Copyright © Anna Dziewit-Meller
Copyright © Justyna Sobolewska
Copyright © OsnoVa 2021

Pomysł serii
Iza Bartosz

Projekt okładki
Łukasz Piskorek

Redakcja
Maciej Robert

Fotoedytor
Bartłomiej Molga

Korekta
Barbara Kasprzyk

Skład i łamanie
Agnieszka Kawalec-Brzeska

OsnoVa sp. z o.o.
ul. Mokotowska 49
00-542 Warszawa

ISBN 978-83-66275-27-0

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Oto nasza stówka! Lecz – uwaga – to nie jest leksykon stu najważniejszych tytułów XX wieku (sporo jest tu starszych). Nie proponujemy też zmiany listy lektur na te opisane przez nas (choć to akurat nie byłoby takim złym rozwiązaniem).

Stówka to absolutnie subiektywny wybór książek najważniejszych dla nas obu. Ale wybór ten jest rozłączny. Bo przecież choć piszemy tę książkę razem, to czytałyśmy w swoim życiu trochę inne rzeczy. Między nami jest prawie dziesięć lat różnicy, wychowywałyśmy się w różnych miejscach, a do literatury dochodziłyśmy na nieco odmienne sposoby. Do wielu książek wracałyśmy – także z naszymi dziećmi, zastanawiając się, które tytuły przetrwały próbę czasu, a jednocześnie są ponadpokoleniowe. Przedziwna historia o zbójniku Ondraszku czy Dziewczyna i chłopak, czyli heca na 14 fajerek? Obie okazały się strzałem w dziesiątkę, podobnie Astrid Lindgren, którą znajdziecie w tekstach nas obu. Ale już na przykład do Małego Księcia żadna z nas nie chciała wracać. Tak jak do kultowych niegdyś książek Małgorzaty Musierowicz – Justyna nie zamierzała ich czytać po latach, by się nie rozczarować, Ania przeczytała i teraz tego żałuje.

Wszystkie te dzieła na różne sposoby rezonowały z naszym życiem. Towarzyszyły nam przy rozstaniach, zakochaniach, klęskach życiowych, bywały jedyną pamiątką po dawno zakończonych znajomościach, kojarzyły się z jedzeniem, z określonymi miejscami, z czasem minionym. Dlatego jest to książka bardzo osobista, a zarazem to swego rodzaju zachęta, aby czytelniczka i czytelnik sami sporządzili sobie taki spis ważnych dla siebie lektur.

Nasza książka pokazuje też pewne mody czytelnicze, którym ulegałyśmy, wskazuje pozycje ważne dla kolejnych pokoleń. Widać w niej też, jak po latach nadrabiałyśmy zaległości w literaturze światowej, w czasach naszej młodości po prostu często nam niedostępnej.

Praca nad tą książka to była przyjemność ponownych spotkań, bo przecież, jak pisał Jerzy Pilch, czytanie prawdziwe to czytanie powtórne. Jednocześnie dla każdej z nas było to spotkanie ze sobą samą – tamtą czytelniczką sprzed lat, dziewczyną, której życie wewnętrzne jakoś kształtowała literatura.

Zbudowałyśmy ten tom ze stu felietonów (i jednego). Nasze teksty czasem współbrzmią, niekiedy ze sobą zaciekle dyskutują, momentami zaś kompletnie się rozmijają, a to wszystko dlatego, że każdy czytelnik jest głównie czytelnikiem samego siebie. A poza tym zgadzamy się z jedną z naszych bohaterek, Susan Sontag, że potrzeba czytania bywa czasem jak „nieznośny wilczy głód”. I ciągle chcemy więcej i więcej.

Anna Dziewit-Meller i Justyna Sobolewska

Rozdział I

Dzieciństwo

– Widzisz – powiedziała – tyle jest tego, co nie znajduje sobie miejsca ani latem, ani jesienią, ani na wiosnę. To wszystko, co jest nieśmiałe i zagubione. Niektóre rodzaje nocnych zwierząt i tacy, którzy nigdzie nie pasują i w których nikt nie wierzy... Trzymają się na uboczu cały rok. A potem kiedy jest spokojnie i biało i kiedy noce stają się długie, a wszyscy posnęli snem zimowym – wtedy wychodzą.

Zima w Dolinie Muminków, Tove Jansson

Fredzia

„Jaka jest najważniejsza książka w pani życiu?” Takie pytanie bardzo często jest zadawane osobom choć trochę związanym z literaturą. Czy byłaby to jakaś książka, która radykalnie wpłynęła na moje przekonania? A może taka, do której najczęściej wracałam? Może za najważniejszą powinnam uznać jednak tę, którą sama napisałam? Tylko którą? Pierwszą? Ale pierwszej nigdy nie ukończyłam, na zawsze porzucając pracę nad nią jeszcze w czwartej klasie podstawówki! Możliwe, że za najważniejszą książkę powinnam uznać tę, która spowodowała, że chciałam zostać pisarką? A może jeszcze jakąś zupełnie inną?

Nieraz usiłowałam odpowiedzieć na to pytanie, sama przed sobą plącząc się w zeznaniach i usiłując dojść do jakiegoś sensownego wniosku. Dziś, stawiając je sobie po raz kolejny, myślę jednak, że za książkę absolutnie najważniejszą dla mnie jako czytelniczki powinnam uznać tę, którą jako pierwszą samodzielnie przeczytałam w całości, od niej przecież wszystko się zaczęło – cała ta awantura zwana literaturą.

Pamiętam doskonale tę chwilę, gdy skończyłam ją czytać. Miałam wtedy nieco ponad pięć lat i uwielbiałam długie wieczorne posiadówki w wannie pełnej piany. Mieliśmy duży dom, w którym na piętrze znajdowało się mieszkanie babci. Jej łazienka była znacznie przyjemniejsza niż nasza, bo duże okno wychodziło na nasz ogród, a na parapecie rosło bujne geranium, którego gorzki zapach do dziś kojarzy mi się z tą książką. Mokrymi od wody paluszkami przewracałam ostatnie strony powieści. Policzki mnie paliły – nie wiem, czy były to wypieki spowodowane gorącą wodą, w której zawsze lubiłam się moczyć, czy emocjami, które towarzyszyły temu wiekopomnemu wydarzeniu. W końcu zamknęłam książkę i czym prędzej wyskoczyłam z wanny, gnając w dół po dwa schody do mieszkania rodziców, by na golasa, ociekając wodą i drżąc z zimna, oznajmić: „Przeczytałam całego Kubusia Puchatka!”. Jeśli kiedyś byłam z siebie naprawdę, bezapelacyjnie i na wskroś dumna, to na pewno wówczas. Odkrycie, że mam moc samodzielnego przenoszenia się w zupełnie nowe nieznane światy, było na miarę przewrotu kopernikańskiego – od tamtej pory w moim życiu nic nie było już takie samo. Wtedy właśnie zostałam pasowana przez los na czytelniczkę-entuzjastkę, której wielka miłość do czytania nigdy już miała nie osłabnąć, przeciwnie – co rusz wzmacniana była nowymi lekturami, poszerzającymi granice poznania. Któż bowiem chciałby rezygnować z ich poszerzenia?

Kubusia, a potem również Chatkę Puchatka, czytałam jeszcze wiele razy. Ostatnio zresztą całkiem niedawno – na głos mojej córce, którą, tak jak mnie przed 35 laty, bardzo bawił absurdalny humor książki Alana Alexandra Milne’a. Kubuś Puchatek doczekał się setek analiz, ponieważ mimo pozornej prostoty zdaje się nieść wiele znaczeń, które większość z nas zaczyna dostrzegać, wracając do książki i czytając ją na głos swoim dzieciom. Jedną z najsłynniejszych prób przegryzienia się na drugą stronę książki o mieszkańcach Stumilowego Lasu jest pewnie Tao Kubusia Puchatka Benjamina Hoffa.

Jednak dla pięcioletniej dziewczynki trzymającej książkę nad wanną pełną parującej wody Kubuś ze swoim Bardzo Małym Rozumkiem, pakujący się z powodu swojego łakomstwa w kolejne kłopoty, był po prostu bohaterem bliskim jej osobistym doświadczeniom. Problemy spowodowane bardzo małym rozumkiem, dziecięcym łakomstwem i nieposkromioną zachłannością stanowiły dużą część mojego ówczesnego losu. Utożsamienie się z Kubusiem następowało więc bardzo szybko, tym bardziej że miałam swojego Prosiaczka – młodszego brata, który chował się za moimi plecami przed wieloma Hohoniami – a także swoją Sowę Pszemondżałą, czyli starsze dzieci sąsiadów, ustawiające mi życie według ich „starszych i mądrzejszych” zasad.

Milne napisał Kubusia Puchatka dla swojego syna Krzysztofa, czyli Christophera Robina Milne’a. W dniu pierwszych urodzin chłopca pisarz podarował mu pluszowego misia, który początkowo został ochrzczony imieniem Edward, wkrótce zaś stał się Winnie the Pooh, czyli – jak chciała Irena Tuwim, polska tłumaczka najbardziej znanego przekładu – Kubusiem Puchatkiem. Imię Winnie pluszak otrzymał ponoć po wizycie Krzysia w londyńskim zoo. W trakcie I wojny światowej znalazł się tam sprowadzony z Kanady niedźwiadek, którego na cześć miasta Winnipeg nazwano Winnie. Spotkanie Krzysia z prawdziwym niedźwiedziem zaowocowało zmianą imienia pluszowego misia. Drugi człon – the Pooh – Kubuś dostał najpewniej po łabędziu, którego Milne opisuje w tomie poezji When We Were Very Young. Łabędź nigdy nie reagował na wezwania, więc jedyną możliwą reakcją na jego brak zainteresowania mogło być lekko pogardliwe westchnięcie „pooh!” (w domyśle: „Jak nie, to nie!”).

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych nowe autorskie tłumaczenie książki zaproponowała Małgorzata Adamczyk-Garbowska – pochodząca z Lublina profesorka literatury amerykańskiej i porównawczej UMCS, późniejsza kierowniczka tamtejszego Zakładu Kultury i Historii Żydów, tłumaczka nie tylko z angielskiego, ale także z jidysz – wtedy właśnie wokół imienia Misia O Bardzo Małym Rozumku wybuchły ogromne kontrowersje.

W wersji Adamczyk-Garbowskiej miś nazwany został Fredzią Phi Phi, a zmiana ta nie przeszła bez echa. A właściwie przyniosła burzę z piorunami, które ciskano z najróżniejszych stron, odsądzając tłumaczkę od czci i wiary. Tymczasem – jak wyjaśniała profesor Adamczyk – to przekład Ireny Tuwim dalszy jest od brytyjskiego, pełnego dwuznaczności oryginału, zaś samo imię misia, choć wedle legendy pochodzące od kanadyjskiego miasta, jest jednocześnie skróconą formą angielskiego imienia żeńskiego Winifred. W książce tym imieniem obdarza wszak misia dziecko. To, że miś płci męskiej nosi dziewczęce imię, nie jest specjalnie zdumiewające dla tych, którzy mają małe dzieci.

Siła przyzwyczajenia jednak okazała się wielka. W powszechnej świadomości Kubuś nie zmienił się nigdy we Fredzię, choć gdy wczytać się w tekst oryginału, trudno nie przyznać racji Małgorzacie Adamczyk-Garbowskiej, gdy mówi, że wersja Ireny Tuwim jest bardziej adaptacją oryginału niż jego tłumaczeniem. Niemniej to właśnie wersja siostry Juliana Tuwima stała się u nas kanoniczną i jedyną akceptowalną przez rzesze czytelników.

Wydanie Kubusia Puchatka w tłumaczeniu Ireny Tuwim, które stało się bez mała historycznym także i w moim życiu, należało wcześniej do mojego taty. Miało twardą okładkę z charakterystycznymi rycinami Ernesta H. Sheparda w kolorze jagodowym – a może jeżynowym? Pamiętam, że babcia opowiadała mi historię o tym, jak na dzień przed maturą przyłapała mojego tatę na lekturze. Myśląc, że zestresowany powtarza może coś do egzaminu, zajrzała mu przez ramię i ze zdumieniem odkryła, że jej prawie dorosłe już dziecko miast doczytywać ostatnie lektury szkolne zanurzone jest po uszy w Stumilowym Lesie. Kojąca narracja, bliscy od zawsze bohaterowie, świat bezpieczny i dobrze znany – oto, co oferuje nam książka Alana Alexandra Milne’a. I mnie, i mojemu tacie. I wszystkim innym.

ADM

Ja nie mam sensu,
ty nie masz sensu

„Zacznij od początku – odparł z powagą Król – doczytaj do końca, a potem przerwij czytanie”. To złota rada. Z pisaniem jest podobnie. Choć próbowałam – jak ogrodnicy, którzy przemalowywali róże w ogrodzie Królowej – i wciąż próbowałam czytać różne wersje Alicji..., to w uszach i w głowie (i w sercu) mam ciągle przekład Antoniego Marianowicza, który znam z dzieciństwa. A który wśród samych tłumaczy i literaturoznawców ma nie najlepszą opinię. Więcej – kiedy czytałam go dzieciom, zorientowałam się, że naśladuję głos Magdaleny Zawadzkiej, czyli Alicji ze słynnego słuchowiska. I tak Królowa już na zawsze ma głos Ireny Kwiatkowskiej. A Michnikowski jako Kot-Dziwak śpiewa: „Ja nie mam sensu, ty nie masz sensu, żaden jedzenia kęs nie ma sensu. Gry są bez sensu, sny są bez sensu, nawet niestety sens nie ma sensu”.

Niezwykłość Alicji... Carrolla polega na tym, że zawiera w sobie dwie różne książki. I to nie dlatego, że po Alicji w krainie Czarów powstała Alicja po drugiej stronie lustra. Maciej Słomczyński pisał, że jest to „zapewne jedyny wypadek w dziejach piśmiennictwa”, bo mamy zarazem książkę dla dzieci i drugą, dla bardzo dorosłych. Stąd taka, a nie inna historia przekładów Alicji... – jedne są dla dzieci, inne, naładowane przypisami, objaśniają każde odniesienie filozoficzne, lingwistyczne czy logiczne, których jest tu mnóstwo. Istnieją też rozmaite adaptacje i opracowania, które często składają się z samych obrazków – bywa, że koszmarnych.

Pierwszy egzemplarz Lewis Carroll (czyli Charles Lutwigde Dodgson, pastor anglikański, wykładowca matematyki i logiki w Oxfordzie) zilustrował sam. Podarował go dziesięcioletniej Alice Liddell na pamiątkę przejażdżki łodzią po Tamizie. Wydana książka, która różniła się od pierwszej wersji, ukazała się trzy lata po wycieczce, 4 lipca 1865 roku. I niespodziewanie dla autora odniosła wielki sukces – sprzedało się około 180 tysięcy egzemplarzy.

Wizji postaci było wiele. Przekład Elżbiety Tabakowskiej ukazał się z ilustracjami Tove Jansson, z postaciami wyjętymi ze świata jej własnych książek. Była Alicja... surrealistyczna Salvadora Dalego czy psychodeliczna Yayoi Kusamy, były popartowe ilustracje Roberta Sabudy. Nowe wydania często są teraz ilustrowane przez Słowaka Dušana Kállaya, na których Alicja wygląda jak wyjęta z realistycznego zdjęcia. Ja wychowałam się na ilustracjach Olgi Siemaszko i na klasycznych obrazkach Tenniela; wizje Kállaya są mi dosyć obce, choć dobrze wydobywają mroczną i okrutną warstwę tej opowieści.

„Najważniejsza rzecz to pory roku... – Skoro już mowa o toporach – przerwała Księżna – to zetnij jej natychmiast głowę!”. Alicja... wyrasta z tradycji wiktoriańskich wierszyków umoralniających, w których dzieci za swoje niegrzeczne zachowanie ponosiły kary w postaci śmierci. Mieliśmy w Polsce podobne wierszyki dla dzieci – autorstwa Stanisława Jachowicza – w których krawiec ucinał paluszki niegrzecznemu chłopcu. Tę tradycję wykorzystał Marianowicz, przywołując wierszyk Jachowicza Pan kotek był chory, który niespodziewanie zamienia się w inny tekst – o lwie, który pożarł doktora. Alicji bez przerwy przychodzą do głowy rozmaite makabryczne sytuacje, wokół myszy są pożerane przez koty, a każdy, łącznie z kotem, ma zostać ścięty. Przy czym ta makabra w Alicji... należy, tak jak wykrzykniki Królowej, do literatury nonsensu.

Carroll jest przede wszystkim następcą Edwarda Leara. I Carrolla, i Leara znajdziemy w Fioletowej krowie Stanisława Barańczaka, antologii poezji nonsensu. „Efekt humorystyczny poezji nonsensu – pisze Barańczak – polega na zaspokojeniu naszej [...] ukrywanej w oficjalnych okolicznościach potrzeby wzięcia odwetu na samym istnieniu”. Nonsensista różni się od satyryka tym, że nie chce świata naprawiać, humor purnonsensowy jest bezinteresowny, nie służy niczemu poza samym śmiechem. Ten śmiech wynika jednak z czarnego pesymizmu, a nie z czystej radości. Nonsensista, jak pisał Barańczak, ten „śmieszniejszy poeta metafizyczny”, nie chce rozwiązywać problemów egzystencji, bo wie, że jest to zadanie w swej bezradności komiczne.

Marianowicz stworzył Alicję... dla dzieci, daleko odszedł od oryginału, to prawda, ale oswoił dzieci z absurdalną stroną języka. Już na początku okazuje się, że Alicja mówi nie to, co chce, ale że to język nią mówi. Cały czas toczy się gra między brzmieniem a znaczeniem. „Okonie, Oko? Nie”. Pytanie o sens i znaczenie pojawia się, gdy Biały Królik odczytuje list w sprawie oskarżonego Waleta Kier: „Mówiono mi, żeś u niej trzykroć/ Powiedział jemu, że/ Choć im to wielką sprawia przykrość/ Niestety pływam źle”. „Przecież w tym nie ma ani odrobiny sensu” – mówi Alicja. A potem razem z Królem dokonują analizy tego tekstu „bez sensu”. Antoniemu Marianowiczowi kłaniamy się obie, za Alicję... i inne przekłady – Ania myśli zresztą o nim często, bo tak się złożyło, że mieszka tam, gdzie on przeżył wiele lat. Duch miejsca powinien też mieć tutaj absurdalne poczucie humoru.

Gdy byłam mała, najbardziej lubiłam Bisia, niezbyt rozgarniętą jaszczurkę, która zawsze za wszystkich obrywa. Starszy syn wolał znikającego Kota-Dziwaka. A w głowie mam cały czas piosenkę, która stała się moim refrenem w różnych sytuacjach: „Chcesz czy nie chcesz, chcesz czy nie chcesz, bardzo proszę się zastanów...”.

JS

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki