Kodeks cywilny
w orzecznictwie

Tom 1

Karol Sala
Marek Antas

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2017

Wydawca: Joanna Ablewicz

Redakcja: Mateusz Kurman

Korekta: Jolanta Michalik

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autorów.
Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Krzysztof Ciężkowski
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-255-8006-8

Spis treści

Wprowadzenie

Wykaz najważniejszych skrótów

KSIĘGA PIERWSZA. Część ogólna

Tytuł I. Przepisy wstępne

1. Klauzula zasad współżycia społecznego a terminy zawite

2. Stosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego w sprawach windykacyjnych

3. Stosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego w sprawach negatoryjnych

4. Sprzeczność żądania zaspokojenia wierzytelności hipotecznej z zasadami współżycia społecznego

5. Ciężar dowodu w sprawach o zapłatę wynagrodzenia autorskiego

Tytuł II. Osoby

6. Immunitet parlamentarny a ochrona dóbr osobistych

7. Zakres dopuszczalnej krytyki osób publicznych

8. Odpowiedzialność dziennikarza za naruszenie dóbr osobistych poprzez postawienie nieprawdziwego zarzutu w publikacji prasowej

9. Ochrona dóbr osobistych podmiotów zaangażowanych w debatę publiczną

10. Utrzymywanie w internetowym archiwum gazety artykułu naruszającego dobra osobiste

11. Odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych anonimową wypowiedzią na portalu internetowym

12. Ochrona dóbr osobistych osoby angażującej się w dyskusję na forum internetowym

13. Ochrona dóbr osobistych naruszonych przez wypowiedzi ocenne

14. Roszczenia osoby, której dobra osobiste zostały naruszone wpisem na portalu internetowym

15. Ochrona prywatności osoby, której skazanie uległo zatarciu

16. Dobra osobiste a swoboda wypowiedzi w publikacji historycznej

17. Prawo do dysponowania swymi danymi osobowymi jako dobro osobiste

18. Nieudostępnienie toalety klientowi banku w podeszłym wieku jako naruszenie jego dóbr osobistych

19. Ochrona dóbr osobistych rodziców dziecka poczętego niezdolnego do życia poza organizmem matki

20. Zamiana noworodków w szpitalu jako podstawa odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych

21. Odpowiedzialność za bezprawne uniemożliwienie dokonania zabiegu przerwania ciąży

22. Przewlekłość postępowania sądowego a ochrona dóbr osobistych

23. Zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich a ochrona dóbr osobistych dziecka

24. Nietykalność mieszkania jako dobro osobiste

25. Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową w postaci zmarnowanego urlopu

26. Kontrola bezpieczeństwa podróżnych na lotniskach a wolność wyznania

27. Kult pamięci po osobie zmarłej jako dobro osobiste

28. Pobieranie fragmentów tkanek i narządów osoby zmarłej w kontekście ochrony kultu pamięci po tej osobie

29. Naruszenie swobody sumienia przez udzielenie sakramentu namaszczenia chorych

30. Odpowiedzialność sędziego za naruszenie dóbr osobistych osoby podsądnej

31. Ochrona dóbr osobistych osób prawnych

32. Forma publikacji oświadczenia usuwającego skutki naruszenia dóbr osobistych

33. Identyfikacja autora oświadczenia usuwającego skutki naruszenia dóbr osobistych

34. Porwanie dla okupu a uznanie za zmarłego

35. Wiedza piastuna organu a wiedza osoby prawnej

36. Błąd co do prawa a dobra wiara piastuna organu

37. Pojęcie przedsiębiorcy

Tytuł III. Mienie

38. Wieczystoksięgowe pojęcie nieruchomości

39. Podział nieruchomości zabudowanej

40. Własność urządzeń przesyłowych

41. Współwłasność urządzeń przesyłowych

42. Roszczenia właściciela gruntu, na którym posadowione są urządzenia przesyłowe

43. Drewno jako pożytek naturalny

44. Zbycie przedsiębiorstwa

45. Zbycie zorganizowanej części przedsiębiorstwa

Tytuł IV. Czynności prawne

46. Sankcja nieważności czynności prawnej a bezskuteczność względna tej czynności

47. Nadzabezpieczenie wierzytelności jako przesłanka nieważności czynności prawnej

48. Rażąca nieekwiwalentność świadczeń i nierównomierny rozkład ryzyka w transakcjach opcji walutowych

49. Groźba wdrożenia sankcji prawnych a zgodność zrzeczenia się własności pod wpływem obawy ich zastosowania

50. Rozporządzenie rzeczą przez osobę niebędącą właścicielem a nieważność umowy

51. Zastrzeżenie wynagrodzenia za zachowanie przez radcę prawnego poufności informacji uzyskanych przy udzielaniu pomocy prawnej

52. Bezskuteczność względna bezwarunkowej sprzedaży z pominięciem prawa pierwokupu

53. Artykuł 59 KC a skarga pauliańska

54. Żądanie oddalenia powództwa jako dorozumiane żądanie miarkowania kary umownej

55. Dorozumiane oświadczenie wiedzy

56. Oświadczenie woli złożone w liście nadanym przesyłką pocztową poleconą

57. Zastępcze oświadczenie woli

58. Stosowanie reguł wykładni oświadczeń woli

59. Dyrektywy wykładni postanowień umownych

60. Uchwały organów spółek kapitałowych a wykładnia oświadczeń woli

61. Konwersja nieważnej czynności prawnej

62. Unieważnienie umowy zawartej w drodze przetargu

63. Forma aneksu do umowy

64. Pozorna umowa sprzedaży nieruchomości

65. Pozorna umowa poręczenia naruszająca umowny zakaz przelewu wierzytelności

66. Istotność błędu co do treści czynności prawnej

67. Błąd a nieznajomość treści składanego oświadczenia woli

68. Wybaczalność błędu

69. Błąd co do pobudki

70. Błąd a uprawnienia z rękojmi za wady rzeczy

71. Podstęp

72. Groźba odstąpienia lekarzy od łóżek pacjentów

73. Groźba samobójstwa

74. Treść oświadczenia o uchyleniu się od oświadczenia woli

75. Termin do uchylenia się od oświadczenia woli

76. Warunek potestatywny

77. Zakres przedmiotowy pełnomocnictwa

78. Nadużycie umocowania

79. Pełnomocnictwo udzielone w imieniu małoletniego

80. Pełnomocnictwo niegasnące ze śmiercią mocodawcy

81. Stosunek podstawowy uzasadniający udzielenie pełnomocnictwa niegasnącego ze śmiercią mocodawcy

82. Odpowiedzialność rzekomego pełnomocnika

83. Analogiczne stosowanie art. 103 KC

84. Czynności prawne odwołanego członka zarządu przed jego wykreśleniem z KRS

85. Czynność prawna piastuna organu osoby prawnej „z samym sobą”

86. Prokura łączna niewłaściwa

Tytuł V. Przedawnienie roszczeń

87. Niedopuszczalność skracania terminów przedawnienia z powołaniem się na zasady współżycia społecznego

88. Nadużycie prawa podmiotowego a rozbieżności w orzecznictwie sądów

89. Przedawnienie roszczeń o świadczenia okresowe

90. Termin przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej

91. Roszczenie o refundację jako roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej

92. Przedawnienie roszczeń przedsiębiorcy z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości

93. Początek biegu terminu przedawnienia roszczeń bezterminowych

94. Przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody w reżimie kontraktowym

95. Bieg terminu przedawnienia roszczenia o zwrot wyegzekwowanego lub spełnionego świadczenia

96. Przerwa biegu przedawnienia a umorzenie elektronicznego postępowania upominawczego

97. Przerwa biegu terminu przedawnienia spowodowana potrąceniem wierzytelności

98. Wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności a przerwa biegu terminu przedawnienia

99. Wniosek o wyjawienie majątku a przerwa biegu terminu przedawnienia

100. Właściwe uznanie długu

101. Przedawnienie roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem sądu

KSIĘGA DRUGA. Własność i inne prawa rzeczowe

Tytuł I. Własność

102. Mienie zabużańskie

103. Grunty warszawskie

104. Nieodwracalność reformy rolnej

105. Ograniczenia prawa własności

106. Ograniczenia prawa odrębnej własności lokalu

107. Prawo własności zwierzęcia

108. Immisje wywołane budową zgodną z decyzją administracyjną

109. Immisje a administracyjne normy zakłóceń korzystania z nieruchomości

110. Nieodpowiedni dostęp do drogi publicznej

111. Służebność drogi koniecznej a uprawnienie do korzystania z drogi na podstawie stosunku obligacyjnego

112. Przesłanki ustanowienia służebności drogi koniecznej

113. Odpowiedni dostęp do drogi publicznej a możliwość przejazdu pojazdów mechanicznych

114. Wpływ rozwoju cywilizacyjnego na interpretację przesłanek ustanowienia drogi koniecznej

115. Rozbiórka budynku posadowionego na szlaku służebności drogi koniecznej

116. Służebność drogi koniecznej ustanowiona na rzecz właściciela gruntu wydzielonego na podstawie decyzji administracyjnej

117. Przekroczenie granicy nieruchomości przy wznoszeniu budynku

118. Kryteria rozgraniczenia nieruchomości

119. Przewłaszczenie na zabezpieczenie a zakaz warunkowego przenoszenia własności nieruchomości

120. Kauza przeniesienia własności a subrogacja ustawowa

121. Zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości

122. Ustanowienie hipoteki pomimo braku zobowiązania do jej ustanowienia

123. Obligacyjny skutek rozwiązania umowy sprzedaży nieruchomości

124. Rzeczowy skutek odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej

125. Rzeczowy skutek uchylenia się od oświadczenia woli przenoszącego własność nieruchomości z powodu błędu

126. Dopuszczalność dokonywania czynności prawnych abstrakcyjnych

127. Skutki warunkowego zbycia udziału w spadku obejmującym własność nieruchomości

128. Umowne prawo odstąpienia a warunkowe przeniesienie własności nieruchomości

129. Zakres wymogu zachowania formy aktu notarialnego dla umów dotyczących nieruchomości

130. Wniesienie nieruchomości jako aportu do spółki jawnej

131. Forma wniesienia nieruchomości do majątku spółki cywilnej

132. Podstawa wykreślenia wpisu wspólnika spółki cywilnej z księgi wieczystej

133. Nabycie w dobrej wierze ruchomości od nieuprawnionego do rozporządzania

134. Możliwość powoływania się przez nabywcę rzeczy w dobrej wierze na wadę prawną rzeczy

135. Wymóg samoistności posiadania przedmiotu zasiedzenia

136. Nabycie użytkowania wieczystego przez zasiedzenie

137. Zasiedzenie własności nieruchomości a posiadanie w zakresie treści prawa użytkowania wieczystego

138. Nabycie własności nieruchomości do wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej

139. Posiadanie samoistne a wspólność ustawowa majątkowa małżeńska

140. Okres współposiadania nieruchomości a jej nabycie przez zasiedzenie

141. Dobra wiara samoistnego posiadacza nieruchomości

142. Zła wiara osoby, która weszła w posiadanie nieruchomości na podstawie umowy o skutkach wyłącznie obligacyjnych

143. Jednolitość pojęcia dobrej wiary posiadacza samoistnego nieruchomości

144. Przeznaczenie nieruchomości pod drogę publiczną a możliwość zasiedzenia jej własności

145. Zasada mala fides superveniens non nocet

146. Bieg terminu zasiedzenia a wydanie decyzji o uwłaszczeniu nieruchomości rolnej

147. Wszczęcie postępowania o stwierdzenie zasiedzenia a bieg terminu zasiedzenia na rzecz innego współposiadacza nieruchomości

148. Przerwa biegu zasiedzenia wywołana złożeniem wniosku o rozgraniczenie

149. Zawezwanie do próby ugodowej jako przesłanka przerwania biegu terminu zasiedzenia

150. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku a przerwa biegu terminu zasiedzenia

151. Ustanowienie użytkowania wieczystego a przerwa biegu terminu zasiedzenia

152. Zajęcie egzekucyjne nieruchomości jako przesłanka przerwy biegu terminu zasiedzenia

153. Skarb Państwa jako posiadacz samoistny

154. Przepisy o reformie rolnej a zawieszenie biegu terminu przedawnienia

155. Rozliczenie nakładów konkubentów według przepisów o zniesieniu współwłasności

156. Podstawa prawna podziału quoad usum

157. Rozliczanie nakładów na przedmiot współwłasności a podział quoad usum

158. Roszczenie o czynsz najmu rzeczy stanowiącej przedmiot współwłasności

159. Żądanie zapłaty odszkodowania za szkodę wynikłą z niedostarczenia uprawnionemu lokatorowi lokalu socjalnego jako czynność zachowawcza

160. Zniesienie współwłasności poprzez wyodrębnienie samodzielnych lokali stanowiących przedmiot własności

161. Sprzeczność podziału rzeczy z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

162. Ustalenie wartości rzeczy obciążonej hipoteką w postępowaniach działowych

163. Powództwo windykacyjne dotyczące składników przedsiębiorstwa

164. Roszczenia uzupełniające

165. Roszczenie właściciela o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości przez posiadacza służebności

166. Szkoda związana z normalnym korzystaniem z nieruchomości przez posiadacza służebności przesyłu

167. Dobra wiara posiadającego niewłaściciela a roszczenia uzupełniające

168. Pierwszeństwo regulacji roszczeń uzupełniających (I)

169. Pierwszeństwo regulacji roszczeń uzupełniających (II)

170. Obligacyjny charakter roszczenia współwłaściciela o zwrot nakładów

171. Roszczenie współwłaściciela o zwrot nakładów a podział quoad usum

172. Roszczenia współwłaściciela pozbawionego władztwa nad rzeczą

173. Termin przedawnienia roszczeń właściciela z tytułu bezumownego korzystania z rzeczy

174. Pojęcie zwrotu rzeczy

175. Wymagalność roszczenia o zwrot nakładów na rzecz lub zapłatę ich równowartości

176. Przedawnienie roszczenia o zwrot nakładów a przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu

177. Zbywalność i dziedziczność roszczenia samoistnego posiadacza o wykup gruntu, na którym wzniósł on budynek

178. Dobra wiara posiadacza samoistnego gruntu, który wzniósł na nim budynek lub urządzenie

179. Wygaśnięcie roszczenia z art. 231 § 1 KC

180. Przedawnienie roszczenia z art. 231 § 2 KC

181. Pojęcie urządzenia

182. Legitymacja bierna w procesie o wykup nieruchomości wszczętym przez właściciela

183. Nakłady małżonków na nieruchomość stanowiącą majątek osobisty jednego z nich

184. Sposób zaspokojenia roszczenia z art. 231 KC w postępowaniu o podział majątku wspólnego

Tytuł II. Użytkowanie wieczyste

185. Podział gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste

186. Skutki upływu terminu użytkowania wieczystego nieruchomości wspólnej a odrębna własność lokalu

187. Budynek jako przedmiot własności związanej z prawem użytkowania wieczystego

188. Własność budynku wzniesionego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste

189. Odrębna własność nieukończonego budynku na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste

190. Przeniesienie prawa użytkowania wieczystego bez przeniesienia prawa własności budynków

191. Przedłużenie użytkowania wieczystego

192. Roszczenie o przedłużenie użytkowania wieczystego jako składnik masy spadkowej

193. Przesłanki rozwiązania użytkowania wieczystego

194. Charakter roszczenia o rozwiązanie użytkowania wieczystego

195. Zrzeczenie się prawa użytkowania wieczystego

196. Umowne wyzbycie się prawa użytkowania wieczystego

197. Niedopuszczalność częściowego zrzeczenia się użytkowania wieczystego

Tytuł III. Prawa rzeczowe ograniczone

198. Ograniczone prawa rzeczowe jako prawa obciążające rzecz

199. Niezbywalność użytkowania a zbywalność prawa użytkownika do korzystania z rzeczy

200. Podział nieruchomości a służebności gruntowe

201. Służebność gruntowa korzystania z ogródka przydomowego

202. Przesłanki zasiedzenia służebności – wykonanie trwałego i widocznego urządzenia

203. Pojęcie widocznego urządzenia

204. Służebność przesyłu a oznaczenie nieruchomości władnącej

205. Nabycie wygasłej służebności gruntowej przez nabywcę nieruchomości władnącej

206. Okres posiadania służebności przed uchwaleniem przepisów o służebności przesyłu

207. Dobra wiara posiadacza służebności przesyłu

208. Uprawnienia wynikające z wywłaszczenia a posiadanie służebności gruntowej

209. Dobra wiara przedsiębiorstwa przesyłowego a decyzje wydawane w procesie budowlanym

210. Niedopuszczalność nabycia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego

211. Przerwa biegu terminu zasiedzenia służebności przesyłu (I)

212. Przerwa biegu terminu zasiedzenia służebności przesyłu (II)

213. Utrata przez byłego właściciela roszczeń uzupełniających wobec osoby, która zasiedziała prawo własności nieruchomości (I)

214. Utrata przez byłego właściciela roszczeń uzupełniających wobec osoby, która zasiedziała prawo własności nieruchomości (II)

215. Początek biegu terminu zasiedzenia służebności linii przesyłowej na nieruchomości stanowiącej uprzednio własność Skarbu Państwa

216. Żądanie zniesienia służebności gruntowej nabytej przez zasiedzenie i niestwierdzonej orzeczeniem sądowym

217. Ustanowienie służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego

218. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu

219. Brak przedawnienia roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu

220. Zakres obciążenia nieruchomości służebnością przesyłu

221. Roszczenia właściciela nieruchomości wobec posiadacza służebności przesyłu

Tytuł IV. Posiadanie

222. Posiadanie samoistne

223. Przekształcenie posiadania zależnego w samoistne

224. Rodzaj posiadania a podstawa objęcia rzeczy we władanie

225. Sentencja wyroku przywracającego posiadanie

226. Odzyskanie posiadania a roszczenie posesoryjne

227. Fikcja prawna nieprzerwanego posiadania a uwłaszczenie nieruchomości rolnych

228. Wydanie rzeczy jako przesłanka przeniesienia posiadania

229. Następstwo w posiadaniu

230. Przeniesienie posiadania przez umowę i zawiadomienie

Wprowadzenie

Zbiór, który oddajemy Państwu do rąk jest nowym wydaniem Zbioru Orzecznictwa z  prawa cywilnego materialnego w zakresie Księgi pierwszej i drugiej Kodeksu cywilnego.

Zbiór zawiera jedynie wybór orzeczeń, które mają szczególne znaczenie dla stosowania i wykładni przepisów prawa cywilnego, są to najważniejsze, wiodące dla praktyki orzeczenia sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego. Przy każdym orzeczeniu podajemy zagadnienie prawne, argumenty z uzasadnienia i w razie potrzeby skrócony stan faktyczny oraz wykaz glos.

Zbiór przeznaczony jest przede wszystkim dla studentów, jak również dla aplikantów i praktyków prawa.

Mamy nadzieję, że wydanie to okaże się dla Czytelnika ciekawe, wartościowe i pomocne w jego studiach, pracy czy też przy rozwijaniu swoich pasji i zainteresowań.

Warszawa, kwiecień 2017 r.

Autorzy i redakcja

Wykaz najważniejszych skrótów

1. Akty normatywne

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami

KC

Kodeks cywilny

KH

Kodeks handlowy

KK

Kodeks karny

KKW

Kodeks karny wykonawczy

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KR

Kodeks rodzinny

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KSH

Kodeks spółek handlowych

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

KZ

Kodeks zobowiązań

OchrPrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego

POPC

Przepisy ogólne prawa cywilnego

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie

PrPrywM

ustawa z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe

PrRzecz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe

PrSpad

dekret z 8.10.1946 r. – Prawo spadkowe

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny

PWKRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy

2. Czasopisma i publikatory

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
GSP |  | Gdańskie Studia Prawnicze
MoP |  | Monitor Prawniczy
NP |  | Nowe Prawo
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSNAPiUS |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna
OSNCP |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
OSPiKA |  | Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
OTK |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
OTK-A |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – seria A
Pal. |  | Palestra
PiP |  | Państwo i Prawo
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
PPUW |  | Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego
Prok. i Pr. |  | Prokuratura i Prawo
Prz. Sejm. |  | Przegląd Sejmowy
PS |  | Przegląd Sądowy
Rej. |  | Rejent
Wok. |  | Wokanda

3. Inne skróty

art. |  | artykuł
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
nast. |  | następny (-a, -e)
niepubl. |  | niepublikowany (-a, -e)
Nr |  | Numer
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
s. |  | strona
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
tekst jedn. |  | tekst jednolity
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
uchw. |  | uchwała
uchw. SN (7) |  | uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów
w zw. |  | w związku
wyr. |  | wyrok
z. |  | zeszyt
zd. |  | zdanie
ze zm. |  | ze zmianami

KSIĘGA PIERWSZA. Część ogólna

Tytuł I. Przepisy wstępne

1. Klauzula zasad współżycia społecznego a terminy zawite

Uchwała SN (7) z 20.6.2013 r., III CZP 2/13

(OSNC 2014, Nr 2, poz. 10)

Artykuł 5 KC nie ma zastosowania do upływu terminu przewidzianego w art. 568 § 1 KC.

Zagadnienie prawne

Czy jest dopuszczalne pominięcie skutków upływu terminu zawitego przewidzianego w art. 568 § 1 KC poprzez odwołanie się do konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego (art. 5 KC)?

Argumenty z uzasadnienia

• W obecnym stanie prawnym brak regulacji posługującej się pojęciem terminu zawitego oraz określającej jego cechy, lecz tylko niektóre przepisy wskazują poszczególne terminy uznawane za zawite i określają początek ich biegu. Przyjmuje się, że o kwalifikacji terminu jako zawitego przesądza zawarty w przepisie zwrot, że ograniczone nim uprawnienie wygasa.

• Termin przedawnienia dotyczy wyłącznie roszczeń majątkowych; skutkiem jego upływu jest uprawnienie zobowiązanego do uchylenia się od zaspokojenia roszczenia, przy czym upływ terminu uwzględniany jest wyłącznie na zarzut zobowiązanego, który ponadto może się zrzec korzystania z zarzutu przedawnienia (art. 117 § 1 i 2 KC), jak również uznać przedawniony dług. Zakres zastosowania terminów zawitych jest szerszy, obejmują one bowiem zarówno roszczenia majątkowe, jak i inne uprawnienia. Konsekwencją ich upływu jest wygaśnięcie prawa, co sąd uwzględnia z urzędu. Zobowiązany nie może uznać sprekludowanego długu ani zrzec się korzystania ze skutków upływu terminu. Uprawnienia sprekludowane nie mogą być podnoszone w formie zarzutu, chyba że przepis ustawy stanowi inaczej. W doktrynie jako cechę wyróżniającą podkreśla się znaczny rygoryzm terminów zawitych, wynikający z wymienionych skutków ich upływu. Terminy te wykazują daleko idącą różnorodność w zakresie konstrukcji i zastosowania. Podstawowym podziałem jest podział na prekluzję sądową i pozasądową, chociaż wyróżniane są też grupy terminów zawitych dotyczących uprawnień dochodzonych przed organem państwowym (terminy dochodzenia roszczeń, praw stanu cywilnego, wytaczania powództw), terminów zawitych do dokonywania czynności pozasądowych (do wykonania praw kształtujących, dokonania zawiadomień, dochodzenia praw korporacyjnych) oraz terminów zawitych przewidujących wygaśnięcie praw podmiotowych.

• Należy ponadto stwierdzić, że o ile art. 119 KC zakazuje bezwzględnie modyfikowania przez strony terminów przedawnienia, o tyle przepisy Kodeksu cywilnego dopuszczają wyjątki od reguły niedopuszczalności umownego wpływu na długość i bieg terminów zawitych, przewidując w poszczególnych wypadkach ich kształtowanie przez strony (art. 395 § 1, art. 558 i 598 § 2 KC). Omawiane różnice przejawiają się także w tym, że roszczenia majątkowe podlegają przedawnieniu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, natomiast inne uprawnienia nie podlegają żadnym ograniczeniom czasowym, chyba że co innego wynika z przepisu szczególnego. W konsekwencji termin zawity dotyczący roszczenia majątkowego jest wyjątkiem od reguły, że roszczenia te podlegają przedawnieniu. Wskazuje się także na inne przyczyny wprowadzenia obu rodzajów terminów; termin przedawnienia ma służyć ochronie interesu jednostki, natomiast termin zawity ochronie interesu ogólnego, a zatem takich wartości, jak: porządek prawny, prawidłowość funkcjonowania gospodarki narodowej lub stabilizacja rodziny.

• Wśród uprawnień wyróżniane są: uprawnienia bezpośrednie, roszczenia oraz uprawnienia kształtujące i zarzuty. Istotą uprawnienia w postaci zarzutu w znaczeniu materialnoprawnym jest możliwość odmowy spełnienia świadczenia; uprawniony przeciwstawia swoje uprawnienie uprawnieniu innego podmiotu. Zarzuty zalicza się do grupy uprawnień kształtujących, w wyniku bowiem jednostronnego działania zostaje ukształtowana sytuacja prawna przeciwnika procesowego. O ile nie ulega wątpliwości, że uprawnionemu z tytułu rękojmi przysługuje roszczenie lub uprawnienie kształtujące (art. 560 § 1 i art. 561 § 1 i 2 KC), o tyle jest sporne, czy zobowiązanemu przysługuje uprawnienie w postaci zarzutu upływu terminu określonego w art. 568 § 1 KC. Zwolennicy pierwszego stanowiska podkreślają, że skoro nadużycie prawa może dotyczyć wyłącznie istniejącego prawa podmiotowego, a z upływem terminu zawitego oznaczone prawo podmiotowe uprawnionego wygasa ex lege, to po stronie zobowiązanego nie powstaje żadne uprawnienie do uchylenia się od spełnienia jego żądania. Prekluzję sąd stwierdza nadto z urzędu bez względu na wolę i aktywność pozwanego, a więc nie ma jego działania i w konsekwencji nie może dojść do czynienia użytku z prawa. Przedstawiciele poglądu przeciwnego, wskazując na podobieństwa terminów przedawnienia i terminów zawitych dotyczących roszczeń, twierdzą, że zobowiązanemu przysługuje prawo uchylenia się od zadośćuczynienia roszczeniu, a zatem powstaje sytuacja prawna przynosząca mu korzyść, którą nabywa bądź automatycznie, bądź przez działanie uzupełniające. W konsekwencji zrównują oni osiągnięcie korzyści oraz samą możność odmówienia spełnienia świadczenia z czynieniem ze swego prawa użytku.

• Utrwalony jest pogląd, że ze względu na obronny charakter zarzutu zastosowanie art. 5 KC nie może prowadzić ani do zmiany treści normy prawnej, ani do nabycia, zniweczenia bądź modyfikacji prawa podmiotowego. Jednolite także jest stanowisko, że nie można stosować tej konstrukcji wówczas, gdy ustawodawca przez przepisy szczególne wystarczająco chroni sytuację prawną podmiotu powołującego się na nadużycie prawa. Ponadto utrwalony jest pogląd, że art. 5 KC musi być stosowany ostrożnie i tylko w wyjątkowych wypadkach, po wnikliwym rozważeniu wszystkich okoliczności (post. SN z 6.6.2002 r., I CKN 249/00, Izba Cywilna 2003, Nr 3, s. 51, wyr. z 9.12.2010 r., IV CSK 248/10, OSP 2003, Nr 12, poz. 157, wyr. z 15.5.2002 r., I CKN 827/00, Legalis i z 20.10.2011 r., IV CSK 16/11, Legalis).

• Na skutek uchylenia art. 117 § 3 KC ustawą z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny powrócił problem dopuszczalności stosowania art. 5 KC do upływu terminów zawitych. W odniesieniu do terminu dochodzenia uprawnień z tytułu rękojmi problem rozstrzygnęła uchwała III CZP 8/93, stwierdzająca, że skorzystanie z zarzutu upływu terminu zawitego, ograniczającego uprawnienia dochodzone z tytułu rękojmi, może być w wyjątkowych okolicznościach uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

• Odmienny pogląd odnośnie do możliwości nieuwzględnienia upływu terminu określonego w art. 568 § 1 KC został wyrażony w wyrokach Sądu Najwyższego z 16.5.2004 r. (II CK 270/03 r., Izba Cywilna 2004, Nr 12, s. 46), Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 14.3.2006 r. (I ACa 1947/05 oraz Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 30.3.2012 r., I ACa 230/12). W wymienionych orzeczeniach wskazano, że przepis ten nie konstruuje prawa podmiotowego, którego wykonanie sąd mógłby ocenić w świetle art. 5 KC, a nadto, iż wobec wygaśnięcia uprawnienia z tytułu rękojmi zastosowanie klauzuli generalnej prowadziłoby z jednej strony do nabycia prawa, a z drugiej strony – w niektórych wypadkach – powodowałoby utratę prawa podmiotowego, które może być wykonywane ze względu na upływ terminu zawitego.

• Odpowiedź na pytanie Rzecznika Praw Obywatelskich poprzedzona musi być zastrzeżeniem, że ze względu na różnorodność terminów zawitych, zagadnienie pominięcia skutków upływu konkretnego terminu zawitego na podstawie art. 5 KC wymaga uwzględnienia zarówno specyfiki tego terminu, jak cech wspólnych wszystkim terminom prekluzyjnym.

• Zasadnicze znaczenie należy przypisać temu, że upływ terminu zawitego nie uprawnia dłużnika do uchylenia się od spełnienia świadczenia, lecz pozbawia wierzyciela przysługującego mu prawa, a zatem jest to sytuacja krańcowo różna od powstającej w razie upływu terminu przedawnienia.

• Przeciwko stosowaniu konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego do upływu terminu określonego w art. 568 § 1 KC przemawia także niejednorodność objętych nim uprawnień. Prawo odstąpienia od umowy jest uprawnieniem prawokształtującym, a pozostałe uprawnienia są kwalifikowane jako roszczenia (art. 560 § 1 i art. 561 § 1 KC). Konstrukcja uprawnienia prawokształtującego różni się zasadniczo od konstrukcji roszczenia. O ile roszczenia majątkowe podlegają co do zasady przedawnieniu i w razie upływu terminu przedawnienia dopuszcza się wyjątkowo przeciwstawienie dłużnikowi, który powołuje się na przedawnienie zarzutu nadużycia prawa – co mogłoby sugerować dopuszczenie takiego zarzutu w drodze analogii również w razie upływu terminu zawitego dotyczącego roszczeń, o tyle analogiczne rozwiązanie nie wchodzi z istoty swej w grę w odniesieniu do uprawnień prawokształtujących, z chwilą upływu terminu zawitego ograniczającego ich wykonanie.

• Rygorystyczne skutki upływu terminu zawitego określonego w art. 568 § 1 KC zostały złagodzone przez zezwolenie kupującemu na podniesienie zarzutu opartego na rękojmi także po upływie tego terminu. Konsekwencją takiego rozwiązania jest to, że wprawdzie uprawnienia kupującego wygasają i nie może on z nich skorzystać, ale i roszczenie sprzedawcy może nie zostać uwzględnione w razie podniesienia zarzutu. W doktrynie podkreśla się niekiedy, że skoro zgłoszenie zarzutu może dotyczyć tylko praw podmiotowych istniejących, to uprawnienia z tytułu rękojmi nie wygasają całkowicie. Omawiana regulacja nie upoważnia do takiego wniosku. Przede wszystkim jednoznaczna treść art. 568 § 1 KC przesądza o wygaśnięciu wszystkich uprawnień z upływem terminu, a nie w innym czasie. Ustawodawca, chroniąc interesy kupującego w sytuacji, gdy żądanie sprzedawcy byłoby sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości wskutek niewłaściwego wykonania przez niego zobowiązania, przyznał mu prawo powołania się na wadliwość rzeczy w granicach uprawnień z tytułu rękojmi, które przysługiwały mu przed wygaśnięciem. Oznacza to, że przedmiotem zarzutu nie są uprawnienia z rękojmi określone w art. 560 § 1 i art. 561 § 1 KC, które wygasły, lecz nowe prawo przyznane kupującemu; skorzystanie z niego uwarunkowane zostało powiadomieniem sprzedawcy o wadzie przed upływem terminu. Innym środkiem ochrony kupującego jest rozszerzenie odpowiedzialności sprzedawcy przez przyznanie kupującemu możliwości wykonania uprawnień z tytułu rękojmi także po upływie terminu w razie podstępnego działania sprzedawcy.

• Wygaśnięcie ex lege uprawnienia wskutek upływu terminu określonego w art. 568 § 1 KC, brane pod uwagę przez sąd z urzędu, nie stwarza dla sprzedawcy prawa do powołania się na zarzut jego wygaśnięcia. Jak się trafnie podkreśla w doktrynie, wskazanie na ten fakt w toku procesu przez pozwanego sprzedawcę stanowi jedynie zwrócenie uwagi sądowi na konieczność uwzględnienia upływu terminu, natomiast nie stanowi realizacji prawa. Sprzedawca nie uzyskuje prawa podmiotowego także w wyniku korzystnego oddziaływania upływu terminu wykonania uprawnień z tytułu rękojmi na jego sferę prawną; obojętne są również dla powstania tego prawa względy ekonomiczne. Gdyby ustawodawca chciał jako przesłankę zastosowania art. 5 KC wskazać samo uzyskanie korzyści majątkowej, to przepis ten musiałby mieć zupełnie inną treść.

Zdanie odrębne sędziego Krzysztofa Pietrzykowskiego

• Istotny argument jurydyczny przeciwko stosowaniu art. 5 KC do terminu określonego w art. 568 § 1 KC wiąże się z tym, że upływ tego terminu powoduje ex lege wygaśnięcie uprawnienia, co jest brane pod uwagę przez sąd z urzędu. Zastosowanie w takim wypadku art. 5 KC sprowadza się do swoistej fikcji, że uprawnienie z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej nie wygasło, jeżeli powołanie się na upływ terminu pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dostarcza spektakularnych przykładów zastosowania art. 5 KC do terminów zawitych w sytuacjach, w których z czysto jurydycznego punktu widzenia odwołanie się do zasad współżycia społecznego było zdecydowanie trudniejsze niż w wypadku terminu określonego w art. 568 § 1 KC. Odwołam się tutaj przykładowo do wyroku wydanego w związku z zastosowaniem nieobowiązującego już art. 228 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze. Przepis ten w pierwotnym brzmieniu przewidywał wygaśnięcie ex lege spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w wypadku niedokonania przez spadkobierców czynności zmierzających do zachowania tego prawa (tzw. czynności zachowawczych) w terminach określonych w przepisach tego artykułu. Sąd Najwyższy w wyroku z 30.8.1991 r., III CRN 206/91 stwierdził, że jeżeli spadkobiercy zmarłego członka spółdzielni mieszkaniowej sprzedali odziedziczone własnościowe prawo do lokalu z nieznacznym, niespełna miesięcznym przekroczeniem rocznego terminu określonego w art. 228 § 1 PrSpółdz, sąd orzekający w sprawie o przyjęcie nabywcy w poczet członków powinien rozważyć, czy opóźnienie nastąpiło z przyczyn leżących po stronie spółdzielni; w takiej sytuacji uznanie, iż przed zawarciem umowy sprzedaży wygasły prawa spadkobierców do lokalu, a umowa jest bezskuteczna, może pozostawać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Artykuł 228 § 1 i 3 został później uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją w wyrokach z 25.2.1999 r. (K 23/98, OTK Zb.Urz. 1999, Nr 2, poz. 25) i z 21.5.2001 r. (SK 15/00, OTK Zb.Urz. 2001, Nr 4, poz. 85).

• Zadaniem sądu jest wydanie słusznego orzeczenia, choćby jego uzasadnienie okazało się w praktyce znacznie trudniejsze niż uzasadnienie orzeczenia formalnie zgodnego z ustawą, ale niesłusznego. Oczywiście tylko wyjątkowo sąd musi w takim wypadku odwołać się do art. 5 KC lub do jednego z wielu przepisów zawierających szczegółową klauzulę nadużycia prawa. Jeżeli jednak wydanie słusznego orzeczenia wymaga zastosowania art. 5 KC, nie można sądowi takiej możliwości odbierać. Tymczasem Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20.6.2013 r. (III CZP 2/13, Legalis), generalnie wyłączył stosowanie art. 5 KC w odniesieniu do uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej, a więc w istocie orzekł o wyższości lex nad ius w tym obszarze. Istnieje też obawa, że chociaż uchwała ta expressis verbis dotyczy tylko art. 568 § 1 KC, jednakże jej oddziaływanie będzie znacznie szersze i dotknie wszystkich terminów zawitych.

• O tym, jak zawodne jest generalne wyłączanie możliwości stosowania art. 5 KC w określonym obszarze stosunków cywilnoprawnych, świadczą przykładowo sprawy o prawa stanu cywilnego. Sąd Najwyższy przez wiele lat konsekwentnie twierdził, że w tych sprawach stosowanie art. 5 KC jest niedopuszczalne, a piśmiennictwo go w tym wspierało. Później jednak Sąd Najwyższy trafnie zmienił to stanowisko, dopuszczając stosowanie art. 5 KC najpierw w sprawach o zaprzeczenie macierzyństwa (wyr. SN z 5.6.1968 r., II CR 164/68, OSNCP 1969, Nr 3, poz. 55 i uchw. SN (7) z 7.6.1971 r., III CZP 87/70, OSNCP 1972, Nr 3, poz. 42), a później również w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa w wypadku sztucznej inseminacji heterologicznej (uchw. SN (7) z 27.10.1983 r., III CZP 35/83, OSNCP 1984, Nr 6, poz. 86) i unieważnienie małżeństwa (wyr. SN z 4.2.1985 r., IV CR 557/84, OSNCP 1985, Nr 11, poz. 181). Trzeba dodać, że motywem uzasadniającym ten kierunek orzecznictwa była m.in. stabilizacja rodziny, która – jak widać – niekoniecznie musi się przejawiać w bezwzględnym stosowaniu przepisów stricti iuris.

2. Stosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego w sprawach windykacyjnych

Wyrok SN z 29.1.2008 r., IV CSK 417/07

(Legalis Nr 159580)

Dominujące w judykaturze wymaganie wskazania „konkretnej zasady współżycia społecznego”, która doznała naruszenia, oznacza błędne rozumienie klauzuli generalnej zawartej w art. 5 KC – nie powinno się bowiem rozumieć klauzuli generalnej jako odesłania do jakiegoś mniej lub bardziej precyzyjnie określonego zbioru zasad postępowania, które imitowałyby system prawa pozytywnego. Z drugiej strony, oddalenie powództwa o wydanie rzeczy w oparciu o art. 5 KC jest jednak na ogół niesłuszne.

Stan faktyczny

Powodowa Gmina jest właścicielem nieruchomości, której dotyczył spór. Pozwany Marek G. zamieszkuje tam od lat 80. poprzedniego wieku. Początkowo znajdowała się na niej altana, wzniesiona przez Jana i Helgę C., zbyta przez nich na rzecz Józefa C., który z kolei 11.3.1983 r. przeniósł prawo do tej altany na rzecz pozwanego w zamian za opłacanie podatków i wszelkich innych świadczeń.

Pismem z 26.9.2005 r. powódka wezwała pozwanego do podpisania umowy dzierżawy bądź do jej wydania do 29.9.2005 r. pod rygorem skierowania sprawy na drogę sądową.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo, wskazując, że żądanie powódki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skoro przez wiele lat tolerowała ona bezprawne korzystanie z nieruchomości przez pozwanego. Podniósł również, iż na mocy art. 10 ustawy z 28.9.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny w zw. z art. 172 § 2 KC możliwe stało się zasiedzenie nieruchomości stanowiących swego czasu własność państwową, zaś czynności zmierzające do odzyskania nieruchomości zostały podjęte w przededniu upływu terminu zasiedzenia przez pozwanego nieruchomości.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo.

Argumenty z uzasadnienia

• Co prawda można zgodzić się z twierdzeniem, że dominujące w judykaturze wymaganie wskazania „konkretnej zasady współżycia społecznego”, która doznała naruszenia, oznacza błędne rozumienie klauzuli generalnej zawartej w art. 5 KC – nie powinno się bowiem rozumieć klauzuli generalnej jako odesłania do jakiegoś mniej lub bardziej precyzyjnie określonego zbioru zasad postępowania, które imitowałyby system prawa pozytywnego. Z drugiej jednak strony nie można tracić z pola widzenia tego, że oddalenie powództwa o wydanie rzeczy w oparciu o art. 5 KC jest na ogół niesłuszne. W razie powołania się przez pozwanego na zarzut nadużycia przez windykującego właściciela prawa podmiotowego, na sądzie powszechnym spoczywa obowiązek ważenia dwóch, skonfliktowanych wartości: ochrony własności, a przeciwko niemu – np. ochrony słabszej strony, czy też zapewnienia warunków życiowych rodzinie. Bardzo trudno jest wskazać tak dobre racje, aby mogło dojść do przekreślenia osadzonych głęboko w aksjologii konstytucyjnej względów, nakazujących sądowi, jako organowi władzy publicznej, uszanować własność będącą fundamentem całego porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (art. 20, 21 i 64 Konstytucji RP). Takich względów w skardze kasacyjnej nie wskazano. Z tego powodu należy przychylić się do poglądu dominującego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który – pomijając przypadki zupełnie wyjątkowe – w zasadzie odrzuca możliwość zastosowania art. 5 KC jako podstawy oddalenia powództwa windykacyjnego (zob. m.in. wyroki: z 27.5.1999 r., II CKN 337/98, OSNC 1999 Nr 12, poz. 214; z 14.12.2004 r., II CK 255/04, Legalis).

3. Stosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego w sprawach negatoryjnych

Wyrok SN z 6.1.2005 r., III CK 129/04

(Prok.i Pr. 2005, Nr 7–8, poz. 52)

1. W wypadku roszczeń negatoryjnych należy do możliwości oddalenia powództwa z powołaniem się na art. 5 KC podejść bardziej liberalnie niż w wypadku roszczeń windykacyjnych.

2. Uregulowanie zawarte w art. 320 KPC, dopuszczalne do zastosowania w sprawach o ochronę własności, nie wyłącza a limine stosowania art. 5 KC, dającego pozwanemu silniejszą ochronę.

Stan faktyczny

Powód Krzysztof R. jest współwłaścicielem kilku działek, które nabył w latach 1997–2002. Wszystkie działki graniczą ze sobą, tworząc jeden kompleks gruntu. Przez działki te przebiegają magistrale wodociągowe W-500 i W-600. Stanowią one własność strony pozwanej, a służą zaopatrywaniu w wodę północną część K. Obie sieci wodociągowe zostały zrealizowane przez poprzednika prawnego pozwanego dopiero w roku 1984, a przekazane do użytku 17.12.1987 r. Obydwie przedmiotowe w sprawie magistrale wodociągowe mogłyby być zlikwidowane, gdyby stronie pozwanej udało się wybudować w okolicy miejsca przedmiotu sporu magistralę wodociągową W-800; wykonanie jej jednak zostało wstrzymane z inicjatywy powoda. Zasilanie wyżej wymienionych osiedli innymi przewodami może być jedynie chwilowe (awaryjne). Magistrale wodociągowe W-500 i W-600 przebiegają przez przedmiotowe działki, z tym że po działkach Nr 15/4, 17, 22/2, 266/4 i 30/2 na krótkich odcinkach lub brzegiem działki.

Argumenty z uzasadnienia

• Z art. 5 KC nie wynika, by jego stosowanie było w jakimś określonym rodzaju spraw cywilnych wyłączone. Świadczy o tym również to, że powołany przepis, będąc normą ogólną, nie precyzuje, co należy rozumieć przez zasady współżycia społecznego, czy też przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa. Stosowanie wymienionego przepisu może więc wchodzić w grę w każdym wypadku, gdy w świetle oceny określonego stanu faktycznego, przy uwzględnieniu treści konkretnej normy prawnej włącznie z jej celem, można mówić o tym, iż korzystanie przez osobę zainteresowaną z przysługującego jej prawa podmiotowego pozostaje w sprzeczności z określonymi w nim zasadami. Przy stosowaniu tego przepisu trzeba mieć też na względzie, że domniemywa się, iż korzystający ze swego prawa czyni to w sposób zgodny z zasadami współżycia społecznego (ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa). Dopiero istnienie szczególnych okoliczności może domniemanie to obalić i pozwolić na zakwalifikowanie określonego zachowania jako nadużycia prawa, niezasługującego na poparcie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Ciężar wykazania tych szczególnych okoliczności spoczywa na osobie (stronie procesu) powołującej się na art. 5 KC.

• Orzecznictwo Sądu Najwyższego przeszło znamienną ewolucję co do możliwości zastosowania art. 5 KC w sprawach o ochronę własności. W okresie powojennym początkowo w szerokim zakresie oddalane były powództwa windykacyjne, gdyż w ten sposób chroniono interesy tzw. nieformalnych nabywców, zwłaszcza gospodarstw rolnych. Związane to było z istnieniem daleko idących ograniczeń w zakresie obrotu nieruchomościami rolnymi i, co za tym idzie, szeroko rozwiniętym obrotem nieformalnym. Następnie jednak Sąd Najwyższy wyłączył, co do zasady, możliwość stosowania ochrony przewidzianej w art. 5 w stosunku do posiadaczy, którzy objęli nieruchomość rolną na podstawie nieformalnej umowy nabycia zawartej po wejściu w życie ustawy z 26.10.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, czyli po 4.11.1971 r. (tak orz. z 23.6.1980 r., III CRN 97/80, OSP 1982, Nr 1, poz. 2). Ustawa ta dokonała bowiem uwłaszczenia nieformalnych nabywców, porządkując w dużej mierze stosunki własnościowe w rolnictwie.

• W ostatnich latach dominuje stanowisko, zgodnie z którym zastosowanie art. 5, jako podstawy oddalenia powództwa windykacyjnego, jest co do zasady niedopuszczalne (tak orz. SN z 22.11.1994 r., II CRN 127/94, Legalis; zob. też orz. SN z 27.5.1999 r., II CKN 337/98, OSNC 1999, Nr 12, poz. 214 oraz orz. SN z 3.10.2000 r., I CKN 287/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 43). W wypadkach wyjątkowych Sąd Najwyższy zdaje się jednak dopuszczać możliwość oddalenia powództwa windykacyjnego na podstawie art. 5. Bardziej liberalnie należy natomiast podejść do możliwości oddalenia powództwa negatoryjnego z powołaniem się na art. 5 KC.

• Zastosowanie art. 5 KC nie może doprowadzić do nabycia ani też utraty prawa podmiotowego (zob. np. orzeczenia SN z 7.12.1965 r., III CR 278/65, OSNCP 1966, Nr 7–8 poz. 130 oraz z 8.11.1985 r., III CRN 343/85, OSNCP 1986, Nr 10 poz. 161). Oddalenie powództwa na podstawie tego przepisu prowadzi do powstania (i aprobowania przez sąd) sytuacji, że stan faktyczny nie odpowiada stanowi prawnemu. W demokratycznym państwie prawnym tego rodzaju trwałe stany nie są pożądane, dlatego też przy sięganiu do art. 5 KC należy zachowywać szczególną ostrożność.

• Sąd Apelacyjny trafnie wskazał, że nagłe usunięcie przedmiotowych magistrali wodociągowych pozbawiłoby wody kilka dzielnic K. Jest to ważki argument za tezą, że żądanie powoda stanowiłoby nadużycie prawa podmiotowego, mającego źródło w prawie własności. Z drugiej strony, oddalenie powództwa zdaje się jednak stwarzać stan trwały, gdy tymczasem na podstawie art. 5 KC można pozbawić prawo podmiotowe ochrony jedynie przez pewien czas. Właściciel, którego powództwo negatoryjne zostało oddalone z powołaniem się na art. 5 KC, może wprawdzie ze swojego prawa podmiotowego skorzystać w razie zmiany okoliczności faktycznych. Wytaczając nowe (ponowne) powództwo, powinien jednak zgłosić i uzasadnić twierdzenie, że stan faktyczny uległ tak istotnej zmianie, iż w obecnej chwili jego żądanie nie jest już sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Rozważyć jednak trzeba, czy możliwość wykazania tych okoliczności nastąpiłaby w tak odległej przyszłości, iż oddalenie powództwa z powołaniem się na art. 5 KC stanowiłoby w praktyce trwałe pozbawienie właściciela ochrony z art. 222 § 2 KC. Okoliczność, iż oddalenie powództwa z powodu sprzeczności żądania z zasadami współżycia społecznego nie może doprowadzić do nabycia prawa podmiotowego przez stronę pozwaną, powinna być brana pod uwagę w każdym przypadku stosowania art. 5 KC. Istnieją jednak sposoby, by w określonej sytuacji korzystanie z nieruchomości przez osobę trzecią stało się zgodne z prawem.

• Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że uregulowanie zawarte w art. 320 KPC, dopuszczalne do zastosowania w sprawach o ochronę własności, nie wyłącza a limine stosowania art. 5 KC, dającego pozwanemu silniejszą ochronę. W każdej jednak sprawie, przed odrzuceniem możliwości zastosowania art. 320 KPC należy rozważyć to, co powiedziano wyżej na temat stosowania art. 5 KC.

4. Sprzeczność żądania zaspokojenia wierzytelności hipotecznej z zasadami współżycia społecznego

Wyrok SN z 26.4.2012 r., III CSK 300/11

(OSNC 2012, Nr 12, poz. 144)

Żądanie zaspokojenia wierzytelności hipotecznej przez dłużnika rzeczowego może być – w wyjątkowych okolicznościach – uznane za nadużycie prawa (art. 5 KC).

Stan faktyczny

Firma Inwestycyjna L. S.A. w K. (dalej: F.I. L.) była użytkownikiem wieczystym nieruchomości położonej w K. przy ul. K., stanowiącej działkę Nr 119, objętej księgą wieczystą Nr m. W dniu 29.5.2006 r. spółka ta zawarła umowę przedwstępną z poprzednikiem prawnym pozwanych, w której zobowiązała się do wybudowania na działce Nr 119 budynku mieszkalnego z garażem wielostanowiskowym, ustanowienia odrębnej własności lokali mieszkalnych i garażu, a następnie do sprzedaży pozwanemu lokalu mieszkalnego oznaczonego wstępnie Nr 114 oraz udziału w prawie własności garażu, uprawniającego do korzystania z dwóch miejsc postojowych. Równocześnie poinformowała pozwanego o złożeniu wniosków o wpis hipoteki zwykłej w kwocie 12 000 000 zł i kaucyjnej w kwocie 4 000 000 zł na rzecz P. BP S.A. w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu kredytu.

W dniu 2.11.2006 r. powódka zawarła z F.I. L. umowę o współpracy w zakresie emisji obligacji i zobowiązała się do objęcia obligacji, które F.I. L. miała wyemitować oraz zabezpieczyć ich wykup przez ustanowienie hipotek obciążających m.in. wspomnianą działkę Nr 119. W umowie przewidziano, że emisja obligacji serii A o wartości emisyjnej 44 000 000 zł zostanie przeznaczona na sfinansowanie zakupu oraz refinansowanie zapłaconej ceny nabycia prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej przy ul. B. we W., a emisja obligacji serii B o wartości emisyjnej 7 500 000 zł i serii C o wartości emisyjnej 5 000 000 zł – na sfinansowanie zakupu oraz refinansowanie ceny nabycia nieruchomości gruntowych położonych w K. Ustalono, że oprocentowanie obligacji każdej emisji będzie wynosić 25% w stosunku rocznym. W celu zabezpieczenia wartości danej emisji obligacji wraz z odsetkami i kosztami dochodzenia roszczeń, w odniesieniu do obligacji serii A przewidziano ustanowienie hipoteki na użytkowaniu wieczystym nieruchomości przy ul. B. we W., a także – na żądanie powódki – ustanowienie hipoteki m.in. na użytkowaniu wieczystym nieruchomości stanowiącej działkę Nr 119.

W dniu 16.10.2008 r. F.I. L., wykonując umowy przedwstępne, ustanowiła w budynku znajdującym się na działce Nr 119 odrębną własność lokali i sprzedała A.G. lokal mieszkalny Nr 93, udział 2/37 części we współwłasności lokalu stanowiącego garaż oraz udział 265/1754 części we współwłasności lokalu w postaci zespołu komórek wraz z odpowiednimi udziałami w nieruchomości wspólnej. W umowie sprzedaży zostały wymienione hipoteki ustanowione na rzecz powódki; hipoteki na rzecz P. BP S.A. były już wówczas wykreślone.

Sąd Rejonowy założył dla wyodrębnionych lokali księgi wieczyste i ujawnił w nich poprzednika prawnego pozwanych, odpowiednio jako właściciela lub współwłaściciela nieruchomości, a ponadto wpisał hipoteki ustanowione na rzecz powódki jako hipoteki łączne.

W toku procesu o zapłatę kwoty 2 674 106 zł powódka wskazała, że sumy tej dochodzi tytułem wartości nominalnej obligacji serii A. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo, zaś Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok jedynie w części, w jakiej ograniczał on kwotę zasądzonych odsetek ustawowych do wysokości 25% w stosunku rocznym, w pozostałym zakresie oddalając apelację.

Argumenty z uzasadnienia

• Za uzasadniony trzeba natomiast uznać zarzut obrazy art. 5 KC przez uznanie, że realizacja hipoteki przez powódkę nie stanowi nadużycia przysługującego jej prawa. Odmawiając udzielenia poprzednikowi prawnemu skarżącej ochrony prawnej, na podstawie tego przepisu Sąd Apelacyjny ograniczył się do stwierdzenia, że trudno uznać za nadużycie prawa dochodzenie wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie, tym bardziej że powódka nie dochodziła odsetek kapitałowych, a jedynie spłaty części kapitału za obligacje. Poza tym zastrzeżenie, w stosunkach między przedsiębiorcami, odsetek w wysokości 25% w skali roku, nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a właściwe zabezpieczenie przez powódkę swoich interesów majątkowych – za nadużycie prawa. Rację ma skarżąca, podnosząc, że ocena Sądu Apelacyjnego nie została poprzedzona dogłębnym rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy.

• Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 9.12.2009 r. (IV CSK 290/09, Legalis), potrzebę istnienia w systemie prawa klauzul generalnych określa trafnie wyrażone w piśmiennictwie stwierdzenie, że brak takich klauzul mógłby prowadzić do rozstrzygnięć formalnie zgodnych z prawem, jednak w konkretnych sytuacjach niesłusznych, bo nieuwzględniających w rozstrzyganych wypadkach uniwersalnych wartości, składających się na pojęcie sprawiedliwości nie tylko formalnej, ale i materialnej. Klauzula generalna z art. 5 KC, odwołująca się do zasad współżycia społecznego, czyli odrębnych od norm prawnych reguł postępowania, wiążących się ściśle z normami moralnymi i obyczajowymi, ma właśnie na celu zapobieganie stosowaniu prawa w sposób prowadzący do skutków niemoralnych lub rozmijających się z zasadniczo z celem, dla którego dane prawo zostało ustanowione. Artykuł 5 KC ma wprawdzie charakter wyjątkowy, niemniej odmowa udzielenia przewidzianej w nim ochrony prawnej ze względu na jego wyjątkowy charakter musi być uzasadniona istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych w społeczeństwie wartości (zob. też wyr. SN z 2.10.1991 r., III CRN 169/91, Legalis i z 25.8.2011 r., II CSK 640/10, Legalis).

• Sens hipoteki polega na tym, aby w razie nieuzyskania zaspokojenia od dłużnika osobistego, wierzyciel mógł uzyskać zaspokojenie od dłużnika rzeczowego. Jeżeli pomimo nadejścia terminu płatności wierzyciel hipoteczny nie otrzyma zapłaty, może żądać uiszczenia długu, według swego wyboru, od dłużnika osobistego lub rzeczowego albo od obydwu z nich. Nie oznacza to, że żądanie zaspokojenia wierzytelności przez dłużnika rzeczowego nie może być – w wyjątkowych okolicznościach – uznane za nadużycie prawa. Okoliczności takie – wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego – wystąpiły w niniejszej sprawie, trzeba bowiem wziąć pod rozwagę szczególnie dotkliwe skutki, jakie w razie uwzględnienia powództwa mogłyby powstać dla skarżącej, jako następczyni prawnej zmarłego w 15.8.2010 r. A.G. Mogłaby ona utracić lokal mieszkalny, którego budowę finansował jej nieżyjący obecnie mąż, i to tylko dlatego, że deweloper podejmował błędne i nieodpowiedzialne decyzje ekonomiczne. Budowa była przy tym realizowana jeszcze przed wejściem w życie ustawy z 16.9.2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego, kiedy – z braku stosownych rozwiązań systemowych – ryzyko niepowodzenia inwestycji deweloperskich ponosili w praktyce kontrahenci deweloperów. Nie można też zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że zastrzeżenie odsetek w wysokości 25% w skali roku nie odbiegało znacząco od wysokości odsetek zwyczajowo przyjmowanych w obrocie. Powódka nie dochodzi wprawdzie odsetek, niemniej ich wysokość dodatkowo świadczy o ryzykownych decyzjach ekonomicznych podejmowanych przez spółkę F.I. „L.”. Dopuszczenie do obciążenia następców prawnych A.G. skutkami tych decyzji byłoby sprzeczne z zasadami słuszności i uczciwości. Trzeba dodać, że hipoteka na użytkowaniu wieczystym działki Nr 119, która następnie obciążyła sprzedaną poprzednikowi prawnemu skarżącej nieruchomość lokalową oraz ułamkowe części nieruchomości garażowej i zespołu komórek, nie została ustanowiona w celu zabezpieczenia środków na kontynuację tej inwestycji, lecz na nabycie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej we W.

5. Ciężar dowodu w sprawach o zapłatę wynagrodzenia autorskiego

Wyrok SN z 18.11.2004 r., V CK 243/04

(OSP 2005, Nr 11, poz. 129)

Nieosiąganie korzyści majątkowych z odbioru utworów nadawanych w programie radiowym lub telewizyjnym, odbieranym za pomocą służących do tego celu urządzeń umieszczonych w miejscu ogólnie dostępnym (art. 24 ust. 2 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych), jest faktem prawoniweczącym, co do którego ciężar dowodu spoczywa na posiadaczu tych urządzeń.

Stan faktyczny

Powód dochodził od pozwanego zapłaty wynagrodzenia autorskiego z tytułu odbioru, nadawanego przez organizacje radiowe, programu radiowego w sklepie pozwanego.

Sąd I instancji oddalił powództwo, uznając, że powód nie wykazał, aby pozwany uzyskał korzyści majątkowe z tytułu odbioru programu radiowego w miejscu ogólnie dostępnym, a ciężar dowodu zaistnienia tej przesłanki spoczywał na powodzie.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację powoda i wyrokiem reformatoryjnym uwzględnił powództwo.

Argumenty z uzasadnienia

• Powód wywodzi swoje roszczenie o zapłatę wynagrodzenia z faktu korzystania z utworów przez pozwanego poprzez ich publiczne udostępnianie w sklepie pozwanego, a więc w miejscu ogólnie dostępnym, za pomocą urządzeń do odbioru programu radiowego. Uwzględniając treść art. 17 i art. 21 ust. 1 i ust. 21 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwanej dalej: PrAut), stwierdzić należy, że publiczne udostępnianie utworów w taki sposób, iż każdy może mieć do nich dostęp w wybranym przez siebie czasie pobytu w sklepie pozwanego, może odbywać się wyłącznie na podstawie umowy zawartej z organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, która to umowa może również określać wynagrodzenie należne z tego tytułu. W braku takiej umowy bezpośrednim źródłem obowiązku zapłaty wynagrodzenia z tytułu publicznego udostępniania utworów, poprzez odbiór programu radiowego w miejscu ogólnie dostępnym, jest art. 17 PrAut. Jest okolicznością bezsporną, że strony sporu nie łączyła stosowna umowa w przedmiocie odbioru w miejscu ogólnie dostępnym utworów nadawanych w programie radiowym, odbieranym w sklepie pozwanego za pomocą znajdujących się w nim urządzeń do odbioru tego programu.

• W tej sytuacji uznać należało, że powód wywodzi skutek prawny, w postaci powstania jego uprawnienia do żądania wynagrodzenia za korzystanie z utworów, z faktu naruszenia przez pozwanego wyłącznego prawa twórcy do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszelkich polach eksploatacji. Naruszenie to przejawia się w fakcie bezumownego publicznego udostępniania przez pozwanego utworów w ramach odbioru programu radiowego w miejscu ogólnie dostępnym, którym jest sklep pozwanego, wyposażony w urządzenia do odbioru tego programu. Wymieniona postać naruszenia wyłącznego prawa twórcy ma charakter faktu prawotwórczego, bo powodującego powstanie skutku prawnego w postaci uzyskania materialnoprawnego uprawnienia do żądania wynagrodzenia. Ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa zatem na powodzie, według generalnej reguły rozkładu ciężaru dowodu wynikającej z art. 6 KC, skoro powód z faktu tego wywodzi wystąpienie wskazanego skutku prawnego.

• Odstępstwem od zasady odpłatnego korzystania z autorskich praw majątkowych jest działanie w ramach tzw. licencji ustawowej, przewidzianej w art. 24 ust. 2 PrAut, której istota sprowadza się do uprawnienia do odbierania utworów nadawanych m.in. w programie radiowym, odbieranym za pomocą urządzeń umieszczonych nawet w miejscu ogólnie dostępnym, jeżeli tylko z takim odbiorem nie łączy się osiąganie korzyści majątkowych. Konstrukcja wymienionego przepisu nie dowodzi jednak zastrzeżenia w nim ani materialnego, ani formalnego domniemania prawnego. Brak jest również podstaw procesowych dla przyjęcia i zastosowania domniemania faktycznego w postaci uznania braku osiągania korzyści majątkowych w następstwie odbioru m.in. programu radiowego w miejscu ogólnie dostępnym. Konsekwencją braku podstaw do przyjęcia, że w art. 24 ust. 2 PrAut ustawodawca posłużył się instytucją domniemania, jest uznanie, że rozkład ciężaru dowodu, także w odniesieniu do przesłanki przesądzającej o korzystaniu z tzw. licencji ustawowej, określa art. 6 KC. Określona w art. 24 ust. 2 PrAut przesłanka nieosiągania korzyści majątkowych w następstwie odbioru utworów nadawanych m.in. w programie radiowym w miejscu ogólnie dostępnym, ma charakter faktu prawoniweczącego, bo jej wykazanie powoduje, że ustają skutki prawne faktów prawotwórczych określonych w art. 17 w zw. z art. 21 ust. 1 i ust. 21 PrAut, a udowodnionych przez powoda. Przeprowadzenie dowodu wystąpienia faktu prawoniweczącego należy zatem do strony pozwanej, która z faktu tego wywodzi swoje twierdzenie o nieistnieniu praw czy obowiązków powoda. Zgodnie więc z art. 6 KC, ciężar udowodnienia faktu prawoniweczącego, powodującego ustanie skutków prawnych faktu prawotwórczego, spoczywa na stronie pozwanej, która, powołując się na działanie w ramach tzw. licencji ustawowej, powinna zatem wykazać zaistnienie ustawowej przesłanki jej wystąpienia, a więc nieosiągania korzyści majątkowych z faktu odbioru w miejscu ogólnie dostępnym utworów nadawanych w programie radiowym.

→ Glosa: M. Czajkowska-Dąbrowska, OSP 2005, Nr 11, poz. 129.