Copyright © by Robert Lacey
Copyright for polish transaltion© by Pola Sobaś-Mikołajczyk
Copyright © by Virtualo, 2023

Redakcja: Grażyna Mastalerz
Korekta: Anna Sidorek, Jadwiga Piller
Projekt okładki: Małgorzata Drabina / Yellow Room Skład ebooka: Elibri Sp. z o.o.

Tytuł oryginału: Model Woman

Wydanie II
Warszawa 2023
ISBN 978-83-2727-703-9

Książka jest objęta ochroną prawa autorskiego. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, upowszechnianie i upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Virtualo Sp. z o.o.
ul. Marszałkowska 104/122
00-017 Warszawa
www.virtualo.pl

Chcesz wydać książkę lub audiobook? Wejdź na virtualo.eu lub napisz do nas na adres: redakcja@virtualo.pl.

Dla Jane,

która jest modelem kobiety

Prolog

Prolog

Supermodelki na śniadanie

model – osoba lub rzecz uważana za doskonały przykład bądź wzór jakości.
model(ka) – osoba zatrudniona do prezentowania ubrań.

Oksfordzki słownik języka angielskiego

Na Manhattanie dopiero się rozwidniało i zapowiadał się rześki poranek. John Casablancas smacznie spał, sam w wielkim łóżku w hotelu Carlyle, choć temu zabójczo przystojnemu trzydziestotrzylatkowi zwykle się to nie zdarzało. Był właścicielem i jednocześnie menadżerem agencji Elite Model Management, która zatrzęsła paryskim światem mody, więc to właśnie on, człowiek, zwany paryskim Sundance Kidem, decydował o przyszłości najbardziej wielbionych kobiet świata. Ale tamtego poranka późną jesienią 1976 roku miał na głowie ważniejsze sprawy.

Przyleciał do Nowego Jorku poprzedniej nocy, rzekomo w celach „rozrywkowych”, i prosto z lotniska czmychnął do hotelu, zadając sobie wiele trudu, żeby nie dowiedział się o tym nikt ze świata mody. Cel jego podróży był ściśle tajny, więc mało komu w ogóle o niej wspominał. Po szalonym sukcesie Elite w Paryżu zastanawiał się, jak złamać zasadę wyłączności obowiązującą za oceanem od samego początku istnienia branży i otworzyć agencję w Nowym Jorku. Chciał rzucić wyzwanie menadżerom największych i najlepszych agencji modelek, które zdominowały amerykański rynek: Zolemu, Wilhelminie, Stewartowi Cowleyowi oraz najpotężniejszej i działającej najdłużej z nich wszystkich – Eileen Ford.

Gdy o 8.30 zadzwonił telefon, jeszcze się do końca nie obudził.

– Dzień dobry, Johnny – warknął ociekający wrogością głos, głos kobiety dumnej ze swojej przebiegłości. – Co słychać? Dzwonię, bo chciałam ci to powiedzieć pierwsza: jeśli chodzi o te twoje interesy w Nowym Jorku… Mój drogi, nawet na to nie liczp1.

Bezwzględną, wymagającą i żądną zwycięstwa Eileen Ford była w nowojorskim światku kimś więcej niż królową. Była cesarzową amerykańskiego modelingu, skrzyżowaniem Mary Tyler Moore z Barbarą Walters, tyle że jeszcze twardszą niż one obie razem wzięte. John Casablancas lubił porównywać swoją zażartą konkurentkę do Katarzyny Wielkiej. Cokolwiek by o niej powiedzieć, do panteonu mody wdarła się o własnych siłach, czym zaskarbiła sobie szacunek gigantów branży. Sarah Doukas, młoda angielska agentka znana z tego, że odkryła Kate Moss, gdy ta stała w kolejce do odprawy na lotnisku JFK, wspomniała kiedyś, że widziała, jak Valentino podchwycił wzrok Eileen Ford i ukłonił się jej z największym szacunkiem.

– Oddali sobie honory, jakby byli członkami rodziny królewskiejp2.

Eileen Ford założyła agencję w 1947 roku razem z mężem, Jerrym, i przez ponad ćwierćwiecze byli na szczycie. Jeśli kupujesz forda, wiesz, że dostaniesz solidny i sprawnie działający samochód. Jeśli zamówisz modelkę Forda, otrzymasz szyk na miarę ferrari lub porsche oraz prestiż i cenę spod znaku rolls-royce’a. Dorian Leigh, Suzy Parker, Jean Patchett, Dovima, Carmen Dell’Orefice czy Lauren Hutton – do 1976 roku Fordowie dbali o kariery największych gwiazd zarówno amerykańskich, jak i europejskich. Kiedy Jean Shrimpton wpadała do Nowego Jorku, żeby się na chwilę oderwać od swingującego Londynu, pracowała wyłącznie z nimi.

Dwór królowej mieścił się przy Pięćdziesiątej Dziewiątej Wschodniej w przerobionym z magazynów pięciopiętrowym lofcie z widokiem na most Queensboro. Ściany recepcji i holu wyłożono boazerią, niczym chatki w austriackich Alpach. Na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że największą agencją modelek na świecie zarządza muzykująca rodzina von Trappów.

– A czemu nie? – odpowiadała Eileen, kiedy pytano ją o wystrój. – Podoba mi się ten styl od czasów, kiedy w dzieciństwie czytałam Heidip3.

Cesarzowa modelingu słynęła z tego, że bywała kapryśna. Pewnego letniego ranka w 1977 roku minęła bez słowa dwie jasnookie i pełne nadziei dziewczyny, które czekały na nią w korytarzu. Nawet nie spojrzała na portfolia, które ze wszystkich sił próbowały jej wcisnąć, i poszła wprost do swojego biura, jakby dziewczyny wtopiły się w boazerię. Najpierw kazała im na siebie czekać jakąś godzinę albo dwie. Udzielała wywiadu Anthony’emu Hadenowi-Guestowi. A potem wróciła na korytarz i uczyniła jednej z dziewcząt tę łaskę, że się przy niej zatrzymała i wycelowała w nią ołówkiem.

– Co pani tu robi?

– Czekam na panią, miss Ford.

Haden-Guest napisał potem, że wyglądało to tak, jakby w dziewczynę znienacka wycelowano latarkę, a potem równie nagle ją zgaszono.

– Proszę do mnie przyjść kiedy indziej – powiedziała Eileen Ford. – Proszę do mnie przyjść, gdy pani zrzuci sześć kilop4.

Lubiła powtarzać, że lepiej wykazać się wobec tych aspirujących piękności pozornym okrucieństwem, niż lekkomyślnie podsycać ich złudzenia.

– Na dwieście zgłaszających się do mnie dziewczyn szanse na to, żeby zostać zawodową modelką, ma najwyżej jedna. Utrzymywanie ich w przeświadczeniu, że jest inaczej, byłoby podłe. Moim obowiązkiem jest też pomóc tym stu dziewięćdziesięciu dziewięciu pogodzić się z losemp5.

Sukces Ford Modeling Agency opierał się na tym, że Eileen potrafiła dostrzec potencjał w kandydatce numer dwieście. Na tę niezwykłą umiejętność składały się oko do talentów i jakiś tajemniczy szósty zmysł, którym potrafiła wyczuć wyjątkowość, dajmy na to, Lauren Hutton (dla której Jerry Ford wynegocjował w 1973 roku najwyższy kontrakt modelingowy w historii – umowę z Revlonem na dwieście tysięcy dolarów), podczas gdy inni agenci nie widzieli w niej nic poza dziwnym krzywym spojrzeniem i szparą między jedynkami. Jerry Ford zajmował się finansową stroną interesówp6, jego żona była „okiem” agencji. Dawał jej wolną rękę. Cztery razy w roku przemierzali razem Atlantyk, żeby szukać utalentowanych dziewczyn w Europie. Najlepszymi terenami łowieckimi okazały się dla Eileen Londyn, Paryż i Skandynawia, które regularnie dostarczały pięknych młodych kobiet zdolnych zarobić sto tysięcy dolarów rocznie, standardową gażę topmodelki na początku lat siedemdziesiątychp7.

Na każdej z nich Fordowie zarabiali około dwudziestu tysięcy dolarów. Mniej więcej dwie trzecie pochodziło z piętnasto-, dwudziestoprocentowej prowizji pobieranej od modelek. Resztę, dziesięć procent, płacił każdy wynajmujący je klient. W latach siedemdziesiątych agencja zarabiała na swojej liczącej sto osiemdziesiąt modelek stajni jakieś pięć milionów dolarów rocznie. Aż tu nagle w 1976 roku pojawia się w Nowym Jorku John Casablancas i wtrąca się w interes, który wygląda na niewyczerpaną kopalnię złota.

Zresztą dla Eileen Ford sute prowizje nie były jedynym, a tym bardziej najważniejszym powodem, żeby nie pozwolić Elite Model Management i jej nonszalanckiemu właścicielowi zaistnieć w Nowym Jorku. Dla matki chrzestnej modelingu (taki tytuł magazyn „Life” przyznał jej w listopadzie 1970 roku) pieniądze miały mniejsze znaczenie niż specyficznie przez nią pojmowana moralność.

– Problem z Johnnym polegał na tym, że jemu nie chodziło tylko o to, żeby nam podkradać modelki – tłumaczyła później. – On chciał je dymaćp8.

Od początku kariery Eileen Ford pochlebiała sobie, że zawsze wiedziała, jak chronić swoje dziewczyny przed napastliwymi spojrzeniami mężczyzn z branży, od obleśnych fotografów poczynając, na klientach domagających się specjalnych względów za „opiekę” kończąc.

– Naprawdę potrafiła zaleźć za skórę – wspomina Rusty Donovan Zeddis, długoletni koordynator agencji Ford. – Jeśli któraś dziewczyna powiedziała w biurze, że ktoś domagał się od niej czegoś niewłaściwego, natychmiast chwytała za słuchawkę i zaczynała faceta opierniczać. Wpisywała go też na czarną listę. Potem miał szczęście, jeśli mu się udało jeszcze kiedyś kogoś wynająć z jej agencjip9.

Nawet „święty” Richard Avedon, do którego zachowania nikt nigdy nie zgłaszał żadnych zastrzeżeń, żył w strachu przed „rozmową”, która mogłaby go czekać, gdyby kiedyś przeciągnął sesję.

– Pamiętam, jak Dick wpadł w panikę i zadzwonił do niej – dodaje modelka Forda z późnych lat czterdziestych. – Nie mógł się skupić, dopóki nie był pewien, że Eileen da mu jeszcze pół godziny. I oczywiście musiał dopłacićp10.

Wszystkie nieletnie modelki i wiele dziewcząt, które nie zdążyły się jeszcze zaczepić w Nowym Jorku, mieszkały za darmo w pięciopiętrowym domu Fordów na rogu Wschodniej Siedemdziesiątej Ósmej i Trzeciej Alei. Eileen panowała tam niepodzielnie jak wszechwiedząca królowa matka. Udzielała dziewczętom lekcji zachowania przy stole i gdy siadały do kolacji (punktualnie o 19.30) razem z całą rodziną Fordów (wliczając dwie córki i syna), przyznawała im dodatkowe punkty za umiejętne zjedzenie kraba albo karczochów. Jeśli w Met wystawiali akurat Jezioro łabędzie, zabierała na nie dziewczęta, żeby uzupełnić braki w ich wykształceniu. Od swoich marzących o samotnych nocnych eskapadach przybranych córek wymagała też ścisłego przestrzegania ciszy nocnej. Esencją jej stylu – nawet w większym stopniu niż wystrój biura przy Pięćdziesiątej Dziewiątej Ulicy – były będące pod ciągłą kontrolą sypialnie przy Wschodniej Siedemdziesiątej Ósmej.

John Casablancas uważał to wszystko za staroświeckie i purytańskie bzdury. On jadał śniadania ze swoimi modelkami z całkiem innych powodów.

– Ja i Ellen mieliśmy zupełnie inne podejście do pracy, ale myślę, że moje było uczciwsze. W modzie chodzi o seks. Spójrz na wybiegi, po których paradują modelki z cyckami na wierzchu. Potem się te cycki trochę zasłania i takie ciuchy sprzedaje się w markowych sklepach. Po co kobieta te ciuchy kupuje, jeśli nie po to, żeby wyglądać i czuć się seksowniej? Kobiety wykosztowują się na ubrania i kosmetyki, żeby przyciągać mężczyzn. Wszyscy się ślinią na widok tych dziewczyn, a one dobrze o tym wiedzą. Są superostre. Dlatego zachęcałem je, żeby się odrobinę zrelaksowały. Wolałem, żeby się czasem rozluźniłyp11.

Casablancas nigdy się nie krył ani z tym, że z nimi sypia, ani z tym, jak bawi go to, że inspiracją dla logo jego agencji (czyli słowa elite zapisanego małymi literami tak, że małe „e” stały po obu stronach szpaleru złożonego z pozostałych liter) stał się obrys męskich genitaliów we wzwodziep12.

– Jestem playboyem, więc cieszyłem się życiem i wszystko mnie śmieszyło. Świat mody jest płytki i napuszony, więc jeśli go traktujesz zbyt poważnie, to robisz błąd. Eileen była ode mnie starsza o dwadzieścia lat. Matkowała tym dziewczynom i usiłowała je ciągle kontrolować, bo w ten sposób wyrywała je spod opieki rodziców. Mnie miały prawie za rówieśnika, więc traktowałem je jak kumpel. A czasem jak ich chłopak.

Między nim i Eileen nie mogło dość do rozejmu.

Do pierwszego starcia doszło w ulubionym klubie Eileen, w restauracji 21 mieszczącej się w budynku numer 21 przy Pięćdziesiątej Drugiej Zachodniej Ulicy, tuż przy Piątej Alei, jedną przecznicę od Museum of Modern Art. Często mówi się o niej klub 21, bo zaglądają tam najwyższe sfery, o czym zresztą przypomina rząd żeliwnych dżokejów stojących nad wejściem. W czasach prohibicji była tam zakamuflowana melina, a dla Eileen było to miejsce, w którym oddawała ostatnią posługę klaczom ze swojej stajni, gdy przychodził czas, żeby się pożegnały z wybiegiem. Urządzała tam przyjęcia, na których kawalerowie do wzięcia spotykali się z tymi spośród jej niezamężnych podopiecznych, dla których zegar bił już bez litości i którym trafiało się coraz mniej zleceń. Niejedna z nich opuszczała 21 wsparta na ramieniu bogatego mężczyzny, czasem nawet takiego, w którego żyłach płynęła błękitna krew. Eileen była szczególnie dumna z wkładu modelek Forda w wzbogacenie puli genetycznej angielskiej arystokracji: Jenny Windsor Elliott została Jenny Guinness, Janet Stevenson – lady Beamish, a Anna Karin Bjorck – lady Erne. W ten sam sposób zdobyła tytuł baronowa Howard of Lympne, choć akurat z tym zawartym w 1975 roku małżeństwem byłej modelki Forda i późniejszej powieściopisarki Sandry Howard z szefem Brytyjskiej Partii Konserwatywnej Eileen nie miała nic wspólnego, jak zresztą z wieloma innymi.

Tamtego dnia zarezerwowała stolik w osobnej sali, żeby urządzić przyjęcie w zupełnie innym stylu. John Casablancas po latach wspominał je jako „wesoły lincz”. Eileen zaprosiła właścicieli największych nowojorskich agencji – Wilhelminę, Stewarda Cowleya i Zolego – żeby razem z nią i Jerrym stawili czoła młodemu byczkowi z Paryża i pomieszali mu szyki.

Zawiódł ją i nie stawił się na spotkaniu tylko subtelny ekscentryk Zoli (właściwie Zoltan Rendessy), nieukrywający swojej orientacji gej z Węgier, który miał w portfolio swojej agencji między innymi egzotyczną Veruschkę, a nazwisko wyrobił sobie dzięki wianuszkowi zachwycających długowłosych modeli o hippisowskiej urodzie. Przesłał przeprosiny. Ale atmosfera przy stole wcale się przez to nie poprawiła. Naradę poprowadziła Wilhelmina – zimna jak skała Dunka o wydatnych kościach policzkowych, przez które robiła wrażenie trzeciej siostry Dorian Leigh i Suzy Parker. Na początku lat sześćdziesiątych zrobiła karierę jako top modelka Eileen, ale w 1967 roku zeszła z wybiegu i razem z mężem Bruce’em Cooperem założyła własną agencję.

– Oczywiście, że nie byliśmy z Jerrym zachwyceni, że Willy poszła na swoje – przyznała Eileen. – To na pewno ta wredna szuja, jej mąż, ją namówił, żeby nam wbiła nóż w plecy. Ale swego czasu była z niej doskonała modelka, a kiedy zaczęła nam robić konkurencję, też wiedziała, jak się zachować. Ona przestrzegała reguł gryp13.

John Casablancas zdecydowanie tego nie robił. Obowiązujący na całym świecie kodeks zawodowy tej branży przewidywał, że jeśli agent przekracza granicę swojego kraju albo chce zatrudnić amerykańską modelkę, powinien jej stawkę negocjować z agencją-matką tej modelki i wypłacić tej agencji prowizję. Casablancas planował otwarcie filii swojej francuskiej agencji w Nowym Jorku, ale nie miał zamiaru ponosić kosztów przewidywanych w kodeksie. Zlekceważenie tych zasad rozsierdziło nowojorski świat mody, co wyraźnie dała mu to do zrozumienia Wilhelmina.

– Wycelowała we mnie paluchem z długachnym paznokciem – zapamiętał Casablancas – i zaczęła się odgrażać: Dorwiemy cię. Wykończymy cię!p14

Jej znany z porywczości mąż, Bruce Cooper, też wtrącił swoje trzy grosze. On z kolei nazwał Casablancasa fagasem.

– Willy i Bruce’owi puściły nerwy – przyznała Eileen. – W kółko wygadywali, czego to Johnny’emu nie zrobią. Zresztą Bruce wcześniej pił, bo on właściwie ciągle pił. Oboje wtedy poniosłop15.

„Spadł na mnie grad oskarżeń. Wmawiali mi, że będę urządzał dzikie orgie i zdeprawuję całą amerykańską młodzież. W życiu nikt się na mnie tak nie wyżywał”p16.

Casablancas próbował się bronić i wypominał im, że amerykańscy agenci, a w szczególności Eileen, nieustannie wykradają mu najlepsze modelki w czasie wypraw do Paryża i generalnie do Europy: „Nawet nie ma po co latać do Skandynawii, bo Eileen zawsze się tam zjawia przed nami. No i coś wam się uroiło. Nic tu nie chcę zakładać. Chybabym oszalał, gdybym musiał mieszkać na Manhattanie. Nie cierpię amerykańskiej hipokryzji i amerykańskiego jedzenia. Mój świat to Paryż, tam jest moja agencja i dobrze jej tam. Nie będę jej teraz przenosić do Nowego Jorku!”p17.

Naturalnie Casablancas łgał jak z nut. Uczestnicy tamtego spotkania podają różne datyp18, ale według Anthony’ego Hadena-Guesta, który opublikował artykuł na temat tego konfliktu w „New York” z lipca 1977 roku, ta rozmowa odbyła się 10 marca 1977 roku. Nie minęły dwa tygodnie i 22 marca złożono w Albany akt erekcyjny nowojorskiej filii Elite Model Management Inc.

– Strasznie wtedy nakłamałem…p19 – kajał się potem Casablancas.

W rzeczywistości przed spotkaniem w 21 zdążył już wynająć luksusowe biuro na Wschodniej Pięćdziesiątej Ósmej Ulicy, naprzeciw Bloomingdale’a, i wpłacić za nie depozyt. Od kilku miesięcy dyskretnie rekrutował również modelki za pośrednictwem swojego przyjaciela, młodego fotografa Alaina Walcha, który wykorzystał do myszkowania po agencjach własne kontakty.

– W całym Nowym Jorku o moich planach wiedzieli tylko Alain i jego piękna dziewczyna ze Szwecji, Marie Johansson, którą zresztą osobiście reprezentuję.

Pierwszą modelką, która zgodziła się przejść do Elite, była blond Finka Maaret Halinen.

– Wilhelmina raczej się nie spisała jako jej agentkap20 – pokpiwał po latach Casablancas. – Przez nią Maaret powoli stawała się królową katalogów, czyli modelką, która dostaje wiele popłatnych, ale mało prestiżowych chałtur dla katalogów wysyłkowych, omijają ją za to zlecenia, dzięki którym można sobie wyrobić markę, czyli sesje do prasy i występy w telewizji. Na początku maja 1977 roku Halinen wręczyła Bruce’owi Cooperowi wymówienie z dwutygodniowym okresem wypowiedzenia. Dwa dni później usłyszała przez telefon, że ma się więcej nie pokazywać w agencji i wysłać kuriera po swoje rzeczyp21.

Wkrótce potem zaczęły się dezercje z szeregów Ford. Zbiegły Barbara Minty, Christie Brinkley i Janice Dickinson. Dwudziestotrzyletnią Brinkley z Kalifornii odkryto, gdy studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu. Jej kariera była idealnym przykładem tego, o czym mówił Casablancas, gdy uskarżał się na Ford podkradającą europejskie talenty. Nieco inaczej sprawa się miała z wredną Dickinson, która zmieniała agencje jak rękawiczki, a do Eileen miała pretensje o to, że choć wciągnęła ją na swoją listę, to zarzucała jej rzekomo „przesadnie etniczny”p22 wygląd, czyli zbyt wydatne usta. Dickinson twierdziła nawet, że Eileen powiedziała jej kiedyś: „Wybacz złotko, ale nie masz co tu liczyć na pracę”p23.

Zresztą akurat ta modelka z dziką radością łamała narzucony przez Eileen kodeks moralności. Gdy skończyła karierę, wydała skandalizujące wspomnienia, w których opowiada o intymnych relacjach z Mickiem Jaggerem i Sylvestrem Stallone’emp24. Autobiografia stała się jej przepustką do telewizji, gdzie dzieliła się z widzami między innymi rewelacjami o długości penisa byłych kochankówp25. W 1977 roku twierdziła, że z Fordami współpracowała bardzo krótko i tylko dlatego, że Jerry jej obiecał, że wynegocjuje dla niej dwadzieścia tysięcy dolarów za dzień zdjęciowy przy kampanii JVC, za który jej ówczesnej agentce, Wilhelminie, udało się wywalczyć tylko pięć. Potem przeszła do Casablancasa, żeby „dopiec Eileen”p26.

„To ja, grubousta Janice. Przechodzę do Elite. Nie lubię cię i nigdy cię nie lubiłam” – twierdzi, że właśnie takimi słowami pożegnała się z dawną agentką.

Eileen Ford odmówiła komentarza.

– Znałyśmy się tylko przelotnie – tłumaczyła. – Jestem spod znaku Barana, a Barany nie rozpamiętują nieprzyjemności. Starają się o nich jak najszybciej zapomniećp27.

Jeśli to prawda, to wkrótce nazbierało się sporo spraw, o których powinna zapomnieć. Z agencji zaczęły odchodzić najważniejsze osoby – Alain Walch rozmawiał nie tylko z modelkami. Casablancas zlecił mu też namierzenie najlepszych nowojorskich bookerek, czyli kobiet (rzadko bywają to mężczyźni), które dzień w dzień siedzą przy biurkach i koordynują pracę top modelek, łechcąc ich ego i twardo negocjując przez telefon warunki, żeby im zapewnić jak najwyższe stawki. Dobra bookerka to klucz do sukcesu agencji, a researcherzy Walcha dotarli do jednej z najlepszych pracownic Eileen Ford – do Monique Pillard.

Ta harująca jak wół, przysadzista i niestroniąca od ostrych słów Francuzka była przemiła dla swoich modelek i bezwzględna dla reszty świata.

– Pracować z nią w jednym biurze to jak siedzieć pod gilotyną koło Madame Defarge – wspominała inna bookerka, Tischka Nabi. – Uszy więdły od tego, co wykrzykiwała do słuchawkip28.

Pillard, tak jak Eileen Ford, nie bawiła się w czułości, więc gdy Casablancas zaoferował jej sutą podwyżkę, nie wahała się ani chwili. Postanowiła zmienić front.

– Zawsze będę Eileen wdzięczna za to, ile się przy niej nauczyłam – wspominała po latach. – Poznałyśmy się, kiedy prowadziłam salon piękności z produktami Revlonu, i zaproponowała mi stanowisko bookerki. Ale kiedy rozwinęłam skrzydła, próbowała mi je podciąć. Czasem była surowa i okrutna. Codziennie mi powtarzała, że nikt mnie nie lubi. Przez nią straciłam pewność siebie. Czułam się, jakbym była tylko ołówkiem, którym ona podpisuje kwityp29.

29 kwietnia 1977 roku Monique Pillard wręczyła Fordom wymówienie i na odchodne wzięła ze sobą ich audytorkę Jo Zagami. Jo znała każdy świstek, który przeszedł przez ich księgi, i najlepiej wiedziała, jak zarządzać czołową agencją modelek.

W kinach Nowego Jorku już od dnia premiery, od 25 maja 1977 roku, święciły tryumfy Gwiezdne wojny, więc do bitwy na śmierć i życie toczącej się w rzeczywiście istniejącej i nie tak odległej galaktyce manhattańskich gwiazd mody natychmiast przykleiło się określenie Model Wars. Skoro więc łobuziak Casablancas usiłował wejść w rolę Luke’a Skywalkera, Eileen Ford przypadła w udziale rola nieustępliwego Dartha Vadera. Nielojalność jej byłych pracownic doprowadzała ją do szału, czego wynikiem była od razu cała seria spraw sądowych. Zarzuciła Casablancasowi, Pillard i Zagami nieuczciwą konkurencję i sprzeniewierzenie się tajemnicy bankowej. Reprezentował ją od dawna związany z ciemną stroną mocy drapieżny Roy Cohn, który zaczynał karierę jako doradca Komisji Izby Reprezentantów do Badania Działalności Nieamerykańskiej utworzonej przez senatora Josepha McCarthy’ego, a następnie służył radą Richardowi Nixonowi, stowarzyszeniu John Birch Society i kilku mafiozom: Tony’emu Salerno, Carminemu Galantemu i Johnowi Gottiemu. W razie potrzeby ich także reprezentował w sądzie.

Do biura Eileen dostarczono dwie Biblie i zakreślacz. Zatrzasnęła więc drzwi i oddała się benedyktyńskiej pracy polegającej na podkreślaniu na czerwono wszystkich fragmentów Nowego Testamentu, w których mowa o Judaszu Iskariocie. Na przykład: „A gdy zajęli miejsca i jedli, Jezus rzekł: «Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi, ten, który je ze Mną»” (Ewangelia św. Marka 14,18).

Wysłała te Biblie do Zagami i Pillard. Zażyczyła sobie, żeby im je dostarczono do rąk własnych.

– Dziś zrobiłabym to samo – zapewniała z dumą. – [Pillard] najpierw mówiła, że mnie kocha i że jestem dla niej jak matka. A potem ode mnie odeszłap30.

Monique Pillard doskonale pamięta tę pokreśloną Biblię.

– To był tani egzemplarz w miękkiej okładcep31 – prychnęła.

1. Musisz tylko ładnie wyglądać

1

Musisz tylko ładnie wyglądać

Jak cudownie byłoby zostać modelką! To dopiero ŁATWA praca! Nic nie robisz, musisz tylko ładnie wyglądać!p32

Millie the Model, komiks wydawnictwa Marvel

Wiosną 1704 roku francuskie i angielskie armie porozumiały się w sprawie zawieszenia broni na północy Francji, żeby przez front mógł przejechać powóz, w którym znajdowała się „francuska lalka modowa”, czyli naturalnych rozmiarów drewniany manekin ubrany w strój odzwierciedlający najświeższą paryską modę. Według pisarza, kronikarza i obserwatora ówczesnych obyczajów Antoine’a Prévosta ministrowie obu pozostających w stanie wojny dworów zezwolili na przejazd drewnianej figurki naturalnej wielkości „dla dobra pań”p33.

Londyńskim kupcom bławatnym tego rodzaju lalki przysyłano już od średniowiecza. To dzięki nim angielscy krawcy wiedzieli, co noszą modnisie kontynentalnej Europy. Często też czesano te figurki zgodnie z najnowszą modą. W XVIII wieku przybiły również do brzegów Nowego Świata – w 1733 roku bostońska krawcowa, panna Hannah Teats, z dumą ogłaszała, że właśnie dotarła do niej taka lalka i można ją obejrzeć w sklepie Miss Teats przy Summer Street za jedyne dwa szylingi, a „jeśli się po nią wyśle umyślnego – siedem szylingów”p34. Jeszcze w 1796 roku Sally McKean z Filadelfii pisała do swojej przyjaciółki Dolley Madison o lalce, „która właśnie przybyła z Anglii, żeby dać nam wgląd w najnowsze mody”p35.

Pomysł, żeby w 1850 roku odstawić manekiny i zastąpić je kobietami z krwi i kości, przypisuje się urodzonemu w Lincolnshire paryskiemu krawcowi Charlesowi Frederickowi Worthowi. Legenda głosi, że pierwszym żywym manekinem została sama słynąca z elegancji i powabu pani Marie Worth de domo Vernet, która tym samym stała się pierwszą modelką w historii. Madame Worth prezentowała dzieła swojego męża nie tylko w jego sklepie, ale także podczas wyścigów, w operze i wszędzie tam, gdzie mogło ją wypatrzyć oko paryskiej socjety.

Za to śmietanka towarzyska Ameryki z początku broniła się przed inwazją haute couture. W XIX wieku, nawet jeśli przedstawicielki bostońskiej elity zaopatrywały się podczas wizyt w Paryżu w suknie od Wortha, to i tak według autorki Wieku niewinności Edith Wharton przychodziły w nich na premiery w operze dopiero dwa lata po zakupie. „Dawniej noszenie najmodniejszych sukien uważano za trywialne”p36 twierdziła panna Jackson, wspominając jedną z najbardziej szanowanych matron Bostonu, starą panią Pennilow, której przysyłano dwanaście modnych sukien Wortha rocznie, po czym „z zasady odkładało się paryskie stroje na dwa lata”p37. Dopiero po upływie sezonu lub dwóch pani Pennilow pokazywała się w nich publicznie.

Równie głuche na syreni śpiew mody były Amerykanki z Południa, choć tam z innych powodów. Ponieważ wielkie damy z Charleston, Richmond i Savannah musiały wziąć na siebie ciężar niedoli związanej z odbudową miast ze zniszczeń wywołanych wojną secesyjną, nosiły przenicowane i znoszone sukienki, niczym medal za zasługi. Modny strój cechował łamistrajków, ale gdy życie zaczęło wracać do normalności, niektóre z dam zaczęły prosić swoje krawcowe o skopiowanie kostiumu lub dwóch z rubryki towarzyskiejp38.

Majętne klientki raczej nie ufały modelkom – w końcu wszystkie one miały jakiś związek z show-biznesem, podobnie jak kochanki ich – klientek – mężów. W drugiej połowie XIX wieku lalkom służącym do prezentowania sukien Wortha zakładano pod spód bardzo purytańską bieliznę – tak zwane fourreau, czyli sukienkę z czarnej satyny. Według projektanta Pierre’a Balmaina od francuskich modelek prezentujących suknie wieczorowe jeszcze na początku XX wieku wciąż wymagano noszenia tej szczelnie zakrywającej szyję bielizny z długimi rękawami. „Uważano, że byłoby nietaktem, gdyby się ubierały jak arystokratki”p39.

Modelki były wtedy po prostu służącymi wynajmowanymi na godziny. Nikomu się nawet nie śniło, że za niecałe stulecie osiągną wyższy status społeczny niż markizy. Gdy w listopadzie 1914 roku przyszły magnat prasowy Condé Montrose Nash urządzał w nowojorskim hotelu Ritz-Carlton bal charytatywny na rzecz „kobiet i dzieci wszystkich nacji, które ucierpiały podczas europejskiej wojny”, na całym Manhattanie nie znaleziono tylu modelek, ilu potrzebował. Zatrudniono więc sprzedawczynie i uczono je w przyśpieszonym tempie, jak chodzić po wybiegup40.

A potem, mniej więcej w roku 1951, pewien szczupły aktor o pociągłej twarzy, Robert Powers, miał akurat „urlop” w teatrze, i zauważył, że więcej zarabia, prezentując po kilka godzin dziennie ubrania (dostawał trzydzieści dolarów za sesję), niż recytując przez cały tydzień Shakespeare’a w przybytku sir Herberta Beerbohma Tree. Kilka lat później baron Adolph de Meyer, pierwszy w historii zawodowy fotograf mody, poprosił Powersa, żeby mu znalazł siedmiu przystojnych mężczyzn do zdjęcia grupowego dla magazynu „Vogue”p41. Condé Nast właśnie zmieniał jego profil – miało to być pismo poświęcone modzie. Gdy z podobnymi zleceniami zaczęli się do Powersa zgłaszać inni fotograficy, jak to sam potem określił w zgorzkniale szekspirowskim stylu, „ujrzał światło przed oczyma duszy swojej”p42.

W 1923 roku ów aktor przebranżowiony na modela przebranżowionego na przedsiębiorcę wydrukował pierwszy katalog „modeli”, w którym znalazły się ich szczegółowe charakterystyki i dokładne wymiary, a wkrótce potem przy jednej z przecznic Broadwayu wynajął pomieszczenie nad mordownią w kamienicy z ciemnego piaskowca i przerobił je na biuro John Robert Powers Agency. Tak się narodził nowoczesny modeling.

Nie przypadkiem fundamenty tej branży wzniesiono po pierwszej wojnie światowej w Stanach Zjednoczonych, a nie we Francji, choć to ona dyktowała światową modę. W Paryżu modelki były kiepsko opłacanymi podrzędnymi pracownicami domów mody i przez wiele lat nic się w tej kwestii nie zmieniło. W Nowym Jorku raczkująca branża mogła liczyć na potężne wsparcie prasy, za sprawą technologii drukarskiej nazwanej rotograwiurą, dzięki której można było w dużych nakładach reprodukować fotografie półtonowe. W 1920 roku już czterdzieści siedem amerykańskich pism wychodziło z rotograwiurowymi wkładkami we wszystkich kolorach tęczy. Publikowano w nich najróżniejsze zdjęcia – od cudów natury po fikuśne stroje z Parady wielkanocnej wytwórni MGM, bo, jak w wolnym tłumaczeniu śpiewała Judy Garland w finałowej piosence z tego filmu: „Na Piątej Alei fotograf pstryknie mi koafiurę, więc jutro zobaczysz naszą rotograwiurę”p43.

Rotograwiurowe wkładki często były dodatkami świątecznymi, bo wysokie koszty druku trzeba było pokryć z wpływów z droższych reklam. Nic nie przyczyniło się do powstania branży modelingu tak mocno jak właśnie ten nowy, wielobarwny rynek reklam, bo znaczną część z nich wykupywały firmy związane z modą i przemysłem kosmetycznym. W 1916 roku hollywoodzki charakteryzator Maksymilian Faktorowicz zaczął kierować na masowy rynek profesjonalne kosmetyki do makijażu, wśród których znalazły się cienie do powiek, kredki do oczu i pudry – i odniósł gigantyczny sukces. To wtedy rozpoczęła się era kosmetyków kolorowych produkowanych na masową skalę. Pod koniec 1920 roku najróżniejsi producenci oferowali ponad trzy tysiące odcieni pudru i kilkaset odcieni różu, a co dopiero mówić o szminkach, które sprzedawano na najróżniejszych „stacjach urody”, które nagle wyrosły w sklepach i większych domach towarowych całej Ameryki. Piękny wygląd stał się czymś, o co należało zabiegać ze wszystkich sił, a w pewnych sferach stał się wręcz niezbędny, żeby w ogóle zaistnieć.

W 1920 roku psycholog i wykładowca wydziału pedagogicznego Uniwersytetu Columbia Edward Thorndike przeprowadził pewien eksperyment. Poprosił dwóch dowódców amerykańskiego lotnictwa, którzy niedawno wrócili z frontu pierwszej wojny światowej, żeby ocenili, na ile piloci z ich plutonów są atrakcyjni. Mieli ocenić schludność swoich podwładnych, barwę ich głosu, sylwetkę, postawę i „energię”. Potem Thorndike poprosił, żeby ocenili „wewnętrzne” cechy swoich lotników, czyli ich osobowość. Wśród cech podlegających ocenie znalazły się intelekt, spolegliwość, lojalność, pewność siebie i zdolności przywódczep44.

W studium pod tytułem A Constant Error in Psychological Ratings Thorndike wspomniał, że atrakcyjni lotnicy mieli o trzydzieści trzy procent większe szanse na wysoką ocenę osobowości niż pozostali, i odnosiło się to także do tego, czy się nadają na dowódców. Innymi słowy atrakcyjność fizyczna dodała im wiarygodności. „Korelacje ocen były zbyt częste i zbyt wyraźne”p45 – napisał Thorndike.

Psycholodzy nazwali ten fenomen efektem halo (bądź efektem aureoli), a autor opisanego eksperymentu położył podwaliny pod późniejsze badania nad współczesną kulturą i ewolucją, jakiej stale podlega nasza rzeczywistość. Podczas tych badań naukowcy posługują się takimi pojęciami, jak dyskryminacja ze względu na wygląd, błąd pierwszego rzutu oka, czy kapitał erotycznyp46 i zwracają uwagę na to, że nauczyciele stawiają wyższe oceny ładnym studentom, a sędziowie oceniają po wyglądzie wiarygodność świadków. Producenci farb do włosów urządzali nawet specjalne prezentacje, podczas których wskazywali, jak różne odcienie włosów wpływają na wysokość poborów pań ze względu na upodobania panów. Blondynki zarabiały więcej.

W drugiej połowie XX wieku feministki zaczęły krytykować przemysł urody. Przykleiły do niego etykietkę lookizmu i oskarżyły agencje modelek o wspieranie seksualnego uprzedmiotawiania kobiet. Ale w połowie lat dwudziestych nikt jeszcze nie wysuwał takich zarzutów.

„Piękno ma większy wpływ na relacje międzyludzkie niż para, elektryczność, ekonomia czy inżynieria” – pisał w magazynie „Atlantic” Earnest Elmo Calkins, guru reklamy i założyciel agencji Calkins & Holden. „Gdy możemy się posłużyć pięknem, nie ma rzeczy niemożliwych”p47.

Calkins na skutek powikłań po odrze w dzieciństwie stracił słuch, miał za to szczególnie wyostrzony wzrok: w kwestiach, które sam nazywał zmysłem „piękna jako nowoczesnego narzędzia w biznesie”. Według niego najważniejszym wydarzeniem 1927 roku było to, że Chevrolet po raz pierwszy sprzedał więcej samochodów niż Ford (produkujący wówczas, najdelikatniej rzecz ujmując, mało urodziwe modele T), mimo że chevrolety były droższe od fordów o dwieście dolarów. Był przekonany, że dobrobyt zmienił wrażliwość Amerykanów w ten sposób, że nie kupowali już nowego samochodu, „bo ich stare auto przestało działać, ale dlatego, że przestało być nowoczesne. Dlatego że już nie mogli być z niego dumni”.

Ludzie zaczęli wyrażać swoją osobowość poprzez wygląd kupowanych przedmiotów, a dla Calkinsa sukces targów wzornictwa w domu towarowym Macy’s, które odbyły się niewiele wcześniej i podczas których nowojorczycy godzinami stali w kolejkach, żeby obejrzeć modernistyczne francuskie meble, w nadziei, że i oni będą sobie mogli „wystylizować” każdy kąt swojego domu od salonu po łazienkę, stał się dowodem na to, że, jak pisał: „Żądamy piękna od przedmiotów codziennego użytku. Żądamy go od sprzętów służących nam do wypoczynku i od wszystkich rzeczy, którymi się otaczamy”.

Pomimo estetycznego fundamentalizmu ten człowiek reklamy nie żywił żadnego sentymentu do własnej branży i nie miał złudzeń co do roli, jaką miała w przyszłości odegrać w kreowaniu nowych potrzeb, a ściśle rzecz ujmując, w kreowaniu potrzeb rosnącej rzeszy emancypujących się kobiet. Piękno było dla niego towarem jak każdy inny. Pisał: „Za wszystkimi tymi zmianami stoi po prostu presja rynku”p48.

Co nas przekona do kupna nowego auta, kanapy czy perfum skuteczniej niż piękna modelka? W latach dwudziestych przemysł urody zawędrował na dziesiąte miejsce w rankingu największych amerykańskich rynków. W 1929 roku sprzedaż detaliczna kosmetyków generowała obrót na poziomie trzystu siedemdziesięciu ośmiu milionów dolarówp49, a ponieważ zarówno rynek reklamy, jak i prasy stale rosły, trudno się dziwić, że Johnowi Robertowi Powersowi szybko wyrosła konkurencja w osobie niejakiego Waltera Thorntona, zresztą także niespełnionego aktora. Thornton założył swoją agencję w 1930 roku, dosłownie kilka miesięcy przed krachem na Wall Street. Wydawałoby się, że Wielki Kryzys to kiepski czas na zakładanie czegoś tak niepoważnego jak agencja modelek, a jednak Thornton zapewnił swoim pracownicom stały dopływ gotówki – dzięki czemuś, co nazwano efektem szminki. Choć od 1929 roku sprzedaż kosmetyków systematycznie spadała, przez co po czterech latach uzyskiwany z niej obrót wyniósł ledwie trzysta milionów dolarów, co spowodowało wiele bankructw, sprzedaż pewnych produktów utrzymała się na stałym poziomie, a w niektórych sektorach mówiło się nawet o jej wzroście. Kobiety musiały gospodarować swoimi okrojonymi budżetami domowymi tak, żeby im wystarczyło na stosunkowo niedrogie, ale podnoszące morale kosmetyki do makijażup50.

Jak głosił lutowy numer „Ladies’ Home Journal” z 1932 roku, „wszystko zależy od kobiet”. To żony i matki „decydowały o zakupie produktów dla dwudziestu dziewięciu milionów amerykańskich rodzin” i to na nich spoczywała odpowiedzialność za to, żeby amerykańska gospodarka „twardo stanęła na nogi i zaczęła ostro iść do przodu”. Miały tego dokonać, kupując jedzenie, odzież i miliony kostek mydła, tubek pasty do zębów i innych kosmetyków, dzięki którym „kryzys, nie kryzys, rodzina będzie wyglądać, jak pan Bóg przykazał”p51.

Nastąpiły złote czasy prasy kolorowej, bo to ona za kilka centów dziennie pozwalała sycić marzenia o lepszym życiu. Można je wręcz nazwać dziennikarskim odpowiednikiem efektu szminki. To na początku lat trzydziestych zaczęły wychodzić takie pisma, jak: „Apparel Arts” (późniejsze „GQ”), „Esquire”, „Mademoiselle”, „Glamour” i „Brides”, a magazyny, które w tej niszy zdążyły sobie zbudować silną markę już wcześniej, czyli „Vogue” i „Harper’s Bazaar”, rozkwitły jak nigdy dotądp52. Redaktorką naczelną pierwszego z nich była wówczas Edna Woolman Chase, drugiego – Carmel Snow. Dwie rywalizujące ze sobą papieżyce mody jedna przez drugą bez przerwy wydawały nieskończoną liczbę edyktów: co jeszcze jest in, a co już out, w najmniejszym stopniu nie przejmując się szalejącą wokół nich ekonomiczną apokalipsą.

„Czemu by szampanem, z którego uleciały bąbelki, nie przepłukać blond włosów dziecka?” – podpowiadała Diana Vreeland, która w 1936 roku została redaktorką działu mody w „Harper’s Bazaar”p53. Krytycy na każdym z jej felietonów z działu Czemu by nie? nie zostawili suchej nitki, a jednak w latach 1936–1938 nakład pisma się podwoiłp54.

Skoro branża była do tego stopnia oderwana od rzeczywistości, agencja Waltera Thorntona mogła się rozwijać w najlepsze. Ponieważ Thornton był dumny ze swojej wiedzy o Shakespearze tak samo jak John Robert Powers, w nawiązaniu do Kupca weneckiego zaczął sam siebie nazywać „kupcem Wenus”, gdy przechrzcił ponętną zwyciężczynię konkursu piękności w Greenwich Village Betty Joan Perske na Lauren Bacall, a potem powtórzył ten trick z Edythe Marrenner z Brooklynu, z której uczynił… Susan Hayward. Nic dziwnego, że kandydatki na modelki walczyły o to, żeby móc przekroczyć próg jego gabinetu przy Lexington Avenue. Pewnego dnia w 1938 roku do tego zagraconego pluszowymi meblami i obwieszonego zdjęciami znanych modelek i gwiazd kina biura zajrzało dziewczątko z Great Neck w stanie Long Island, z głową pełną marzeń o wielkiej karierzep55.

Później to dziewczątko zanotowało, że jego „szesnastoletnie serduszko zabiło z ekscytacji, kiedy agent w pięknych barwach odmalował karierę, jaką już przed nią widział. Twierdził, że to pewne jak w banku, że za pół roku znajdzie się na okładkach pism i zacznie chodzić na zdjęcia próbne do różnych filmów. Oczywiście musi teraz uiścić nic nieznaczącą kwotę sześćdziesięciu dolarów na poczet wykonania sesji promocyjnej, ale może być pewna, że te pieniądze zwrócą się jej za dzień lub dwa. Dziewczyna wprost nie mogła się doczekać powrotu do domu, żeby opowiedzieć rodzicom o tej wspaniałej bajce, która już się spełnia na jej oczach”.

Oczywiście ta bajka nigdy się nie spełniła. Kupiec Wenus pobrał od dziewczątka kolejne czterdzieści dolarów na pokrycie kosztów bliżej nieokreślonych odbitek z sesji, na którą wtedy to dziewczątko wysłał, a potem „szybko zapomniał o moim istnieniu. Nie załatwił mi ani jednego zlecenia, ale kiedy dziś przeglądam te zdjęcia, wcale się nie dziwię. Miałam ładnie zadarty nosek, ale też pospolitą okrągłą twarz okoloną mnóstwem brązowych loczków. To nie było portfolio obiecującej modelki”p56.

Gdy Eileen Ford oceniała swoją sesję z czasów, kiedy sama była marzącą o karierze kandydatką na modelkę gdzieś z Great Neck, potrafiła być w stosunku do siebie tak samo bezlitośnie szczera jak wobec tysięcy młodych kobiet, z którymi rozmawiała w ciągu długich lat pracy w agencji. Ze swojego pierwszego bolesnego starcia z branżą wyciągnęła jednak bardzo cenną lekcję: jeśli chcesz zarabiać na modelingu, to lepiej stań za obiektywem, a nie przed nim.

2. Pochodzenie

2

Pochodzenie

Gdy chodzi o ich własne życie, ludzie stają się jak koty. Każdy ma co najmniej dziewięć żywotów i opisuje ten, który mu najbardziej odpowiada.p57

Will Rogers, 1928

Pamiętam, jak mój dziadek, który pochodził z Finlandii, powiedział: masz szczęście, że się urodziłaś w Ameryce. Nigdy nie oglądaj się wsteczp58 – wspominała Eileen.

Ford chętnie wspominała o swoim pochodzeniu – była ćwierć Finką, ćwierć Niemką i ćwierć Rosjanką, chociaż wolała nie mówić o tym, że zarówno jej dziadkowie z Niemiec, jak i ci z Rosji, byli Żydami.

– Mój dziadek z Finlandii nie przepadał za rozmowami o przeszłości. Zresztą większość emigrantów nie przybyła do Ameryki po to, żeby się grzebać we wspomnieniach. Domyślam się, że zostawili za sobą wiele spraw, o których chcieli zapomnieć.

Ujawniła tylko kilka faktów z życia dziadka Laine’a. Wspominała, że w Finlandii szył żagle, był kapitanem żaglowców i że dotarł do Ameryki, żeby się uczyć o prądach powietrznych. Postanowił zostać, więc krewni przesłali mu z Finlandii fajkę z pianki morskiej i czapkę z gronostajów i już nigdy się do niego nie odezwali. W amerykańskim spisie ludności z 1900 roku wymienia się „budowniczego doków” Andrew Laine’a zamieszkałego wspólnie z żoną Margaret i dziećmi, Arthurem, Lorettą, Annie i Walterem, w domu pod numerem 362 przy Zachodniej Czterdziestej Piątej Ulicy na Manhattanie. Niedługo później cała rodzina przeniosła się na Brooklyn.

– Nigdy się nie wzbogacił, miał za to ciekawe hobby: sklejał modele statków i robił do nich żagle i całe olinowanie. Kiedyś zbudował mi domek dla lalek z oświetleniem z małych lampeczek, a w niedziele pozwalał mi upijać łyk ze swojego kufla i pociągać cygarop59.

Żona Andrew, Margaret, z domu Nixon, którą Eileen nazywała babcią Laine (i która była jej babcią ze strony matki) miała sześcioro rodzeństwa. Urodziła się w hrabstwie Longford w środkowej Irlandii i do grobowej deski mówiła z irlandzkim akcentem. Eileen zapamiętała, że po niedzielnej mszy sączyła szklaneczkę whisky i że, jak na wzorową córę Irlandii przystało, buty wkładała tylko do kościoła.

– Babcia przepłynęła przez Atlantyk z jednym z braci. W Nowym Jorku został tragarzem na budowach drapaczy chmur. Wnosił cegły na najwyższe piętra. Zginął, spadając z rusztowania w hotelu Savoy. Dlatego nigdy nie miałam okazji go poznać, ale jestem dumna, że pochodzę z rodziny ciężko pracujących emigrantów.

Pierwszy raz przed obiektywem. Loretta Ottensoser z jedyną córką Eileen, gdy ta miała osiemnaście miesięcy, koniec lata 1923 roku.

Córka Margaret Laine i matka Eileen, Loretta, urodziła się w 1892 roku jako druga z czwórki rodzeństwa i w roku 1905, mając ledwie trzynaście lat, zaczęła pracować w jednym z najelegantszych nowo otwartych domów towarowych, bo tym był wówczas Best & Co. przy Dwudziestej Trzeciej Ulicy, nieopodal skrzyżowania z Dolną Szóstą Aleją zwaną Ladies’ Mile¹. Wciąż trwała budowa linii metra biegnącej pod rzeką Hudson, więc Loretta musiała codziennie przez ponad godzinę pokonywać półtorakilometrowy Most Brooklyński.

– Nie mogła sobie jeszcze wtedy pozwolić na ciepłe palto, więc z tego, co mi mówiła, czasem, idąc przez ten most, potwornie marzłap60.

Ale kiedy docierała do Best & Co., przed jej oczami otwierał się nowy świat. Nowoczesne domy towarowe zapewniały przyzwoite warunki pracy swoim pracownicom, a swojej – głównie żeńskiej – klienteli niezwykły komfort. Rzęsiście oświetlone bajkowe pałace przy Ladies’ Mile walczyły o uwagę pań, podtykając im pod nos dobra, do których kupna skłaniała zmysłowa atmosfera wypełniająca te przecudne pałace, i spełniając te ich potrzeby, z których istnienia nawet nie zdawały sobie sprawy, dopóki nie przekroczyły magicznych progów i nie trafiły do przybytków, w których wszystkie dywany i windy upstrzono monogramami i w których każde piętro uginało się od orgiastycznych wystaw skomponowanych z przeróżnych towarów. Te przekraczające ludzką miarę i rozpanoszone w drapaczach chmur domy towarowe oferujące, jak pisał Zola, „wszystko dla pań”, zmieniały zwyczajną czynność, jaką są zakupy, w podróż do innej krainy.

– Moja mama znała się na zakupach i na modzie, więc ten świat nigdy nie był mi obcy. Miała świetne wyczucie stylu, pięknie się ubierała i sądzę, że mogło to w dużym stopniu wpłynąć na mój wybór ścieżki zawodowej. Zawsze wiedziałam, na czym polega praca modelki i jak to robićp61 – zapewniała Eileen.

Nastoletnia Loretta została modelką, a jej uderzająca uroda na krótko zapewniła jej awans do pierwszej ligi dziewczyn z Best & Co. Jej praca polegała na przechadzaniu się przed sklepem w ubraniach z wystawy. Było tam jeszcze chłodniej niż na Moście Brooklyńskim, więc z tego, co opowiadała, przez większość czasu płakałap62.

Jej perypetie i tak były sielanką w porównaniu z tym, co na początku lat dwudziestych musiały przecierpieć młode kobiety pracujące w przemyśle tekstylnym z dala od ludzkich oczu. Wtedy, podobnie jak dzisiaj, los modelek był o wiele lżejszy niż to, co musiały znosić inne pracownice przemysłu odzieżowego, który tak samo wtedy jak obecnie opiera się na oburzającym wyzysku. Krawcowe obszywające pod koniec XIX wieku Dolley Madison i jej przyjaciółkę Sally McKean może nie opływały w dostatki, ale mogły się ze swojej pracy utrzymać i zapewnić sobie w miarę przyzwoity byt.

Sto lat później powstanie masowego rynku odzieżowego poskutkowało masową jej produkcją, co w praktyce oznaczało początek pracy niewolniczej. Nędzne warunki, w jakich znalazły się pracownice sweatshopów w dystrykcie Garment przy Siódmej Alei różniły się od olśniewającego świata imperiów pyszniących się na Ladies’ Mile tak bardzo, jakby te dwa miejsca znajdowały się na innych planetach. W marcu 1911 roku w Triangle Shirtwaist Company, niedaleko placu Waszyngtona, wybuchł pożar. Spowodował śmierć stu czterdziestu sześciu robotników: stu dwudziestu trzech kobiet i dwudziestu trzech mężczyzn. Większość z nich była niedawno przybyłymi emigrantami, a ta katastrofa okazała się największą masakrą, jaka się zdarzyła na Manhattanie aż do ataku na World Trade Center dziewięćdziesiąt lat później. Wiele z ofiar pożaru w Triangle Shirtwaist Company utknęło na górnych piętrach fabryki i zginęło, rzucając się z okien. Wyjścia bezpieczeństwa były zamknięte na klucz i zabezpieczone łańcuchami, bo starano się uniemożliwiać pracownikom wymykanie się na przerwę.

Ale do czasu tragedii w Triangle Shirtwaist Company Loretta Laine zdążyła porzucić branżę odzieżową. Zdobyła już wtedy stanowisko telefonistki w eleganckim hotelu na Manhattanie i to tam wiosną 1909 roku, choć miała dopiero szesnaście lat, ściągnęła na siebie uwagę młodego mechanika z irlandzkiej części Brooklynu. James J. Forsythe miał osiemnaście, ale już śmiało stawiał kroki w prężnie rozwijającej się branży handlu używanymi samochodami.

Do tego świetnie się prezentował – wedle informacji zawartych w karcie powołania, wystawionej na jego nazwisko w 1917 rokup63, był średniej budowy, mierzył metr osiemdziesiąt, był brunetem i miał niebieskie oczy. A śliczną i nieobojętną na jego awanse telefonistkę obsypywał podarunkami. Już po czterech miesiącach romansu, 27 czerwca 1909 roku, James i Loretta pognali do małego miasteczka Plainfield w stanie New Jersey, znajdującego się niecałe czterdzieści dwa kilometry od Manhattanu, i pobrali się w biurze słynnego sędziego pokoju Hezekiaha Handa, nazywanego sędzią małżeńskiego spokoju – przez treść reklamy, którą zamieszczał w „Daily Press”: „Żenię pary na poczekaniu, przy kolacji i śniadaniu”p64.

Sędzia Hand nie zadawał swoim klientom niedyskretnych pytań o wiek. Szesnastoletnia Loretta była za młoda, żeby wziąć ślub bez pozwolenia rodziców, więc napisała w dokumentach, że skończyła już dziewiętnaście, a James, który właśnie skończył dziewiętnaście, wpisał, że ma dwadzieścia dwap65.

Małżonkowie wrócili do domu i zamieszkali z rodzicami Jamesa w dzielnicy Flatbush na Brooklynie. Po kilku miesiącach Loretta zdała sobie sprawę, że jest w ciąży i że z Jamesa nagle wyparowała dawna namiętność. W czerwcu 1910 roku, rok po ślubie, urodziła bliźniaki. Jednemu z nich dała na imię Thomas, drugie dziecko zmarło dwa dni po porodziep66. Ale James Forsythe nie palił się do pocieszania młodej matki. Zamiast tego nagle znikł z domu. Po powrocie przyznał się Loretcie, że „popełnił wielki błąd”, ale nic więcej nie dodałp67. Kilka dni później odszedł na zawsze.

Porzucona matka pół roku czekała na darmo. W końcu przyjaciółka jej doniosła, że Jamesa widziano niedaleko domu w Upper West Side na Sto Czterdziestej Czwartej Zachodniej Ulicy i że mieszka tam z inną kobietą. Loretta spotkała się tam z drugą panią Forsythe, z domu Caroline G. Higgins, która oznajmiła jej, że kilka tygodni wcześniej (dokładnie 12 lutego 1911 roku) ona też wyszła za Jamesa. Najwyraźniej ich mąż był bigamistą.

Jakby tego było mało, Caroline G. Higgins również pracowała w hotelowej centrali telefonicznej, tak jak wcześniej Loretta, i także poślubiła Jamesa z dala od katedry Świętego Patryka, ale żadna z tych wieści jakoś nie pocieszyła pierwszej pani Forsythe. Podczas następnej rozmowy Caroline wyznała, że ją także James porzucił, a na odchodne zabrał jeszcze meblep68.

W chwili gdy młodziutka Loretta Laine Forsythe przechodziła przez to piekło, na jej drodze stanął piękny i młody windykator z ustosunkowanej żydowskiej rodziny. Nathan Ottensoser miał wtedy dwadzieścia kilka lat i świeży dyplom doradcy finansowego. Kilka lat wcześniej zaczął pracować w kancelarii windykacyjnej ojca i właśnie powoli przechodził na swoje.

– Moja matka była bardzo, ale to bardzo piękna – zapewniała Eileen. – Ojciec często mi powtarzał, że zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia. Zobaczył ją, jak kupowała warzywa na Washington Heights, a potem tygodniami ją śledził, choć nie zwracała na niego uwagi. Kiedy wreszcie się zgodziła pojechać z nim na wycieczkę, włożyła bladolawendową sukienkę i dopasowany do niej kapelusz. A auto mojego ojca utknęło w błocie. Ale z jej opowieści wynika, że to i tak była wspaniała wyprawap69.

Właściciel wspomnianego samochodu wyprzedzał o kilka długości wszystkich dotychczasowych absztyfikantów Loretty i pomógł jej wyjść obronną ręką z tarapatów, w jakie wpadła przez dziewczęcą naiwność. Nathan Ottensoser (dla kumpli Nat albo N.O.) miał swoje kontakty. Jego ojciec, Lippmann (Louis) Ottensoser, osiągnął trzydziesty trzeci, czyli najwyższy stopień wtajemniczenia w loży masońskiej Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanegop70, a więc pełnił funkcję Suwerennego Wielkiego Inspektora Generalnego. Do tej samej loży należał jeden z najbardziej wpływowych nowojorskich adwokatów specjalizujących się w sprawach rozwodowych, Herman L. Roth, który dziwnym trafem nagle zapałał niepohamowaną ochotą, żeby przyjąć sprawę młodziutkiej telefonistki.

Roth uwielbiał, gdy o nim pisano. Jedna z chwytliwych fraz, które udało mu się przemycić na nagłówki, brzmiała: „Dziewięćdziesiąt na sto kobiet pozwanych w sprawach rozwodowych to blondynki. Blondynki są próżne. Blondynki są bałamutne. Blondynki myślą tylko o sobie”p71.

Loretta była naturalnie brunetką.

W „New York Timesie” z 4 lipca 1912 roku można wyczytać, że Herman Roth doprowadził do rozwodu Loretty Laine i anulowania małżeństwa Caroline Higgins, choć oczywiście obie przypłaciły to wstydem, jakiego im narobiła plotkarska prasa, wymieniając je z nazwiska. Nagle po stronie Loretty znaleźli się ludzie z możliwościami, co oznaczało dla niej nowe zawodowe perspektywy. Rejestr stanu Nowy Jork z 25 września 1914 roku wymienia Lorettę Forsythe i Nata Ottensosera jako właścicieli FAPA, czyli świeżo założonej kancelarii windykacyjnej Fifth Avenue Protective Association Incorporatedp72, która naturalnie niedługo potem stała się źródłem utrzymania Nathana i Loretty Ottensoser.

– Jedną z rzeczy, których się nauczyłam od rodziców, jest to, jak mąż i żona powinni się wspierać w ciężkich czasachp73 – wspominała Eileen po latach.

1. Mila dla pań (przyp. tłum.). [wróć]

3. Najzdolniejsze dziecko świata

3

Najzdolniejsze dziecko świata

Piękno to nie ładna buźka. Piękno to światło w sercu.

Khalil Gibran

Nazwisko Ottensoser oznacza „mieszkaniec Ottensoos”, czyli wioski w Schwarzwaldzie, w pobliżu dwóch bardzo odmiennych bawarskich miast – Norymbergi i Fürth. Norymberga była znana z antysemickich manifestacji, które później przerodziły się w zamieszki, a Fürth wyraźnie sprzyjało mniejszości żydowskiej. To tam powstał pierwszy w Niemczech żydowski szpital (w 1653 roku) i sierociniec (w 1763 roku), tam otworzył praktykę pierwszy żydowski prawnik (w 1843 roku) i sędzia (w 1863 roku). Z Fürth (co po niemiecku oznacza bród) pochodzą tak wybitni amerykańscy Żydzi, jak wynalazca dżinsów Levi Strauss i Julius Ochs, którego syn Adolph kupił i postawił na nogi podupadającą gazetę „New York Times”. Potem, już w XX wieku, podporą odnoszącej liczne sukcesy miejscowej drużyny piłkarskiej SpVgg Fürth stał się czternastoletni Henry Kissinger.

Ottensoserowie z Fürth mogli się szczycić także tym, że z ich rodziny pochodziło kilku uczonych i podziwianych rabinów. Jednym z nich był Zevi „David” Ottensoser, znany z tego, że na początku XIX wieku przyczynił się do rozpropagowania rewolucyjnych idei Mosesa Mendelssohna, które miały decydujący wpływ na formę współczesnego judaizmu reformowanego. Poza tym to słynny traktat Amerika Zeviego Ottensosera przekonał wielu niemieckich Żydów, żeby się przeprawili przez Atlantyk, zaczęli nowe życie i korzystali z wolności, jaką może im dać Nowy Świat.

Znaleźli się wśród nich Lippmann Ottensoser i szóstka jego rodzeństwa. Wszyscy po kolei wyemigrowali do Ameryki w latach 1863–1874. Lippmann wspólnie z resztą rodziny zbierał pieniądze na podróż i pomagał braciom i siostrom zaczepić się na miejscu. W nowej ojczyźnie zmienił imię na Louis, a w 1887 roku, gdy miał już trzydzieści cztery lata, ożenił się z ciemnowłosą Fannie Lesser z Syracuse w stanie Nowy Jorkp74. Dziesięć lat od niego młodsza Fannie miała korzenie rosyjsko-żydowskie. Jej ojciec był człowiekiem majętnym, utrzymywał się z hurtowego obrotu kamieniami szlachetnymi, ale mógł się też pochwalić dyplomem wydziału sztuk wyzwolonych Uniwersytetu w Syracuse. W sierpniu 1888 roku młodej parze urodził się syn Nathan (przyszły ojciec Eileen). Pozostał jedynakiem.

Dziadek Eileen, Louis, próbował szczęścia w niemal każdej branży: w nieruchomościach, ubezpieczeniach, krawiectwie, umorzeniach, a nawet jako pośrednik przy sprzedaży ludzkich włosów kupowanych od Indian. W grudniu 1909 roku Louis Ottensoser, zamieszkały w Nowym Jorku, przy skrzyżowaniu Zachodniej Alei ze Sto Jedenastą Ulicą, pod numerem 611, zamieścił ogłoszenie w lokalnej wkładce do „Timesa” wydawanej w miasteczku Muskogee w stanie Oklahoma, leżącym w pobliżu kilku rezerwatów: napisał, że płaci gotówką za „długie włosy i wyczeski w dobrym gatunku”.

Cieszył się zmiennym szczęściem – pod koniec 1907 roku jego długi szacowano na sześćset trzydzieści siedem dolarów (co dziś odpowiadałoby kwocie szesnastu tysięcy)p75. Kilka lat wcześniej sąd odmówił mu przyznania rekompensaty, której się domagał po tym, jak wspólnie z żoną spłacili bankowi Ocala Savings and Loan osiemdziesiąt pięć ze stu rat za hipotekę domu, tuż przed tym, jak bank ogłosił upadłość. Do dziś zresztą jest to kazus cytowany w podręcznikach prawap76.

W końcu jednak Louis spłacił swoje zobowiązaniap77, czego nie można powiedzieć o jego młodszym bracie Davidzie, stryjecznym dziadku Eileen. David trudnił się jubilerstwem i importem biżuterii, a bankructwo ogłosił w styczniu 1913 roku, gdy jego długi urosły do kwoty 126 227 dolarów, co w roku 2015 odpowiadałoby mniej więcej trzem milionom. Jego zobowiązania umorzono, gdy dowiódł przed sądem, że w dobrej wierze (choć wbrew rozsądkowi) pozwolił genialnemu oszustowi na to, żeby się posłużył jego nazwiskiem. Padł wtedy ofiarą skomplikowanego przekrętu, przez który z całych Stanów spływały do niego fałszywe faktury wystawione przez nieistniejącą sieć sklepów Woolworth.

Z nieudanych interesów swoich krewnych ojciec Eileen, Nathan Ottensoser, wyciągnął bardzo cenną lekcję: gdy upadają imperia finansowe, nigdy na tej serii bankructw nie traci tylko jedna osoba. To likwidator albo syndyk masy upadłościowej. To do niego się dzwoni, żeby przyjechał oszacować, co zostało z upadającego przedsiębiorstwa, i tylko jemu się płaci pełną stawkę. Wykorzystaj swoje słabości – mówi stare i często powtarzane przez Nathana żydowskie powiedzenie. Nic więc dziwnego, że w 1914 roku założył Fifth Avenue Protective Association (FAPA)p78 i zaczął zarabiać na bankructwach, windykacji długów i obliczaniu wiarygodności kredytowej. Współwłaścicielką kancelarii została jego nowa dziewczyna, Loretta Laine Forsythe.

To, że zaraz po ukończeniu prowadzonej przez kwakrów prestiżowej Moses Brown School w Providence mógł rozpocząć karierę zawodową od założenia własnej firmy, choć miał dopiero dwadzieścia sześć lat, wiele mówi o sytuacji finansowej jego rodziny. W 1910 roku, gdy kończył studia finansowo-prawnicze, Ottensoserowie mieszkali w stylowym apartamencie pod numerem 611 przy skrzyżowaniu Zachodniej Alei i Sto Jedenastej Ulicy w dzielnicy Morningside Heights. Po kilku latach zmienili adres na Morningside 20. Według spisu powszechnego Nat wciąż jeszcze mieszkał z rodzicami i gosposią. W roku 1915 rodzina znów przeniosła się do lepszej dzielnicy, tym razem do rezydencji pod numerem 302 przy skrzyżowaniu Zachodniej Alei ze Sto Dziewiątą Ulicą. Tam znalazło się miejsce dla aż dwóch służących – Francuzki i Włoszki. Jednym słowem Ottensoserom powodziło się naprawdę dobrze.

Tymczasem znacznie mniej zamożna fińsko-irlandzka rodzina Loretty, państwo Laine, utknęli w obskurnym zakątku Brooklynu, w okolicy numeru 25 przy Zachodniej Alei i Sto Szesnastej Ulicyp79. Od czasu do czasu przenosili się tylko z jednego szeregowca do drugiego. Prawdopodobnie to z tej okolicy pochodziły służące Ottensoserów, więc Fannie Ottensoser pewnie trudno było się pogodzić z tym, że jej jedyny syn Nat związał się z dziewczyną o wiele od niego biedniejszą, z gorszego brzegu rzeki, i że ta bogato wychodząca za mąż rozwódka wnosi pod pachą w posagu trzyletniego Thomasa.

Loretta odwzajemniała niechęć teściowej, pozwalając sobie przy tym zresztą na lekką nutkę antysemityzmu. Według jej wnuczek uważała, że Fannie zdecydowanie zbyt wiele czasu spędza na pretensjonalnych koncertach i recitalach, przez co zaniedbuje własną rodzinę. Szczególnie jednak odstręczało ją pewne dziwactwo seniorki rodu Ottensoserów: otóż Fannie nawet w zaawansowanym wieku miała w zwyczaju rozbierać się do pasa i domagać od ukochanego syna, żeby jej mył plecyp80.

Gdy w marcu 1916 roku Nat i Loretta wzięli ślub, zdecydowali się na kościół luterański stojący po drugiej stronie rzeki Hudson¹ – w Jersey – i przenieśli się najdalej, jak mogli, od Upper West Side i jej domagającej się od syna mycia pleców mieszkanki, na wschodni róg Queens, a dokładnie na 2210 Lincoln Place w Far Rockaway. Zamieszkał z nimi także dziesięcioletni już i usynowiony przez Nata Thomas.

Far Rockaway zmieniało się wtedy ze skromnego wiosenno-letniego kurortu w osiedle-sypialnię dla ludzi pracujących na Manhattanie. Nie brakowało więc ani szpitali, ani nowoczesnych szkół, ale gdy latem 1921 roku Loretta zaszła w ciążę, wiadomo było, że pierworodny Nata musi się urodzić na Manhattanie. W grę wchodziła tylko najwyższa klasa, więc Nat zarezerwował dla żony łóżko w pierwszym amerykańskim szpitalu położniczym, w słynnym Woman’s Hospital przy zbiegu Amsterdam Avenue i Sto Dziesiątej Ulicy.

1. Wieczorem 12 marca 1916 roku udzielił im ślubu wielebny F. Arnold Bavendam w niemieckim kościele luterańskim pod wezwaniem św. Mateusza w Jersey. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. John Casablancas, Ana Maria Baiana, Vida Modelo, Rio de Janeiro 2008, s. 217. [wróć]

2. Wywiad z Sarah Doukas z agencji Models 1, przeprowadzony 23 marca 2011 roku w Londynie. [wróć]

3. Wywiad rzeka z Eileen Ford, E79. [wróć]

4. Anthony Haden-Guest, Model Wars, „New York”, 25 lipca 1977, s. 31. [wróć]

5. Wywiad rzeka z Eileen Ford, E80. [wróć]

6. James Mills, The Godmother, „Life”, 13 listopada 1970, s. 51. [wróć]

7. Tamże. [wróć]

8. Wywiad rzeka z Eileen Ford, E81. [wróć]

9. Wywiad z Rustym Donovanem Zeddisem przeprowadzony 17 lipca 2014 roku. [wróć]

10. Wypowiedź nieautoryzowana i niezarejestrowana. [wróć]

11. Wywiad z Johnem Casablancasem z 28 listopada 2010 roku. [wróć]

12. John Casablancas, Ana Maria Baiana, Vida Modelo, dz. cyt., s. 217. [wróć]

13. Wywiad rzeka z Eileen Ford, F53. [wróć]

14. Wywiad z Johnem Casablancasem z 28 listopada 2010 roku. [wróć]

15. Wywiad rzeka z Eileen Ford, A83. [wróć]

16. John Casablancas, Ana Maria Baiana, Vida Modelo, dz. cyt., s. 217. [wróć]

17. Tamże. [wróć]

18. Według autorów książki Vida Modelo miało to miejsce jesienią 1976 roku, ale Eileen Ford utrzymuje, że spotkali się wiosną 1977 roku. [wróć]

19. Wywiad z Johnem Casablancasem z 28 listopada 2010 roku. [wróć]

20. Michael Gross, Model. The Ugly Business of Beautiful Women, New York 1995, s. 309. [wróć]

21. Anthony Haden-Guest, Model Wars, dz. cyt., s. 32. [wróć]

22. Janice Dickinson, No Lifeguard on Duty, New York 2002, s. 44. [wróć]

23. Tamże. [wróć]

24. Janice Dickinson, No Lifeguard on Duty, dz. cyt. [wróć]

25. The Jonathan Ross Show, część pierwsza: ww16th.youtube.com/watch?v=tXujjl8563I, część druga: www.youtube.com/watch?v=w6jpRKPS_g4, data dostępu: 13 lutego 2016 roku. [wróć]

26. Mark S. Malkin, Janice Dickinson: Her Lips Aren’t Sealed, „New York”, 27 maja 2002. [wróć]

27. Tamże. [wróć]

28. Wywiad z Tischką Nabi przeprowadzony 13 sierpnia 2014 roku. [wróć]

29. Wywiad z Monique Pillard przeprowadzony w Nowym Jorku 22 lutego 2011 roku. [wróć]

30. Wywiad rzeka z Eileen Ford, D3. [wróć]

31. Wywiad z Monique Pillard przeprowadzony w Nowym Jorku 22 lutego 2011 roku. [wróć]

32. Millie the Model, część 113, marzec 1962. [wróć]

33. Antonia Fraser, Dolls, London 1963, s. 41. W 1731 roku Prévost napisał powieść Historia kawalera des Grieux i Manon Lescaut, na podstawie której powstało wiele oper i dzieł baletowych. Muzykę do oper na motywach tej książki skomponowali między innymi Puccini i Massenet. [wróć]

34. Tamże, s. 43. [wróć]

35. Tamże. [wróć]

36. Edith Wharton, Wiek niewinności, przeł. Anna Bańkowska, Warszawa 2009, s. 209. [wróć]

37. Tamże. [wróć]

38. Ben Dyal, e-mail przesłany do autora 30 grudnia 2013 roku. [wróć]

39. Fragment wspomnień Pierre’a Balmaina My Years and Seasons, za: Elizabeth Ewing, History of 20th Century Fashion, London 2008, s. 13. [wróć]

40. Caroline Seebohm, The Man Who Was Vogue: The Life and Times of Condé Nast, New York 1982, s. 95. [wróć]

41. Harriet Worsley, 100 Ideas That Changed Fashion, London 2011, s. 25. [wróć]

42. Michael Gross, Model…, dz. cyt., s. 32. [wróć]

43. Irving Berlin; śpiewana przez Judy Garland i Freda Astaire’a piosenka finałowa z filmu Wielkanocna parada wytwórni MGM z 1948 roku. [wróć]

44. Geoffrey Jones, Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry, New York 2010, s. 60. [wróć]

45. Edward L. Thorndike, A Constant Error in Psychological Ratings, „Journal of Applied Psychology” 4/1, marzec 1920, s. 25. [wróć]

46. Aby się zapoznać z najświeższymi badaniami nad przemysłem i biznesem urody, wystarczy sięgnąć po dwie niedawno wydane pozycje poświęcone temu tematowi. Pierwszą napisał mężczyzna, drugą kobieta, a zawarte w nich tezy można wyczytać już z tytułów: Daniel S. Hammermesh, Beauty Pays: Why Attractive People Are More Successful, Princeton 2011 i Deborah L. Rhode, The Beauty Bias: The Injustice of Appearance in Life and Law, New York 2010. [wróć]

47. Earnest Elmo Calkins, Beauty the New Business Tool, „Atlantic”, 1 sierpnia 1927. [wróć]

48. Tamże. [wróć]

49. Geoffrey Jones, Beauty Imagined…, dz. cyt., s. 108. [wróć]

50. Tamże s. 109. [wróć]

51. Loring Schuler, It’s Up to the Women, „Ladies’ Home Journal”, luty 1932. [wróć]

52. David E. Sumner, The Magazine Century: American Magazines Since 1900, New York 2010, s. 75–76. [wróć]

53. Penelope Rowlands, A Dash of Daring: Carmel Snow and Her Life in Fashion, New York 2005, s, 243, 528. [wróć]

54. Dokładnie rzecz biorąc, wzrost z nakładu wynoszącego w 1932 roku 104 910 egzemplarzy do 191 333 w 1938 roku. Dla porównania w 1937 roku „Vogue” sprzedawał 313 000 egzemplarzy wszystkich swoich trzech edycji (francuskiej, angielskiej i amerykańskiej). Za: Reporting Paris Styles Is a Business, „Life”, 6 września 1937, s. 33. [wróć]

55. Eileen Ford, Secrets of the Model’s World, New York 1970, s. 164, 165. [wróć]

56. Wywiad rzeka z Eileen Ford, J187. [wróć]

57. Will Rogers, Warning, przedmowa do: Eddie Cantor, David Freeman, My Life Is in Your Hands, New York 2000, s. XVI. [wróć]

58. Wywiad rzeka z Eileen Ford, B6. [wróć]

59. Wywiad rzeka z Eileen Ford, B39, rozmowa telefoniczna przeprowadzona z Eileen Ford 28 października 2013 roku i wywiad przeprowadzony z nią 13 lutego 2010 roku w Oldwick w stanie New Jersey. [wróć]

60. Wywiad z Eileen Ford przeprowadzony 13 lutego 2010 roku w Oldwick w stanie New Jersey. [wróć]

61. Tamże. [wróć]

62. Tamże. [wróć]

63. Pobranej z katalogu „World War I U.S., Draft Registration Cards, 1917–1918” z zasobów www.ancestry.com. [wróć]

64. [Marriage Made Easy], „Daily Press”, 28 maja 1909. [wróć]

65. Akt ślubu i rejestr ślubów zawartych w stanie New Jersey, 27 czerwca 1909 roku, poz. 693. [wróć]

66. Wywiad z Williamem Forsythe’em przeprowadzony 9 czerwca 2012 roku we Frankfurcie. [wróć]

67. Deserted Her to Marry Another, „Mathews Journal”, 4 lipca 1912, s. 3. [wróć]

68. Last „Divorce Wednesday”, „New York Times”, 20 czerwca 1912, s. 6. [wróć]

69. Wywiad rzeka z Eileen Ford, D6. [wróć]

70. Nekrolog Louisa Ottensosera, „New York Times”, 17 kwietnia 1923. [wróć]

71. Are Blondes „Trouble Makers”?, „Washington Post”, 18 stycznia 1914, s. 48. [wróć]

72. Akt erekcyjny Fifth Avenue Protective Association wystawiony przez biuro sekretarza stanu Nowy Jork 25 września 1914 roku. [wróć]

73. Wywiad z Eileen Ford przeprowadzony 13 lutego 2010 roku w Oldwick w stanie New Jersey. [wróć]

74. Obwieszczenie o zaręczynach Louisa Ottensosera i Fannie Lesser, „American Israelite”, 20 maja, 1887. [wróć]

75. „New York Times”, 13 listopada 1907, „New York Times”, 14 listopada 1907 i „New York Times”, 5 grudnia 1907. [wróć]

76. Rights of Depositors, „Yale Law Journal” numer 6 (42), kwiecień 1933. [wróć]

77. „New York Times”, 13 kwietnia 1913. [wróć]

78. Akt erekcyjny Fifth Avenue Protective Association wystawiony przez biuro sekretarza stanu Nowy Jork 25 września 1914 roku. [wróć]

79. George J. Kneeland, Commercialized Prostitution in New York City, New York 2011. [wróć]

80. Jamie Ford Craft, e-mail przesłany do autora 28 listopada 2013 roku. [wróć]