Córki Nipponu nie płaczą

CONSILIA MARIA LAKOTTA

Kraków 2009

Tytuł oryginału:

Nippons Töchter weinen nicht

Przekład:

Jacek Jurczyński SDB

Korekta:

Anna Gancarczyk

Janusz Krasoń

Joanna Mika

Redaktor techniczny:

Ewa Czyżowska

Łamanie:

Joanna Łazarów

Okładka:

Radosław Krawczyk

© Copyright by Fe-Medienverlag GmbH, Kissleg

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo M, Kraków 2009

ISBN 978-83-7595-140-0

ISBN wersji cyfrowej 978-83-7595-403-6

Wydawnictwo M

ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków

tel. 012-431-25-50; fax 012-431-25-75

e-mail: mwydawnictwo@mwydawnictwo.pl

www.mwydawnictwo.pl

www.ksiegarniakatolicka.pl

OSOBY WYSTĘPUJĄCE W POWIEŚCI

DONALD GRANE, młody Amerykanin, handlarz samochodów

PAT BAKER, pułkownik, jego wuj

JIM LESLEY, jego przyjaciel i wspólnik

GLORIA, żona Lesleya

KIOSHI TANAKA, doktor z dziedziny gospodarki narodowej, tłumacz

MAJOR

YURIKO MORI, japońska studentka

MORI-SAN, jej ojciec, nauczyciel w szkole ludowej

TERUKO-SAN, jej ciotka

MIDORI, jej siostra

MATSU-SAN, rybak

MISJONARZ, ZAKONNICA

Miejsce akcji: Tokio 1951–1953, Nowy Jork 1956

Osoby oraz akcja są fikcyjne, a wszelkie podobieństwa dziełem przypadku.

– Hello, Donald. To naprawdę ty? Jak się tu znalazłeś?

– Hello, Pat! O to samo mógłbym zapytać ciebie. Przypuszczałem, że bawisz gdzieś nad pięknym Renem w jakimś departamencie administracyjnym!

– A ty powinieneś siedzieć teraz w Tokio zamiast tutaj... i to w tym stroju! Co się z tobą dzieje, chłopcze?

Pułkownik Pat Baker spojrzał na siostrzeńca pełnym niedowierzania wzrokiem. Mniej zaskoczyłby go jego widok w zielonym khaki z gwiazdkami generalskimi na pagonach niż w czarnej sutannie kleryka. Ostatnim razem widział go w stroju pilota na zdjęciu nadesłanym z Okinawy, ale to było już jakiś czas temu.

Donald Grane uśmiechnął się z zakłopotaniem. 

– Żeby ci to wszystko wyjaśnić, Pat, potrzebowałbym sporo czasu, a na ile znam wojsko, to czasu właśnie masz najmniej.

– Pomyłka, Donaldzie, jestem w trakcie, hm, dłuższego urlopu, to znaczy powróciłem na własne żądanie do Stanów. Ale żeby ci to wytłumaczyć, też potrzebowałbym nieco czasu, a na ile znam jezuitów, na twoim Uniwersytecie Fordham też go pewnie nie macie w nadmiarze.

Pułkownik spojrzał nieufnie na potężny kompleks budowli powstały zaraz po wojnie.

– Dzisiaj zaczęły się ferie semestralne, Pat. To prawdziwy zbieg okoliczności, że się spotkaliśmy.

– Co? Ferie i nie jedziesz do domu?

Donald Grane patrzył przed siebie.

– Ojciec nie jest zachwycony moją decyzją i jeszcze nie całkiem się z nią pogodził.

– Mogę to sobie wyobrazić. Kto organizuje w Jokohamie handel samochodami, a potem zostawia go w chwili, gdy odnosi największe sukcesy? Twój ojciec wspominał mi swego czasu o sukcesach, jakie osiągnęliście w eksporcie waszych samochodów do Japonii. No dobrze, możesz mi to wyjaśnić później, ale możliwie szybko. Wsiadaj, proszę!

Donald wzbraniał się:

– Powoli, Pat! Muszę jeszcze zostawić wiadomość w akademiku. Mamy tam niezłą dyscyplinę.

– Ach tak, mieszkasz w domu studenckim? Dobrze, zaczekam tutaj. Tylko pospiesz się! Już od dawna nie miałem takiej ochoty na drinka. Mam nadzieję, że przy porządnej butelce whisky usłyszę wreszcie najnowsze wieści. Czy może tego też ci nie wolno?

Siostrzeniec odparł z uśmiechem:

– Sam zobaczysz, zaraz wracam.

Wuj spojrzał za nim z dezaprobatą, a potem skierował kroki ku pojazdowi wojskowemu, gdzie cierpliwie czekał na niego kierowca. Zmęczony opadł na siedzenie, mechanicznym ruchem wyciągając z kieszeni paczkę papierosów. Murphy w milczeniu podał mu ogień. Jako Szkot był z natury oszczędny w słowach. Gdyby pułkownik pierwszy nie rozpoczął rozmowy, zachowałby się tak, jak gdyby nic się nie stało. Ale oficer był zbyt wzburzony, żeby milczeć. Zdjął czapkę i przeciągnął dłonią po rzadkich włosach.

– Wszystkiego bym się spodziewał, Murphy, ale nie tego, że spotkam syna mojej siostry w takim stanie. Pytam w imię tego, co ci drogie: dlaczego młody, tryskający zdrowiem i energią facet, mający spore osiągnięcia na wodzie, lądzie i w powietrzu, nagle zmienia zdanie i przechodzi do obozu czarnych?

Murphy uśmiechnął się szeroko, wsparł wygodniej o kierownicę i przesunąwszy spokojnie gumę do żucia w ustach, odparł:

– Well! Jest tylko jeden powód: z przekonania.

Pułkownik Baker otworzył szerzej oczy.

– Do stu piorunów! – wyrwało mu się. – Nie znacie go i trafiliście od razu w dziesiątkę. Skąd wzięliście taką znajomość ludzi, Murphy? Przecież skończyliście dopiero trzydziestkę.

Murphy milczał. Nikt nie nakłoniłby go do otwarcia ust, żeby bez konieczności odpowiadać na pytania związane z własnym wnętrzem. Zostawiał to dla takich osób jak pułkownik, które wręcz paliły się do tego, aby zwierzać się komuś ze swoich myśli. Znał to z koszar. Natomiast pułkownik nie potraktował swojego pytania poważnie, choć jego umysł zaprzątnęła całkowicie osoba siostrzeńca. 

– Gdyby, podobnie jak ja, miał powód... że się wycofuje z powodu kobiety… Super sprawa w moim wieku, prawda? Ale co zrobić? Nie wiem nawet, jak mu o tym powiedzieć. Wygląda na to, że jeszcze nigdy nie rozglądał się za kobietami... a przy tym ma taką urodę, że aż dziwne, iż nie wywęszył go jeszcze żaden reżyser filmowy. Uwzięli się na takich typów, odkąd zaczęli zwracać uwagę na współczesnych duchowych... No, idzie. Na szczęście nie oduczył się w Japonii zachodniej sprawności.

Donald Grane zbliżył się bez pośpiechu, długimi krokami, trzymając pod pachą aktówkę – nie brakowało mu odwagi, żeby jeszcze w tym wieku zasiąść w uczelnianym audytorium! Postukał w teczkę:

– Materiał do gruntownego przestudiowania! – uśmiechnął się do wuja. – Inaczej nigdy tego nie zrozumiesz, Pat!

Pułkownik odsunął się nieco, po czym zatrzasnął drzwiczki pojazdu.

– Jazda, Murphy, dajcie gazu, jakby gonił nas termin stawienia się na służbę.

Samochód ruszył w stronę odległego Nowego Jorku.

*

Na dwudziestym czwartym piętrze jednego z drapaczy chmur, wysoko ponad nigdy niecichnącym hałasem ulicznego ruchu zasiedli naprzeciw siebie w czterech ścianach hotelowego pokoju.

Pułkownik odsunął zasłony, więc można było spoglądać ku górze, na zaciągnięte chmurami letnie niebo, albo w dół, w zawrotną przepaść, ku upiornie bezgłośnemu labiryntowi mrowiska ludzkiego. Miniaturowe pojazdy i tramwaje przeciągały wzdłuż prostej jak strzała alei ozdobionej z obu stron kolorową feerią neonów. Bezkresne przestworza kusiły, podobnie jak nieskończona głębia.

Ale młodego kleryka zdawało się to nie fascynować. Od czasu służby w wojsku przywykł do unoszenia się wysoko ponad ludźmi i w pobliżu nieba – w kabinie myśliwca, którym musiał awaryjnie lądować na Filipinach, gdy postrzelono go w nerkę, co spowodowało, że został wysłany na urlop. Potem na długo ugrzązł w wirach głębi, w kakofonii hałasów trzeciej co do wielkości metropolii świata Tokio. Teraz natomiast milczał, nadstawiając ucha.

Jego wuj nie miał talentu do opowiadania. W kilku słowach streścił mu nędzę przeniesienia na własną prośbę:

– To wdowa po poległym na wojnie, ktoś, kogo określaliśmy mianem deutsches Gretchen, typowa gospodyni domowa. Przyjechałem do Niemiec z mieszanymi uczuciami, możesz mi wierzyć. Ale teraz to ona stała się dla mnie tym krajem, nawet jeśli nic z tego nie wyszło.

Podniósł wzrok i stwierdził ze zdumieniem, że siostrzeniec przygląda mu się w napięciu. Siedział ze zmarszczonym czołem, a w jego jasnych oczach widać było napiętą uwagę i ani śladu lekceważenia! Podjął więc dalej swoją opowieść:

– Jej mąż wrócił z ostatnimi, których zwolniono z niewoli w Rosji. Nikt nie wiedział, że przeżył. To oczywiste, że musiałem się wycofać, nieprawdaż? Przynajmniej nadarzyła się ku temu sposobna okazja. Nie jestem też w stanie sobie wyobrazić, by mogła mnie pokochać. Przybyliśmy przecież jako wrogowie, zajęliśmy kraj i zarekwirowali jej dom. Moje zniknięcie mogło być swego rodzaju podziękowaniem dla niej, ponieważ mogła mieć z mojego powodu kłopoty.

Zgasił w popielniczce papierosa, a jego siostrzeniec pokiwał głową.

– A ja – oznajmił szeptem, tak że wuj z trudem go rozumiał – nie wycofałem się na czas, bo nie przeczuwałem, że moja miłość stanie się dla niej zagrożeniem. Też wyjechałem, lecz trochę za późno, i moje zadośćuczynienie to... powrót, ale w innej roli.

Pułkownik zmierzył go wzrokiem. Ulegając popędliwości własnego temperamentu, pewnie przerwałby mu nieco wcześniej, gdyby to wyznanie nie pomieszało mu szyków. „A więc jednak nie zna się na ludziach”, pomyślał, odczuwając zadowolenie z nietrafnej oceny Murphy’ego. Nieomal rozczarowany oznajmił:

– A więc i w twoim wypadku kryje się za wszystkim kobieta? Nigdy bym się nie spodziewał.

Spojrzenie Donalda Grane’a powędrowało za zwiewnymi chmurami, których cienie pojawiły się w oknie.

– Kobieta… i tak, i nie. Być może cała sprawa ma się podobnie jak w twoim wypadku. Kobieta, która stała się dla mnie Japonią. Straciłem ją, ale zdobyłem kraj.

Pułkownik przeciągnął palcem wzdłuż szyi, by poluźnić przyciasny kołnierzyk.

– No, a co z tym? Chcesz powrócić jako duchowny?

– Jako misjonarz, owszem – odparł energicznie Donald. – Chicata ga nai,mawiają Japończycy, i tak pewnie musiało być, że przez Yuriko poznałem Japonię, nawet jeśli muszę przyznać, że tylko połowicznie.

Ton jego głosu świadczył o strapieniu, więc pułkownik odważył się zagrzmieć:

– Nonsens, fałszywa skromność! Przebywałem w Niemczech mniej więcej tyle samo czasu, ile ty w Japonii, ale mnie co do Germany nie można mydlić oczu!

Na twarzy Donalda pokazał się uśmiech. 

– Japonia jest inna. Mówić o Nipponie  mogą ci, którzy spędzili tam dziesięć, dwadzieścia i więcej lat, misjonarze, prowadzący tam szkoły. Przez trzy lata, kiedy tam pracowałem, organizując handel w branży motoryzacyjnej, poznałem ten kraj tylko powierzchownie. Mogę jedynie opowiedzieć o wrażeniach i nie twierdzę, że odpowiadają rzeczywistości. Postrzegam Japonię jako człowiek Zachodu. Mam tylko nadzieję, że nie opowiadam zbyt wielu nonsensów, ponieważ pokochałem ten kraj. Przynajmniej pod tym względem w zupełności zgadzam się z misjonarzami.

Wskazał na plik fotografii, które od dłuższego czasu leżały na stoliku pomiędzy nimi, a którym wuj przyglądał się z ledwo skrywanym napięciem. Wreszcie siostrzeniec sięgnął po nie, wyciągając pierwsze zdjęcie i ważąc je w dłoni.

Jakże dziwnie przemieniła się jego twarz. Wyraz trzeźwej rzeczowości ustąpił miejsca rozmarzonej miękkości. Kąciki jego ust drżały, gdy oznajmił półgłosem: 

– Jokohama, 1951. Wtedy wszystko się zaczęło.

Kiedy zszedłem z pokładu „Progressu” i spojrzałem na rozciągającą się szeroko Zatokę Tokijską, nie czułem najmniejszej niepewności ani onieśmielenia wobec tak obcego kraju. Stars and Stripes oraz flaga ze słońcem powiewały obok siebie nad dachami, symbolizując pokojową wspólnotę. Wszystko pójdzie dobrze. Początkowe trudności, z jakimi borykały się nasze siły okupacyjne, uważałem za możliwe do przezwyciężenia, i to w krótkim czasie. Minąłem kontrolę naszych MP  oraz japońskiej policji portowej. A potem zobaczyłem Jima Lesleya, mojego starego kompana z wojny, machającego do mnie z uśmiechem.

To właściwie był jego pomysł, by prowadzony przez nas w Nowym Jorku handel samochodami rozciągnąć również na Japonię. Na własną rękę zaczął sprzedawać stare jeepy i wkrótce rozkręcił niezły interes, do którego wystarczyło się jedynie przyłączyć. Transportowiec z naszą produkcją przypłynął wcześniej i już go rozładowano. Czego mogłem chcieć więcej?

Zmęczenie podróżą ustało, jak ręką odjął, gdy Jim klepnął mnie przyjacielsko w ramię, witając dostojnie śmiesznie brzmiącą mową i tak naśladując synów bogini słońca, że przy ich braku humoru na pewno poczuliby się urażeni.

Na koniec zostałem poproszony do samochodu i ruszyliśmy szeroką drogą łączącą Jokohamę z Tokio. Jim trajkotał jak najęty, ale prowadził pewnie, jak dawniej podczas wojny, zwalniając na czas, gdy pojawiały się ciągnione przez woły wozy transportujące nawóz, i złorzecząc w obu językach, gdy przez chwilę musieliśmy wdychać nieco bardziej pikantne wiejskie powietrze, choć bardziej aromatyczny okazał się specyficzny zapach morza z domieszką wodorostów, ryb i dymu, co, jak dowiedziałem się później, było częścią lokalnego kolorytu. Przytakiwałem opowiadanym przez niego anegdotom i pospiesznym relacjom, nie potrafiąc jednak ukryć rozczarowania.

To ma być Japonia? Moje pierwsze wrażenie: beznadziejna. Niekończący się szereg małych, brązowych domków z drewna poprzecinanych betonowymi klocami, bezładnie rozrzucone okropne zabudowania fabryczne, odbudowane tam, gdzie jeszcze nie zniknęły ślady zniszczeń po nalotach bombowych. Na poboczach dróg mnóstwo krępych, pospiesznie drepczących ludzi, w większości ubranych po europejsku – może poza drewnianymi sandałami, jakich najwidoczniej używały przede wszystkim uboższe warstwy społeczne. W szarym tłumie nie widziało się prawie wcale kolorowych kimon.

Po chwili atmosfera się ożywiła.

– Tam! – zwrócił się do mnie Jim, wyciągając rękę z okna. – Spójrz, Donald. Nie, nie tam, gdzie teraz patrzysz, to właśnie niedawno wybudowany dom towarowy. Trochę dalej, te garaże z blachy falistej, jest ich dziewięć, i teren wokół nich otoczony drutem kolczastym należą do nas.

Spojrzał na mnie i z kącika ust wypadł mu papieros. Musiałem wyglądać na niezbyt zachwyconego. Blacha falista!

– Człowieku, to tylko boksy na samochody i hale warsztatowe! Twoja willa wygląda bardziej komfortowo. Pomyślałem, że zakład zainteresuje cię bardziej.

Opanowałem się.

– Okay, Jim, czemuś takiemu trzeba się dopiero przyjrzeć. Musisz przyznać, że trochę się to różni od naszego przedsiębiorstwa w Nowym Jorku!

Jim uśmiechnął się lekceważąco. 

– Tylko nie da się go tutaj przenieść, bo nikt nie odważyłby się w nim pojawić. A bardziej zamożni, których na coś stać, to tutaj towar deficytowy. Uważam, że chcemy zaoferować coś prostym ludziom. To właściwa droga, sam się przekonasz. Poza tym, bez obaw. W metropolii tokijskiej wynajęliśmy już halę wystawową dla celów reklamy. Na najnowsze modele też znajdą się kupcy!

Ta uwaga pocieszyła mnie nieco, bo to, co zobaczyłem, nie wyglądało nadzwyczajnie. Typowy, zbombardowany teren fabryczny ze stertami nieusuniętego gruzu i zardzewiałego żelastwa, a pośrodku tego chaosu w pedantycznym porządku dziewięć blaszanych pudeł o niskich frontach, przysadzistych i ponurych niczym przyczajone buldogi. Nad każdym potworem widniał żółty szyld z czerwonym napisem „Grane General Motors” – oraz japońskie ideogramy wyglądające przy literach łacińskich nieomal jak poezja. Najpewniej oznaczały to samo, ale Jim zaprzeczył.

– Nie, zachwalają nasze jeepy oraz pojazdy używane, w przeciwnym wypadku nie mielibyśmy tak licznej klienteli. Musisz się przestawić, Donaldzie. Tu płaci się nie dolarami, tylko jenami , walutą prostych ludzi.

Zostawiliśmy nasz samochód na parkingu przy wjeździe i natychmiast pojawił się japoński personel. Z cierpliwością znosiłem pierwsze pokłony. Jim przedstawił mi najbliższych współpracowników. Wielu tych obcych imion nie zapamiętałby pewnie i krajowiec.

Wreszcie ruszyliśmy dalej. Pokazano mi buldogi – baraki z blachy falistej, warsztaty naprawcze, szkołę nauki jazdy, używane pojazdy, jeepy, garaż, kolejny garaż, kantynę dla pracowników, biuro i – Jim uśmiechnął się z zadowoleniem – herbaciarnię.

Pomyślałem, że chyba źle słyszę.

Ale nie. W ostatniej budzie prowadzono negocjacje, a do rytuału zawierania umowy handlowej w Japonii należało picie herbaty. Zaangażowano nawet kilka dam, nie gejsz, tylko mogas. Nie słyszałem o takich – kolejny uśmiech Jima – to japoński skrót od bardziej czy mniej lubianej powojennej nowości – modern girls. 

Otworzył drzwi. Wnętrze okazało się zaskakująco czyste.

– Stop! Buty! – zakomenderował. Oszalał, czy co? W biały dzień i to w dodatku bezdeszczowy? I już schylał się, by ściągnąć trzewiki i nałożyć przygotowane słomiane sandały. Spojrzenie na nieskalaną biel wyplatanej maty, jaką wyłożono podłogę, przekonało mnie, że lepiej będzie, gdy się podporządkuję. Mrucząc pod nosem, pozbyłem się obuwia.

Japoński dom w blaszanym baraku! Lesley dokonywał najdziwniejszych kombinacji. Posadził mnie na jednej z kolorowych poduszek. Ostatnią część baraku oddzielała od reszty bambusowa zasłona. Pierwsza dziewczyna w kolorowym kimonie, jakiej mogłem się przyjrzeć z bliska, miała ondulowane włosy i polakierowane na czerwono paznokcie. Wyglądała raczej jak wystrojony na „Nippon” zachodni manekin. Ale herbatę podawała po japońsku, z wdziękiem i uśmiechem, które wprawiły mnie w zamyślenie.

Na przeciwległej ścianie zawieszono zwijany obraz, przedstawiający pokrytą bielą śniegu Fudżijamę na tle nierzeczywiście błękitnego nieba, a przed nim flakon z szarej porcelany.

Piłem, a Jim usiadł naprzeciwko mnie, krzyżując nogi niczym stary Japończyk.

– No i co ty na to, Donald? Możesz na nas polegać! Zwietrzyliśmy już, co w Japonii jest bezwzględnie konieczne. Umowę kupna negocjuje się po drugiej stronie, a tu się ją finalizuje.

Herbata miała zielony odcień i mocny, przyjemny aromat. Ożywiała i odświeżała. Po trzeciej filiżance przestałem myśleć o absurdalności całego przedsięwzięcia i znalazłem usprawiedliwienie dla ośmiu pozostałych baraków.

Jedno tylko napawało mnie troską. Miałem odgrywać rolę szefa, a tymczasem na całym terenie podległym mojej władzy widziałem wyłącznie Japończyków.

– Jak wygląda kwestia porozumiewania się, Jim? Udało ci się zatrudnić jakichś dobrych tłumaczy? Nie rozumiem ani słowa z tego ćwierkania.

– Bez obaw! Po rozpoczęciu ferii semestralnych masowo zjawią się studenci, chcący gdzieś wypróbować i udoskonalić wyuczony w szkole angielski. Poradzimy sobie. Nie zaszkodzi częściej zmieniać personel w tej branży; inaczej będą nam za bardzo zaglądać w karty.

„Jakiś wybieg” – spojrzałem na niego nieufnie.

– Nie macie tu żadnego tłumacza zatrudnionego na stałe?

Jim zmieszał się nieco.

– Trzeba by wówczas płacić mu pensję, z której mógłby wyżyć, a to obecnie w Japonii nie jest wcale tak mało. Nie mam najmniejszego pojęcia, z czego utrzymuje się większość tych ludzi.

– Ale przecież naszą firmę stać na to, żeby zapewnić porządne wynagrodzenie dobremu tłumaczowi.

Jim wyszczerzył zęby.

– Powiedz lepiej: porządnemu tłumaczowi.

Spojrzałem na niego pytającym wzrokiem, a on wzruszył ramionami.

– Grozę budzi to, ile się tu słyszy języków obcych, jeśli chce się kogoś zaangażować. Dopiero po dłuższej chwili okazuje się, że za każdym razem jest to angielski. Tylko trudno płacić za coś takiego. Najlepsi tłumacze, jakich nie brakuje w Tokio, pchają się na posady państwowe. No, być może i my będziemy mieć kiedyś szczęście.

Wstał z miejsca. Najwidoczniej nie mógł sobie z tym problemem poradzić. Na razie postanowiłem nie wracać do sprawy. Dziwiło mnie tylko, że Jim mający skłonności do przechwalania się nie oznajmił mi zaraz na wstępie, iż nie potrzebujemy tłumacza, gdyż on doskonale sobie radzi z japońskim. Byłem greenhornem , on natomiast mieszkał w Tokio od początku okupacji, czyli prawie pięć lat.

Kiedy obejrzałem boksy z samochodami, moje zadowolenie wzrosło. Używane pojazdy wojskowe porządnie odremontowano, a nowe egzemplarze z eksportu zabezpieczono przed deszczem i niepogodą.

Potem zainteresowałem się moim nowym domem; od ostatniego posiłku na pokładzie statku minęło już kilka godzin. Ponadto chciałem rozwiać swoje obawy co do konieczności siedzenia i spania na podłodze. 

Jim wywiózł mnie parę ulic dalej i zatrzymał się przed nowoczesnym dwupiętrowym budynkiem, nieróżniącym się wiele od willi z przedmieść Nowego Jorku. Ani śladu zniszczeń wojennych, stwierdziłem z zadowoleniem. Jim Lesley promieniał. 

– Okay? Kupiłem tanio od jednego z kolegów, który otworzył w dzielnicy Marunouchi salon z telewizorami i przeniósł się do metropolii. To mieszkanie stało się dla niego zbyt prymitywne. Mówię ci, za parę lat zostanie milionerem. Musimy dopilnować, żeby nam też coś skapnęło z jego fortuny. A więc, serdecznie witamy, Donaldzie! Wejdź, proszę! Nawet ten gwóźdź w ścianie należy teraz do ciebie.

Przekroczyłem próg i osłupiałem.

W szklanych rozsuwanych drzwiach prowadzących do przedpokoju stały cztery małe postaci schylone w głębokim pokłonie – dwie czarne, dwie kolorowe – Japończycy! Zanim pochylone oblicza podniosły się, Jim dał mi w bok porządnego kuksańca.

– Twoja służba. Bez niej nie poradzisz sobie w Japonii. Dla uspokojenia, Sato-san , kucharz, rozumie nieco angielski na potrzeby związane z gotowaniem i gospodarstwem domowym, pracował w jednym z luksusowych hoteli w Tokio. Jego żona poprowadzi ci dom, ponieważ, co karygodne i lekkomyślne z twojej strony, nie jesteś jeszcze żonaty. Ich córkę musisz zatrudnić jako pokojówkę. Syn jest, można powiedzieć, w pakiecie. Znajdzie się mu jakieś zajęcie. Ukłoń się kilka razy, Donaldzie, nic innego nie da się teraz zrobić.

Wykonałem najbardziej niezgrabne ukłony w swoim życiu, gdyż w moim wnętrzu gotowały się rozczarowanie i złość. Przybyłem do typowo amerykańskiego domu… i kogo spotykam? – tubylców. Gdy tylko znalazłem się z Lesleyem sam na sam, zaczerpnąłem głęboko powietrza, ale on uprzedził mnie ze śmiechem.

– Pomieszkaj tu najpierw przez miesiąc, zanim mnie zwymyślasz. Zobaczysz, że służba naprawdę ci się przyda.

– Tylko po co cały sztab, jedna osoba wystarczy. Reszta może iść.

– Tak myślisz? Wtedy pozostali też odejdą. Zatrudniłem ich, powiedzmy, seryjnie. Okazało się to tańsze, w przeciwnym wypadku koszty utrzymania Sato-san wzrosłyby niepomiernie. Rodzina nie ma wygórowanych wymagań. Żeby cię uspokoić: Sato prowadzi znakomitą kuchnię zachodnią, potrawy francuskie lub angielskie, jakie tylko zechcesz.

Zrezygnowałem, żeby niepotrzebnie nie urazić Jima. Na pewno chciał dobrze. Później rozejrzę się na własną rękę za amerykańskim personelem, to sobie przysiągłem. Na szczęście przynajmniej pokoje urządzono według mojego smaku. Jeśli zamknęło się okno, to można było mieć wrażenie, że jest się w USA w otoczeniu trzeźwej użyteczności i prostej elegancji, nie zaś pretensjonalnych mebli. Przynajmniej to mu się udało.

Gdy go pochwaliłem, niebieskie oczy Jima rozbłysły.

– Powoli przyzwyczaisz się do wszystkiego, Donaldzie – orzekł, gdy zakończyliśmy zwiedzanie domu i zatrzymaliśmy się w sypialni, gdzie postawiono moje bagaże. – A teraz prześpij się trochę – zagrzmiał nagle w koszarowym tonie. – Wyglądasz, jakbyś miał zamiar kolejny raz pokojowo podbijać Japonię. McArthur z większym spokojem przejął administrację wojskową niż ty naszą skromną firmę. 

Miał rację – nagle poczułem się zmęczony liczbą nowych wrażeń oraz napięciem, które powoli ustępowało. Nie przyszło mi nawet do głowy, żeby zapytać, gdzie mieszka mój przyjaciel. Gdy tylko zostałem sam, rzuciłem w kąt buty, zdjąłem wierzchnie odzienie i poszedłem za jego radą. Kilka minut później powróciłem we śnie do Nowego Jorku niczym zabłąkany w mieście wieśniak do swojej rodzinnej chaty. 

*

Następnego ranka obudziłem się i stwierdziłem, że leżę na podłodze.

Miało miejsce niewielkie trzęsienie ziemi, nic takiego. Ale powitały mnie moskity. Wstałem pokłuty na całym ciele. Ostatecznie była połowa maja – temperatury letnie oraz insekty dniem i nocą.

Otworzyłem okno i do wnętrza pokoju wpadł szeroki promień dziwnie jasnego, złotego słońca. Jedno spojrzenie na zewnątrz przekonało mnie, że nieodwołalnie wylądowałem w Japonii. Ulica, w moim przekonaniu raczej szersza uliczka, pulsowała życiem, któremu przyglądałem się z większym zainteresowaniem niż wczoraj. Otwarto przesuwane drzwi drewnianych domków, dając możliwość zajrzenia do otwartych już warsztatów. Małe sklepiki obwieszone powiewającymi na wietrze chorągiewkami zapisanymi kilkoma z wielu japońskich znaków wystawiły na sprzedaż nieznane mi jeszcze towary. Czułem się tak, jak gdybym oglądał film traktujący o kulturze Azji Wschodniej. Handlarze serem, sprzedawcy gazet, rikszarze, gromada dzieci szkolnych w znoszonych marynarskich ubrankach, smukłe kobiety w jednobarwnych, codziennych kimonach i zachodnie proporczyki. Przetarłem oczy – tylko spokojnie! Miałem przed sobą całą Japonię.

Przy śniadaniu uszczęśliwiłem mojego kucharza pierwszymi komplementami. Czy wszystko zrozumiał, tego nie wiem do dziś. On natomiast zapewniał mnie wciąż na nowo, że czuje się zaszczycony i nie zasłużył na to, by czcigodny dana-san  okazywał mu swoje zadowolenie. Tyle udało mi się zrozumieć z japońsko-angielskiego szwargotania. Wszystko wyglądało bardzo elegancko. Zawsze ceniłem czystość. Nakrycia i sztućce lśniły, a potrawy zachęcały wręcz do spróbowania. 

Co do żeńskiego personelu, to nie zobaczyłem na razie nikogo, ale moje walizki zostały rozpakowane, a ich zawartość rozłożona na półkach w szafie. Nie miałem pojęcia, skąd tak szybko nauczyli się zachodnich przyzwyczajeń. Najwidoczniej cała rodzina musiała już kiedyś pracować w jakimś hotelu. Wszystko pięknie i ładnie, ale potrzebowałem wokół siebie przede wszystkim takich osób, które nie musiały wertować najpierw grubego jak Biblia słownika, gdy zadawałem im proste pytanie! 

Moja pierwsza wyprawa do Tokio, tak zaplanowałem, miała dać mi okazję do rozglądnięcia się za amerykańskim personelem. Nie na darmo miałem przecież wielu znajomych pośród urzędników administracji wojskowej, którym i tak należało złożyć obowiązkową wizytę. Z domu dostałem także całą górę adresów osób, które miały się ucieszyć z mojego przybycia i wprowadzić mnie w tokijską socjetę. Pod tym względem czułem się zabezpieczony. Oczywiście musiałem wziąć ze sobą Jima Lesleya orientującego się w planie miasta i położeniu dzielnic tak dobrze, jak gdyby się tu wychował. 

– Najpierw Marunouchi? – zapytał. 

O ile wczoraj zrozumiałem, znajdowało się tam centrum. Gdy zwlekałem z odpowiedzią, uśmiechnął się lekko: 

– A może chcesz od razu wskoczyć w zgiełk Asakusa? Naprawdę ożywia się dopiero wieczorem, ale wtedy ciaśniej tam niż nocą na Montmartrze.

Nie, na pewno nie przybyłem tu po to, żeby rzucać się w wir rozrywki, o czym jeszcze za oceanem słyszałem opowieści jeżące włosy na głowie. Zjawiłem się tu jako solidny biznesmen, a nie głodny życia GI ! Jim pokiwał głową.

– Nie mów tak! Za pół roku będziesz myślał inaczej. Japonia jest inna pod każdym względem, również pod względem rozrywki. Niejeden prowadzący w USA nudną biurową egzystencję zamienił się tutaj w używającego życia światowca, którego nie poznałaby nawet własna matka. Ale jak chcesz. Jesteśmy tu, jak ten wielki, gładki kloc nad stawem cesarskim – Daiichi Building, główna kwatera armii!

Wziął elegancko zakręt, zaparkował. Byłem w sercu Tokio. Stałem i patrzyłem bez tchu.

Oczywiście, Tokio to nie Japonia. Mniej czuło się w nim Nipponu niż w pozostałych miastach cesarstwa wysp – przesiąknięte było w swej istocie Zachodem, o architekturze utrzymanej w nowoczesnym stylu, a przecież miało się do czynienia z Japończykami, tak jak mniej więcej ich sobie wyobrażałem.

Tu zobaczyłem pierwsze kobiety w tęczowych kimonach i tradycyjnych fryzurach kroczące pośród tych bardziej współcześnie ubranych. Gapiłem się na nie niczym na ósmy cud świata, gdy sunąc drobnymi kroczkami na wysokich geta mijały mnie, pokazując z tyłu ogromne kokardy, podobne do kolorowych motyli. Tu i tam pojawił się również i Japończyk w czarnej, jedwabnej pelerynie lub świątecznym kimonie, gdyż gdzieś z pewnością celebrowano jakąś uroczystość w świątyni, jak zawsze w czasie letniego zrównania dnia z nocą. I znowu – pierwszy pielgrzym szinto  w białym, wełnianym odzieniu pokrytym wieloma czerwonymi i czarnymi stemplami informującymi o liczbie nawiedzonych przez niego sanktuariów. Nie zwracając uwagi na dzwonienie tramwajów, trąbienie autobusów, falujący tłum, kroczył dostojnie ze spuszczoną głową nakrytą słomianym kapeluszem niczym pogrążony w modlitwie, a kto z Japończyków potrącił go przypadkiem, kłaniał się mu z czcią. Z pewnością udawał się do kwartału świątyń w Parku Nikko! Z wielkim trudem skupiłem znowu uwagę.

– Jasne, Jim, imponująca budowla ten Daiichi Building! Nasza armia ma oko, gdzie w obcych stronach można się dobrze ulokować – stwierdziłem i na tym poprzestałem, gdyż bardziej zainteresował mnie położony pośrodku zdziczałego parku stary pałac cesarski, po części zniszczony bombami. Ale i on nie stanowił celu mojej wizyty. W pewnej chwili skoncentrowałem się na gazeciarzu oferującym zarówno „Nichi Nichi Shimbun” oraz „Asahi”, jak i „The World”. Dzwoneczki na przegubie jego ręki pobrzękiwały perliście. Spod śmiesznej czapki wyglądała inteligentna, sprytna, młoda twarz! Wręczyłem mu jena i otrzymałem zachodnią gazetę. Sprzedawca skłonił się w podziękowaniu.

Rzuciłem okiem na nagłówki: 

„Komunistyczny wiec w parku Hibiya rozproszony przez policję!”

„Dziesiątki tysięcy demonstrantów przed pałacem cesarskim”.

„Lider komunistów Nosaka protestuje przeciwko władzom okupacyjnym!”

Spojrzałem na Jima.

– To też się tu zdarza. Niewiarygodne. Spodziewałem się czegoś innego po Japonii.

Mój przyjaciel przytaknął. 

– Ja także, ale to dopiero początki. Zapoznawaliśmy się z tym krajem, studiując zakurzone podręczniki. Gejsze  i szogunowie , takie było nasze wyobrażenie o Nipponie, kwitnące wiśnie i muzyka shamisen . Dobrze się stało, że takie obrazy wywieje nam wreszcie z głowy. Japonia jest inna. 

Spojrzał mi w twarz i uśmiechnął się.

– Przecież nie chcesz sprzedawać jeepów i kabrioletów marionetkowym figurom z epoki Meiji ? To już przeszłość, mój drogi! Starą Japonię możesz zobaczyć najwyżej w teatrze kabuki. Tylko tam nikt nie kupi od ciebie forda ani cadillaca. Spójrz, nasi GI rozwiązują ten problem w prostszy sposób.

Gestem wskazał na kilku wysokich żołnierzy ubranych w khaki  z pięknymi Japonkami prowadzonymi pod rękę – wszyscy z papierosami w ustach, damy wystrojone według najnowszej mody ze Stanów. Zmierzali ku gmachowi gigantycznego kina, gdzie wyświetlano jakiś kasowy western.

Ten widok nie poprawił mi samopoczucia. Pomyślałem o pewnych statystykach mogących być powodem do wstydu dla sił okupacyjnych. Ale tak pewnie działo się wszędzie tam, gdzie żołnierze stacjonowali dłużej, nie mając konkretnych zadań. Ja już nie byłem jednym z nich. Przyjechałem z konkretnymi planami, chciałem pracować, zarabiać i pokazać Japończykom, co potrafi luksusowy amerykański samochód, a oprócz tego pomóc w odbudowie gospodarki, dostarczając niższym warstwom społecznym porządne używane pojazdy w przystępnych cenach. 

Odwróciłem się, by wyciągnąć notatnik. W pobliżu mieszkał jeden z oficerów, których miałem odwiedzić. Jim został; obiecał, że zjawi się znowu o umówionej godzinie. Nie musiałem się spieszyć.

*

Mój przyjaciel, porucznik, również spędził w Japonii pięć lat.

Przez godzinę słuchałem jego relacji, dowiadując się więcej, niż gdybym uczęszczał na wykłady orientalistyki na którymś z amerykańskich uniwersytetów. To było samo życie. Wreszcie odważyłem się zadać pytanie, które wprawiło go w zdumienie:

– Chcesz amerykański personel? Ale dlaczego? Wydaje ci się, że Japończycy nie spełnią twych oczekiwań? Człowieku, nie możesz zrobić nic lepszego, niż zatrzymać tych, których masz. Przez nikogo nie zostaniesz uważniej i uprzejmiej obsłużony, niż przez miejscowych, zakładając naturalnie, że nie będzie pośród nich zagorzałych komunistów. Lesley na pewno się postarał, tego możesz być pewien! Osobiście najchętniej jeszcze dziś zwolniłbym mój zachodni personel, gdyby nie to, że najpierw sprowadzam ich zza oceanu, a potem odsyłam z powrotem, bo nie wytrzymują konkurencji z krajowcami.

Wspomniałem o trudnościach z porozumieniem się, na co on udzielił mi rady: 

– Przespaceruj się po miasteczku akademickim. Któregoś dnia znajdziesz odpowiedniego tłumacza. Trzeba tylko trochę cierpliwości. W gruncie rzeczy ci młodzi ludzie są niezwykle utalentowani językowo!

Podczas następnej obowiązkowej wizyty doradzono mi podobnie. Major wystrzegał się wyrażania negatywnej opinii o naszych ludziach. Zaznaczył jedynie, że żałuje, iż większość zwykła wydawać lekkomyślnie ciężko zarobione pieniądze w Asakusa. Jego propozycja brzmiała jeszcze konkretniej:

– Proszę nawiązać kontakt z profesorami na uniwersytetach. Nie urządza pana posiadanie tłumacza jedynie na czas ferii semestralnych. Ten ktoś musi nabrać orientacji w branży i stać się pańską prawą ręką. Wykładowcy uniwersyteccy będą zachwyceni możliwością przedstawienia kandydatur młodych ludzi, którzy po zakończeniu studiów są jeszcze bez pracy. Pod tym względem toczy się prawdziwa walka o byt.

Zapytałem o adresy, a major się zakłopotał. Nie wiedział, co doradzić. W stolicy mieści się wiele szkół wyższych, państwowych i prywatnych. Jeśli natomiast zależy mi na dobrym tłumaczu, który na dłuższą metę poradzi sobie ze swoim zadaniem, to powinienem zwrócić się do pierwszego i jedynego katolickiego uniwersytetu Tokio i Japonii – prowadzonej przez jezuitów Sophii . Nawet japońscy menedżerowie starają się o absolwentów tej uczelni, gdyż pierwszym celem wykładowców jest nie tylko przekazywanie wiedzy, lecz także umacnianie charakteru – obojętnie, czy ich słuchacze przechodzą na chrześcijaństwo czy nie. 

– Młodzi ludzie kończący Sophię mają po pierwsze szeroką znajomość zachodniej kultury i mentalności, po drugie zostali wychowani do podejmowania odpowiedzialności, a nie tylko ślepego wykonywania rozkazów, jak to wcześniej wpajano w japońskich szkołach. 

Zdziwiłem się w duchu, bo majora znano jako przekonanego metodystę. On zaś zapisał dla mnie adresy kilku różnych szkół wyższych, co pozwoliło mi wyrobić sobie wyobrażenie, z jakim zapałem studiuje młodzież tego kraju. Wyraziłem wdzięczność i pożegnałem się, mając świadomość zbliżenia się nieco do celu.

Postanowiłem, że na razie zwrócę się do Uniwersytetu Sophia.

Gdy podszedłem do Jima, stał właśnie z jakąś dziewczyną, którą wziąłem oczywiście za Amerykankę, na skrzyżowaniu Ginza i Sukiyabashi , przy stoisku z napojami. Wokół tłoczyli się rozochoceni GI. Gdy się odwróciła, zdębiałem – flirtował z Japonką!

Jasne oczy na jego rumianym chłopięcym obliczu promieniały radością. Zdawał się mówić więcej rękoma niż ustami. Co z tego wyniknie?

Bezczelnie przedstawił mi swoją egzotyczną sympatię:

– Panna Michiko, ekspedientka z Mitsukoshi.

Ruchem dłoni wskazał na ogromne centrum handlowe, gdzie kupowali zarówno żółci, jak i biali, najnowocześniejsze i największe w swoim rodzaju. Na piątym piętrze mieściła się nawet kaplica katolicka!

Ukłoniłem się sztywno zadowolony, gdy dziewczyna o zadartym nosie i okrągłej twarzy jamniczki skłoniła się i stukając bucikami na wysokich obcasach, opuściła nas.

Mój kumpel zachichotał.

– Co masz taką minę? Mała miłostka odświeża w taki upał. Ty też jeszcze zasmakujesz.

Zaprzeczyłem.

– To nie wchodzi w rachubę. Ostatecznie kręci się tu dość urodziwych Amerykanek, które można poznać w porządnych klubach.

Lesley wyszczerzył zęby. 

– Równie dobrze mógłbym zostać w domu i z chłodną blondynką z Hollywood dyskutować o polityce i gospodarce. Człowieku, nie masz pojęcia, jak słodkie są te żółte lalki! Oczywiście, nie ma mowy o żadnym małżeństwie, ale letni romans, czemu nie!

Odwróciłem się. W tej kwestii nie mogłem mu przyznać racji. Odkąd kiedyś zakochałem się nieszczęśliwie, traktowałem kwestię miłości ze śmiertelną powagą. Być może tkwiła we mnie też spora część staroirlandzkiego wychowania, jakie otrzymałem od mojej matki. Przy pożegnaniu, gdy wyjeżdżałem do wojska, wzięła mnie na stronę, mówiąc: „Synu, wyruszysz z pewnością w dalekie strony. Postępuj zawsze tak, jak gdybym ciągle jeszcze była przy tobie – zwłaszcza względem kobiet”. W odpowiedzi ucałowałem ją.

Widzieliśmy się wtedy po raz ostatni, dlatego jej słowa stały się dla mnie podwójnym testamentem i jak dotąd nie żałowałem niczego. Postanowiłem więc, że i w Nipponie tak ma pozostać. Bo skąd właściwie miało się pojawić zagrożenie, skoro tradycyjne, obeznane ze sztuką gejsze prawie wymarły? Z innymi dziewczętami trudno nawiązywało się kontakty, a nigdy nie gustowałem w znajomościach zawieranych na ulicy.

Jim spostrzegł, że mam kiepski humor, więc zapytał, czego udało mi się dowiedzieć. Najwidoczniej wbrew swoim przekonaniom zgodził się z moją propozycją, gdy opowiedziałem mu, że przede wszystkim musimy się postarać o porządnego tłumacza.

– Oczywiście zamieszka u ciebie? Tylko głośno myślę. W firmie możemy sobie radzić jak dotychczas. 

To nasunęło mi pewną myśl.

– Nie miej mi za złe, ale jak dotąd nie mam pojęcia, gdzie ty masz kwaterę, Jim.

– Co tam! Wraz z twoim sztabem mieszkam w Jokohamie, w hotelu zarekwirowanym dla Amerykanów i osób cywilnych. Znośne warunki. Człowiek ma swobodę i nie musi się liczyć z gospodynią pilnującą domu niczym jakiś brytan. 

Uśmiechnąłem się lekko. 

– No, to ostatnie nie jest w twoim wypadku takie złe!

Lesley ruszył z piskiem opon. Schlebiało mu bycie uważanym za casanowę. Ale znałem go. W rzeczywistości tylko się przechwalał.

Na terenie firmy kilkakrotnie nadarzyła mi się okazja, aby go szczerze pochwalić. Był naprawdę doskonałym wspólnikiem ten Jim-san, jak nazywali go japońscy pracownicy. Przy jego nazwisku „Lesley” połamaliby sobie języki, ponieważ Japończycy nie potrafią wymówić „L”. Lubiano go wszędzie. Kłaniano mu się z uśmiechem, gdzie tylko się pojawił.

Żaden z nich nie wiedział, co znaczy koleżeńskość ze strony „szefa” względem pracowników. Zanim zajęliśmy Japonię, pomiędzy pracodawcami a pracownikami były zupełnie inne relacje. Każdy „boss” troszczył się przez całe życie o człowieka, którego kiedyś zatrudniał, również i w chorobie, nawet jeśli płacił mu wówczas nieco mniej i uzależniał go od siebie. Wszystko to runęło, odkąd McArthur zlikwidował zaibatsu  dysponujące znacznymi kapitałami. Japończycy musieli się przyzwyczaić do nowego sposobu wynagradzania, a także do możliwości swobodnego wypowiadania umowy o pracę! Jim opowiadał, że denerwował go początkowo nadmierny respekt, szczególnie podczas rozmów handlowych rozpoczynających się od całego szeregu zbędnych wyrazów szacunku. Ale stopniowo się przyzwyczaił.

– Zapamiętaj jedno, Donaldzie. Nie wolno tracić cierpliwości. Prawdziwi Japończycy nigdy się nie spieszą. Cel osiągniesz, i to efektywniej niż mogłoby się wydawać na początku.

Bilans, jaki pokazał mi w biurze znajdującym się w baraku numer jeden, okazał się naprawdę godny uwagi. Sporo transakcji w tak krótkim czasie. Być może uda się jeszcze bardziej ożywić sprzedaż, gdy odpadną trudności z porozumieniem.

Jeszcze tego dnia korespondencyjnie zwróciłem się do kilku uniwersytetów: w pierwszym rzędzie była to Sophia, dalej Waseda, uniwersytet tokijski oraz Kyoiku-Daigaku-in. To powinno wystarczyć.

Ale być może nie uzbroiłem się jeszcze w japońską cierpliwość albo profesorom na krótko przed końcem semestru po prostu brakowało czasu, gdyż na próżno wyczekiwałem odpowiedzi. 

*

Myślałem, że czerwiec to w Japonii jeden z najpiękniejszych wczesnowiosennych miesięcy, a tymczasem zaczęły się długotrwałe ulewy. Nie było burz, ale deszcz padał bez przerwy, przesłaniając szarą kurtyną morze i ląd.

Jim zapewniał mnie ze stoickim spokojem, że tak bywa co roku i osobiście woli taką aurę od żaru lejącego się z nieba w bezchmurnym sierpniu.

On oczywiście miał swoje zajęcia, ja natomiast jako nowicjusz musiałem się dopiero wszędzie zaaklimatyzować, nawet jeśli prowadzenie samej firmy nie było dla mnie żadną tajemnicą. 

Zmęczony nudą postanowiłem udać się na spacer po „moim kwartale”. Owinięty w płaszcz przeciwdeszczowy z postawionym kołnierzem i w starym, czarnym berecie baskijskim na głowie poczłapałem zwężającą się ku górze uliczką wzdłuż drewnianych domków. Gdzie drzwi stały otworem, zaglądałem z ciekawością do wnętrz, ale wszędzie było podobnie – świecące czystością pokoiki dla lalek z krzątającymi się drobnymi kobietkami w bawełnianych kimonach lub stukający młotkami rzemieślnicy. Nocą domki wyglądały bardziej romantycznie, gdy przez papierowe okna padało ciepłe światło, a tu i tam rozlegało się obce dla naszego ucha brzdąkanie starego koto . Gdybym tylko potrafił odczytać choć jeden z wielu znaków widniejących na mokrych chorągiewkach! Niestety, zapieczętowana mądrość.

Przede mną na wysokich zorii  drobiły spiesznie gospodynie domowe niosące w rękach zawiązane w kunsztowny węzeł bajecznie kolorowe jedwabne chusty z zakupami. Dzieci o czarnych jak laka, przyciętych na pazia mokrych włosach dreptały grzecznie obok, nie marudząc i nie przeszkadzając. Tu i tam dojrzałem otulone w płótno niemowlę kołysane na cierpliwych plecach matki. Mężczyźni w ciemnych opończach, z ponurymi rogowymi okularami na nosie, poruszali się szybciej. Od strony dalekiego portu rozbrzmiewało głuche buczenie syren mgielnych.

Przystanąłem niezdecydowany – spacer okazał się wątpliwą przyjemnością.

I wtedy moje spojrzenie padło na dziewczynę.

Siedziała pod wysuniętym dachem starego drewnianego domku, na engawie, jak nazywają tutaj werandę, ubrana w sięgające do kostek wąskie czarne spodnie i granatowy sweter. Połyskujące ciemnym błękitem czarne włosy niczym na starej gemmie otaczały ciasno smukłą głowę. Spięła je z tyłu w gruby węzeł, z którego wystawała błyszcząca jadeitowa szpilka. Z przyjemnością przyglądałem się eleganckiemu profilowi przypominającemu stare japońskie ryciny. Nie miała nieco zbyt szerokiego, azjatyckiego nosa większości tutejszych kobiet. Także jej twarz tworzyła owal o miękkiej doskonałości z odcieniem kości słoniowej.

Tak mogła wyglądać jedna z dawnych gejsz.

Tym jednak, co mnie zafascynowało u nieznajomej i przykuło do miejsca, okazał się fakt, że trzymała w ręku ostatni numer „Life”, zdając się pilnie i z wielkim zainteresowaniem oddawać lekturze. O ile wiem, nie ma japońskiego przekładu angielskiego wydania tego pisma. Dziewczyna nie przewracała tylko kartek w obcym czasopiśmie, lecz czytała je. Treści, z którymi się zapoznawała, znajdowały odbicie w żywych rysach jej twarzy. Czyli – przemknęło mi przez głowę – rozumiała angielski!

Chrząknąłem głośno, co jednak nie okazało się pod tą szerokością geograficzną żadnym środkiem do nawiązania kontaktu, gdyż nawet nie drgnęła. Odważnie podszedłem bliżej, zwłaszcza że panujący w uliczce spokój oszczędził mi świadków, i półgłosem zagadnąłem ją w moim języku: 

– Proszę wybaczyć, czy rozumie pani angielski?

Dziewczyna opuściła przeglądany magazyn, spojrzała na mnie bez zdziwienia, wstała i kłaniając się niczym paź, odparła:

– Oczywiście. Czym mogę służyć, panie Grane-san?

Gdybym mógł, to pewnie bym usiadł.

Znała mnie, ja natomiast nie znałem żywej duszy na tej ulicy. Zwróciła się do mnie po nazwisku i to takim angielskim, jak gdyby studiowała w Stanach. Słychać było tylko słaby akcent. Uśmiechała się cierpliwie, czekając, aż odzyskam równowagę ducha. Już przy pierwszym spotkaniu biały człowiek tracił twarz. W podobnych sytuacjach Japończycy potrafią się doskonale opanować.

– Czy mogę zapytać, skąd pani wie, kim jestem? – zapytałem głupio.

– Czcigodny cudzoziemiec, do którego należą nowoczesne samochody, może być pewien, że zna go każde dziecko – odparła uprzejmie. 

No tak, przecież od kilku tygodni żyłem w sąsiedztwie wszystkich tych obcych mi, skromnych ludzi, a oni przecież zapewne rozmawiali o mnie i moich poczynaniach i zdawali się to robić z niemałą intensywnością. 

Kolejny raz poczułem się jak na samotnej wyspie. Nie miałem żadnego kontaktu z obcym otoczeniem.

– Czy słusznie zakładam, że pani studiuje? – pytałem dalej, spoglądając na „Life”. – Po angielsku – dodałem.

– Jestem studentką pedagogiki na Kyoiku-Daigaku-in. Od wczoraj mamy ferie semestralne – wyjaśniła. 

Rozpromieniłem się i krew uderzyła mi do głowy.

– Proszę wybaczyć, ale właśnie zapytała mnie pani, czy może być mi pomocna. To pewnie niezwykłe, że zwracam się w tej kwestii w takich okolicznościach – widząc jej wyrozumiały uśmiech, zacząłem się jąkać i oblałem się rumieńcem – ale od dłuższego czasu poszukuję dobrego tłumacza. Czy byłaby pani w stanie podjąć się tej pracy w czasie ferii?

Teraz z kolei dziewczyna się zaczerwieniła. Przez chwilę zwlekała, wreszcie zwinęła czasopismo, odpowiadając spokojnie:

– Jeśli pan pozwoli, omówię tę kwestię z moim czcigodnym dana-san. Jutro wczesnym rankiem udaję się do domu.

W moim wnętrzu coś się skurczyło.

– Pani nie mieszka tutaj? Znalazła się tu pani przypadkiem?

Pokręciła głową.

– Zamieszkuję tutaj u wdowy Teruko, mojej starszej krewnej, ponieważ akademiki w Tokio są bardzo drogie. Codziennie jadę do miasta metrem i wracam wieczorem.

Nastała przerwa w rozmowie. Najwidoczniej czekała, aż niewychowany biały, lekceważący wszystkie lokalne zwyczaje, pożegna się teraz uprzejmie. Ale mnie przyszło do głowy jeszcze jedno pytanie, bardzo odważne: kim może być ten dana-san, jej mężem? Nie zważając już na nic, ośmieliłem się na ostatni wypad:

– Byłbym wielce zobowiązany, szanowna pani, gdyby pani małżonek zechciał wkrótce odpowiedzieć na moje zapytanie skierowane do pani. Bardzo mi zależy na zatrudnieniu kompetentnego tłumacza.

Dziewczyna spuściła głowę, ale mojej uwadze nie uszło, że z trudem tłumi śmiech. Natychmiast jednak się opanowała.

– Czcigodny cudzoziemiec zaszczyca mnie, uważając za szacowną małżonkę – odpowiedziała trochę niewyraźnie. – Miałam jednak na myśli mojego ojca. Jest nauczycielem w szkole ludowej, która mieści się w dzielnicy portowej. Nazywam się Mori Yuriko.

Serce wróciło mi do normalnego rytmu. Ukłoniłem się.

– Wielkie dzięki, panno Yuriko. Zapamiętam pani imię bez względu na to, czy spełni pani moją prośbę, czy też nie.

– Bogowie zadecydują – odparła cicho.

Spojrzałem zdziwiony. Perfekcyjnie opanowała mój język, ale jej mentalność okazała się obca. Oby wszyscy bogowie Japonii właściwie pokierowali decyzjami ojca panny Yuriko.

– Farewell – pozdrowiłem ją na odchodnym.

– Sayonara – usłyszałem w odpowiedzi i domyśliłem się, że to pożegnanie, które wyszeptała zatopiona w myślach.

Deszcz padał jeszcze mocniej, a ja zapomniałem włożyć zdjęty z głowy beret. Wydawało mi się, że pomimo deszczu zaświeciło japońskie słońce, odczuwalne, choć niewidzialne. Czyżby naprawdę ociepliło się nieco?

Przez chwilę zatrzymałem się niezdecydowany przed moim domem, a potem wszedłem do środka. Sato-san, kucharz, wręczył mi pocztę: trzy, cztery przesyłki z Nowego Jorku, prawie wszystkie w sprawach handlowych i, o, to pewnie pierwsza odpowiedź na moje zapytanie skierowane do rektora uniwersytetu. Niegrzecznie zlekceważyłem uprzejmy ukłon Sato-san usłużnie pytającego, co życzę sobie zjeść na obiad. Taki pech! Co teraz zrobić? Znalazłem właśnie znakomitą tłumaczkę, a tu być może nadeszła konkretna oferta. Otworzyłem list.

Uniwersytet Sophia – Jochi-Daigaku-in . A więc od jezuitów. Zgodnie z europejską dynamiką i pośpiechem odpowiedzieli pierwsi.

Jeden z dziekanów odpisał uprzejmie, iż podjął próbę przejrzenia podań z zapytaniami o miejsce pracy dla tłumacza i ma nadzieję, że wybrał najbardziej odpowiednią osobę. Nie proponuje mi przyjęcia studenta w ramach ferii semestralnych, lecz raczej zatrudnienie młodego Japończyka, który właśnie odszedł z uczelni, ale to się opłaci obu stronom. Dokładnie tak jak poinformował mnie major! Proponuje kandydaturę zdolnego człowieka mówiącego płynnie po angielsku, Kioshiego Tanakę, który zadowoliłby się w zupełności skromnym wynagrodzeniem dla początkującego pracownika i zakwaterowaniem. W jego osobie miałbym obeznanego z zachodnią wiedzą współpracownika będącego ponadto od wielu lat zdeklarowanym chrześcijaninem.

Odłożyłem pismo.

Kioshi Tanaka już mnie nie interesował. Być może na wypadek, gdyby panna Yuriko odmówiła. Ale nie mogła odmówić, bo kogoś takiego właśnie szukałem. Kobiety mają znacznie lepszą intuicję, a poza tym nie zachowywała się tak formalnie i sztywno, jak większość spotkanych dotychczas Japończyków.

Niespokojnie krążyłem po gabinecie. A więc jej ojciec jest nauczycielem w szkole ludowej i to w dzielnicy portowej. Ta okolica znajdowała się w odległości pół godziny drogi od firmy, co nie stanowiło żadnej trudności dla kogoś, kto pracował w branży samochodowej. Gdyby tylko nie te japońskie ceremonie. Z pewnością niesłychane było już to, że ją w ogóle zagadnąłem. Pojechać prosto do jej ojca i krótko załatwić całą sprawę, to pewnie w ogóle nie wchodziło w rachubę. 

Pospieszyłem do Jima.

Jego twarz najpierw się wydłużyła, a potem rozciągnęła w uśmiechu, ale nie zważałem na to. Poklepał mnie uspokajająco po ramieniu.

– Co ci powiedziałem? Cierpliwość jest tu najważniejsza. Niczego nie należy przyspieszać. Zepsujesz tylko wszystko, jeśli postąpisz teraz jak Amerykanin. Już dawno się od tego odzwyczaiłem, no może z wyjątkiem spraw sercowych.

Gdy wymieniłem jej imię, podkreślając, że za wszelką cenę muszę zatrudnić pannę Yuriko w firmie, roześmiał się na cały głos.

– Człowieku, od razu zwróciłeś się do niej po imieniu?

Spojrzałem, nie rozumiejąc. Czy nie przedstawiła się jako Mori Yuriko? Jako imię żeńskie Mori brzmiało całkiem nieźle, choć biorąc pod uwagę łacinę, budziło skojarzenia ze śmiercią. Ale nie byliśmy na Zachodzie tylko w Japonii. Jim oświecił mnie, że tutaj imię wymienia się na końcu. Ja, na przykład, nazywam się Grane Donald. Nie ma co, ładnego strzeliłem byka. Zaraz jednak mnie uspokoił, że na pewno okaże wyrozumiałość! 

Słuchałem osłupiały. Yuriko, to imię dziwnie smakowało mi na wargach. Jim dodał na pocieszenie, że tu prawie wszystkie imiona żeńskie kończą się na „-ko”, jeśli nie zostały skrócone.

– Co chcesz, Yuriko, wypowiedz je parę razy z rzędu, ale nie z takim grymasem, bo brzmi to jak gruchanie dzikiego gołębia. Gratuluję ci w każdym razie udanego połowu!

Porozumiewawczy błysk w jego oczach. Przywołałem się natychmiast do porządku, przyjmując poważną i surową postawę.

– To całkowicie i wyłącznie służbowa sprawa – zaprotestowałem energicznie. – Wypraszam sobie jakiekolwiek insynuacje.

– Nic innego nawet mi przez myśl nie przeszło! – obruszył się Jim. – Tylko... sam musisz przyznać, że zaczęła się mało oficjalnie i dziwnie przypomina sposób, w jaki nasi dzielni wojacy rozglądają się za dziewczętami. – To powiedziawszy, oddalił się ze śmiechem.

Demonstrowanie złości mijało się z celem, umacniałoby jedynie mojego przyjaciela w jego przekonaniach. Fatalnie tylko, że nazwałem ją Yuriko. Ona w każdym razie, niczym prawdziwa dama udała, że nie dosłyszała.

Przez trzy dni nie ruszałem się na krok z willi, obawiając się, że przegapię ją lub jakiegoś posłańca. Na odgłos dzwonka bezceremonialnie odsuwałem na bok zdumionego syna Sato-san, którego zatrudniłem jako odźwiernego, i w konsekwencji wieczorem uroczyście musiałem go przepraszać za moje zachowanie. Męczyłem jego córkę uciążliwym gestykulowaniem, pytając, czy nie zjawił się już listonosz – a na koniec zostawiłem niedojedzony, bardzo starannie przygotowany posiłek. Jim wydzwaniał do mnie i robił kawały, więc odtąd – gdy się zgłosił – rzucałem słuchawkę na widełki. 

Trzeciego dnia wreszcie się ktoś się zjawił.

Był to Kioshi Tanaka, który zgodnie z zachodnim zwyczajem przedstawił się, używając „właściwej” kolejności imion – niski, drobnej budowy młody człowiek w znoszonym garniturze z szarego tweedu, wydeptanych, zbyt dużych butach i o niezwykle inteligentnym, szczupłym obliczu, którego wieku nie dało się ocenić. W rzeczy samej, jego angielski okazał się jeszcze lepszy niż Yuriko, hm, panny Mori.

Słuchałem jego uprzejmych wywodów z wymuszonym spokojem. Przeczytałem też starannie napisany życiorys. Oczywiście nie zatrudnię go, zadecydowałem, ale wtedy zobaczyłem, że jest jedynym synem poległego podczas wojny oficera, ma pod opieką matkę oraz pięcioro rodzeństwa i – tu spojrzałem na niego zdumiony – zdobył już tytuł doktora z dziedziny gospodarki narodowej. Ponadto jest chrześcijaninem i liderem ruchu studenckiego na Jochi-Daigaku-in, Uniwersytecie Sophia, jak my go nazywamy.

Złościłem się potem na siebie, ale w takich wypadkach ponosi mnie odziedziczone po matce miękkie serce. Zgodziłem się.

Kioshi Tanaka prawie stracił twarz. Nie stawiałem żadnych warunków, nie żądałem dalszych negocjacji, nie chciałem żadnych dodatkowych referencji – nie do wiary. Z pewnością musiał zwątpić w moją poczytalność, chociaż na uniwersytecie usłyszał już pewnie niejedno o zachodniej mentalności, a szczególnie o amerykańskich dziwactwach. Jego pokłony zdawały się nie mieć końca, gdy zapewniłem go o zatrudnieniu na rok.

Gdy wreszcie poszedł, miałem uczucie, że po raz pierwszy w obcym kraju uczyniłem kogoś szczęśliwym – i to dzięki sprzedawanym samochodom. Kiedy natomiast pomyślałem o pannie Mori, poczułem silny niepokój. Pomimo tego świętowałem prawdziwy triumf, gdyż trzy dni później mogłem przedstawić Lesleyowi nowego tłumacza. Sam mógł się przekonać, że nie w głowie mi były miłostki! Zaskoczony Jim zapowiedział mi najgorsze katastrofy, jeśli ja, baran, zrobiłem nadzieję nauczycielowi ze szkoły ludowej na zatrudnienie jego córki i nie dotrzymałem obietnicy. Taki postępek Japończycy uważają za zamach na swoją cześć i nie zapomną go. 

– Well, wobec tego zatrudnię oboje. Tyle tylko że do dzisiaj nie dał znaku życia, a minął już tydzień.

– Co w tłumaczeniu na japońskie pojęcia oznacza jedną chwilę. Przecież musi zasięgnąć języka o tym, komu powierza swoje dziecko.

Widząc rysujące się na mojej twarzy zdumienie, Jim się uśmiechnął. 

– No tak! Myślisz, że wystarczy oszołomić Japończyków wielkim transparentem reklamowym i sypnąć dolarami, a rzucą ci się na szyję. Nie cieszymy się tu najlepszą opinią. Bądź zadowolony i czuj się zaszczycony, jeśli ojciec w ogóle wyrazi zgodę! Bo niby skąd ma wiedzieć, czy przypadkiem nie handlujesz nielegalnie dziewczętami? To już też przerabialiśmy. W gazetach nie brak czerwonych nagłówków. Odczekajmy i pijmy herbatę.

To pogłębiało jedynie moją desperację. W rezultacie będę miał dwoje tłumaczy i żadnego z nich nie będę mógł zwolnić ze względów prestiżowych.

Trzy dni później posłaniec dostarczył mi list od pana Moriego, w którym prosił mnie o złożenie mu wizyty. W rzeczy samej nie uchybiał sobie w niczym. A więc to ja miałem się zjawić u niego! Nie zastanawiałem się nawet dwóch minut, tylko rozbryzgując wodę w głębokich kałużach, ruszyłem w kierunku portu, nie powiadomiwszy nikogo, dokąd się wybieram. Nowego tłumacza zostawiłem w firmie, żeby się zapoznał z otoczeniem. Przecież Yuriko też będzie obecna i ona przejmie jego rolę.

Pytając o drogę, nieomal rozjechałem żandarma wojskowego w białym hełmie na głowie. Zdziwiony poprowadził mnie przez plątaninę uliczek, których nazw nigdy bym nie spamiętał. Okolice miejsca pracy pana Moriego nie zachęcały do częstych odwiedzin!

Dzielnice portowe są do siebie podobne na całym świecie. Wszystkie mają labirynt cuchnących zaułków, gdzie osiadły bieda i nędza. Jokohama natomiast przodowała w intensywnym zapachu ryb. Wzdrygnąłem się. Najwidoczniej mieszkańcy utrzymywali się wyłącznie z rybołówstwa. Dosłownie przedzierałem się przez rybie wyziewy. Było około południa.

Wreszcie stanąłem przed szkołą – barakiem o wybitych w połowie oknach, zastawionych tu i tam kawałkiem tektury, stojącym pośrodku szarego placu, na którym nie rosło ani jedno źdźbło trawy. 

Napotkane dziecko poinformowało żandarma rozumiejącego nieco japoński, że Mori-san mieszka w tylnej części baraku. Żandarm zasalutował i już chciał odejść, ale zapytałem go, czy przy wejściu należy zachować jakiś rytuał. Zaprzeczył.

– Nas to nie obowiązuje. Japońce już nas poznali. Wystarczy zapukać. Jeśli ktoś odpowie, znaczy to: „serdecznie witamy”. Ale – tu rozejrzał się podejrzliwie wokoło – trzeba zachować dystans, panie Grane! Tu się roi od komunistów!

Uśmiechnąłem się uspokajająco. O czym on myślał! Ostatecznie pan Mori należał do klasy średniej. Na pewno nie dał się zaślepić bolszewizmowi! Gdy żandarm się oddalił, zapukałem do wypaczonych od wiatru drzwi.

Bez odzewu. Zapukałem głośniej. Milczenie. Zabębniłem pięściami. Cisza. Odczekałem chwilę, a gdy nikt się nie ruszył, obszedłem wokoło barak, próbując zaglądać do okien. Mieszkanie miało szyby z papieru, więc nie mogłem dostrzec śladu czyjejś obecności.

Przepełniony nieopisaną złością opuściłem miejsce zamieszkania ojca Yuriko.

Gdy wróciłem do domu, akurat zjawił się Jim. Słysząc moją relację, postukał się po czole.

– Dlaczego nie wysłałeś posłańca? Przecież nawet po otrzymaniu zaproszenia nie leci się tam od razu. Po co zatrudniłeś syna Sato? Mówiłem ci, że przyda ci się jeszcze zatrudniony personel.

Miał rację. Codziennie się czegoś uczyłem.

Syn Sato miał więcej szczęścia. Otrzymałem uprzejmą informację, aby zjawić się w któryś z następnych dni po południu i łaskawie przyprowadzić ze sobą tłumacza. Rozczarowany i ucieszony zarazem przyjąłem zaproszenie.

Wreszcie koniec formalności. Dawać mi tu Kioshiego Tanakę! Dobrze, że go zatrudniłem! Po drodze zapoznałem go z moimi oczekiwaniami co do mającego się odbyć spotkania. Na pewno chcę wyrażenia zgody. Kioshi zmieszał się nieco – to zbyt wysokie wymagania jak na pierwszy kontakt. No tak, ale miałem może negocjować do końca ferii semestralnych?

Uspokoił mnie. Jeśli rozmowa przebiegnie pomyślnie, cała sprawa jest wygrana. Pozostałe formalności nie zajmą już tak dużo czasu, zwłaszcza że nauczyciele szkół ludowych nie stoją najlepiej finansowo, a dana-sanpanny Mori z pewnością uzależniony jest od jej wsparcia, zwłaszcza gdy nie ma synów. Odebrało mi mowę, gdy wymienił kwotę poborów nauczyciela – i to w wypadku szkoły prywatnej, nie mającej żadnych państwowych subwencji. Najwidoczniej nie udało mi się spotkać z Mori-san, gdyż żeby przeżyć, po zakończeniu lekcji w szkole udawał się do pracy w porcie. No tak, aby prowadzić w Japonii szkołę, należało niewątpliwie kierować się niezwykłym idealizmem! A Yuriko? Czy i ona musiała pracować?

Kioshi przytaknął, najprawdopodobniej tak. Na przeludnionej wyspie nie mógł się utrzymać nikt, kto spożywał coś, czego nie potrafił zarobić własnymi rękoma. Moja kandydatka nie mogła wyczekiwać, aż zakończę negocjacje. Zarówno prości ludzie, jak i inteligencja, wykorzystywali każdy dzień. Wszyscy walczyli o przetrwanie.

Spuściłem z tonu. A więc to dlatego tyle próśb i zgłoszeń. Każda zmarnowana minuta oznaczała utratę zarobku. Przerażała mnie tylko jedna myśl – oby w tej sytuacji Yuriko nie podjęła zobowiązań gdzie indziej, co by spowodowało, że nasze zabiegi okazałyby się jedynie wymianą formalnych uprzejmości. 

Gdy stanęliśmy przed drzwiami, Kioshi Tanaka zawahał się.

– Czy najczcigodniejszy szef przyjmie od mojej skromnej osoby drobną sugestię?

Denerwował mnie sposób, w jaki się wyrażał.

– Proszę mówić prosto z mostu, Tanaka-san. Ucieszy mnie każda wskazówka. Co się dzieje?

Kioshim wstrząsnęła taka bezpośredniość.

– Być może czcigodny szef nie powinien wspominać, że ma już kogoś na stałe jako tłumacza.

Aha, japońskie poczucie godności! Każdy pragnął być jedynym i pierwszym. Obrzuciłem krytycznym spojrzeniem młodego człowieka, ale on ani mrugnięciem nie zdradził, że czułby się urażony gotowością szefa do zatrudnienia jeszcze jednej tłumaczki. 

– Well, wobec tego zdaję się na pana. Proszę się tylko postarać sfinalizować sprawę. Nie musi się pan obawiać, zostaje pan u nas. Będziemy potrzebowali pańskich usług w obrębie firmy, natomiast panna Mori zostanie tłumaczką-sekretarką do mojej dyspozycji, gdyż uważam, że kobieta nie opanuje wszystkich niuansów związanych z pracą w naszej branży. 

Czegoś się jednak nauczyłem. Twarz Kioshiego zajaśniała radością, zdradzając dziecinny rys pod z trudem skrywaną dumą.

Rozochocony podszedł do drzwi baraku i zapukał. Natychmiast rozbrzmiał odzew i zaproszenie do wejścia, po czym otwarto drzwi.

Ukazał się w nich wysoki, jak na Japończyka, szczupły mężczyzna odziany w błękitny dres pracownika portu, patrzący na nas głęboko osadzonymi oczyma, lecz obojętnie i bez wyrazu. Moja pierwsza impresja: maska no , nieprzenikniona, dziwnie staromodna, a jednocześnie sprawiająca wrażenie nowoczesnej i mającej wystąpić w nieznanej jeszcze sztuce.

Żaden mięsień nie drgnął na tej twarzy, która tylko dlatego nie odzwierciedlała żadnej miny, gdyż skóra zdawała się bezpośrednio oblekać wystające z policzków kości. Gdyby ten człowiek był buddyjskim mnichem, to pewnie uważałbym go za fanatycznego ascetę. Skłonił się, a Kioshi Tanaka rozpoczął w moim imieniu rozmowę. Z mojej strony wszystko, co mogłem zrobić, to także kilkakrotnie się ukłonić.

Mój tłumacz zwrócił się do mnie z zaproszeniem do wejścia, a Mori-san odsunął się nieco. Już się pochylałem, aby zdjąć obuwie, ale mój młody towarzysz zaznaczył, że nie jest to konieczne, więc ze zdziwieniem wkroczyłem do pomieszczenia urządzonego zupełnie na zachodnią modłę. Oczywiście po meblach widziało się, że miały za sobą wojnę i pewnie ze dwadzieścia lat już przed nią, lecz oprócz tego w pokoju stały dwa krzesła, na których dało się usiąść, okrągły stół, a w kącie znajome biurko z piętrzącymi się nań papierami. Jedynie bielone ściany zdawały się dziwnie nie pasować do reszty. Tu i tam na poszarzałym tle jaśniejsza plama, jak gdyby po wiszącym obrazie. Jednym spojrzeniem ogarniało się wszystko. Dylowana podłoga skrzypiała. Surowych desek nawet nie pomalowano. Odgłosu kroków nie tłumił żaden dywan ani mata tatami.

Wreszcie usiedliśmy, po raz pierwszy naprzeciw siebie. To jednak, co początkowo z ulgą odczułem jako zachodnią atmosferę, okazało się później pułapką. Zmieszałem się, widząc zupełnie innego Japończyka, niż się spodziewałem, najwidoczniej obytego w kontaktach z białymi ludźmi i umiejącego się przystosować. Udzielał odpowiedzi szybko i nie zwlekając. Zmierzał do celu zupełnie w naszym stylu. Ten człowiek doskonale wiedział, czego chce. W ciągu dziesięciu minut, zadając zręczne pytania dowiedział się tego, o czym ja właściwie nie miałem mu zamiaru mówić: o sprawach związanych z firmą, które obchodziły jedynie mój „sztab”. Ale ostatecznie, skoro się zainteresował, po co miałem odgrywać zamkniętego w sobie milczka. Nie zobowiązywała mnie tajemnica wojskowa.

Zirytowały mnie natomiast pytania niemające wiele wspólnego z planowanym zatrudnieniem jego córki: czy zamierzam zostać na stałe, czy zaplanowałem tylko kilka lat na moneymaking . 

Czy mam zamiar dalej zatrudniać japońskich pracowników i kształcić ich w branży. Czy ograniczę działalność handlową do Honsiu, czy rozciągnę ją na pozostałe trzy główne wyspy archipelagu. Czy długo zajmuję się już eksportem i czy ogranicza się on do określonych krajów i których...

W chwili, gdy już miałem okazać rozdrażnienie, Mori-san przerwał przesłuchanie i po raz pierwszy się uśmiechnął. W tym dziwnie sztucznym uśmiechu zdawały się nie brać udziału jego nieruchome, czujnie przyglądające się mi oczy.

– Moja córka, kamień spadł mi z serca, nie zobowiązała się gdzie indziej. Jeśli pan, Grane-san gotowy jest spełnić dwa warunki, udzielę zgody na to, żeby Yuriko podjęła pracę w pańskiej firmie zasadniczo podczas swoich ferii. Do uzyskania dyplomu ma jeszcze trzy lata studiów.

Uśmiech zgasł jak zdmuchnięty płomień.

– Moje warunki brzmią następująco: Yuriko dalej będzie mieszkać u swojej ciotki Teruko-san. Towarzyszyć będzie panu tylko w podróżach jednodniowych. Zachowa pełną swobodę co do stałego kontaktu ze mną.

Tylko tyle? Natychmiast odzyskałem pewność siebie i już chciałem zaakceptować warunki, ale dojrzałem ostrzegawcze spojrzenie Kioshiego. Jak gdyby chodziło o drugorzędne stwierdzenie w tłumaczeniu, dodał z uśmiechem: „Nie zobowiązywać się, spisać umowę!”. Podporządkowałem się jego wskazówce, prosząc, aby poinformował Mori-san, że za kilka dni prześlę stosowny dokument, który po przejrzeniu i zaakceptowaniu może podpisać w imieniu córki.

Mori-san spuścił na chwilę wzrok, ale ani mrugnięciem nie zdradził, o czym myśli. Potem wstał i odwzajemnił zwykłe formuły grzecznościowe. Wydały mi się one znacznie oszczędniejsze niż u pozostałych Japończyków, na przykład Sato-san przyjmował mnie zawsze tuzinem pozdrowień. Ale ten mężczyzna nie był moim służącym. Zachował się jak równy urodzeniem, ktoś, kto przywykł do rozkazywania i prowadzenia interesów.

Dziwnie wstrząśnięty i upokorzony stanąłem przy drzwiach, spoglądając na szary pusty plac. Kioshi Tanaka przyglądał mi się w milczeniu, przyzwyczajony nie odzywać się do szefa, dopóki on się do niego nie zwróci. Ale ja nie powiedziałem ani słowa do momentu, gdy znaleźliśmy się w samochodzie. Wtedy zapytałem:

– Z jakiego powodu ta kolejna zwłoka, Tanaka-san?

Mój tłumacz zawahał się przez chwilę, a potem odparł:

– Czcigodny szef miał zamiar przyjąć bardzo osobliwe żądanie.

– Które to?

– Łaskawy Mori-san życzył sobie pozostawać w stałym kontakcie z córką.

Uśmiechnąłem się ironicznie.

– To przecież oczywiste. Jest jej ojcem i nie chce jej stracić z oczu. Poza tym to młoda osoba i być może aż nadto urodziwa. 

Kioshi spojrzał na mnie, ale się nie odezwał. Wreszcie nie wytrzymałem: 

– Co się dzieje, Tanaka-san? Proszę się nie obrażać, jeśli robię coś, co według pańskich wyobrażeń może uchodzić za nieprzyzwoite. Nie jestem Japończykiem. Jakie wątpliwości mogły się panu nasunąć przy tym nieszkodliwym żądaniu?

Odpowiedź młodego człowieka sprawiła, że prawie straciłbym panowanie nad kierownicą:

– Mori-san to komunista.

Udało mi się opanować auto i w szybkim tempie wyjechaliśmy z ponurej dzielnicy portowej.

– Nonsens, Kioshi! Skąd to przekonanie?

– Proszę czcigodnego chef-san, aby stale zwracał się do mnie Kioshi. Chcę się okazać godnym jego zaufania. To moje życzenie.

– Dobrze, Kioshi, darzę pana zaufaniem, nawet jeśli żywione przez pana obawy wydają mi się śmieszne. Skąd to absurdalne przypuszczenie?

– Mori-san jest nauczycielem w szkole ludowej, a prawie wszyscy nauczyciele ludowi należą do czerwonego zrzeszenia pedagogów Nikkyoso.

– To nie posyłałby swojej córki do – zachichotałem – zachodniego kapitalisty.

– Czcigodny szef wybaczy, ale jestem odmiennego zdania.

– Tu nie trzeba niczego wybaczać, Kioshi, tylko nie bardzo mnie to przekonuje. Potrzebuję dowodów.

– Mori-san zadawał pytania daleko wykraczające poza ojcowską troskę o córkę.

To się zgadzało. 

– Jest nowoczesnym człowiekiem, otwartym i zainteresowanym odbudową kraju.

– Posłał jedyną córkę na uniwersytet uważany w znacznej mierze za skłaniający się ku komunizmowi.

– Co takiego? Kyoiku-Daigaku-in  ma komunistyczne tendencje?

Kioshi przytaknął. 

– To znana sprawa. Ponadto należy wziąć pod uwagę, że Mori-san stracił podczas wojny jedynego syna. Teraz wszystkie nadzieje koncentruje na najmłodszej córce. Zostali sami i zdani są tylko na siebie. Matka zginęła podczas nalotu bombowego na port, może więc wychowywać dziewczynę według swoich przekonań. Starsza córka żyje na wyspie zamieszanej przez rybaków położonej z dala od zatoki. 

– Skąd te wszystkie wieści?

– Pozwoliłem sobie zasięgnąć informacji dla czcigodnego chef-san.

– Doskonała robota, Kioshi, ale nie przekonał mnie pan. Nawet jeśli jest komunistą, a my jesteśmy współwinni, że w jego kraju niejedno jest tak, że ma powody nim być, to jego córka w żadnym wypadku nie sprawia wrażenia komunistki. 

– Być może czcigodny chef-san ma wyobrażenia ze swojego kraju.

To było możliwe. Mój szacunek dla młodego doktora gospodarki narodowej wzrósł. Myślał logicznie i nie poddawał się emocjom. Tylko…

– No dobrze, jest młoda. Teraz dostanie się pod wpływy Zachodu, więc coś będzie się dało zrobić. Nie obawiam się tego nauczyciela ludowego. Liderzy komunistyczni wyglądają nieco inaczej.

– Mori-san należy od inteligencji.

– Właśnie dlatego, komunizm zwraca się do prostego ludu.

– Mori-san pracuje pośród ludu, pomiędzy robotnikami portowymi.

Miałem wrażenie, że Kioshi rozgrywa ze mną partię szachów, zbijając po kolei moje figury.

– Jak słyszałem, musi zarabiać na chleb. Nigdy nie zostanie prawdziwym robotnikiem, a w konsekwencji przekonanym komunistą. Gdy sytuacja gospodarcza się poprawi i zarobki wzrosną, to być może stanie się niezłym demokratą.

Kioshi uśmiechnął się lekko.

– Czcigodny chef-san nie dostrzega, że nasza partia komunistyczna została zmuszona do pójścia inną drogą niż w jakimkolwiek innym kraju. Ze względu na opozycję do rządu oraz prawa uważane przez każdego Japończyka za święte, stracili w ostatnim czasie prawie wszystkie miejsca w parlamencie. Władza okupacyjna rozprawiła się z organizowanymi przez nią dzikimi strajkami, przy czym aresztowano prowodyrów. To sprawiło, że komunizm stracił twarz pośród prostego ludu.

Przytaknąłem. 

– Well, wobec tego wszystko jest okay! Czego możemy chcieć więcej?

– Komuniści zeszli do podziemia. Zainteresowali się w pierwszym rzędzie niezadowoloną inteligencją, wolnomyślicielami niezwiązanymi z Tenno , rządem i prawem, a mającymi ciągotki anarchistyczne, i tu usadowieni oddziałują na lud poprzez szkoły.

Dojechaliśmy do naszej firmy. Zwolniłem tempo jazdy, nie potrafiłem też odpowiedzieć na argumentację Kioshiego. W rzeczy samej, w tym kraju wszystko okazywało się inne, nawet komunizm. Mój tłumacz przeszedł dobrą szkołę, to się widziało. Dostrzegał też istotną słabość Zachodu. Powoli docierało do mnie, że w żadnym wypadku nie wolno mi zwolnić tego cennego współpracownika, i to nawet wtedy, gdy Yuriko zapozna się już ze swoimi obowiązkami.

Zaparkowałem samochód. Kioshi wysiadł i chciał się udać w kierunku baraków.

– Chwileczkę, Tanaka, sorry, Kioshi! Potrzebowałbym pana jeszcze. Proszę ze mną do willi. Musimy opracować umowę.

Siedzieliśmy nad nią kilka godzin, opróżniając niejedną filiżankę herbaty. W efekcie Kioshiemu udało się mnie przekonać i wyraziłem zgodę, aby Yuriko utrzymywała kontakt z ojcem jedynie poza godzinami pracy. Tego nie mogłem jej zabronić. Nie dodałem natomiast uwagi, że moi pracownicy mają się wystrzegać wszelkiej aktywności politycznej, choć Kioshi obstawał przy niej z właściwym sobie uprzejmym uporem. Nie zatrudniałem dyplomaty, tylko skromną studentkę, prawie dziecko. Jeśli Mori był nieszkodliwy, to tego rodzaju klauzula tylko by go dokształciła. Uprzejmość Kioshiego nie pozwalała mu na dłuższy sprzeciw. To przecież nie on, tylko ja byłem szefem firmy.

– Jeśli w tej umowie popełniliśmy jakiś błąd – oznajmił, gdy podałem mu gotowy do przetłumaczenia i wysyłki dokument – to Mori-san natychmiast go podpisze.

Zaraz następnego dnia zjawił się posłaniec nauczyciela z dzielnicy portowej, przynosząc zawartą umowę. Mori-san kilkoma zdecydowanymi pociągnięciami pędzelka umieścił na niej japońskie znaki swojego imienia. Kioshi spojrzał na mnie z powagą i zatroskaniem, ale wyśmiałem go. Po co tyle zachodu z zatrudnieniem małej Yuriko, studiującej namiętnie nasz „Life” i z pewnością wytężającej umysł, aby znaleźć możliwe dla niej do zaakceptowania powiązanie zachodniej i wschodniej mody.

Kioshi ukłonił się bez słowa i poszedł.

*

Oczekiwałem na Yuriko Mori.

Gdy przyszła i z uśmiechem stanęła w drzwiach, wszystko, co powiedział mi Kioshi, uznałem za twór wybujałej fantazji. Yuriko, w czarującym blasku dziewiętnastu lat, chłopięco szczupła w czarnych spodniach Manchester i jeszcze bardziej urokliwa dzięki lekkiemu zakłopotaniu spowodowanemu koniecznością usprawiedliwienia studenckiego ubioru – choćby po stokroć była córką zatwardziałego wroga kapitalistów, który z konieczności stał się komunistą, nic z jego dziedzictwa nie przeszło na nią. To uważałem za pewne.

Gdybym tylko wiedział, że to bieda skłania ją do ubierania się po chłopięcemu. Para prostych spodni nie zwraca takiej uwagi jak elegancka konfekcja damska, z taką tęsknotą podziwiana w salonach mody przez młode Japonki. Od czasów wojny ludność, również i żeńska, przywykła do korzystania z prostych ubiorów. Młode robotnice, dziewczęta ze wsi i nieco ekstrawaganckie studentki zachowały ten styl z praktycznych powodów. Gdybym przeczuwał, że również Yuriko ubiera się nie po kobiecemu ze względu na ubóstwo, to zamiast zadatku podarowałbym jej całą miesięczną pensję.

Mój błąd dostrzegłem dopiero wtedy, gdy na początku miesiąca wręczałem jej premię za nadgodziny, a następnego dnia zjawiła się w zwiewnej letniej sukience, promieniejąc radością i wyjaśniając, że od tej chwili spodnie spoczęły w szafie aż do rozpoczęcia zajęć na uczelni. 

– Czcigodny chef-san nie powinien mieć złego wyobrażenia o japońskiej kobiecie! – poinformowała mnie, czerwieniąc się aż po korzonki ciemnych włosów. Mogła być spokojna, nie miałem o niej złego zdania. Nieomal musiałem się strzec, żeby wręcz nie podziwiać wszystkiego, co jej dotyczyło: bystrej pojętności, zdolności przystosowania się, taktu oraz bycia pod ręką, właśnie wtedy, kiedy chciało się ją przywołać.

Niepotrzebny okazał się dłuższy okres przejściowy związany z wprowadzeniem jej w obowiązki. Jeśli na wykładach wykorzystywała tylko połowę swoich talentów, to zdanie egzaminów nie nastręczy jej w przyszłości żadnych trudności. To co podczas przerw w pracy opowiadała mi o sytuacji w domu, brzmiało tak niewinnie – dla owdowiałego ojca stanowiła jedyną pociechę w szarej codzienności – że złościłem się wręcz na Kioshiego, który przyprawił mnie o skrupuły. Jeśli tylko odczuwała taką potrzebę, mogła zaraz jechać do dzielnicy portowej. Za zgodą ojca nauczyła się pod moim okiem prowadzić samochód. I w tym względzie pojęła wszystko w bardzo krótkim czasie. Nie przejmowałem się kąśliwymi uwagami Jima Lesleya na temat nowej relacji pomiędzy szefem i tłumaczem. Nie poczułem się urażony, gdy Kioshi oddał się do dyspozycji pozostałych współpracowników. 

Chciałem jak najlepiej wykorzystać te kilka miesięcy, kiedy tak dobrze pracowało mi się z Yuriko. Zabierałem ją ze sobą prawie wszędzie, nawet gdy składałem prywatne wizyty w Tokio. Stopniowo musiałem też przyznać, że coraz trudniej przychodzi mi wyobrażenie, że poradzę sobie bez niej. Yuriko od razu polubili także moi znajomi i gratulowali mi najnowszego nabytku mojej młodej firmy. Czy w oczach majora nie przebłyskiwały szelmowskie iskierki, gdy mnie ostrzegał, żeby tłumaczka nie stała się dla mnie powodem choroby menedżerskiej, gdyż najwidoczniej uparłem się, aby w ciągu roku rozkręcić biznes na skalę światową?

Miał poniekąd rację. Nie wychodziłem z pracy. Nagle wszystko stało się „ściśle służbowe” – wizyty z Yuriko w tokijskiej dzielnicy rządowej, zakupy na Ginza, odwiedziny partnerów handlowych w podmiejskich dzielnicach czy poszukiwanie późnym wieczorem rozrywki w Asakusa! 

Oczywiście do Asakusa przestało mnie wkrótce ciągnąć, gdyż jako biały mężczyzna czułem się skrępowany. Zarówno Yuriko, jak i ja wiedzieliśmy doskonale, co się tam dzieje w pewnych barach i lokalach nocnych. Yoshiwara, dzielnica domów publicznych, została zniszczona podczas wojny, a ustawodawstwo amerykańskie dopełniło reszty. Nie było już uwięzionych za kratami dziewcząt-kwiatów. Za to Asakusa stała się aleją występku, niechronioną żadnymi barierami ani prawem. Co się tam widziało na słupach ogłoszeniowych, czytało na krzykliwych plakatach i słyszało rozbrzmiewające z głośników, było hańbą Zachodu, jaka spadła na Japonię niczym zaraza.

Nie żeby przedwojenny Nippon nie znał występku – egzystencja Yoshiwary była aż nadto wymowna – ale nie szerzył się publicznie, na oczach dzieci i młodzieży. Nie wabił nieświadomych wyuzdaną reklamą.

Cichłem, im głośniej i jaśniej rozciągała się przede mną aleja rozrywki, im ciaśniej otaczały mnie nieprzeliczone tłumy białych i żółtych. 

Odczułem to nieomal jako wyzwolenie, gdy Yuriko delikatnie pociągnęła mnie za rękaw, pytając z uśmiechem:

– Kwannon-Sama, czy mogłabym ją krótko nawiedzić?

Pogańska, wieloręka bogini miłosierdzia, „łaskawie słuchająca wezwań o pomoc”, jak nazywają ją Japończycy, miała miniaturową świątynię na wielkim wypalonym kole ogromnego, słynnego na całym świecie sanktuarium Kwannon. Nagle, gdy Yuriko odeszła na chwilę, aby kupić kadzidełka, zapalić je od płomienia ofiarnego i zanieść do świątyni, poczułem w sercu palący mnie wstyd. Przypomniałem sobie pytanie Kioshiego, czy na nowej posadzie może mieć pewność, że w niedzielę będzie mógł uczestniczyć w chrześcijańskiej liturgii. Przytaknąłem obojętnie, to przecież oczywiste, i przeszedłem nad tym do porządku dziennego. Póżniej nie zapytałem już, gdzie znajdę najbliższą świątynię mojego wyznania. 

Teraz, gdy obserwowałem Yuriko, jak trzykrotnie klaszcze w dłonie, aby zwrócić uwagę bogini na modlitwę i dar ofiarny, a potem nabożnie skłania głowę, postanowiłem wkrótce nadrobić moje zaniedbanie. W drodze powrotnej mijaliśmy park Hibiya. Zobaczyłem zgromadzony tam tłum i uznałem go za członków sekty słuchającej wywodów kaznodziei, który na angielską modłę produkował się w miejscu publicznym. Potem podniosłem wzrok i nad głowami kobiet, dzieci, a także licznie zgromadzonej młodzieży dostrzegłem czerwone flagi z jasnymi, białymi znakami. Zaświtało mi w głowie. Zapytałem. Yuriko przytaknęła z uśmiechem.

– Tak, oczywiście, komuniści. Żyjemy przecież w demokratycznym państwie! Tokuda-san zorganizował wiec. Ma znakomitych mówców. Chce pan posłuchać, chef-san? Przetłumaczę wszystko.

Powiedziała to z takim uśmiechem, jak gdyby zapraszała mnie na jakieś wesołe jarmarczne przedstawienie. 

Nie, nie miałem najmniejszej ochoty przeżywać komunizmu w wydaniu japońskim. Jedno spojrzenie na twarde, wynędzniałe twarze zebranych kobiet robotnic i fanatyczne rysy trzymających transparenty mężczyzn, powiedziało mi aż za wiele.

– To wszystko studenci – wyjaśniła Yuriko, nie bez dumy wskazując na młodzieńców o długich zmierzwionych czuprynach artystów powiewających flagami oraz na doshis, młode komunistki ubrane w spodnie i czerwone bluzki.

Ruszyliśmy szybko dalej. Zatrzymałem się przy następnej herbaciarni i posililiśmy się. Był to mały lokalik urządzony w tradycyjnym stylu. Po raz pierwszy nie przeszkadzało mi siedzenie na ułożonych na podłodze poduszkach i spożywanie potraw z małych tac z laki podawanych usłużnie przez dziewczęta w kolorowych jedwabnych kimonach. Typowo japońskie otoczenie uspokoiło mnie, a jednocześnie wmawiałem sobie, że to, co zobaczyłem na zewnątrz, to tylko jakieś koszmarne widmo, które wkrótce zniknie; tutaj zaś mam do czynienia z prawdziwą Japonią. Spojrzałem na Yuriko zręcznie posługującą się pałeczkami i jedzącą z taką gracją, że poczułem się przy niej niezgrabny niczym Guliwer.

Kiedy w maleńkich porcelanowych filiżankach podano ciepłą sake , odważyłem się zapytać bez ogródek:

– Yuriko, jakie jest pani zdanie na temat komunistów?

Pozwoliła mi zwracać się do siebie po imieniu, gdyż raz już popełniłem gafę z zamianą imion. Nieomal ze strachem rozejrzała się wokoło, jak gdyby podsłuchiwał nas ktoś z obsługi. Wyglądało na to, że nie chciała, by przypadkiem uważano ją za taxi-girl bogatego Amerykanina. 

Niczym dziecko pytane o to, czy wierzy jeszcze w zająca wielkanocnego, spojrzała na mnie swoimi błękitno-czarnymi oczyma.

– O, chef-san, czy nie wie pan, że komuniści zaspokoją kiedyś głód ludzi ubogich?

Nie spodziewałem się usłyszeć w odpowiedzi takiej riposty.

– Ależ, Yuriko, czy Amerykanie nie robili tego przez tyle lat? Nie słyszała pani o gigantycznych akcjach pomocy?

Moja rozmówczyni przytaknęła:

– O tak, ale wiem także, że zwycięzcy zamknęli granice, nie pozostawiwszy żadnej możliwości emigracji. Gdyby czcigodny chef-san nie odkrył mnie, nie byłabym teraz w tak szczęśliwym położeniu, mogąc trzy razy dziennie spożywać ciepły posiłek. Czcigodny Grane-san jest naprawdę wspaniałomyślnym gaijinem.

Gaijin znaczyło „cudzoziemiec”, tyle się już nauczyłem. Ale teraz pojęcie to wydało mi się oceną. Zarumieniłem się.

– A więc głodowała pani, Yuriko, zanim zaczęła pracować u mnie?

Teraz na jej szczupłej, urodziwej twarzy pojawiło się coś z uśmiechu jej ojca. Nie uczestniczyły w nim oczy, pozostawały martwe i bez wyrazu.

– Wszyscy głodują, profesorowie i studenci. Prawie nikt nie może sobie pozwolić na więcej niż garść ciepłego ryżu raz dziennie. Wszyscy idą dodatkowo arbeito, wieczorami, nocami, sypiając tylko po parę godzin. Arbeito, arbeito, inaczej nie da się przeżyć.

Nie zrozumiałem obcego słowa, więc wyjaśniła mi. Rzecz znamienna, ale już dawno temu przejęto je z niemieckiego. 

Jak tam teraz było, podczas gdy my siedzieliśmy w przytulnym pawilonie, roztrząsając po raz pierwszy kwestie polityczne?

– I wydaje się pani, Yurko, że to jest przyczyną zrodzenia się komunizmu?

– Głód, owszem, tak! – odparła po prostu. – Na pierwszym miejscu. Daje się wiarę temu, kto obiecuje zaspokojenie go. W Rosji też mówią arbeito i syty jest nie tylko pracodawca, lecz także wielu pracujących dla niego. Nasz naród też tego oczekuje: ryżu dla mas.

Powiedziała to wszystko z takim uśmiechem, i to delikatnym, kobiecym głosem, że poczułem się nieswojo, po czym upiła nieco ze swojej filiżanki. Sake uderzała do głowy, choć piło się ją w tak niewielkich ilościach.

Przyjrzałem się Yuriko, była zbyt urodziwa, żebym poczuł surowość kryjącą się w jej słowach.

– A więc tego uczą na Kyoiku-Daigaku-in? – spytałem żartobliwie.

– O, jeszcze wielu innych rzeczy – wyjaśniła z dziecinnym zapałem, zachwycając mnie swobodą, z jaką podjęła ten niebezpieczny temat. – Mówią też, że skończy się wiekowe zniewolenie kobiet!

Wzniosłem toast. 

– Skoro w tym zniewoleniu wyrosły takie kobiety jak pani, to nie mogło być ono tak ciężkie.

Skłoniła się lekko, gdyż ją pochwaliłem.

– Jestem niezamężna – powiedziała – więc moje życie może się potoczyć zupełnie łatwo, jeśli dostanę dobrą pracę jako nauczycielka w Postgraduate School. W szkole ludowej trzeba głodować. Ale gdy wyjdę za mąż… – zamilkła.

– Tak, Yuriko. Co wtedy?

Westchnęła.

– Życie jest bardzo ciężkie, słuchać i być posłuszną mężczyźnie, którego rzadko można sobie wybrać samej. I wiele dzieci, które przyjdą na świat, które się kocha, ale nie można ich wyżywić, umiera.

Ująłem ją za rękę. 

– A jeśli wyszłaby pani za, hm, gaijina, Yuriko? Czy musi to koniecznie być Japończyk?

Tylko przez chwilę można było zauważyć, że jest skonsternowana. A potem padła spokojna odpowiedź:

– Rzadko się zdarza, że cudzoziemiec poślubia córkę Nipponu, natomiast często się słyszy, że gaijin unieszczęśliwia japońską dziewczynę, to zwyczaj apera-guera.

Spojrzałem na nią pytająco, znowu określenie niebędące ani angielskie, ani japońskie. 

– To znaczy après guerre, zapożyczyliśmy je z francuskiego i nieco zmieniliśmy.

Musiałem się uśmiechnąć – przed chwilą słowo niemieckie, teraz znowu francuskie. Najprawdopodobniej komunizm też mógł być tylko hasłem zaczerpniętym od Rosjan.

Niestety, miała jednak rację, co do sposobu postępowania naszych sił okupacyjnych.

– Wcześniej – jej słowa brzmiały prawie jak usprawiedliwienie – zdarzało się jedynie, że gejsza darzyła obcego mężczyznę niespełnioną miłością. Dziś doświadcza tego każda dziewczynka.

– A gdyby kiedyś doszło do happy endu? – odważyłem się zapytać.

– W zeszłym tygodniu amerykański oficer popełnił samobójstwo razem z japońską dziewczyną – brzmiała odpowiedź – i tak się to skończyło.

Potem zamilkła, a ja nie wiedziałem, czy ostatnie słowa to tylko ironia, czy rzeczywiście wspomniała o życiowej tragedii dwojga ludzi. Zjawiła się obsługująca nas dziewczyna w kimonie, przynosząc kolejną czarkę sake. Podziękowałem gestem ręki, gdyż musieliśmy już jechać.

W samochodzie zdobyłem się na odwagę i zapytałem, co na temat komunizmu sądzi jej ojciec. Patrzyła prosto przed siebie, jak gdyby przyglądała się jezdni.

– Mój czcigodny dana-san próbuje nauczyć dzieci międzynarodowego pisma, aby mogły opanować świat obcych.

Wreszcie udało mi się przyłapać moją dzielną tłumaczkę na pomyłce językowej. Chciała pewnie powiedzieć „nauczyły się rozumieć”.

– To dobrze! – zgodziłem się szybko. – Uczenie się tylu znaków japońskiego pisma musi być bardzo trudne. 

Jej twarz rozpogodziła się w uśmiechu.

– Tak, dziecko kończące szkołę ludową musi opanować tysiąc pięćset kanji . Aby studiować na uniwersytecie, trzeba się nauczyć dziesięciu tysięcy dalszych.

Pożegnałem się z jakimikolwiek chęciami podjęcia trudu zrozumienia japońskiego pisma. Ale życzliwie oceniłem jej ojca. Faktycznie robił coś użytecznego, takiego człowieka Zachód mógł potrzebować. Próbował przez pismo przygotować porozumienie. Yuriko dyplomatycznie obeszła moje nieuprzejme, bezpośrednie pytanie. Już wcześniej zauważyłem, że Japończycy niechętnie odnoszą się do naszego nieokrzesanego sposobu dowiadywania się o cokolwiek. Ciekawskie pytania oceniali po prostu jako brak taktu.

Postanowiłem, że nie poruszę już tematów związanych z polityką, jeśli nie zajdzie ku temu bezwzględna konieczność. Co moja firma mogła mieć wspólnego z polityką na świecie?

Ale czuło się, jakby wraz z pojawieniem się Yuriko prosperowała lepiej. Codziennie przybywali nowi klienci, wielu dzięki jej osobistemu pośrednictwu. Przyjaciele i znajomi, mówiła. W przeciągu tygodnia sprzedałem więcej samochodów niż zwykle przez miesiąc. Nie bez znaczenia okazała się też swobodna i pewna siebie postawa Yuriko prezentowana podczas rozmów, a także jej kobiecy urok, któremu ulegali nawet najbardziej ostrożni kupcy, składając w efekcie zamówienie.

– Szkoda – westchnęła kiedyś, gdy z Osaki, a więc z daleka, zjawił się zamożny handlarz jedwabiu, nabywając nowego forda – szkoda, że tylko bogaci mogą się cieszyć możliwością zakupu dobrych, zagranicznych pojazdów. Prości ludzie stoją na poboczach i schodzą z drogi.

W jej głosie słychać było tyle żalu, więc zapytałem, czy nie wystarczy, że oferujemy również używane samochody i jeepy po najniższych cenach.

– Dobro jest dla mas, a nie to, co mniej wartościowe – oceniła, ale zaraz przeprosiła, gdyż dostrzegła, że się czerwienię.

– A jak udostępnić masom to co dobre, nie szkodząc sobie samemu? – zapytałem poirytowany.

Nie zastanawiała się ani chwili. Wydawało się nawet, że czekała na ten sprzeciw. Z najbardziej uroczym uśmiechem wyjaśniła.

– Czcigodni cudzoziemcy wprowadzili system wynajmowania całych domów zamiast ich kupowania. Czy z samochodami nie da się zrobić podobnie?

Zatkało mnie – wypożyczanie samochodów – oczywiście! Tego nam brakowało. Najchętniej bym ją uścisnął.

– Znakomicie, Yuriko! – zawołałem. – Jak pani na to wpadła? Natychmiast porozumiem się z zarządem firmy. Tym sposobem nawet prosty człowiek doświadczy przyjemności zapoznania się z dokonaniami Zachodu.

– To nie mój pomysł – przyznała skromnie. – Zapytał mnie o to mój szacowny dana-san, a ja obiecałam, że poruszę ten temat.

Patrzyłem na jej ojca z coraz większą sympatią. Gdyby miał zamiar na komunistyczną manierę podjudzać robotników przeciwko kapitalistom i Zachodowi, to przecież nie proponowałby tak pojednawczego wyjścia im naprzeciw i budowania porozumienia.

Wypożyczalnia samochodów dostarczała ponadto znakomitej reklamy. Docierałem nie tylko do wyższych warstw społecznych. Należało jedynie pogodzić się z niewielkim ryzykiem, że kilka samochodów ulegnie szybszemu zużyciu. Ale cały system sprawdził się już w Nowym Jorku. Że też nie przyszło mi to do głowy!

Co za głupiec z tego Kioshiego, że ostrzegał mnie przed Mori-san! 

Pobiegłem zaraz do biura, żeby omówić kwestię z Lesleyem. Był przy tym również Tanaka.

Jim zaraz się rozochocił: 

– Jasne! Twoja laleczka rozwija się jak trzeba, i to w kraju, w którym kobiety przez całe stulecia nie miały nic do powiedzenia!

Kioshi spojrzał na nas, a następnie zapytał ostrożnie:

– Czy szanowni panowie zdają sobie sprawę z tego, że tym samym powierzają większą część produkcji nieznanym osobom, których językiem nie władają i których zamiary nie są im znane?

Spojrzeliśmy po sobie. Nie ma co! Kioshi nie zawahał się wyrazić negatywnej opinii o swoich rodakach. Jak na Japończyka rzecz zupełnie niezwykła!

Jim zaoponował:

– Chyba nie spadną na nas sami gangsterzy! Jako nasz tłumacz i znawca współziomków musi pan mieć dla nas i za nas oczy otwarte, Kioshi-san!

– Nie jest to w żadnym wypadku komunistyczny pomysł – zatryumfowałem.

Kioshi chciał coś powiedzieć, ale miałem już dość jego nieufności i sceptycyzmu.

Wykonałem gest ręką, o którym każdy w firmie wiedział, że oznacza nieodwołalną decyzję.

– Załatwione! Jeśli wiąże się z tym jakieś ryzyko, to biorę je na siebie. Osobiście odpowiadam za to, co się stanie, nikt inny.

Kioshi skłonił się.

Okazywanie posłuszeństwa to wrodzona cecha Japończyków. Tanaka nie sprzeciwiłby się nawet wtedy, gdy miałoby to kosztować głowę. Ale o tym dowiedziałem się dużo później.

Po dłuższej chwili podszedł do mnie i zapytał, jak gdyby nic się nie stało:

– Czy czcigodny chef-san zamierza pożyczać samochody wszystkim bez wyjątku, nie biorąc pod uwagę wykonywanego zawodu?

Zmarszczyłem czoło.

– Oczywiście, Kioshi! Nie możemy przecież zatrudnić jeszcze detektywów.

– Myślałem o czym innym. Czy byłby pan tak łaskawy i za niewielką opłatą wypożyczył samochody również misjonarzom?

Gwizdnąłem przez zęby – o to chodziło! Uśmiechnąłem się, podziwiając jego wytrwałość. Nie rezygnował z zamiaru zapoznania mnie ze swoimi profesorami z Uniwersytetu Sophia.

– Well, Kioshi! W niedzielę możemy pojechać do jezuitów. Nie mam nic przeciwko temu, żeby przy okazji zrobić coś dla misji.

Tanaka nie mógł zaprzestać dziękczynnych pokłonów, jednak z tych szlachetnych zamiarów niewiele wynikło.

W niedzielny poranek, jak już zdarzało się wczesniej, zamiast w łóżku znalazłem się na podłodze. Nagłe drgnięcie skorupy ziemskiej tak nieszczęśliwe wyrzuciło mnie z posłania, że zwichnąłem sobie rękę. Miałem zbyt mocny sen, Japończycy zrywali się natychmiast i zaraz sie ubierali. Chociaż przywykli do trzęsień ziemi od dzieciństwa, częstotliwość wstrząsów nie stępiła im czujności, wręcz przeciwnie – wzmocniła ją jeszcze. Zdarzyło się już bowiem wielokrotnie, że niebezpieczne poruszenia ziemi wywoływały pożary, które dokonywały prawdziwych spustoszeń pośród drewnianej zabudowy. W moim wypadku musiało się wydarzyć coś więcej, gdyż jako były pilot przywykłem do niejednego.

Udałem się do najbliższego europejskiego lekarza i zawieszono mi rękę na temblaku, a potem Jim odwiózł mnie do domu. Yuriko, nieznająca różnicy między niedzielą a dniem powszednim, z wyjątkiem niektórych japońskich świąt religijnych lub państwowych, współczuła mi bardzo, co odczuwałem jako balsam dla duszy. Ponieważ nie zaplanowałem niczego innego, przyjąłem jej uprzejme zaproszenie spędzenia popołudnia w kręgu japońskiej rodziny. Nie, nie zamierzała zabierać mnie do baraku jej dana-san, lecz do Teruko-san, swojej ciotki i gospodyni mieszkającej przy tej samej ulicy, gdzie ją poznałem, w odległości dziesięciu minut drogi na piechotę. Czy mogłem życzyć sobie czegoś lepszego na nudę? Wydawać się mogło, że Yuriko odgaduje moje najskrytsze myśli. Już od dawna pragnąłem pobyć z nią prywatnie, poza godzinami zajęć, kiedy pracowaliśmy razem. Tylko dokąd się udać? Większość lokali nie nadawała się do tego, a do któregoś z nielicznych, starych domów gejsz nie wypadało pójść w damskim towarzystwie.

Wystroiłem się zatem, na ile to było możliwe ze względu na zwichniętą ręką, a żona Sato ze zdumiewającą zręcznością zawiązała mi krawat i udzieliła dobrych rad – niestety po japońsku.

Był piękny słoneczny lipcowy dzień, powietrze miękkie niczym jedwab i słodkie od zapachu nieznanych kwiatów. Do tego znad morza powiewała jeszcze lekka chłodna bryza. Przyspieszyłem kroku. Im bliżej znajdował się domek wdowy, tym bardziej zapominałem o dolegliwościach, jakie sprawiało mi bolące ramię.

Mały ogródek wypełniał labirynt roślin o smukłych splątanych łodygach z bajecznie kolorowymi kwiatami o ciężkim zapachu. Papierowe okna lśniły czystością, a przesuwające się w nich cienie zdradzały obecność mieszkańców. Moje kroki zaskrzypiały na wysypanej żwirem ścieżce prowadzącej do rozsuwanych drzwi. Zapukałem i zaraz je odsunięto.

Otworzyła starsza kobieta ubrana w szare jedwabne kimono z drobnym wzorem. Jej włosy były tradycyjnie wysoko upięte. Wykonała głęboki ukłon na powitanie. To musiała być Teruko. Domyślałem się treści wypowiadanych do mnie słów. Potem przez kilka minut stałem jak oniemiały.

Na śnieżnobiałym tle rozłożonych tatami unosiła się tajemnicza istota, w której z trudem rozpoznałem Yuriko Mori. Wydawało mi się, że ożyła jedna ze zwiewnych gejsz przedstawianych na starych japońskich malowidłach na jedwabiu. Turkusowe kimono ozdobione złotymi kwiatami lotosu otulało ściśle jej postać. Po bokach wystawały długie rękawy – niczym skrzydła, pomyślałem na ten widok. Szeroki pas obi różanejbarwy spinał cenną suknię tuż pod ramionami, przydając zmysłowej kobiecej postaci dziecięcej niewinności.

A włosy – kto ułożył je w tę czarującą błękitno-czarną fryzurę, w której połyskiwały grzebienie z macicy perłowej i jadeitu? Wysportowana studentka w spodniach i wełnianym swetrze przeszła przemianę, o której mi się nawet nie śniło. Otrząsnąłem się dopiero, gdy zwróciła się do mnie w moim ojczystym języku, prosząc, bym łaskawie wszedł.

Pochyliłem się i zakłopotany ściągnąłem niezgrabne, zachodnie buty. Przygotowano już dla mnie słomiane sandały, suche, czyste i białe, abym mógł wejść na miękką matę tłumiącą wszelkie odgłosy stąpania. Papierowe drzwi zamknęły się za mną cicho.

Tym razem znalazłem się w znacznie bardziej elegancko urządzonym wnętrzu, niż kiedy po raz pierwszy zetknąłem się z architekturą tego kraju w naszym baraku-herbaciarni, będącym tylko niezgrabną kopią stylu japońskiego. Zaraz zauważyłem przyozdobioną niszę, butsuma, z królującym w niej obrazem bóstwa, przed którym z metalowej miseczki unosiły się ku sufitowi esy-floresy palącego się kadzidła. Szary wazon z ceramiki, z przypominającymi janowiec kwiatami był wyrazem hołdu dla domowego bóstwa oraz duchów przodków, którzy zwykli się zbierać w centrum domostwa.

Przed nim półkolem leżały kolorowe poduszki do siedzenia. Moją, w kolorze błękitu, ułożono w ten sposób, że musiałem spoglądać na wspaniały zwijany obraz stanowiący jedyną ozdobę ścian. Wydawało się, że to pożółkły jedwab, lecz barwy, którymi Fudżijama odcinała się od nieskalanego nieboskłonu, odbijając się w błękitnozielonym jeziorze, sprawiały wrażenie tak świeżych, jakby dopiero wczoraj je namalowano. Najwidoczniej do dobrego tonu należało ucieszenie gospodarzy pełnym szacunku milczeniem. Nikt nie przerywał ciszy. Yuriko przyklękła obok miedzianego piecyka rozpalonego węglem drzewnym. Z zawieszonego nad nim czajnika unosiły się z sykiem obłoki białej pary. Starsza niewiasta przyniosła lakową tacę z porcelaną i po raz pierwszy zobaczyłem prawdziwą ceremonię przygotowywania herbaty.

Czułem, choć nic z tego nie rozumiałem, że każdy gest musi mieć nieomal sakralny charakter. Korzystając z bambusowego czerpaka, Yuriko polała wrzątkiem starte na proszek zielone liście, które nałożyła do filiżanek z emaliowanego, kolorowego pojemnika. Za każdym razem wykonywała czerpakiem w czajniku kolisty ruch. Mątewką wymieszała spieniony napój, postawiła filiżankę na otwartej dłoni i z lekkim pokłonem podała ją gościowi.

Podobnie jak Japończyk, instynktownie poczułem się zaszczycony. Aby jakoś podziękować, podniosłem miseczkę z cienkiej, białej porcelany, zapewniając, że nie widziałem jeszcze nic piękniejszego od tej filiżanki z namalowanymi na niej motywami pawich oczek. Jak się później dowiedziałem, odpowiadało to powszechnie przyjętemu zwyczajowi.

Ale moje niesłychane szczęście dostosowania się do wymogów ceremonii nie trwało zbyt długo – i stało się! Zachodnim zwyczajem ująłem niemającą ucha czarkę w obie dłonie. Już sam ten gest wyglądał wystarczająco niezręcznie. Po pierwszym smakowitym łyku rozległo się ciche trzaśnięcie. Gorąca herbata polała mi się po rękach, a ja trzymałem już tylko skorupy.

Nie przypominam sobie, kiedy ostatni raz czułem się tak bardzo zakłopotany. Jednak obie panie – również starsza – okazały się prawdziwymi damami. Uśmiechając się, jak gdyby nic się nie stało, żartowały z niezręcznej sytuacji, wybawiając mnie z kłopotu. Potem przyglądałem się, jak Yuriko w milczeniu demonstruje mi, jak pija się herbatę w Kraju Kwitnącej Wiśni. Na otwartej prawej dłoni filiżanka poszybowała ku górze i przytrzymywana lewą ręką została przystawiona do ust. Po pierwszym drobnym łyku dziewczyna skłoniła się wdzięcznie najpierw w moją stronę, a potem ku gospodyni, po czym odstawiła czarkę na tacę z laki. Odczekała, aż wypiję, i dopiero wtedy powtórzyła całą ceremonię drugi i trzeci raz. Zaczęliśmy konwersację.

Dzięki uprzejmemu zainteresowaniu ze strony Yuriko nie odczuwało się wcale, że przebywa się w tak egzotycznym kraju. Nie miało większego znaczenia, że słowa uśmiechniętej starszej damy o pełnej zmarszczek, żółtawej macierzyńskiej twarzy trzeba było bez przerwy tłumaczyć. Rzadko udawało mi się tak szybko zadomowić, jak w małym domku Teruko. Położona przy tej samej ulicy, zamieszkiwana przeze mnie willa wydała mi się wręcz obca.

Miseczki z herbatą opróżniały się i napełniały. Jadłem czerwone i białe ciastka z ryżu, przyglądając się Yuriko, która trzymanym w ręku składanym wachlarzem demonstrowała pełną kobiecej gracji zabawę w chowanego. Tylko jej wąskie oczy o długich rzęsach widać było nad jego pozłacaną krawędzią, a moja dusza zatonęła w nich niczym w ciemnobłękitnym jeziorze u stóp Fudżijamy. 

Dziś już nie pamiętam, o czym rozmawialiśmy. Być może były to tylko uprzejme komplementy, jakie zwykle się prawi. Być może rozmawialiśmy nawet o pogodzie. Nie zachowałem niczego w pamięci poza słodkim wspomnieniem spotkania po raz pierwszy prawdziwie kobiecej istoty. Obie kobiety poświęcały mi całą swoją uwagę, gotowe spełnić każde życzenie gościa, a przy tym nie narzucały się i zachowywały z niezwykłym taktem. Wielkim zdziwieniem napełniało mnie i to, że również starsza dama uczestniczyła w tej scenie – wyglądało to jak starannie przygotowana sztuka teatralna, z tym że widz zapominał, że jest w teatrze. Czy Teruko nie pochodziła z prostego ludu? Jeśli tak, to w każdej Japonce, gdy tylko poruszała się we własnym domu, jak to odpowiadało jej naturze, kryło się nieco romantyki uważanej powszechnie za utraconą.

Nie rozumiałem ani jednego słowa, ale sposób, w jaki patrzyła, uśmiechała się i usługiwała, zapadł mi w serce. Nie wiedziałem, czy miała dzieci, ale wobec mnie była jak matka. Czułem, że Yuriko chętnie u niej przebywa i lepiej zrozumiałem żądanie jej ojca, Mori-san, że powinna tu nadal pozostać. W tym domu nie mogła tak szybko ulec wpływom Zachodu. Tu odnajdzie samą siebie, gdy zaślepi ją nasz styl. Również za tą klauzulą, potraktowaną z taką podejrzliwością przez Kioshiego nie kryło się nic poza mądrą ojcowską dobrocią. Zacząłem myśleć sercem.

Mijały godziny. Czy to naprawdę zmierzch położył się cieniem za papierowymi oknami? Teruko wstała i odsunęła drzwi do ogrodu. Do wnętrza wpadło światło księżyca łagodząc ostre kontury otoczenia, a mnie wydało się, że nie jestem już w nędznej dzielnicy portowej w Jokohamie, lecz na samotnej wyspie. Cykały świerszcze, a Yuriko sięgnęła po stary shamisen o długim gryfie.

Usłyszałem obco brzmiące, skarżące się, dźwięczne melodie i zawodzenie trójstrunowego instrumentu – czy to pełna nostalgii pieśń stęsknionego za ojczyzną wygnańca, a może hymn opiewający utraconą miłość? Czułem oplatający mnie coraz ciaśniej czar, ale nie broniłem się. W całej Ameryce wynajdującej wciąż nowe odmiany uganiania się za rozrywką nie znalazłbym niczego, co choćby w przybliżeniu tak bardzo zniewalało serce i zmysły.

Pomyślałem o szlagierach, które ryczały z głośników w Asakusa! Że też wrażliwi Japończycy chcieli ich w ogóle słuchać – to przecież był gwałt zadawany duszy.

Rozkojarzony ruszyłem do domu, który – teraz rzeczywiście obcy – stał nieco dalej. Cieszyłem się z całego serca, że jestem w Japonii, i to nie ze względu na interesy.

*

Następnego dnia rano Yuriko zjawiła się w pracy, jak gdyby nie zaszło nic szczególnego. Dla niej niezwykłość przynależała do codzienności. Z pewnością nie pojęłaby mojego nastroju i dziwiłaby się, skąd bierze się moja małomówność. Prawie nie odważyłem się popatrzeć na nią, jak niczym niewzruszona fachowo porządkuje pocztę i redaguje listy do moich partnerów handlowych.

Tego dnia w największych dziennikach Japonii pojawiły się pierwsze ogłoszenia reklamujące naszą wypożyczalnię samochodów. Yuriko napisała krótki artykuł do „Ashai”, który zaraz przyjęto. Była wręcz nieoceniona.

Jako pierwszy na naszą ofertę odpowiedział buddyjski bonza zarządzający świątynią w parku Nikko. Prosił nas, abyśmy złożyli mu wizytę, gdyż nawał obowiązków nie pozwala mu dłuższą nieobecność. Uśmiechając się, zapytałem Yuriko, z jakiego to powodu świadomy przemijalności ziemskich dóbr bonza interesuje się tak karygodnymi, budzącymi chęć używania życia, wynalazkami ludzi Zachodu, bo przecież odrzucił od siebie wszelkie pożądliwości. Spojrzała na mnie zdumiona. 

– Czcigodny chef-san wyobraża sobie to wszystko nieco staroświecko. Nasi bonzowie to ludzie postępu. Idą z duchem czasu i studiują Zachód, podobnie jak i my. Obecnie przybywa stamtąd więcej poważnych poszukujących niż z naszych własnych szeregów.

Musiałem usiąść.

– Chce pani powiedzieć, że buddyzm przeżył się w Japonii?

Yuriko opuściła ręce i skłoniła głowę.

– Zachowamy go, podobnie jak zachowujemy stare, czcigodne obyczaje, jako uświęconą kulturę. Ale młodzież już nie wierzy.

– Z jakiego powodu, Yuriko?

Milczała przez chwilę.

– Życie jest jak magnes – szepnęła cicho.

Zrozumiałem. Budda uczył nicości bytu przyporządkowanego tylko przemijalności, pokoju w wyzbywaniu się pragnienia spraw doczesnych, wyrzeknięcia się własnego Ja. 

Zderzenie z afirmującym życie, więcej, delektującym się życiem światem Zachodu lat powojennych okazało się zbyt drastyczne. Nie oparł mu się cierpiętniczy Budda. Natomiast tam, gdzie Zachód się postarzał i skarlał, tam pociągała go negacja egzystencji buddyzmu – co za niesamowity, zamknięty krąg. Japończycy to młody, budzący się właśnie, naród.

– Wobec tego jedźmy do bonzy – postanowiłem. – Musi mi pani towarzyszyć, Yuriko. Jeśli staję się bezradny wobec prostych ludzi, to co dopiero przed obliczem oświeconego bonzy!

Jeszcze tego samego popołudnia wyruszyliśmy do parku Nikko.

Ze zdziwieniem skonstatowałem, że w przeciwieństwie do mocno zniszczonego Tokio wyszedł cało z ciężkich bombardowań. Czy to też nie stanowiło okrutnej cechy Zachodu, że wyżej ceniło się martwe pomniki kultury niż dzielnice zamieszkałe przez żywych ludzi?

Nietknięte, pomalowane na czerwono belkowania wysmukłych wież wystawały ponad drzewami parku, ku niebu wyrastały mury wzniesione z pokrytych lśniącą glazurą cegieł, szintoistyczne torii  rozwierały swoje podwoje niczym gigantyczne litery. Stanąłem zaskoczony ilością chramów, ale zamarłem, gdy Yuriko z biegłością studentki, która wysłuchała wykładu na zadany temat, wyjaśniła mi, że w Tokio znajduje się około 2570 świątyń buddyjskich i 1500 szintoistycznych chramów. Poczułem coś na podobieństwo powiewu pogaństwa, gdy wraz z nią kroczyłem powoli od jednej budowli do drugiej. Pokazywała mi najsłynniejsze, oprowadzając mnie fachowo jak przewodnik – bez zaangażowania emocjonalnego. Ale czy w Asakusa nie modliła się sama przed Kwannon, boginią miłosierdzia? Zmieszała się nieco. Owszem, miewa się takie myśli, że nie byłoby źle od czasu do czasu zwrócić się do istoty wyższej. Miłosierni bogowie to w Japonii rzadkość. Kami chce bojaźni i ofiary – nie miłości.

Kami – to z pewnością jakieś bóstwo. Tak, słyszało się o wielu wszelkiego rodzaju bożkach, ale nie budziły one lęku jak w wypadku niektórych ludów pierwotnych, choć i one wykazywały wyraźny wpływ elementów demonicznych. Najwięcej osób nawiedzało przybytki bogów szczęścia i płodności, w tych drugich widziało się w większości kobiety.

– Również nasz bonza – moja przewodniczka bez trudu odnalazła jego świątynię – zarządzał jedną z nich. Poświęcono ją Kishibo-jin, bogini zapewniającej potomstwo. Kiedyś była demoniczną istotą wykradającą w okresie głodu małe dzieci, aby ich pokarmem nasyć własne potomstwo. Wówczas Budda wziął jej najmłodszą pociechę i ukrył w swojej czarze ofiarnej. Odchodząca od zmysłów ze strachu i miłości Kishibo-jin przybyła do jego pagody, prosząc miłosiernego Oświeconego o pomoc. On zwrócił jej dziecko z upomnieniem, że ponieważ sama doświadczyła matczynego bólu, powinna odtąd stać się strażniczką kobiecej pomyślności.

Taka była historia obrazu tego bożka, który jeśli chodzi o wygląd demonicznego oblicza, nie miał w sobie niczego przyjaznego, a przecież w magiczny sposób przyciągał kobiety, szczególnie te przy nadziei.

Nie miałem czasu się zastanawiać nad usłyszaną story. Stanęliśmy przed tym, kogo poszukiwaliśmy – bonzą o wygolonej głowie, odzianym w żółtą szatę i zupełnie inaczej wyglądającym, niż się spodziewałem. Ani śladu ascetycznej szczupłości mnichów z sekty zen ćwiczących się w ścisłej kontemplacji – mieliśmy do czynienia z korpulentnym ojcem rodziny zdającym się doskonale pasować do bogini płodności. Rzadko widziało się tak dobrze wyglądających Japończyków. Najwidoczniej z pracy na rzecz świątyni dało się dobrze żyć, lepiej w każdym razie niż z pracy w świecie. Do miedzianej skarbony wierni bez przerwy wrzucali swoje datki i uderzali w gong, aby zwrócić uwagę bogini na swoją jałmużnę.

Starszy pan nie miał zbyt uciążliwej pracy. Przy recytacji sutr mógł przykucnąć, a ceremonie ofiarne okazały się bardzo skromne. Od czasu do czasu matki prosiły o błogosławieństwo dla dzieci i na ile mogłem to ocenić, na tym zasadniczo kończyła się jego posługa. Do czego mógł potrzebować samochodu?

Szeroka, nalana twarz rozciągnęła się w uśmiechu, skośne oczy prawie na niej znikły. Yuriko przetłumaczyła:

– Odbywają się zebrania bonzów buddyjskich z dalszych części kraju, często również poza Tokio, których nie wolno mu opuścić. Buddyzm prowadzi polemikę z dwoma silnymi zachodnimi kierunkami: komunizmem i chrześcijaństwem. Najprawdopodobniej z tym ostatnim podejmie próbę wspólnego działania przeciwko komunizmowi.

Otworzyłem szeroko oczy – z jaką oczywistością padła ta wypowiedź.

Czy nie wiedział, że na przykład w Hiroszimie ma powstać katedra światowego pokoju upamiętniająca ofiary bomby atomowej, której projekt stworzyli buddyści, a chrześcijanie mieli go wykonać? Najwidoczniej buddyzm uznał komunizm za zagrożenie. 

Szybko doszliśmy do porozumienia. Bonza zadeklarował gotowość do uiszczenia żądanej przez wypożyczalnię opłaty, po czym podpisał umowę. Musiał jednak wracać do swoich obowiązków i wkrótce rozbrzmiał głuchy dźwięk świątynnego gongu. 

Wydawało mi się, że Yuriko jest nieco przygnębiona. Czyżby rozmowa o religii przyprawiła ją o rozterkę? Gdy ją zapytałem, odpowiedź zabrzmiała jak oskarżenie: 

– Wspomagamy rozwój zabobonu i błędów. Religia to opium dla ludu.

Zamarłem – komunistyczna sentencja w jej ustach!

Gdy jednak odwróciłem głowę, delikatny owal jej twarzy był znów niezmącony i opanowany. Tylko w głosie dało się słyszeć echo prawdziwej namiętności. A może się myliłem? Nie, te szlachetne rysy nie miały w sobie nic fanatycznego. To mnie uspokoiło.

– Kto naopowiadał pani tych bzdur, Yuriko? – zapytałem, próbując naśladować jej opanowanie, ale nie bardzo mi się powiodło. Drażniła mnie myśl, że Kioshi mógł mieć rację i rzeczywiście sprowadziłem sobie pod dach komunistkę. Uśmiechnęła się.

– Do tez nauczanych na Uniwersytecie Kyoiku należy również zapoznanie studentów z myślą ideologiczną nowej Rosji – odparła, jak gdyby powtarzając często słyszane twierdzenie. – Przeczytałam podręcznik marksizmu i znam pisma Engelsa, Lenina i Stalina.

Zaatakowałem ją.

– To wspaniale, a czy można wiedzieć, co oprócz tego zna pani z literatury zachodniej?

Bez ociągania i z dumą zaczęła wyliczać, nie zdając sobie sprawy z tego, jak mną wstrząsnęła:

– Bardzo dużo czytamy. Z filozofii francuskiej przejęliśmy Sartre’a i Camusa, z myśli niemieckiej Nietzschego i Kanta, ze szkoły angielskiej Shawa i Coleridge’a, z…

– Stop! – przerwałem gwałtownie. – To wystarczy. A o Biblii pewnie pani nic nie słyszała, prawda?

Spojrzała na mnie zdziwiona, nie mogąc sobie wyobrazić, dlaczego biały człowiek o mało co nie stracił opanowania.

– Nie – padło w odpowiedzi. – Ale mogę nadrobić zaległości, jeśli należy to do wiedzy o Zachodzie, którą trzeba posiąść.

Nawymyślałem sobie w duchu, że nieprzemyślanie chcę ją zapoznać z chrześcijaństwem poprzez filozofię. Ale nie było odwrotu, obudziło się w niej zainteresowanie:

– Czy zechciałby mi pan wyjaśnić, o co chodzi z tym dziełem? Nie słyszałam o nim dobrej opinii.

Mogłem to sobie wyobrazić. Doprawdy, w Kraju Kwitnącej Wiśni nieomal stałbym się obojętnym chrześcijaninem, gorszym nawet od odstępcy od wiary. Nie wiem, co we mnie wstąpiło, żeby zatrzymać się nagle w dzielnicy Yotsuya. W górze na zboczu, to musiało być to, jezuicki kościół świętego Ignacego z wysoką, kanciastą wieżą i świetlistym krzyżem na szczycie – ogromne zabudowania, teren uniwersytetu.

– Chodźmy, Yuriko! Mam coś do załatwienia, bo chciałem podziękować za pośrednictwo. Zakładam się tysiąc do jednego, że znajdzie się tam jakaś japońska Biblia.

Przytaknęła uprzejmie.

 – Jochi-Daigaku-injest bardzo znany – zwróciła się do mnie pojednawczo, bo ciągle jeszcze byłem podenerwowany, nie wiedząc nawet, ile wstydu kosztuje mnie to zaniedbanie. Ale miało być jeszcze gorzej.

Na terenie misji czułem się obco, podobnie jak i Yuriko, stojąc bezradnie przed kościołem otoczonym wokoło potężnymi gmachami i wieloma innymi budynkami o różnym przeznaczeniu. Po lewej ręce mieliśmy typowe półokrągłe baraki Nissena, płaski trójskrzydłowy kompleks Uniwersytetu Sophia, bibliotekę, laboratoria do ćwiczeń i inne pomieszczenia. Yuriko z cierpliwością azjatyckich kobiet czekała, aż zorientuję się w terenie. 

Muszę przyznać, że niestety weszliśmy wtedy do świątyni. Przynajmniej tu się na czymś znałem. Ale o ile pewniej czuła się moja towarzyszka w parku Nikko! Co za upokorzenie!

Stałem w nowoczesnym, jasnym i harmonijnie skonstruowanym wnętrzu domu bożego, spoglądając na potężne łuki wieńczące wspierające sklepienie kolumny – i wstydziłem się przed pogańską dziewczyną zgiąć kolano i przyklęknąć. Muszę się do tego przyznać, gdyż z perspektywy czasu uważam za prawdziwy cud łaski, że ta godzina nie pozbawiła jej wszelkiej chęci zapoznania się z chrześcijaństwem. Opanowany dziwną nieśmiałością nie odważyłem się przejść środkiem ku głównemu ołtarzowi, tylko skradałem się boczną nawą, chociaż w kościele panowała cisza i nie było nikogo.

Yuriko wskazała na obrazy drogi krzyżowej, które przyciągnęły jej uwagę.

Przystanęła przy czwartej stacji, ściszając mimowolnie głos do szeptu:

– Co to takiego?

Musiałem wyjąkać jakieś chaotyczne, zupełnie bałamutne wyjaśnienie, bo gdy już ruszyliśmy dalej, moja tłumaczka nie wyglądała na lepiej zorientowaną, ale oglądała każdą scenę. Przy ukrzyżowaniu zobaczyłem, jak nie pojmując, kręci głową.

Na zewnątrz zapytała mnie:

– Czy to Chrystus, którego zwalczali i który zmarł na krzyżu?

Przytaknąłem, rozglądając się za studentami spieszącymi przez dziedziniec ku blaszanym barakom – nie widziało się między nimi żadnego profesora, bo przecież mieliśmy ferie. Mimo to poprosiłem Yuriko, aby zapytała jednego z nich o mieszkanie dziekana.

Jak się jednak okazało, rozmawiali między sobą po angielsku i wskazali mi akademik świętego Alojzego. Oni natomiast zamieszkiwali baraki Bosch-town . Lekkie konstrukcje nie sprawiały tak nędznego wrażenia jak te stojące na terenie mojej firmy. Małe okienka świeciły czystością, ogródki wyplewiono, a trawę przystrzyżono. Najmłodszy z uprzejmej gromady wyjaśnił mi, że planuje się budowę akademika na trzysta miejsc z pomieszczeniami klubowymi, stołówką i salą gimnastyczną. Pilnie zbierają każdy grosz.

Zdawał się odczuwać taką dumę z całego przedsięwzięcia, jak gdyby sam za nie odpowiadał. 

– Dom świętego Alojzego jest tam!

Poczułem się trochę niezręcznie. Od najmłodszych lat nie żywiłem zbyt wiele sympatii dla najczęściej słodko i sentymentalnie przedstawianego młodego jezuickiego świętego. Wolałem raczej surowego oficera, świętego Ignacego, choć i jego życiorysowi nie poświęciłem szczególnej uwagi. Bo co wiedziałem o ukrytym bohaterstwie młodego Gonzagi!

Kiedy dzisiaj pomyślę, iloma błędami obciążony – i to jako chrześcijanin – kroczyłem obok Yuriko, niezdolny udzielić jej właściwej odpowiedzi na najprostsze pytanie, to czerwienieję i blednę ze wstydu. 

Niestety, nie spotkaliśmy duszpasterza akademickiego, lecz jego zastępcę ojca Tomasza. Nastąpiło krótkie, serdeczne powitanie. Zakonnik w ciemnym habicie w ciągu kilku minut wyczuł moją niepewność, ale wykazał się taktem, który pozwolił mi wreszcie głębiej odetchnąć.

Tak, przekaże oczywiście moje podziękowanie za pośrednictwo w znalezieniu dobrego tłumacza, niemniej to duszpasterz powinien czuć się zobowiązany do wyrażenia wdzięczności za zatrudnienie jednego z jego podopiecznych. Krótkie spojrzenie padło w kierunku Yuriko, a ja wyjaśniłem, że to nie jej, lecz Kioshi-san powierzono zadanie prowadzenia rozmów handlowych dla firmy. Młoda dama poszukuje dobrego japońskiego lub angielskiego wydania Biblii. 

Jezuita odpowiedział, że tak mu się właśnie wydawało, iż jego współbrat nie zatroszczył się o żeńską pomoc, gdyż na Jochi studiowali prawie wyłącznie młodzieńcy. Oczywiście są także wykłady teologii dla kobiet, regularnie prowadzone dla licznych uczestniczek. Zmieszałem się nieco. Czyżby myślał, że dlatego przyprowadziłem Yuriko? Ale on już zmienił temat:

– Podejdźmy do stoiska z czasopismami. Panna Mori-san może sama wybrać, które wydanie jej odpowiada. Japońskie ma już pięćdziesiąt lat, ale ciągle spełnia swą funkcję, angielskie jest powojenne.

– Będę szczęśliwa, mogąc posiadać obydwa, dla porównania – wyraziła swoją opinię Yuriko bez fałszywej skromności. Jako studentka przywykła do gruntownego zapoznawania się z zachodnią kulturą. Ojciec uśmiechnął się i podał jej dwa tomiki.

– Życzę owocnej lektury. Domyślam się, że pani szef z pewnością nie poskąpi na to wolnego od zajęć czasu. 

Spojrzałem na niego czerwony aż po korzonki włosów. Dotarło do niego, że Yuriko jest poganką.

– Well, ojcze Tomaszu, macie tutaj wiele czasopism. To wszystko własne wydania, jezuickie?

Przytaknął: 

– To „Seiki”, w tłumaczeniu tytuł znaczyłby „Stulecie”, nasz miesięcznik. Tu znany „Digest” i „Nipponica”. To z kolei „Zeszyty Sophii”.

W jednym z numerów Yuriko zobaczyła znowu ilustrację sceny ukrzyżowania i zapytała z przerażającą wręcz ignorancją:

– I to ma być bóg kapitalistów?

Zatkało mnie, a ojciec Tomasz wyglądał na kogoś, kto przywykł do takich pytań, gdyż odparł z uśmiechem: 

– Prawda, pomiędzy ludźmi z tej klasy społecznej rzadko się zdarza, by ktoś umierał za drugiego. Ale Chrystus tego dokonał, i to nie tylko za „kapitalistów”.

Yuriko skinęła i pytała dalej:

– Czy on jest bogiem dającym ludowi chleb?

Ojciec Tomasz odparł spokojnie:

– Owszem, o ile wiemy, kiedy ich już pouczył, dwukrotnie nakarmił tysiące prostych, głodnych ludzi. To również rzadko spotykane u zachodnich nauczycieli, nawet komunistów.

Yuriko oblała się rumieńcem, została bowiem przejrzana.

Ukłoniła się w milczeniu.

Darowane jej Biblie trzymała mocno pod pachą. Niestety, ojca wzywano. Był podobnie jak ja Amerykaninem i – jak mi jeszcze szybko wyjaśnił – tylko zastępował jednego z chorych docentów. Szkoda, bo spodobała mi się jego postawa.

– Proszę zaglądać częściej! – zawołał do mnie. W jednej chwili otoczyła go gromada roześmianych i rozgadanych studentów idących w kierunku boiska. Jak udało mi się zrozumieć ze strzępów rozmów, mieli zamiar zagrać w baseball. W dole rozciągał się szeroki teren rekreacyjny.

Yuriko patrzyła na to w zdumieniu.

– Rozmawia ze studentami? Będzie z nimi grał?

Przytaknąłem.

– Zgadza się, co w tym dziwnego?

Moja tłumaczka pokręciła głową. 

– Straci twarz!

Zaśmiałem się. 

– Na pewno nie, tak jest również na uniwersytetach amerykańskich. Wykładowcy i studenci nie tworzą odrębnych kast. Wydaje mi się, że ci też dobrze się rozumieją.

Rozejrzała się wokoło.

– Mieszkają tu, to dobrze. Z pewnością wielu z nich nie musi głodować.

– Bóg, którego czczą, jest przecież bogiem kapitalistów – rzuciłem z uśmiechem.

Z powagą na twarzy spojrzała na trzymane w ręku czasopisma i książki.

– „Sophia” znaczy „mądrość”. Wszędzie jej poszukiwałam i nigdzie nie znalazłam. Jeśli jest tutaj, to będzie kłopot.

– Z jakiego powodu, Yuriko? Nie wydaje mi się, że komuś tak oczytanemu jak pani, trudno się studiuje.

Nie powinienem był okazywać sarkazmu. Jej twarz stężała. Wziąłem od niej pakunek.

– Mój czcigodny dana-san nigdy nie wyrazi zgody, abym zapoznawała się z mądrością pochodzącą od rzymskich bonzów – jej głos brzmiał bezbarwnie.

Potrzebowałem kilku minut, aby pojąć, że to twardo brzmiące i nadużywane wyrażenie niekoniecznie musiało dla niej odznaczać coś negatywnego. Mógł to być komunistyczny slogan, a także określenie kapłana zaczerpnięte ze znanego jej buddyzmu. 

– Wydaje mi się, że przywykła pani do duchowej niezależności, Yuriko – zaznaczyłem, nie wiedząc, że to stwierdzenie stanie się dla niej decyzją i wzbudzi płomienną ambicję. Dorówna amerykańskim studentkom co do wolności w zdobywaniu wiedzy.

Przypadkowo droga powrotna prowadziła przez most Yotsuya do Shinjuku, tej części miasta, która szczególnie ucierpiała podczas bombardowań. Tam zobaczyliśmy wielkiego konkurenta Chrystusa w Azji, Buddę spoglądającego ku zachodowi. Również i jego świątynia została zniszczona. Ostało się jedynie tylko kilka fragmentów murów, ale pod bezchmurnym, błękitnym niebem wznosiła się pełna dostojnej powagi i skupienia, królująca w pozycji lotosu postać o wyniośle nieruchomym obliczu. Weszliśmy do zrujnowanej świątyni Saigyogi i długo przyglądaliśmy się posągowi Buddy-Amidy. Patrzył w stronę zachodzącego słońca – ku Okcydentowi. 

Powiedziałem wtedy – a zrodziło się to z ukrytej głębi mojego wnętrza, której sam jeszcze nie znałem – niezwykłym dla mnie nieśmiałym szeptem:

– Wie pani, Yuriko, czego Budda oczekuje od Zachodu?

Spojrzała na mnie, ufając, że znam odpowiedź.

– Czeka na ostatnie oświecenie, na światło Chrystusa, ponieważ jest jednym z wielkich poprzedników, jacy zgodnie z ich naturą zostali dani wszystkim narodom.

Zachowała pełne szacunku milczenie. Budda przyglądał nam się nieruchomy, gdy opuszczaliśmy zrujnowane sanktuarium. Powoli spowijał go mrok nocy.

*

Pozostał we mnie niepokój. Czułem, że coś w moim życiu może się zmienić. Przybyłem do Japonii, aby przynieść temu krajowi nieco najnowszych osiągnięć nowożytności. W krótkim czasie prowadzony przeze mnie interes rozkwitł, potwierdzając pokładane w nim nadzieje. Spojrzałem w oczy poszukującej córki Nipponu i dotarło do mnie, że Japonia oczekuje od Zachodu czegoś zupełnie innego – sophii – mądrości Okcydentu będącej naszym najcenniejszym dobrem, jakie zaniedbaliśmy i niemal zdeprecjonowaliśmy przez brak uwagi. 

Nie, na chwilę refleksji nie wybrałem kościoła świętego Ignacego, był świadkiem mojej żałosnej porażki. Za pomocą pożyczonego od Kioshiego egzemplarza Catholic Tokio, przewodnika po archidiecezji, wyszukałem katedrę Niepokalanego Poczęcia i w Święto Wniebowzięcia wyruszyłem do Sekiguchi, ku samemu centrum arcybiskupiej rezydencji.

Towarzyszącemu mi Jimowi Lesleyowi wytłumaczyłem, że koniecznie chcę poznać znanego mówcę radiowego, który w każdą niedzielę rano przemawiał do katolików japońskich na falach rozgłośni tokijskiej. To dzięki niemu Kioshi, jak sam się przyznał, przyjął chrześcijaństwo i uczestniczył w uroczystym poświęceniu Nipponu Niepokalanemu Sercu Maryi w maju 1948 roku. Na marginesie zauważył też, że w katedrze spowiada się w trzech zachodnich językach, po angielsku, francusku i włosku, dlatego w Sekiguchi stale widuje się wielu gaijin.

Początkowo Lesley zachowywał się tak, jak gdyby nic go nie obchodziło.

Nie wspomniał słowem, że mnie obserwował. Przyznał tylko, iż Japończycy wykazują lepszy gust w urządzaniu grot lourdzkich niż wielu Europejczyków. Rzadko widuje się tak estetyczne przedstawienia, przed którymi nawet mężczyzna może poświęcić się modlitwie. Byłem mu wdzięczny. Gdy jednak z powrotem zasiedliśmy w samochodzie i zaraz potem gwałtownie zahamowaliśmy przed grupą sióstr Sacré-Coeur odbywającą z podopiecznymi z przedszkola niedzielną wycieczkę, skinął ku nim głową i stwierdził:

– Uważaj, żeby panna Mori nie wylądowała u nich, bo wtedy na próżno dzisiaj się nawracałeś. Powiedziano mi, że sporo japońskich dziewcząt dało się im zwabić i wciągnąć do klasztoru.

Udałem obojętność i zareplikowałem:

– Dziwne stwierdzenie jak na kogoś, kto do niedawna uważał tę samą damę za komunistyczną agentkę.

Zachichotał:

– No, gdybyś posłuchał dysputy z Kioshim, na szczęście po angielsku, bo jej powodem okazała się angielska Biblia, to też zacząłbyś mieć wątpliwości. 

Podskoczyłem na siedzeniu.

– Podsłuchiwałeś ich? 

Jim ostentacyjnie zapalił papierosa.

– Nie miałem takiego zamiaru, to zupełny przypadek. Siedziałem w biurze nad rozliczeniami podatkowymi. Co mogę poradzić na to, że jeden z naszych inteligentnych Japończyków zaproponował przedzielenie pomieszczenia oryginalną bambusową zasłoną? Nie zadali sobie trudu, żeby popatrzeć, czy nikt za nią nie siedzi.

– I co?

– Hm, chciała się dowiedzieć, dlaczego w całej Biblii ciągle wspomina się o tym, że człowiek powinien ratować swoją skórę, powiedziała: swoją duszę, i czy chrześcijaństwo nie jest religią socjalną.

Nieświadomie zwolniłem nieco tempo jazdy.

– Czy Kioshi potrafił jej odpowiedzieć? 

– W rzeczy samej. Ja na jego miejscu poprosiłbym o czas na zastanowienie się i porozumiał z jednym z moich profesorów. Odpowiedział spokojnie, że to nie system, lecz dzięki Chrystusowi zakorzeniony w dobru człowiek może prawdziwie socjalnie oddziaływać w głąb. Dlatego każdy chrześcijanin musi najpierw sam poszukiwać Królestwa Bożego i starać się dojść do ładu z przemieniającym przesłaniem Chrystusa w swoim wnętrzu. I gdy w tym usposobieniu zwróci się do bliźniego, nie z wymyślonymi teoriami, lecz żywym, podobnym do Chrystusowego własnym Ja, to przemieni oblicze ziemi. Wyobraź sobie, od czasów szkolnych nie zapamiętałem tak żadnej lekcji. Nigdy bym się czegoś takiego po nim nie spodziewał.

Milczałem, bo nie wiedziałem, co powiedzieć. Kioshi był konwertytą, a ja ochrzczonym od urodzenia. Poza tym Lesley nie traktował wszystkiego poważnie, ale to nawet jemu dało do myślenia.

– Co na to powiedziała? – zapytałem po dłuższej chwili.

– O, nic takiego, jeden z tych japońskich zwrotów, jakąś uprzejmość. Ale miałem wrażenie, że Kioshi trafił w dziesiątkę. Chciała się dowiedzieć, czy chrześcijaństwo podejmie wyzwanie komunizmu, który dotychczas wydawał się jej jedynym systemem rozwiązującym trudności ludzkiej egzystencji.

– Słuchaj, Jim, czy Mori-san to komunista?

Odpowiedzią był uśmiech: 

– Myślę, że nawet na pewno. Kioshi ma rację.

– Bardzo mnie to cieszy. Co teraz zrobimy?

– Jaki problem? Zatrudniłeś Moriego czy jego córkę?

– Sam zadaję sobie to pytanie. Czasami myślę, że jej ojciec ma na nią silniejszy wpływ, niż mi się wydaje. Nie mogła przecież wynieść wszystkich tych bolszewickich przesądów z Uniwersytetu Kyoiku.

– Zostaw ją w spokoju. Może właśnie teraz jest na najlepszej drodze, żeby się ich pozbyć. Przecież to i tak ciebie nie dotyczy. – A może masz zamiar ożenić się z nią?

Zmroziłem go spojrzeniem.

– Zwariowałeś czy co?

– No i dzięki Bogu!

Poczułem, że krew mi się burzy w żyłach. Skąd to podenerwowanie? Lesley znał mnie już wcześniej. Poznał mnie dobrze, rozumiał każdy grymas na mojej twarzy. Boleśnie odczuwałem jego wwiercający się we mnie wzrok.

– Czy wiesz, że Mori bardzo interesuje się naszą firmą? Ciągle przysyła klientów do naszej wypożyczalni; powołują się na jego rekomendację, wszystko to zwykli pracownicy portowi, którzy nie marzą nawet o zakupie auta. Każdy tylko pożycza.

No cóż, też sposób na rozbicie czyjegoś interesu i zduszenie kwitnącego handlu. Ale równie dobrze mógł chcieć okazać wdzięczność. Yuriko doskonale u nas zarabiała; sam się o to postarałem. Odsunąłem od siebie wszelką podejrzliwość.

– Nawet jeśli próbowałby nam przeszkadzać, nic nie osiągnie. Bilans ciągle wzrasta. W ostatnim miesiącu musieliśmy podwoić liczbę pracowników. Kioshi nie może się opędzić od klientów. Czego możemy chcieć więcej?

– Powinniśmy złożyć Mori-san uprzejmą rewizytę.

– Niby dlaczego? Był może u nas?

– Dziwnym zbiegiem okoliczności zawsze wtedy, gdy szef z Yuriko właśnie wyfrunął, jak gdyby mógł się poczuć niezręcznie, widząc ją u boku czcigodnego Grane-san.

– Czego chciał?

– Wystarał się nam o godnych polecenia i zaufania pracowników. Zatrudniliśmy ich, gdyż powinno się być wdzięcznym za taką pomoc, nieprawdaż?

– Hm, wobec tego po co rewizyta? 

– Jim zachichotał.

– Po pierwsze, to dobry japoński obyczaj, po drugie, niejedno można odkryć, zjawiając się niespodzianie. Ale to już rzecz samego szefa.

– Nienawidzę szpiegowania.

– Twoja sprawa – Jim wzruszył ramionami. 

Nie odpowiedziałem, bo poczułem budzącą się we mnie złość.

Komunistyczna infiltracja mojej firmy byłaby bardzo niepożądana, bo stanowiłaby zagrożenie dla całego przedsięwzięcia. 

Odkąd komuniści zaczęli nawoływać do intensywniejszej kampanii przeciwko wszelkim działaniom okupanta, również rząd poczuł się zmuszony do sięgnięcia po bardziej radykalne środki. Ich japońska partia otwarcie zadeklarowała chęć zbratania się z siłami Północnej Korei i czerwonymi Chinami. Na porządku dziennym były akty sabotażu przeciwko własnym i amerykańskim politykom. Intensywność strajków i demonstracji wskazywała na to, że komuniści przygotowują prawdziwą rewolucję.

Przeciwdziałanie temu, podjęte przez McArthura, dowiodło, że nie nikt nie zamierza się z nimi pogodzić. Rekwirowano czerwone czasopisma i ulotki, zabraniając jednocześnie ich rozpowszechniania, zamknięto drukarnie, aresztowano autorów i wydawców. Z państwowych zakładów i fabryk masowo zwolniono znanych działaczy o kontrowersyjnych poglądach. Nawet jeśli uniknięto tym sposobem bezpośredniego zakazu działania Partii Komunistycznej, to lud natychmiast zrozumiał, że tymi środkami pogrążono ją w nielegalności. 

Tym niebezpieczniej rozprzestrzeniała się natychmiast czerwona działalność podziemna, szczególnie wśród inteligencji. W Tokio oraz innych większych miastach doszło do gwałtownych demonstracji. Gdy wiosną 1951 roku znalazłem się na ziemi japońskiej, nastawał właśnie okres przełomu. Ewentualne dorobienie się czerwonych agentów mogło się okazać fatalne. Nagonka przeciwko zakończeniu rozmów na temat paktu pokojowego właśnie się rozpoczęła. Nie wiedziano, co się jeszcze stanie, zanim zostanie ratyfikowany.

Pogrążony w myślach zaparkowałem na naszym terenie i wydaje mi się, że minąłem Jima Lesleya, nie pozdrowiwszy go. Nagle uświadomiłem sobie, że to nie tylko moja prywatna sprawa, czy w Japonii jestem solidnym chrześcijaninem, czy nie, czy jasno wyznaczam front, czy zacieram granice. Tutaj bycie człowiekiem wiary oznaczało nieskończenie więcej. To nie Budda, jak zakładałem, był silniejszym przeciwnikiem Chrystusa. Budda spoglądał pasywnie, bez poruszenia ku Zachodowi – widział, że stamtąd nadchodzi nie tylko Syn Boży.

Tej nocy zbudziłem się, gdy tylko pierwsze poruszenia ziemi wstrząsnęły moim łóżkiem. Zdenerwowany nałożyłem ubranie i wyszedłem na cichą uliczkę. Ku mojemu zdziwieniu o tej późnej godzinie dojrzałem światła za papierowymi szybami małych domków. Przesuwane drzwi stały otworem, a mieszkańcy przysiedli na werandach przy piecykach opalanych węglem drzewnym – i to w świątecznym odzieniu. Czyżby to był sposób oczekiwania na dalsze wstrząsy? Niespokojny udałem się w stronę domku Teruko.

O dziwo – natychmiast rozpoznałem ją w jasnym świetle księżyca, podchodząc ku tyłowi skromnej posiadłości i przywołując ją szeptem. Natychmiast wstała z poduszek i skłoniła się głęboko.

– Yuriko?

Wzruszyła bezradnie ramionami, nie znając ani słowa po angielsku. Wymawiałem wciąż jej imię. Musiałem ją zobaczyć, usłyszeć i bez ogródek zapytać o polityczne poglądy ojca. Starsza kobieta spojrzała na mnie i westchnęła, czyniąc gest w kierunku eleganckiej porcelanowej czary napełnionej smakowitymi okrągłymi owocami i kwiatami, a następnie wskazała na księżyc, którego cicha i pełna tarcza zwieszała się nad portem.

Na litość boską, chyba nie chce mi powiedzieć, że Yuriko jest gdzieś tam w górze – czyżby się jej coś stało? Co ma do tego księżyc?

Jak gdyby czując mój niepokój, uśmiechnęła się uspokajająco, powtarzając słowa, które i ja zrozumiałem:

– Yuriko, dana-san, Mori-san, ach!

Odetchnąłem głęboko – wszystko okay – była u swojego ojca. Musiało chodzić o coś szczególnego, być może o jakąś uroczystość rodzinną. Jeszcze kilka razy ziemia zadrżała w lekkim paroksyzmie. Stary smok, według legendy drzemiący pod wyspami, przewrócił się we śnie z boku na bok, wstrząsając Nipponem w posadach.

Kiedy zasnąłem, śniły mi się tańczące gejsze.