wzrok ode mnie bramy mojego miasta

bramy miejskie żarłoczne bramy

przez które uszło życie z tych ciemnych uliczek

O wieże rodzinnego miasta

goniłyście mnie po świecie groziły

nic wam nie jestem winna nieczułe olbrzymy

które przetrwałyście nie uroniwszy ani jednej łzy

nad miastem mojego dzieciństwa

(No 24)

W niepoetyckich opowieściach o Lublinie Julia Hartwig wspomina tę przestrzeń ciepło, z nietajonym sentymentem do ulicy dzieciństwa czy zakamarków Starego Miasta. Natomiast w wierszach wyznaje: Ja wspomnień tych się boję (tom Obcowanie, Noz 126). Dlaczego? Poszukując odpowiedzi, spróbujmy zajrzeć w lubelską przeszłość poetki.

RODZINA

Było ich pięcioro: urodzeni w Rosji Walenty, Edward, Zofia, Helena i wreszcie – znacznie młodsza Julia, która przyszła na świat 14 sierpnia 1921 roku już w Lublinie. Rodzina przyjechała tu w 1918 roku, uciekając z bolszewickiej Rosji. W Moskwie, która na początku XX wieku liczyła już ponad półtora miliona mieszkańców (podczas gdy Lublin około stu tysięcy), Ludwik Hartwig prowadził dwa świetnie prosperujące zakłady fotograficzne.

Był synem niezamożnego stolarza. Urodził się w 1883 roku w Kijowie, ukończył szkołę w Odessie, a potem jako trzynastolatek uczył się fachu w zakładzie fotograficznym Jakuba Tyraspolskiego. Po opanowaniu tajników zawodu wyjechał do Łodzi, by podjąć pracę w tamtejszej filii swego pryncypała. W 1903 roku przyjechał do Moskwy i wkrótce założył własny zakład fotograficzny. Ożenił się z piękną Rosjanką, Marią Biriukow, z prawosławnej rodziny starowierów, w której zakochał się od pierwszego wejrzenia. Poetka tak opowiada o ich spotkaniu:

Pewnego dnia przyszła do niego młoda, bardzo piękna kobieta. Długo ją fotografował, potem oświadczył, że zdjęcia się nie udały i że trzeba je powtórzyć w innym terminie. Kiedy przyszła po raz drugi, zobaczyła swoje portrety rozwieszone po całym atelier6.

Maria na dawnej fotografii ma łagodną i miłą twarz, ciemne włosy zaplecione w koszyczki nad uszami, bluzkę z riuszką i delikatny półuśmiech (najmłodsza córka nie jest do niej podobna). W przedrewolucyjnej Rosji wiodło im się dobrze. Mieli powóz i służbę, dorobili się sporego majątku, który jednak wkrótce przepadł zupełnie i nigdy już nie został odzyskany. O szczegółach wyjazdu z Moskwy rodzinne archiwalia Julii Hartwig milczą, choć w domu musiała słyszeć na ten temat jakieś relacje. Z opowieści rodzeństwa przytacza ona symboliczną scenę: oto gdy uciekinierzy już przekroczyli granicę, Ludwik kazał dzieciom ucałować polską ziemię.

W Lublinie trzeba było wszystko zacząć od nowa. Zamieszkali najpierw w dwupokojowej facjatce z kuchnią, Ludwik otworzył zakład, potem przenieśli się na niższe piętro do większego mieszkania. Adres zmieniali kilkakrotnie (ulica Staszica 2, potem Narutowicza 23), bo zakład prosperował coraz lepiej, choć wszyscy musieli pomagać ojcu w żmudnej obróbce zdjęć (dzieci podobno nie znosiły tych obowiązków, poetka wyznaje też, że nigdy nie miała ochoty zająć się fotografowaniem). Mimo początkowych trudności, radzili sobie coraz lepiej i w domu nie było biedy. Nie brakowało natomiast ciepła, więc lata dzieciństwa zostawiły w pamięci małej Julii archetypiczne odbicie aury gniazda; pierwsze wspomnienia to objęcia starszych o kilkanaście lat braci, którzy nosili ją na rękach. Potem dreptała stale prowadzona przez dłoń matki, z którą spędzała najwięcej czasu. „To był też okres pierwszych lalek, takiego spotkania ze światem poprzez dom, w którym byli ojciec i matka i gdzie byłam otoczona rodzeństwem, dużo zresztą ode mnie starszym”7. Mama uczyła ją wszystkiego – zachwycającego sposobu poruszania się (mówiła: stawiaj stopy tak, jakbyś szła po linie), zachowania, tolerancji. Nie nauczyła swego ojczystego języka – bo w domu mówiło się po polsku. Ale może też nie próbowała?

Ojciec rodziny, bardzo zapracowany, nie poświęcał dzieciom zbyt wiele uwagi, lecz miał ambicje, aby zdobyły solidne wykształcenie; posyłano je więc do dobrych szkół. Starsze rodzeństwo chodziło do gimnazjów, małą Julię do szkoły podstawowej odprowadzała matka, która „zachodziła zawsze na pacierz do Katedry, uważając widać, że i w cerkwi, i w kościele jej modlitwa będzie tak samo wysłuchana” (S17). Trudno orzec, czy na pewno kościół i cerkiew miały dla wnuczki starowierów tę samą rangę (wiersz Przywoływanie zdaje się temu przeczyć), ale z poetyckich wspomnień Julii można wnioskować, że prawosławnej żony Ludwika Hartwiga nie łączyły z jego katolicką rodziną zbyt mocne więzi:

Cmentarz był miejscem częstych spotkań

Znajome mojej matki oczyszczały z liści i gałązek

solidne grobowce swoich mężów

potem chodziłyśmy na herbatę do popa

w tajemnicy przed moją babką

(Pożegnanie, z tomu Czuwanie, Ww 83)

Maria, choć zaczęła mówić po polsku i utrzymywała pewne kontakty z nowym otoczeniem – a jednocześnie mogła spotykać się z rodakami (podczas cerkiewnych modłów, kiedy „Dymiły w rękach cieniutkie świece / w niekończących się pieśniach powracało Hospody pomiłuj”, Ww 83) – to jednak tęskniła straszliwie za pozostawioną w Rosji rodziną. Nie miała też żadnych wieści o jej losach. Starała się nawet o wyjazd, lecz nie dostała paszportu. Musiała czuć się coraz bardziej osamotniona, bo, jak po latach przypuszcza poetka, ojciec zajęty swoimi sprawami „chyba niezbyt się wczuwał w problemy mamy”8. Małą Julią opiekowała się czule, ale depresja postępowała, „noce mijały w szarpiącym ogołoceniu duszy” (Bp 23).

Maria Biriukow, matka Julii Hartwig. Ze zbiorów rodzinnych Julii Hartwig.Cyfrowa kopia zdjęcia w zasobach Archiwum Ikonografii i Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Pewnego dnia Maria rzuciła się przez okno, z trzeciego piętra kamienicy. Stało się to w 1931 roku.

Poetka po kilku dziesięcioleciach w tomie Bez pożegnania (2004) umieściła wiersz Przywoływanie, w którego końcowym fragmencie – odtwarzając atmosferę wielkanocnych wypraw matki do cerkwi – powróciła do tamtej strasznej chwili:

Mała, zaledwie od ziemi odrosła,

przyprowadzana za rękę,

tam poznawałam pierwszy smak oddalenia od tego co

najbliższe

i drżeć zaczęłam, by jej nie utracić.

Ale stało się, że odeszła.

Hardość doprowadziła tę duszę do upadku nadziei tak

głębokiego,

że postanowiła opuścić nas na zawsze.

Od takich postanowień nie ma już odwrotu.

Kiedy znaleźliśmy ją leżącą na dziedzińcu tamtego

ranka,

wyglądała jakby po prostu idąc potknęła się i upadła.

O, mamo, jak to się stać mogło?

Z nas wszystkich ty jedna powinnaś była umieć latać.

(Bp 24–25)

Pochowano Marię na lubelskim cmentarzu koło małej cerkiewki (nieopodal znajduje się grób Czechowicza). W wierszu Pożegnanie czytamy: „Za murem na cmentarzu prawosławnym leży moja matka / daleko od wszystkich których kochała / najdalej od tych których kochała najbardziej” (Ww 83).

Nie wiadomo jak traumę oswajały poszczególne dzieci, ale życie potoczyło się dalej, choć poetka wspomina: „wiele czasu upłynęło, nim pogodziliśmy się z tym sieroctwem” (S 17). Najpierw z rodziną zamieszkali dziadkowie (rodzice ojca). Pochodząca z Suwalszczyzny babka Hartwigowa, Maria (z domu Szmitd), była „znakomitą gawędziarką i bajczarką” (S 17), co w dzieciństwie, jak wiadomo, jest wielkiej siły magnesem, nie bez znaczenia dla rozwoju wyobraźni. Dziadek, Andrzej Hartwig (z Podola), zajmował się wyrobem mebli. Później Julią opiekowało się rodzeństwo, zwłaszcza starsza siostra, Zofia. Dom był gwarny: „Mimo utraty matki dorastaliśmy dosyć pogodnie. Dużo wesołości wprowadzali przyjaciele braci i sióstr, którzy przychodzili do naszego domu” (S 17).

Zawarte w tomie Bez pożegnania (2004) portrety bliskich, choć zróżnicowane, oddają sprawiedliwość każdemu z nich, ukazując z wieloletniego dystansu odmienność losów i życiowych wyborów. W poetyckiej biografii rodzinnej poetka sumuje:

Dziś myślę że jeśli pozostawieni własnej samowoli

nie zrobiliśmy z niej najgorszego użytku

stało się tak dzięki wyniesionym z domu rodzinnego

przekonaniom

że droga prosta jest najkrótsza

Dopiero po latach miało się okazać

że decyzja jest zawsze w rękach tego „co kule nosi”

(Niepotrzebne skreślić, Bp 29)

Julia, ze względu na wspólnotę estetycznej wrażliwości, czuła się szczególnie związana z najstarszym bratem, którego potem wielokrotnie opisze w wierszach i wspomnieniach, nie kryjąc podziwu i czułości:

Niezwykła aura otaczała Edwarda, który był pięknym chłopakiem i kimś w rodzaju playboya, chciał żyć życiem artysty, a pieniędzy wcale nie było w domu za wiele. Potem, kiedy miał już swoją pracownię, tę ze słynnym drzewem9, poznawałam u niego poetów – Czechowicza, Łobodowskiego. Nie śmiałam z nimi rozmawiać, ale uważnie im się przyglądałam (S 7).

Edward Hartwig (1909–2003) bardzo pragnął zostać malarzem, lecz po przejęciu zakładu ojca poświęcił się fotografii (którą na początku lat 30. studiował w Wiedniu, pod kierunkiem słynnych znawców: Rudolfa Koppitza i Hansa Daimlera). Wprowadził do tej sztuki własny impresjonistyczny styl, w utrwalanych pejzażach mistrzowsko operując światłem i „mglistym” konturem. Kiedy wędrowali z Julią zaułkami lubelskiego Starego Miasta, uczył ją widzenia świata w kadrze obrazu; ona później pisała wstępy i komentarze do jego słynnych albumów fotograficznych (Lublin, Wierzby). W 1945 roku Edward został wraz z grupą inteligencji lubelskiej aresztowany przez NKWD. Najpierw przewieziono go do obozu w Majdanku. Zrobił tam serię zdjęć, o których Julia dowiedziała się dopiero w 2008 roku, kiedy zostały pokazane na okolicznościowej wystawie – wcześniej o nich nie mówił nikomu. Niewiele też opowiedział rodzinie o sowieckim obozie w Jogle, gdzie ostatecznie został osadzony. Spędził tam prawie dwa lata, przeżył dzięki opiece współwięźniów. Wrócił wycieńczony. Uwolnienie zawdzięczał zabiegom Julii, która zwróciła się z prośbą o pomoc do Stefana Żółkiewskiego, a ten interweniował prawdopodobnie u samego Bieruta.

Powściągliwość brata w ujawnianiu przeżytego koszmaru poetka z oczywistą empatią sumuje w Dzienniku: „Fakt, że Edward nie spożytkował tych zdjęć, robionych na Majdanku, lecz złożył je na dnie archiwum, potwierdza tylko, iż swoje wyobrażenie o sztuce łączył z pięknem i wolnym oddechem, a to, co było w jego życiu mroczne, pomijał” (Dz1 135). W okresie powojennym Edward Hartwig został jednym z najwybitniejszych polskich fotografików, zdobył sławę i uznanie nie tylko w kraju. Jego żona, Helena, także osiągnęła w tej sztuce wysoką pozycję, a i córka zajęła się fotografią. Piórem portretując brata w tomie Bez pożegnania, poetka napisała:

Co do mnie – zawsze nie znosiłam fotografii

Gust do niej przywrócił mi dopiero mój najstarszy brat

który uczynił z niej dzieło sztuki

i był jedynym chyba znanym mi człowiekiem

który nie znał zawiści i nigdy nie powiedział o nikim złego słowa

(Niepotrzebne skreślić, Bp 30)

Drugi brat Julii, Walenty, w latach 30. studiował już medycynę w Warszawie, gdzie potem podjął też pracę; we wrześniu 1939 roku był ordynatorem Szpitala Wojennego w Lublinie. Lata okupacji niemieckiej spędził w Warszawie. Brał udział w tajnym nauczaniu, pomagał rannym konspiratorom z Szarych Szeregów, ratował biorących udział w akcji pod Arsenałem. Przez całe niemal życie był zawodowo związany z warszawską Kliniką Chorób Wewnętrznych. Kiedy w 1955 roku ciężko zachorował i nikt w kraju nie potrafił podjąć się trudnej operacji trzustki, Julia zawiozła go do Francji na leczenie do jednego z uznanych profesorów. Walenty zainteresował się tam endokrynologią, a potem stworzył w kraju podstawy tej specjalności. Podobnie jak Julia i Edward, po latach „trafił do encyklopedii”. W rodzinnej galerii poetka poświęciła mu krótki wiersz, zakończony puentą podobną do tej, z jaką sumowała życie Edwarda, na pierwszym planie stawiając nie życiowe sukcesy, lecz coś wedle niej ważniejszego:

Tak

miał z pewnością dobrą pamięć i był świetnym diagnostą

Znakomity lekarz któż zaprzeczy

Ale ja chwalę dziś dobrą pamięć

jaką po sobie zostawił

ten dobry człowiek

(Pamięci W., Bp 31)

Znacznie szerzej poetka opowiedziała o życiu Edwarda i Walentego w wierszu Na cześć moich braci (z tomu Zobaczone, 1999), w którym zamknęła fakty z ich wojennych doświadczeń, eksponując heroizm w znoszeniu cierpień i szacunek wzbudzany wśród innych. W Jogle ciężko chory Edward „osłabł tak że współtowarzysze wywlekali go siłą z legowiska / i ciągnęli trzymając pod ramiona ku rzece / gdzie pracowali przy spławianiu drzewa” (Ww 293). Natomiast Walentego brutalnie przesłuchiwało gestapo: „prawość była jednym z powodów dla których go dręczyli” (leczył rannych z „Parasola”), choć był też wzywany do niemieckich „chorych dostojników”. Po wojnie leczył prymasa Wyszyńskiego, a z wdzięczności za powrót brata z obozu odbył pieszą pielgrzymkę do Częstochowy. „Kiedy z niej powrócił powiedziano mu: / Może pan zapomnieć o kierowaniu Instytutem / Nie przyjął tego jako klęski”.

W rodzinnej galerii pamięciowych portretów mniej wyraźne są sylwetki sióstr. Wiemy tyle, że Helena uczyła się w słynnej szkole pielęgniarskiej imienia Florence Nightingale, natomiast Zofia, o dziewiętnaście lat starsza od Julii, wyszła za mąż, a potem „poduczona w fachu przez ojca” prowadziła zakład w Lubartowie10. O Julię troszczyła się po matczynemu, dbając, żeby siostra była ubrana, nakarmiona, zadbana. Tak się zresztą złożyło, że była też matką chrzestną Julii, albowiem po przyjeździe do Lublina rodzice nie mieli jeszcze żadnych znajomych. Wybór padł więc na Zofię, natomiast ojcem chrzestnym został Edward. „Myślę, że oboje mieli ogromne poczucie odpowiedzialności za mnie” – mówi poetka, przywołując lata dzieciństwa, kiedy rosła otoczona opieką, ale bez nadmiaru rygorów. Zostawiano jej dużo wolności. „I ta świadomość oraz potrzeba autonomii pozostały ze mną na zawsze” (Żtp 16–17).

Po wielu latach Julia napisze wiersz-tren, poświęcony pamięci Zofii, w którym opowie jej życie u boku męża („skromnego chłopca bez zawodu”), będące spełnieniem losu cichego i zwyczajnego. A zarazem w jakiś sposób wyjątkowego, ze względu na ufne zawierzenie przeznaczeniu:

Byli najserdeczniejszymi z ludzi

żyli pokornie przyjmując swój los

jako sprawiedliwie odmierzony

nie wspinając się ku żadnym przywilejom ani zaszczytom

Tego rodzaju wzór egzystencji – zwykłej, naturalnie podporządkowanej prostym rytmom codzienności – Julia Hartwig podpatruje i utrwala w wielu innych utworach (zwłaszcza z cyklu americana), z wyczuwalną intencją wyrażenia dla niej szacunku i akceptacji. „Zwykłe” życie jest bowiem może najbardziej autentyczne w swej istocie, afirmując byt jako taki, bez pragnienia, by przenikać i zmieniać kolej rzeczy. Poetka z całą pewnością nie uznaje tego wzoru egzystencji za własny, ani nie też nie stawia go wyżej od istnienia pełnego sprzeczności, rozterek, ale i wzlotu ku ponadprzeciętnym wartościom. Niemniej w zakończeniu wiersza o Zofii uwiecznia cnotę miłości, która zdaje się najważniejszym miernikiem szlachetności człowieczego bytu:

Owdowiała

chora

już po osiemdziesiątce

jedyna z rodziny która pozostała jeszcze w Lublinie

umarła w szpitalu

Podobno wzywała mnie w ostatnich chwilach

Nieprzytomna wodziła dłonią po ścianie

a kiedy pielęgniarka zapytała ją dlaczego to robi

odpowiedziała: Tam jest Władzio (to było imię jej męża)

Nie może tu wejść

(Siostra, z tomu Nie ma odpowiedzi, Ww 331)

W domowej kolekcji zdjęć Julii Hartwig, którą mogłam kiedyś obejrzeć (a wiele z nich poetka udostępniła internetowej witrynie lubelskiej Bramy Grodzkiej), przetrwało odbicie szczęśliwych chwil, gdy wszyscy byli razem – z ojcem, z matką. Po jej śmierci rodzina dość szybko się rozproszyła i każde z rodzeństwa poszło swoją drogą. Ojciec ożenił się ponownie, stał się znanym fotografem i zasłużonym obywatelem miasta. Julię pochłonęły szkolne sprawy i pasje literackie.

SIEROCTWO

Poetka w późniejszych latach nie wspominała swego dzieciństwa jako czasu przepełnionego traumą. Zdawałoby się nawet, że także w jej twórczości długo nie można prawie znaleźć śladu po Tej, Która Odeszła. A jednak kiedy czyta się uważnie, przybywa wersów zaświadczających trwałą pracę pamięci. Już w tomie Dwoistość (1971) pojawia się proza poetycka, której pełny sens staje się zrozumiały jedynie wówczas, gdy odnieść ją do biograficznego kontekstu:

O, moja dobra matko, która zapragnęłaś latać!

Mówią mi o tobie najbledsze fiołki, które zakwitają ostatnie,

[na popiołach wiosny.

Patrzą na mnie i poprzez mnie, wspominając ojczyznę

[niebieskości.

Na próżno proszę kroplę deszczu: zatrzymaj się dla mnie w locie!

Na próżno łowię szept nocy. Ostatnie słowo mówi zawsze

[odchodząc, z odwróconą głową.

(Wspomnienie, z tomu Dwoistość, Noz 20)

W późnej twórczości poetka nadal zachowuje charakterystyczną powściągliwość intymnego zwierzenia. Opowiada: „Wszystko co najlepsze pochodziło od matki / Ale ona szybko nas opuściła / nie mogąc podźwignąć ciężaru cudzoziemskości” (Niepotrzebne skreślić, Bp 26). Pisze to, będąc już kobietą znacznie starszą od własnej matki w dniu jej śmierci. Zapytana przez Jarosława Mikołajewskiego o przyczynę samobójczej decyzji, odpowiada: „Pozostało mi myśleć, że musiała to być dla niej konieczność absolutna” (S 108). Zapewne doszło do dramatycznego splotu różnych czynników – od jakiegoś wzajemnego oddalania małżonków, poprzez niemożliwe do zniesienia poczucie „cudzoziemskości”, aż do nasilającej się (nierozpoznanej?) depresji. Dziewięcioletnie dziecko nic wiedzieć nie może o żadnej z tych przyczyn, ale jest już dostatecznie świadome, by ugiąć się pod ciężarem tragedii i nieść traumę przez całe życie (przykładem twórczość Teresy Ferenc, która w dzieciństwie przeżyła niemiecką pacyfikację rodzinnej wsi Sochy i odtąd już nie opuszcza jej wizja „płonącej matki”). Jeśli w przypadku Julii Hartwig tak się nie stało, to zapewne dzięki łaskawości losu, który sprawił, że otaczało ją dorosłe rodzeństwo, a w swojej psychice miała zakodowaną po matce „powściągliwość”, niechęć do egzaltacji czy ujawniania emocji. Ojciec był „raczej porywczy”, „skłonny do wzruszeń i zrywów” (S 109). W wierszu Niepotrzebne skreślić poetka sumuje jego życie: nazywa „fotografem starej daty”, który wszakże „potrafił przed wojną zatrzymać pochód pierwszomajowy / żeby zrobić demonstrantom zdjęcie” (Bp 27). Kochał operę, teatr, literaturę rosyjskich klasyków. Był w Lublinie nie tylko popularnym fotografem, lecz także „szanowanym obywatelem” (S 219). Nie ograniczał wolności dzieci, dbał przede wszystkim o to, by zapewnić im byt: „Nie miał zwyczaju ani czasu na prowadzenie z nami rozmów / był jednak dumny z naszych postępów w nauce” (Bp 28). Julia zapamiętała go jako człowieka przede wszystkim pochłoniętego swoją pracą:

Czasem zdawało mi się że pod rozwianą na wietrze płachtą

[aparatu

wzleci kiedyś w niebo gdy nadejdzie jego pora

Ale śmierć dosięgła go dopiero po kilku latach choroby

którą spędził unieruchomiony w łóżku

Cios losu jak zawsze celny uderzył go tak żeby

najbardziej zabolało

bo ruchliwość jego była przysłowiowa

(Niepotrzebne skreślić, Bp 30)

Wolno sądzić, że rola ojca w ukształtowaniu osobowości przyszłej poetki była nieporównanie mniejsza niż matki. Z chronologicznej lektury twórczości wynika, że Julia Hartwig przez długie lata jak gdyby broni się przed ukonkretnieniem wspomnienia śmierci matki, opowiada o niej w konwencji onirycznej i fantazmatycznej. Dopiero w dojrzałym, późnym wieku mierzy się z realnością doświadczenia. Rozważa los Marii, odtwarzając portret kobiety nieszczęśliwej i godnej współczucia. Dystans ten oddala Julię jako dziecko, więc niejako sankcjonuje sieroctwo, ale umożliwia też powstanie nowej relacji, bo córka podejmuje trud samookreślenia i z matczynej biografii wydobywa dla siebie wzór, mówiąc: „Chciałabym być kimś w rodzaju jej odnowionego obrazu”. A dalej: „Była łagodna, lecz również stanowcza, jakby niezłomna. Miała wiele pięknych zalet, które doceniłam dopiero po latach” (S 108).

Co poza opiekuńczym wsparciem rodzeństwa mogło sprzyjać ocaleniu dziewięcioletniego dziecka przed traumatyczną destrukcją psychiki? Może nieostrość granicy między jawą i światem wyobraźni? Jeżeli Julia była dzieckiem wrażliwym – a była z pewnością, choćby przez ważniejszą obecność matki niż ojca – to szukanie schronienia dla psychiki w krainie wyobraźni i snu mogło stać się samoobronne i naturalne.

Ona sama wyznaje, że pierwszą (i trwałą) fascynacją poetycką była twórczość Józefa Czechowicza, zanurzona w onirycznej estetyce. Z kolei o swoich pierwszych próbach lirycznych (które nawet ktoś, zapewne brat, podsunął Czechowiczowi do oceny) powie żartobliwie: „pożal się Boże, utwory”, a to dlatego, że były wypełnione emocjami i oderwane od rzeczywistości. Można zatem przypuszczać, że znamienna dla okresu dzieciństwa fantazja wznosiła kordon chroniący Julię przed naporem ciosów Realnego. Mogła też lubić sen, snucie marzeń sennych, przynoszących zbawienne dla umysłu oddalenie od zbyt trudnej jawy. W każdym razie sensowna jest chyba hipoteza, że oryginalna dwoistość poetyckiego temperamentu Julii Hartwig, a mianowicie połączenie emocjonalnej powściągliwości (widocznej w formach językowej ekspresji) z intensywną fantazmatycznością obecną w kreacjach świata poetyckiego, ma genetyczne umocowanie w podglebiu biograficznym, nawarstwiającym się od wczesnego dzieciństwa.

Oniryczność stanie się kluczem do pierwszych tomów poetyckich Julii Hartwig, wydanych znacznie później, gdy ich autorka będzie już miała za sobą rozległą edukację literacką i estetyczną, ale i kolejne dramatyczne przejścia w życiu prywatnym. Pożegnania (1956) i Wolne ręce (1969), które krytyka chętnie umieściła w archetypicznym porządku przemienności Pasji Nocy i Pasji Dnia11, to zbiory wierszy przetwarzających realność w obrazy Wnętrza. Julia Hartwig traktuje sny jako rodzaj klucza do własnej jaźni, nieraz zapisuje oniryczne fabuły, próbując rozpoznać ich znaczenie. „Dar śnienia”, jak go nazywa poetka w wierszu Uciekam, uciekam (z tomu Jasne niejasne, 2009), jest w jej przekonaniu poszerzeniem wymiaru życia, także pociechą (gdy przywodzi umarłych), nieraz odparciem danym nieznośnej jawie. „Przestać śnić / to nie znaczy przestać żyć / ale na pewno znaczy / żyć mniej”, czytamy w późnym tomie Zapisane. Tym bardziej intrygująco brzmi notatka w Dzienniku amerykańskim:

Pozwolę sobie na końcu wyznać coś bardzo intymnego, co jednak rzuca pewne światło na tę wyprawę do Nowego Świata: Ameryka była dla mnie przez cały ten czas krajem bez snów. Sypiałam tam twardo i bez marzeń. Ale były to dni pełne niespodzianek, same trochę jak sen, realistyczny, dokładny, nie pozbawiony jednak czułej często i poetyckiej atmosfery. Lecz jakby sen czyj inny, z innego życia wzięty (Dza 6).

Sny opuściły Julię, kiedy realność nabrała takiej intensywności, że jak gdyby zabrakło dla nich pożywki. Jeśli jawa pobudza świadomość, zwalnia aktywność podświadomości. Nie będziemy tu jednak wkraczać w prawa neuropsychologii, bo opisujemy nie rzeczywiste samopoczucie autorki wierszy, lecz jedynie personę12, odcisk, ślad Osoby, którą chcemy zobaczyć w poezji. Jej rysem charakterystycznym jest kultywowanie samotności.

Bywa ona decyzją losu – lub wyborem, który daje szansę samopoznania. W całej twórczości Julii Hartwig widoczna jest „troska o siebie”13, czyli o kształtowanie tożsamości. „Sama swą wagę czuj, nie zapominaj, kim jesteś”(B 73), pisze poetka. Lecz niezależnie od genezy, samotność pachnie z dala dramatem egzystencji i każe szukać swego przeciwieństwa, czyli daru współbycia z innymi. W podobnej opozycji „samotności” i „obcowania” zawrzeć można autocharakterystykę poetki, która niejednokrotnie nadaje jej sens aporetyczny i związany z istotą sztuki. „Poezja powstaje w samotności. Ale i we współistnieniu. Te dwa dążenia, do samotności i, na przemian, do współistnienia, nieustannie się w życiu pisarza ścierają i są sobie nawzajem niezbędne”14.

Sieroce dzieciństwo pozostawiło w pamięci poetki ślad niejednoznaczny. Z pewnością musiało mieć znaczenie dla kształtowania się jej charakteru, choć nie będziemy tu odtwarzać najbardziej osobistej i trudnej inicjacji dziecka w zetknięciu ze śmiercią. To musi pozostać poza granicami opowieści. Natomiast czytając wiersze Julii Hartwig, odnajdujemy w nich znamienną „dwoistość” (jak głosi tytuł tomu z 1971 roku). Określa ona zarówno typ wyobraźni, oscylującej między jawą a snem, jak również afirmatywno-melancholijny diapazon emocji, kontrolowany przez ratio. Poetka nigdy w pełni nie poddaje się melancholii, broni jej dostępu do wiersza, ale też nierzadko pozostawia w nim ślady przebytych zmagań z samą sobą i z niepokojącym, niebezpiecznym widmem nicości. Zarówno radość, jak i ból przyjmuje jako niezbywalne parametry życia. Wszystko to mieści się w głęboko przemyślanej i konsekwentnej strategii autoprezentacji, którą Marian Stala objaśnia następująco:

Kiedy myśli się w roku 2014 o wszystkich wydanych dotychczas poetyckich książkach Julii Hartwig, to trudno oprzeć się wrażeniu, iż sama chronologia ich wydawania jest fragmentem skomplikowanej gry, którą poetka toczy z czasem. Argumentami w tej grze są (między innymi) wewnętrzna równowaga, zdolność oczekiwania, niepodległość rozpaczy. Mało kto wie, ile płaci się za takie postawy15.

LATA SZKOLNE

Powracając do przerwanego na chwilę wątku opowieści o przedwojennych latach życia Julii Hartwig w Lublinie, trzeba też opowiedzieć o jej kręgu rówieśniczym i zawiązujących się w tym czasie przyjaźniach. Stały się one szczególnie ważne, gdy dom opustoszał:

Moja rodzina była dla mnie czymś bardzo cennym. Jednak szybko rozpierzchła się po śmierci mamy. Bracia zaczęli pracować. Jedna z sióstr wyszła za mąż, druga poszła do szkoły pielęgniarskiej. Zostałam w domu niemal sama (Żtp 18).

Na fotografiach z wczesnej młodości Julia pojawia się zwykle w towarzystwie przyjaciółek, z których najważniejszą była Hania Kamieńska – w przyszłości także znana poetka. W jej domu spędzała długie godziny; czy dawało to namiastkę atmosfery dawnego, opuszczonego przez matkę gniazda? Nie wiadomo, a zresztą pani Kamieńska była bardzo zapracowaną wdową, samotnie wychowującą swoje cztery córki, więc Hania i Julia lgnęły do siebie prawdopodobnie bardziej ze względu na pokrewieństwo dusz niż z powodu sytuacji rodzinnych. Dziewczęta pokazywały sobie pierwsze „pożal się Boże, utwory”, potem obie oglądały swe teksty już w druku. Julia debiutowała na łamach szkolnego pisma „W Słońce”, Hania – dzięki protekcji Czechowicza – w „Płomyczku”.

Anna Kamieńska (1920–1986) wojnę spędziła w Lublinie, tu zdała konspiracyjną maturę, zaczęła też naukę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim; po wojnie studiowała filologię klasyczną. Zdobyła sporą erudycję, uprawiała różne formy literackie z zakresu prozy, poezji, eseistyki, twórczości dla dzieci. Była również tłumaczką. Pracowała w redakcjach kilku czasopism („Wieś”, „Nowa Kultura”, „Twórczość”). W 1948 roku poślubiła poetę, Jana Śpiewaka. Po jego śmierci w 1967 roku, pogrążona w głębokiej rozpaczy, z której powstał arcydzielny cykl Biały rękopis, zaczęła poszukiwać oparcia w religii. Zaprzyjaźniona z ks. Twardowskim (który zadedykował jej słynny wiersz Spieszmy się), weszła w krąg kultury duszpasterskiej, prowadziła liczne seminaria i wykłady, pisała szkice o Biblii, tłumaczyła Psalmy. Czesław Miłosz oceniał: „Nie była wybitną poetką. Ale to sprawiedliwe. / Dobry człowiek nie nauczy się podstępów sztuki”16. W życiu Julii Hartwig więź z Hanią Kamieńską nigdy nie straciła znaczenia. Mimo że po wyjeździe z Lublina nastały długie lata oddalenia, poetka powie: „Podobna przyjaźń już nigdy więcej mi się nie przydarzyła” (Żtp 20).

I dalej:

Mój dom bywał przeważnie pusty. Ojciec i jego żona pracowali u ojca w zakładzie fotograficznym, w domu leżała w swoim pokoju bezwładna babka, matka mojej macochy. Całymi dniami przesiadywałam więc u Hanki, obcując z nią i jej dwiema siostrami. Często zatrzymywano mnie tam na obiedzie lub kolacji. Mama Hanki pojawiała się dopiero wieczorem, po długim dniu pracy. Zajmowała się działalnością społeczną, opowiadała o lubelskich biedakach i nędzarzach (Żtp 20).

Może właśnie te opowieści rozbudziły wrażliwość społeczną piszącej wiersze dziewczynki z warkoczami, która niemało biedy mogła widzieć także w malowniczych zaułkach przedwojennego Lublina, utrwalanych na fotografiach Edwarda. A już z pewnością relacje pani Kamieńskiej musiały mieć istotne znaczenie dla rozwoju osobowości jej córki, która po wojnie z wielką wiarą włączy się w dzieło budowania nowego ustroju politycznego – podczas gdy Julia będzie próbowała znaleźć dla siebie inną drogę. „Różniłyśmy się coraz bardziej w odbiorze poezji i świata, choć zawsze pozostawały ślady dawnych młodzieńczych przyjaźni. Anna w przyjaźni była serdecznie czuła i ja sama wiele tej czułości i pamięci od niej doznałam”. Obok tych słów pojawiają się też uwagi na temat różnic osobowości, które przyczyniały się do rozluźnienia więzi: „Kontakt z Anną utrudniała między innymi stanowczość, z jaką egzekwowała swoje poglądy literackie” (Nsz 31). Chodzi o styl bycia Kamieńskiej z okresu, gdy pracowała w redakcji „Twórczości”, autorytarnie cenzurując cudze utwory. W subtelnie, ale i wnikliwie, kreślonym przez Julię Hartwig portrecie widać też charakterystyczne cechy portretującej: połączenie umiejętności uczciwej oceny zarówno cudzych wad, jak i zalet z lojalnością wobec przyjaciół (liczne przykłady tej właściwości pojawią się w dziennikach i korespondencji Julii Hartwig, a także we wspomnieniach – o Miłoszu, Herbercie, Turowiczu).

Szkolna przyjaciółka pozostanie na zawsze kimś bardzo ważnym. Po jej śmierci Julia Hartwig, przebywająca wówczas w Paryżu, zapisała w dzienniku: „Hanka Kamieńska umarła. Zawał serca. To jak odkruszona jedna ściana mojego życia: przyjaciółka z dzieciństwa i młodości” (Zp 122).

Innego rodzaju śladem szkolnych więzi młodej Julii jest napisany po wielu latach wiersz Koleżanki, z tomu Bez pożegnania:

Głos łacinniczki był jakby trochę ostrzejszy,

kiedy się do nich zwracała.

(Nigdy po imieniu)

Miriam była zawsze doskonale przygotowana,

Reginka słabsza, ale poprawna.

Trzymały się razem

i razem wychodziły z klasy przed lekcją religii.

Ostatni raz spotkałyśmy się niespodziewanie

u wylotu Lubartowskiej,

na granicy świeżo utworzonego getta.

Stały tam onieśmielone jakby przydarzyło im się coś

wstydliwego.

(Bp 21)

Młoda Hartwiżanka dorastała w wielokulturowym Lublinie, gdzie ponad 30 procent ludności (ok. 43 000) stanowili mieszkańcy pochodzenia żydowskiego, wnoszący w rozwój miasta duży wkład, zarówno gospodarczy, jak i kulturalno-oświatowy (w 1930 roku utworzono tu Lubelską Szkołę Mędrców – największą uczelnię talmudyczna na świecie). Sportretowane w wierszu dziewczęta zostały ukazane „na granicy świeżo utworzonego getta”, a więc już podczas wojny (getto lubelskie powstało w 1941 roku). Historyczny kontekst pogłębia wymowę tytułu: wojna przynosi szkolnym „koleżankom” doświadczenie piętna, którego zapowiedzią był już „jakby trochę ostrzejszy” głos nauczycielki. Koleżeństwo (więzi szkolne) i wykluczenie („wstydliwie” przyjęta przez uczennice inność) opisują tu sytuację zerwania odwiecznego niemal paktu społecznego, umożliwiającego koegzystencję nacji i religii w rodzinnym mieście dziewcząt. W wierszu kryje się jednak nie tylko oskarżenie pod adresem głównych sprawców tej destrukcji wielokulturowego ładu, czyli niemieckich twórców getta. „Ostrzejszy” głos łacinniczki (strażniczki grecko-rzymskiej tradycji) i obecność w szkolnym programie „lekcji religii” (katolickiej) autorka wiersza odnotowuje jako dyskretne, dawniej przez nią samą zapewne nie dość wyraźnie dostrzegane, symptomy rozdziału. Dopiero znacznie później, po doświadczeniach wojennych (gdy po likwidacji lubelskiego getta władze niemieckie rozbiorą pożydowskie budynki i – nie bez symbolicznej intencji – wysadzą w powietrze siedemnastowieczną synagogę Maharama), poetka zobaczy szkolne „koleżanki” po stronie wykluczonych, napiętnowanych, „innych”. Codzienny i osobisty kontakt młodej Julii z kulturą żydowską sprawiał, że stawała się ona naturalnym dopełnieniem tradycji polskiej, a potem szerzej, europejskiej. Jednocześnie dom rodzinny Hartwigów też uczył tolerancji – między prawosławną matką a ojcem-katolikiem nie było religijnych sporów.

Julia chodziła do Gimnazjum im. Unii Lubelskiej, które oceni potem jako szkołę wyśmienitą, wymieniając też „znakomitych profesorów”: panią od geografii – Chałubińską (z rodziny słynnego doktora Chałubińskiego), panią od fizyki – Woszczerowicz (siostrę wybitnego aktora, Jacka Woszczerowicza), panią Mally – dyrektorkę, która później w czasie wojny umożliwiła jej kontakt z konspiracyjnym Uniwersytetem Warszawskim. Po latach poetka będzie wspominać to świetne żeńskie gimnazjum, kładąc nacisk na formacyjny sens edukacji :

[…] cały mój fundament humanistycznych zainteresowań wywodził się właśnie stamtąd, ze szkoły, gdyż na żadne intelektualne wsparcie w domu nie mogłam liczyć, wszyscy byli zajęci swoimi sprawami. Ze szkoły wyniosłam poczucie godności obywatelskiej, co dziś wydaje się zamierzchłym przeżytkiem, i umiejętność współżycia z otoczeniem (S 18).

Środowisko szkolne sprzyjało rozkwitowi talentu literackiego. Pisząca młodzież lubelska, zainspirowana przez jednego z nauczycieli, skupiła się w redakcyjnym kręgu pisma wydawanego w Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego i opatrzonego (nie najzręczniejszym może) tytułem „W Słońce”. Krąg ów jeden z dawnych autorów określił nawet mianem „lubelskich filaretów”, mówiono też o „nieformalnej grupie literackiej”. Na początku, w latach 1928–1929, miesięcznik prowadził i własnymi utworami w znacznej mierze wypełniał osiemnastoletni wówczas Józef Łobodowski, który wkrótce zaczął nawet zdobywać poważniejsze laury poetyckie. Niemniej czasopismo z powodu braku funduszy po kilku numerach upadło. Od 1936 roku redakcyjnym liderem reaktywowanego tytułu stał się Jerzy Pleśniarowicz, o którym Julia Hartwig powie, że był wówczas „postacią legendarną”, uczniem samego Józefa Czechowicza. Znalazł się w tej grupie autorów jeszcze Zygmunt Mikulski, był również Zygmunt Kałużyński. Julia Hartwiżanka (tak podpisywała pierwsze wydrukowane wiersze) weszła do redakcji szkolnego pisma w 1936 roku. Mikulski z żartobliwą czułością opisał jedno z pierwszych spotkań, kiedy Julia przyniosła kolegom swoje wiersze (debiutancki miał tytuł Ktoś zgubił słowo „poezja”):

Na posiedzeniu […] zetknąłem się z osobliwością Lublina: piszącą wiersze czternastoletnią uczennicą gimnazjum Unii Lubelskiej. Było to tym dziwniejsze, że owe czternaście lat legitymowało się warkoczykiem, kokardą i obliczem wprost wyjętym z wierszyka o Czerwonym Kapturku, więc kiedy słyszało się strofy nie wierszyka, ale wiersza, można było samą rzeczywistość posądzić o dobry żart. Coś jak dubbing dorosłego głosu w ustach dziecka. Spotęgowany przez fakt, że dziecię pozwalało sobie z temperamentem swojego wieku wyrokować o organizacji życia literackiego nie tylko na terenie szkół, ale całego miasta. A nazywało się Julia Hartwig (S 19).

Mikulski w ostatnim zdaniu nawiązywał zapewne do niepochlebnej recenzji, jaką Julia napisała o tomie przekładów z poezji rosyjskiej, pióra uznanego już wówczas poety, Józefa Łobodowskiego (który, o dziwo, boleśnie zapamiętał ów fakt, chociaż książka została wkrótce nagrodzona przez Polską Akademię Literatury). Wynika również z tej opowieści charakterologiczna informacja, że nastolatka prawdopodobnie miała jednoznacznie wyrobione poglądy, jak też stanowczy stosunek do otoczenia – co byłoby niezmiernie trudno przypisać dorosłej Julii Hartwig, powściągliwej i niezmiernie taktownej.

Z redakcyjnego grona zasługuje na przybliżenie postać Zygmunta Kałużyńskiego (1918–2004). Wychowywany przez matkę (ojciec opuścił dom, gdy chłopiec miał zaledwie dwa lata), która była dość znaną pianistką, a po jej śmierci od 1931 roku przez zamożnego wuja, wziętego adwokata Tadeusza Grafczyńskiego, młody Zygmunt był ciekawą osobowością. Bardzo uzdolniony muzycznie i literacko, w prywatnych opowieściach skłonny do mitomanii, dowcipny i towarzyski, z pewnością wytwarzał atmosferę sprzyjającą zacieśnianiu więzi przyjaźni między redaktorami pisma. Po ukończeniu gimnazjum zaczął w Warszawie studia prawnicze, przerwane przez wybuch wojny, którą spędził w rodzinnym Lublinie. Wtedy też dostał się na Wydział Reżyserski Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej, gdzie studiował pod kierunkiem samego Leona Schillera. Wkrótce po wojnie został mężem młodej Hartwiżanki.

O CZYM NIE DA SIĘ OPOWIEDZIEĆ

W swojej twórczości poetyckiej Julia Hartwig nie wraca w zasadzie do czasów wojny i okupacji, więcej informacji przynoszą jej późne zapiski autobiograficzne. Jesienią 1939 roku wyjechała z Lublina i zatrzymała się na pół roku w Struży – majątku państwa Szczepańskich, gdzie została domową nauczycielką ich trzech córek. Potem wróciła i włączyła się w lubelski ruch oporu. Była kurierką, krążącą między Lublinem, Krakowem i okolicznymi miasteczkami. Wkrótce jednak opuściła rodzinne miasto, gdzie Niemcy już w pierwszych dniach zbombardowali niemal całe Podzamcze, wymordowali Żydów, wysiedlili tysiące mieszkańców; nad wspomnieniami szkolnej młodości Julii zapadła ciemność. Decyzję konspiracyjnych władz o przeniesieniu do Warszawy przyjęła z nadzieją na odmianę tego stanu ducha, zwłaszcza że rysowała się też możliwość podjęcia tam studiów na tajnym uniwersytecie. Zamieszkała w wieloosobowej kwaterze, gdzie nikt nie znał nikogo i pewnie nie było ani bezpiecznie, ani tym bardziej wygodnie. Mały, zagracony pokój przypominał raczej skrytkę niż pomieszczenie mieszkalne. Było zimno, Julia spała na materacu wypełnionym słomą, nierzadko głodowała. Radziła sobie jednak dzielnie, miała przecież dopiero osiemnaście czy dziewiętnaście lat i, jak wszyscy rówieśnicy, niespożyty zapas odporności oraz nadziei. Pewnego ranka odwiedził ją mieszkający w Warszawie starszy brat, Walenty:

Oniemiał, gdy odkrył warunki mojego bytowania. Zobaczył garnek, w którym pozostało mi trochę kaszy z poprzedniego dnia, i zatknięty w nim patyk, bo nie miałam nawet łyżki. Przeraził się. „Na litość boską! Jula, nie pozwolę, żebyś tak żyła, będziesz odtąd jadała u nas obiady. A o nowy pokój też zadbamy” (Żtp 24).

Scena wiele mówi o niezależności młodej dziewczyny, ale odsłania także ważny rys charakteru osoby umiejącej znosić materialne niedogodności egzystencji. W wielu innych relacjach autobiograficznych – paryskich czy amerykańskich notatkach, dziennikach, listach – a także w bezpośrednim kontakcie Julia Hartwig jawi się nam jako ktoś mocno zahartowany przez koleje losu, kto potrafi cenić małe dary codzienności, ale też nie wymaga szczególnego komfortu.

W okupacyjnej Warszawie młoda Hartwiżanka nie tylko wypełniała zadania łączniczki Szarych Szeregów. Podjęła studia na konspiracyjnej polonistyce, chodziła również na wykłady z filozofii i pod kierunkiem pewnej starszej damy uczyła się francuskiego. Bezpośrednim tego powodem była chęć poznania oryginalnej literatury, z którą zetknęła się najpierw za pośrednictwem „Biblioteki Boya”. Na tajnych seminariach, które odbywały się w małych grupach, poznała Klemensa Szaniawskiego, Jerzego Pelca i Jana Białostockiego. Słuchała wykładów wielkich profesorów: Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza, Zofii Szmydtowej, Marii Ossowskiej. Na seminarium profesora Juliana Krzyżanowskiego spotkała też poetów: Zdzisława Stroińskiego i Tadeusza Gajcego, którzy zresztą uczęszczali na zajęcia znacznie mniej regularnie, bardziej pochłonięci pracą konspiracyjną w Armii Krajowej niż historią literatury. Kiedy Julia dała im do przeczytania swoje wiersze, Gajcy obruszył się: „tutaj nie ma nic o wojnie, jak można tak pisać!” (S 118). Stroiński był dla młodej autorki bardziej wyrozumiały.

Pewnego dnia, pod nieobecność Julii, do domu weszło Gestapo. Natychmiast wyjechała z Warszawy i ukryła się pod Lublinem, w Kalinówce, gdzie stryj Hani Kamieńskiej był nadleśniczym. Tam doczekała końca okupacji. I wkroczenia żołnierzy radzieckich. W żadnym wierszu nie pojawiły się obrazy, które musiały przecież tkwić w jej pamięci przez dziesięciolecia:

Wejście armii rosyjskiej. Nagle pojawiają się żołnierze krążący między czereśniami nadleśnictwa. Powrót z Hanką do Lublina. Dymiący Majdanek. Lublin w ogniu, strzały na ulicach. Niemcy wyciągani z piwnic i rozbrajani. Trupy zamordowanych więźniów na Zamku (S 38).

W tych dniach Lublin nie był już pięknym miastem dzieciństwa, stał się miejscem naocznie doświadczanej grozy, przerażał. Wycofujący się Niemcy do ostatniej chwili rozstrzeliwali ludzi, niszczyli miasto, palili, rabowali, „duch został z tych miejsc wypędzony tak skutecznie, że trudno było się w nich odnaleźć” (Dz1 13). Wkroczenie Armii Czerwonej oznaczało wprawdzie koniec koszmaru okupacji niemieckiej, ale też rozsnuwało ponurą aurę niepewności:

Zwyczajny Polak nie darmo nosił w sercu przez cały czas okupacji obraz uwalniających go od okupanta wojsk zachodnich, na czele z Polakami wsławionymi pod Monte Cassino, w Narwiku i na pustyniach Afryki. Upadek tych nadziei stał się tragiczną raną krwawiącą przez długie lata i wciąż rozdrapywaną przez oficjalną propagandę peerelowską, poniżającą hodowane z nadzieją ideały (Dz1 12–13).

W powojennej twórczości Julii Hartwig trudno znaleźć bezpośrednio wyjawione reminiscencje wojenne, czemu zresztą nie należy nadmiernie się dziwić. Była wówczas młodą dziewczyną, los oszczędził jej niezwykle tragicznych przeżyć innych rówieśników, którzy bądź zginęli w powstaniu (Stroiński, Gajcy) lub w ulicznych egzekucjach, bądź na resztę życia zostali naznaczeni nieusuwalną traumą obozową (Borowski). Przetrwali wojnę w miarę bezpiecznie wszyscy bliscy Julii, ona sama opuściła Warszawę przed wybuchem powstania, ale przecież widziała trupy pomordowanych na ulicach Lublina. Obrazy takie wypełniały pamięć, lecz pióro nie znajdowało jeszcze dla nich wyrazu. Poetka – być może tak jak Tadeusz Różewicz – zdawała sobie sprawę ze śmierci form, choć nie poddawała się pokusom nihilizmu. Dojrzewała dłużej, inaczej też przepracowała doświadczenie wojenne. W debiutanckim tomie Pożegnania umieściła wiersz Odwiedziny, osnuty wokół epizodu, jaki przeżyła „w parę miesięcy po zniszczeniu Warszawy”. Chodzi o wizytę w Instytucie Głuchoniemych na Placu Trzech Krzyży, gdzie poszukiwała towarzyszki pracy pedagogicznej Józefa Czechowicza (który przez całe życie pozostawał dla niej jednym z najważniejszych poetów). W przejmującym zakończeniu utworu czytamy:

Z ogrodu, spod drzewek bielonych wapnem, robotnicy nieśli

[na noszach

polane wapnem ciała pensjonariuszy tego zakładu.

Jaka była dla nich ta suita wojny?

Czy bez szmeru walił się świat wśród błyskawic i wstrząsów

i tryskały w górę płomienne fontanny ziemi i piasku,

aż dopiero uderzenie śmierci przyniosło im głos pierwszy

tak oczekiwany?

Wystarczy zestawić ten wiersz z twórczością rówieśników Julii Hartwig – na przykład z poezją Różewicza czy Baczyńskiego – by dostrzec odmienność perspektywy, z jakiej przedstawia ona koszmar wojny. Znajdujemy w Odwiedzinach znamienny dla poetki dystans empatyczny. Formuła ta tylko z pozoru wydaje się oksymoroniczna, sprzeczna. W istocie jednak oznacza taką empatię, w której nie chodzi o utożsamienie „ja” i „ty”, lecz o uszanowanie jednostkowości cudzego doświadczenia, połączone z próbą zrozumienia. Ważniejsze zatem są nie tyle emocje mówiącego podmiotu, ile domyślane przeżycia Drugiego. W cytowanym wierszu ten rodzaj empatii umożliwia ukazanie z perspektywy nie-swojej obrazu rozpadu świata, dokonującego się, jak powiedziałby Przyboś, w „gromobiciu ciszy”. I dopiero w finale utworu wybrzmiewa – co zauważa Piotr Matywiecki – wyjątkowy i chyba tylko w tym wierszu obecny „jawny patos moralnej alegorii”:

Kto pobielił drzewka wapnem – uchronił je od szkody.

Kto zalał ciała wapnem – nie uchroni ich od rozkładu.

Z ciał niemych ulatując życie

nie potrafiło wydobyć okrzyku, jak wybuch ostatni.

(Ww 21)

Krytyk przekonująco interpretuje w kontekście całego wiersza sens ostatniej strofy:

Istnieją zatem dwa milczenia. Jedno biologicznej natury, ogranicza się do roślinnej niemoty i można uznać, że ten brak mowy chroni jestestwa od głębokich urazów świata. Co nie może się wyrazić, zarazem nie może być urażone w swoim duchowym sednie, bo go nie ma. Drugie milczenie – swoiście ludzkie – jest nieszczęściem, kiedy w chwilach ostatecznych nie może się zdobyć na odruch protestu, na krzyk z głębi duszy.

Być może właśnie poezja – taka jak wiersz Odwiedziny – jest jakąś rekompensatą. To ona krzyczy, protestuje – za tych, którzy ginęli milcząc. Przypomina się Miłosz i jego Sens: „Słowo raz obudzone przez nietrwałe usta […] protestuje, woła, krzyczy”17.

Julia Hartwig milczy o wojnie. Nie z braku wiedzy i nie dlatego też, że przetrwała ją jakby trochę „na tyłach”, w miarę bezpiecznie. W 1946 roku, gdy jako dwudziestopięcioletnia dziewczyna pisze wiersz Odwiedziny, zdaje już sobie sprawę z dylematu rysującego się przed całą nowoczesną literaturą. Został on zapowiedziany przez Traktat logiczno-filozoficzny Ludwiga Wittgensteina, przekonanego, że o czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć. Poezja nowoczesna zmaga się więc z problemem niewyrażalności, tworząc nową estetykę: epifanii, ironii, „śladu”. Etyczny wymiar temu problemowi nadał Theodor Adorno w słynnej opinii, że „pisanie poezji po Auschwitz jest barbarzyństwem” (zob. Prismen: Kulturkritik und Gesellschaft, 1955). Dylemat obejmujący niewyrażalność rzeczywistości i zarazem moralny imperatyw dania „świadectwa poezji” (jak rozumiał to Miłosz), czyli wyrażenia doświadczeń wojennych (podobnie zresztą jak też innych przeżyć granicznych), Julia Hartwig rozwiąże za pomocą figury empatycznego dystansu – pisząc nie o sobie, lecz w imieniu innych.

NA ROZDROŻU

Wielu młodym zdawało się, mimo wszystko, że koniec wojny pozwoli zacząć wszystko od nowa. Jeszcze w 1944 roku zebrali się w Lublinie szkolni przyjaciele: Kamieńska, Pleśniarowicz, Kałużyński, Sikirycki, Mikulski. Wszyscy oni szukali dla siebie miejsca w nowej rzeczywistości – pisali wiersze, zaczynali studia, angażowali się w odbudowę zrujnowanego świata. W mieście powstawały kolejne instytucje kultury: redakcja „Odrodzenia” i „Rzeczpospolitej”, Teatr Wojska Polskiego, Związek Literatów Polskich. Młodzi mogli tu spotkać uznanych już poetów i pisarzy: Juliana Przybosia, Mieczysława Jastruna, Jerzego Putramenta. „Odbywało się wtedy coś w rodzaju łapanki na młodych” (S 38). Wiersze Julii Hartwig znalazły się w powojennym Wyborze wierszy poetów lubelskich (1945), obok utworów Anny Kamieńskiej, Stanisławy Zakrzewskiej, Zygmunta Mikulskiego, Zbigniewa Piotrowskiego, Jerzego Pleśniarowicza, Igora Sikiryckiego. We wstępie do tego tomu pisano, że młodzi stanęli „do współpracy z odradzającą się demokracją polską” (Dz1 11). Po latach poetka objaśniała, być może niezrozumiałą już dla dzisiejszych pokoleń, sytuację własną, swoich przyjaciół i, szerzej, całego społeczeństwa:

Nieunikniona dwuznaczność towarzyszyła wówczas każdemu świadomemu Polakowi, który decydował się na udział w życiu publicznym. W przypadku ludzi pióra pragnienie działania, pisania, poczucia łączności ze wspólnotą po minionych latach okupacji niemieckiej splatało się z poczuciem wszechobecnego fałszu i skalania. Trwał dotkliwy podział społeczeństwa na nieprzejednanych i tych, którzy zdecydowali się na zajęcie, mimo wszystko, jakiegoś miejsca w rozbitej i zmaltretowanej społeczności. Władza, która nastała, niosła ze sobą nowy rachunek krzywd i zbrodni, które dotknęły działaczy niepodległościowych z okresu okupacji niemieckiej (Dz1 11).

Generacyjne doświadczenie wojenne stało się tematem wiersza Victoria, z późnego tomu Bez pożegnania (2004). W jego dwudzielnej kompozycji zderzają się dwa obrazy: tłumu wiwatującego w dniu zakończenia wojny na Polach Elizejskich oraz mieszkańców rodzinnego miasta poetki, do którego wkracza armia sowiecka:

Dlaczego pisane mi było żebym na głównej ulicy Lublina

na widok wchodzących oddziałów z czerwonymi gwiazdami

płakała z radości że nie usłyszę już znienawidzonego Raus!

[i Halt!

i z szarpiącego żalu że jest to cena za utracone marzenie

o triumfalnym wjeździe bohatera na białym koniu

i o powrocie tych którzy podwójnie oszukani

tu już wracać nie chcieli.

Stanęliśmy więc – ci co się zachowali –

na ulicach obróconej w pustynię Warszawy

i dziś po latach odnajdujemy tam siebie

trudnych do rozpoznania

na wyblakłych taśmach starych kronik filmowych.

(Ww 367)

W tym gorzkim rozliczeniu z losem nie ma buntu, jest raczej zgoda na utajony determinizm istnienia, na to, co było „pisane”. Kiedy jednak wojna dopiero co się skończyła, młoda Hartwiżanka mogła myśleć zgoła inaczej: że oto teraz zacznie żyć po swojemu, na własny rachunek. Dwudziestoparoletnia, samodzielna, mądra, wrażliwa, piękna – dziewczyna, przed którą otwierał się świat…

Julia nie miała wyraźnego planu na najbliższą przyszłość. Grupa konspiracyjna, do której należała, została zwolniona z przysięgi; można było pomyśleć o nauce, bo właśnie otwarto Katolicki Uniwersytet Lubelski. Rozpoczęła studia na romanistyce, przez kilka miesięcy słuchała wykładów Juliusza Kleinera, napisała pracę o Czechowiczu – trwało to jednak krótko, bo gdy Uniwersytet Warszawski przeniósł się do Krakowa, ona również tam pojechała. Zamieszkała w jednym z pokojów słynnego potem Domu Literatów na Krupniczej, gdzie mijała znanych sobie jeszcze tylko z nazwiska pisarzy: Czesława Miłosza, Annę Świrszczyńską, Jana Kotta; chodziła na wieczory autorskie, śledziła wszystkie przejawy odradzającego się życia literackiego. Musiała jednak także zarobić na utrzymanie, ostatecznie więc zdecydowała się opuścić Kraków i wyruszyła do Łodzi, pełniącej wówczas rolę tymczasowej stolicy życia kulturalnego. Tu znalazła się w kręgu „Kuźnicy”, pisma kierowanego przez Stefana Żółkiewskiego, którego znała jeszcze z czasów lubelskich. Dostała zamówienie na przekład jednej z powieści Elsy Triolet, przedtem ogłosiła kilka wierszy w „Odrodzeniu” i „Wsi”. Czy zdawała sobie sprawę z nadchodzących zagrożeń dla wolności słowa? Może w niewielkim stopniu, bo na łamach „Kuźnicy” publikowali nie tylko entuzjaści nowego reżimu, tacy jak Adam Ważyk, lecz także pisarze o znacznie bardziej krytycznej świadomości, choćby Zofia Nałkowska. Poza tym Julia pewnie ufała ludziom poznanym wcześniej – począwszy od Żółkiewskiego.

Tymczasem w powojennej Łodzi działo się wiele nowego. Powstał teatr, przybywali aktorzy i pisarze, organizowano redakcje czasopism i wydawnictwa. Julia robiła dla marksistowskiej „Kuźnicy” przeglądy prasy francuskiej. Tutaj również opublikowano kolumnę jej wierszy, wraz ze zdjęciem. „Mogę chyba śmiało powiedzieć, że to >>Kuźnica<< dokonała mojego prawdziwego chrztu poetyckiego” (Dz1 14). Jednak mimo pewnej stabilizacji życiowej, Julia w Łodzi nie czuła się najlepiej. Po latach wspominała: „Za dużo tam było pisarzy, wszyscy blisko siebie, życie restauracyjno-kawiarniane zbyt szumne” (Dz1 16).

Być może nie najlepsze samopoczucie wynikało także z dezorientacji aksjologicznej, bo przecież poetka musiała sobie zdawać sprawę – choćby na podstawie doświadczeń brata, Edwarda – że w kraju zaczyna umacniać się groźny dla fizycznej i duchowej wolności reżim, więc jakakolwiek forma współpracy, także literackiej, oznacza podpisanie cyrografu… Ona tymczasem miała jeden pomysł na życie: pisanie. Pisała więc dla szeroko otwartych redakcji marksistowskich czasopism. Pewnie miała złudzenie niewinności swych zajęć, skoro nawet po latach tłumaczyła: „Mój brak zaangażowania w ówczesne spory światopoglądowe wyrażał się tak, że swoje wiersze wysyłałam zarówno do >>Kuźnicy<<, jak i do >>Odrodzenia<<” (Dz2 263). Mimo wszystko sytuacja była niełatwa, bo Julia musiała wiedzieć, że wśród jej rówieśników są i tacy, którzy na ten marny czas odłożyli pióra…

W Łodzi przebywał wówczas także Zygmunt Kałużyński. Pobrali się, zakwaterowali w domu przy ulicy Bandurskiego, zasiedlonym przez literatów. Mieszkali tu Mieczysław Jastrun, Kazimierz Brandys, Seweryn Pollak, Paweł Hertz, Stanisław Piętak, Adam Ważyk i inni pisarze, z coraz większym przekonaniem wspierający nową władzę. Kałużyński już w Lublinie publikował, głównie recenzje teatralne, na łamach nowo powstałego „Odrodzenia”, współpracował też z redakcją tygodnika „Wieś”. Żywo interesował się muzyką, przyjaźnił się ze sławnym potem tenorem – Bogdanem Paprockim (któremu nawet miał okazję akompaniować w czasie jednego z pierwszych powojennych koncertów). Nowy porządek ustrojowy witał entuzjastycznie; włączył się w walkę z analfabetyzmem, popierał reformę rolną. W 1944 roku został członkiem Związku Literatów Polskich, a dwa lata później zaczął pełnić funkcję sekretarza literackiego w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi. Podjął również przerwane studia, tym razem w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej.

W 1947 roku Julia otrzymała francuskie stypendium rządowe. Wkrótce Ministerstwo Kultury także Kałużyńskiego wysłało na stypendium do Francji. Ona w Paryżu przesiadywała w bibliotekach, poznawała miasto – jego architekturę, przeszłość, nowe zjawiska w kulturze. On redagował jakieś pisemko, sprzedawał prasę, pisał do polonijnych wydawnictw; chodził własnymi drogami. Najważniejszym owocem wyjazdu Kałużyńskiego stała się jego głośna książka Podróż na Zachód, wydana w roku 1953 i kilkukrotnie wznawiana (1954, 1956). Małżeńskie więzi wyraźnie się rozluźniały, choć w towarzystwie Wilhelma Macha odbyli jeszcze wspólną podróż wakacyjną na południe Francji. O swoim związku z Kałużyńskim poetka po latach mówiła rzadko i dość niechętnie:

To była pomyłka młodości – taka, jaką studenckie małżeństwa czasem bywają. Inteligentny, oczytany, trochę starszy ode mnie, już z doświadczeniem międzywojennym, uczeń Schillera. Małżeństwem byliśmy kilka miesięcy, ale znaliśmy się jeszcze z Lublina, gdzie uczył mnie i Danutę Podobińską – grał na pianinie i zapoznawał nas z partyturami. Trudny człowiek. Jego późniejsze poglądy polityczne były skrajnie odmienne od moich. No, ale wtedy to było autentyczne młode uczucie. Nie mam dobrych wspomnień. Po prostu zły wybór (S 141–142).

„Skrajnie odmienne poglądy polityczne” wyrażały się w lewicowej orientacji Kałużyńskiego, którego powojenne służby bezpieczeństwa po dość długich staraniach pozyskały do współpracy (i, jak wynika z dokumentacji IPN, dopiero w końcu lat 80. został on z sieci agenturalnej wyeliminowany18). Jednocześnie z biegiem lat stawał się, w gruncie rzeczy, coraz bardziej niesfornym „liberałem”. Zaprzyjaźniony z Leopoldem Tyrmandem, utrzymywał kontakty z amerykańskimi dyplomatami i potrafił dość krytycznie odnosić się do reżimowej władzy. Niemniej w 1989 roku podczas obrad Okrągłego Stołu reprezentował obóz komunistyczny. W życiu prywatnym chyba nie miał szczęścia – Julia Hartwig rozwiodła się z nim bodaj w 1950 roku, a gdy po ośmiu latach poślubił lewicową aktorkę amerykańską, Eleanor Griswold, ta również opuściła go (dla znanego reżysera, Aleksandra Forda). Przez długi czas, aż do samej emerytury, Kałużyński był związany z redakcją „Polityki”. Publikował sporo, często pojawiał się w mediach, był znaną twarzą telewizji (prowadził popularny cykl Perły z lamusa). W czasach PRL należał niewątpliwie do grona najciekawszych krytyków. Erudyta i wielki miłośnik filmowej muzy, w swych opiniach prowokował, wzniecał kontrowersje, pobudzał do dyskusji. W życiu środowiskowym zyskał opinię oryginała, prowokatora, z czasem dziwaka; sam siebie nazywał zaś „kloszardem”.

U kresu życia (zmarł w wieku 86 lat) nie przypominał już uroczego gospodarza, który zaraz po wojnie spraszał do swego lubelskiego mieszkania przy ulicy Niecałej młodych „filomatów” (S 20). Na Hartwiżance robił w tamtych latach duże wrażenie, bo choć niewiele od niej starszy, miał już silną osobowość, ogromną erudycję i wielkie ambicje. Dalsze losy ich obojga potoczyły się jednak w zupełnie odmiennych kierunkach, a różnice osobowości ujawniły się zarówno w formach aktywności twórczej, jak i, przede wszystkim, w postawach wobec burzliwych zmian politycznych. Podczas stanu wojennego, gdy Julia Hartwig i Artur Międzyrzecki związani byli nićmi przyjaźni ze środowiskiem KOR i kręgiem solidarnościowym, Kałużyński na łamach „Polityki” ostro atakował opozycję.

Julia Hartwig. Autor: Edward Hartwig. Copyright: Ewa Hartwig-Fijałkowska. Cyfrowa kopia zdjęcia w zasobach Archiwum Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Podczas powojennego pobytu w Łodzi pewnego dnia Stefan Żółkiewski zaprosił Julię na rozmowę i zaproponował stypendialny wyjazd do Paryża. Tak oto w życiu Hartwiżanki rozpoczął się nowy rozdział…

1 J. Hartwig, Kłopoty z biografią, [w:] taż, Pisane przy oknie, Warszawa 2004, s. 84–85.

2 J. Hartwig, Doctoris honoris causa lectio, [w:] Iulia Hartwig. Doctor honoris causa Universitatis Studiorum Mickiewiczianae Posnaniensis, Poznań 2015, s. 31.

3 M. Czermińska, Opinia w sprawie przyznania pani Julii Hartwig doktoratu honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, [w:] Iulia Hartwig. Doctor honoris causa..., s. 48.

4 M. Stala, Opinia w sprawie przyznania Julii Hartwig doktoratu honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, [w:] Iulia Hartwig. Doctor honoris causa..., s. 68.

5 Nawiązuję tu do tytułu znanej książki Ewy Czarneckiej (Renaty Gorczyńskiej), Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem. Komentarze, Nowy Jork 1983.

6 J. Hartwig, Życie jest bardzo chaotyczne, rozmawia: W Sulisz, http://www.dziennikwschodni.pl/magazyn/julia-hartwig-zycie-jest-bardzo-chaotyczne,n,1000138804.html (dostęp: 16.05.2017).

7 Wieczór literacki. Z Julią Hartwig rozmawia Maria Brzezińska, „Scriptores”, s. 91.

8 Największe szczęście, największy ból. Z Julią Hartwig rozmawia Jarosław Mikołajewski, „Scriptores”, s. 109.

9 W rozmowie z Jarosławem Mikołajewskim poetka wyjaśnia ten tajemniczy motyw: „Inspektor przyrody nie pozwalał wyciąć drzewa, które rosło w pracowni Edwarda, więc korona przebijała dach – wyglądało to niezwykle i zabawnie” (S 109).

10 Zob. Julia Hartwig – rodzina, na stronie internetowej Teatru NN Ośrodek Bramy Grodzkiej, http://teatrnn.pl/leksykon/node/2144/julia_hartwig _%E2%80%93_rodzina (dostęp: 25.02.2017).

11 Zob. J. Kwiatkowski, Dwie poezje Julii Hartwig, w: tenże, Notatki o poezji i krytyce, Kraków 1975, s. 149–159 oraz S. Barańczak, „Tajemna wiedza snu”, [w:] tenże, Ironia i harmonia. Szkice o najnowszej literaturze polskiej, Warszawa 1973, s. 135–139.

12 Termin zaproponowany przez Annę Nasiłowską dla opisania relacji między podmiotem lirycznym a realnym autorem w książce Persona liryczna, Warszawa 2000.

13 Zob. R. K. Przybylski, Akceptacja sprzeczności, [w:] Pochwała istnienia. Studia o twórczości Julii Hartwig, red. B. Kulesza-Gulczyńska i E. Winiecka, Poznań, 2015, s. 37–40.

14 J. Hartwig, Słowo od Autorki, [w:] taż, Wybór wierszy, Warszawa 2000, s. 5.

15 M. Stala, Opinia…, s. 70.

16 Cz. Miłosz, Czytając „Notatnik” Anny Kamieńskiej, [w:] tenże, Dalsze okolice, Kraków 1991, s. 29.

17 P. Matywiecki, O niezapomnianym wierszu zapomnianym, „Kwartalnik Artystyczny” 2011, nr 3, s. 125.

18 Zob. F. Gańczak, Filmowcy w matni bezpieki, http://niniwa22.cba.pl/filmowcy_w_matni_bezpieki.htm (dostęp: 25.04.2017).