dr hab. Joanna Studzińska, prof. ALK
dr Paweł Cioch

Postępowanie cywilne

6. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2019

Poszczególne rozdziały opracowali:

Joanna Studzińska – rozdział III, IV, V, VI, VIII, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XIX, XX, XXII

Paweł Cioch – I, II, VII, IX, X, XI, XVII, XVIII, XXI

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-469-0

Przedmowa

Oddajemy w Państwa ręce kolejne, znacznie zmienione i uzupełnione opracowanie, które jest zaktualizowanym wydaniem podręcznika stanowiącego pomoc przede wszystkim dla studentów wydziałów prawa i administracji w nauce przedmiotu postępowanie cywilne, z uwzględnieniem zmian, orzecznictwa i poszerzeniem omawianej materii. Celem podręcznika jest przedstawienie instytucji postępowania cywilnego w aktualnym ich rozumieniu, w sposób przystępny, a jednocześnie wystarczający do uzyskania podstawowej wiedzy z zakresu przedmiotu. Prawo procesowe cywilne ma szczególnie istotne znaczenie i jest oparte na jednym z najobszerniejszych aktów prawnych obowiązujących w naszym systemie prawnym, co utrudnia przyswojenie go w sposób umożliwiający swobodne wykorzystanie w praktyce.

Dodatkową trudnością w tym przypadku są również wielokrotne nowelizacje dotyczące różnych aspektów stosowania przepisów prawa cywilnego procesowego, tym bardziej obecnie w momencie przemodelowania postępowania cywilnego. Staraliśmy się dlatego też przedstawić, podobnie jak w poprzedniej pracy, materię na zasadzie problemowej, w formie wykładu uniwersyteckiego, z uwzględnieniem licznych nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego. Przy przygotowywaniu podręcznika uwzględniono stan prawny wynikający między innymi: z ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469); z ustawy z 26.1.2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 398 ze zm.); ustawy z 16.5.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1043); czy z 31.7.2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1495) oraz projekty ustaw mające istotne znaczenie dla postępowania cywilnego i wpływające na jego kształt.

Opracowanie nie zawiera polemiki ani stanowiska autorów na poszczególne instytucje postępowania cywilnego. W tej mierze nie ukazuje też zazwyczaj poglądów wyrażanych przez przedstawicieli doktryny oraz judykatury. Tezy orzeczeń sądowych były przywoływane wówczas, kiedy – zdaniem autorów – mogły ułatwić studentom zrozumienie instytucji procesowych, wskazywały na przykłady praktyczne, bądź też precyzowały ogólne pojęcia ustawowe oraz stanowią zobrazowanie kierunku stosowania określonych instytucji. W tym celu przedstawiane są ciekawe orzeczenia stanowiące ułatwienie w rozumieniu niektórych instytucji lub wskazujące na pojawiające się problemy praktyczne.

Niniejsze opracowanie różni się nieco od podobnych podręczników przedmiotu postępowania cywilnego. Liczne, występujące w nauce postępowania cywilnego klasyfikacje i wyliczenia zostały dodatkowo wsparte prostymi diagramami i wykresami, które mają pomóc studentom w przyswajaniu wiedzy, a zwłaszcza w powtarzaniu materiału już przyswojonego. Wskazano także najciekawsze nowe orzecznictwo.

Zazwyczaj po każdym rozdziale znajdują się wzory wybranych pism procesowych, co powinno ułatwić zastosowanie posiadanej wiedzy w praktyce. Jednym z najważniejszych zamysłów autorów było przedstawienie instytucji postępowania cywilnego w sposób aktualny, ale i maksymalnie przystępny dla studentów, jednocześnie jednak pozwalający na uzyskanie podstawowej wiedzy przedmiotu. Stąd też na ogół zrezygnowano z wywodów teoretycznych, przyjmując stanowisko dominujące w nauce postępowania cywilnego.

Z uwagi na cel, jaki opracowanie to powinno pełnić, zrezygnowano także z przypisów oraz komentarzy odautorskich. Wiedza ta nie jest dla studentów najważniejsza. Z tych samych względów zrezygnowano z podawania wykazu literatury do poszczególnych rozdziałów, ograniczając się do jej przedstawienia na początku opracowania, wykazu najważniejszych, ale nie wszystkich pozycji – podręczników, komentarzy i niektórych monografii.

Położyliśmy natomiast duży nacisk na przykłady, pozwalające studentom na lepsze zrozumienie materiału oraz formę graficzną. W wielu przypadkach zastąpiono typowy tekst wyliczeniami i podaniem zagadnień w punktach. Postępowania odrębne i nieprocesowe zostały przedstawione na zasadzie różnic w stosunku do postępowania procesowego. Wprowadzono też liczne podkreślenia ważnych – zdaniem autorów – kwestii związanych z omawianą akurat instytucją. Uwidoczniono też ważne przepisy, gdyż nauka tego przedmiotu nie może przebiegać w oderwaniu od lektury Kodeksu postępowania cywilnego.

W niniejszym opracowaniu starano się uwzględnić stan prawny na dzień 1.9.2019 r.

Joanna Studzińska

Paweł Cioch

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

EKPC |  | Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)
KC |  | Kodeks cywilny
KK |  | Kodeks karny
Konstytucja RP |  | Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)
KPA |  | Kodeks postępowania administracyjnego
KPC |  | Kodeks postępowania cywilnego
KPK |  | Kodeks postępowania karnego
KRO |  | Kodeks rodzinny i opiekuńczy
KSH |  | Kodeks spółek handlowych
KSCU |  | ustawa z 28.7.1995 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 785 ze zm.)
MPPOiP |  | Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)
ProkGRPU |  | ustawa z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1265 ze zm.)
PrUSP |  | ustawa z 27.2.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.)
PWKPC |  | ustawa z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.)
RPOU |  | ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2179 ze zm.)
SNU |  | ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825)
TFUE |  | Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
TUE |  | Traktat o Unii Europejskiej
TWE |  | Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską

2. Czasopisma i publikatory

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
MoP |  | Monitor Prawniczy
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSAiSN |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych i Sądu Najwyższego
OSNAPiUS |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna
OSNCP |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
OSPiKA |  | Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
Prok. i Pr. |  | Prokuratura i Prawo
TPP |  | Transformacje Prawa Prywatnego
Wok. |  | Wokanda

3. Organy, organizacje i instytucje

NRD |  | Niemiecka Republika Demokratyczna
RM |  | Rada Ministrów
RP |  | Rzeczpospolita Polska
SA |  | sąd apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny
UE |  | Unia Europejska
UOKiK |  | Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
WE |  | Wspólnota Europejska
ZUS |  | Zakład Ubezpieczeń Społecznych

4. Inne skróty

m.st.

miasto stołeczne

nast.

następny (-a, -e)

uchwała (7)

uchwała składu 7 sędziów

tekst jedn.

tekst jednolity

Wykaz literatury

1. Podręczniki

W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1994.

W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie. Część druga, Wrocław 1972.

J. Bodio, T. Demendecki, W. Graliński i inni, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2009.

W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2008.

W. Broniewicz, I. Kunicki, A. Marciniak, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016.

J. Ciszewski, T. Ereciński, Międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2000.

S. Dalka, Postępowanie cywilne, Gdańsk 1993.

H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie cywilne, Warszawa 2010.

I. Gil (red.), Postępowanie cywilne. Pytania egzaminacyjne. Tablice, Warszawa 2015.

W. Głodowski, J. Mucha, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015.

J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2014.

E. Kamarad, M. Stankiewicz, T. Białogłowska, K. Kaperczak i inni, Prawo prywatne międzynarodowe i międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2010.

K. Knoppek, Postępowanie cywilne w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2010.

K. Knoppek, Postępowanie cywilne, Warszawa 2015.

K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2004.

P. Kucharski, R. Obrębski, D. Olczak-Dąbrowska, P. Rylski, K. Weitz, T. Wojciechowski, T. Zembrzuski, Postępowanie cywilne. Kazusy. Orzecznictwo. Literatura, Warszawa 2012.

M. Manowska, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2014.

A. Marciniak, Postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2005.

E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2009.

E. Marszałkowska-Krześ (red.) Postępowanie cywilne, Warszawa 2013.

P. Osowy, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001.

J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1980.

T. Radkiewicz, P. Skibiński, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2011.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2004.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2001.

M. Waligórski, Proces cywilny. Dynamika procesu (postępowanie), Warszawa 1947.

M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947.

K. Weitz (red.), Postępowanie cywilne. Kazusy, orzecznictwo, literatura, Warszawa 2010.

E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978.

A. Zieliński, Postępowanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2012.

2. Komentarze

M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego, Lwów 1932.

M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego. Część druga. Postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające, Lwów 1933.

T. Aniukiewicz, K. Flaga-Gieruszyńska, K. Karwecka, A. Klich, Postępowanie cywilne. Komentarz praktyczny dla sędziów i pełnomocników procesowych. Wzory pism sądowych i procesowych z przykładowymi stanami faktycznymi. Linie orzecznicze. Koszty sądowe, Warszawa 2014.

A. M. Arkuszewska (red.), Zarys metodyki pracy mediatora w sprawach cywilnych, Warszawa 2014.

J. Bodio, T. Demendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P. Telenga, M. P. Wójcik, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. A. Jakubecki, Warszawa 2015.

A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do artykułów 1–729, Warszawa 2015.

A. Góra-Błaszczykowska, Środki zaskarżenia. Art. 367–412 (12) KPC. Komentarz, Warszawa 2014.

A. Góra-Błaszczykowska, Orzeczenia w procesie cywilnym. Komentarz do art. 316–366 KPC, Warszawa 2014.

E. Gapska, Koszty postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012.

P. Grzegorczyk, K. Weitz (red.), Europejskie prawo procesowe cywilne i kolizyjne, Warszawa 2012.

A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016.

H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. IV, Warszawa 2013.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. I, Postępowanie rozpoznawcze (t. 1, 2), Warszawa 2012.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. II, T. Ereciński, J. Gudowski, Postępowanie zabezpieczające (t. 3), Warszawa 2012.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. III, Postępowanie egzekucyjne (t. 4), H. Pietrzkowski, Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, Warszawa 2012.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. IV, T. Ereciński, J. Ciszewski, Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego, Warszawa 2012.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. V, T. Ereciński, J. Ciszewski, K. Weitz, Sąd polubowny (arbitrażowy) (t. 5), Warszawa 2012.

J. Jankowski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 758–1088, Warszawa 2011.

T. Jaworski, P. Radzimierski, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, Warszawa 2010.

J. J. Litauer, Kodeks postępowania niespornego. Księga I. Część ogólna. Komentarz, Łódź 1946.

J. J. Litauer, Komentarz do procedury cywilnej, Warszawa 1933.

M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2013.

E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2015.

K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. I. Komentarz do art. 1–366, Warszawa 2010.

A. Marciniak, K. Piasecki, (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 367–729. Tom II, Warszawa 2014.

A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 1–366. Tom I, Warszawa 2014.

J. Skorupka, Skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Komentarz, Warszawa 2010.

M. Rejdak, P. Pietkiewicz, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz. Warszawa 2011.

A. Zieliński, Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2013.

A. Zieliński, Pisma procesowe w sprawach cywilnych z objaśnieniami i płytą CD, Warszawa 2014.

3. Wybrane monografie i artykuły

M. Allerhand, Istota restytucyi i wznowienia, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1908, t. IX.

A. M. Arkuszewska, A. Kościołek, Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego – wybrane zagadnienia, cz. I, PS 2012, Nr 5.

A. M. Arkuszewska, Referendarz sądowy w postępowaniu cywilnym. Warszawa 2011.

K.W. Baran, Mediacja w sprawach z zakresu prawa pracy, PiZS 2006, Nr 3.

W. Berutowicz, Funkcja procesu cywilnego w oświetleniu nauki o tzw. prawie skargi, w: Księga Pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa–Wrocław 1967.

W. Berutowicz, O pojęciu naczelnych zasad postępowania cywilnego, SC 1975, Nr 25–26.

W. Berutowicz, Zasady dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1957.

W. Berutowicz, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, w: M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985.

W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.

W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966.

M. Białecki, Praktyczne aspekty mediacji jako alternatywnej formy rozstrzygania sporów w sprawach rodzinnych – analiza prawnoporównawcza, Pal. 2006, Nr 9–10.

M. Białecki, Mediacja w postępowaniu cywilnym. Warszawa 2012.

Ł. Błaszczak, Alternatywne formy rozwiązywania sporów – analiza zjawiska na tle prawa polskiego, w: Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd katedr postępowania cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006.

B. Bladowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Kraków 2001.

Ł. Błaszczak, Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008.

S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym. Warszawa 2013.

J. Ciszewski, Obrót prawny z zagranicą w sprawach cywilnych i karnych, Warszawa 2012.

T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005, Nr 5.

S. Dalka, Czynności procesowe stron w procesie cywilnym, Pal. 1975, Nr 9.

H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998.

T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981.

T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

T. Ereciński, Apelacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

T. Ereciński, O uwarunkowaniach, potrzebie oraz zakresie nowego kodeksu postępowania cywilnego. PPC 2010, Nr 1.

K. Flaga-Gieruszyńska, Wpływ mediacji na tok procesu cywilnego, Ius et Administratio 2006, numer specjalny.

K. Flaga-Gieruszyńska, Zastój procesu cywilnego. Szczecin 2011.

K. Flaga-Gieruszyńska, J. Gołaczyński, D. Szostek (red.), Informatyzacja postępowania cywilnego. Teoria i praktyka, Warszawa 2015.

K. Gajda-Roszczynialska, Udział organizacji społecznych w sądowym postępowaniu cywilnym – uwagi de lege lata oraz de lege ferenda, w: K. Markiewicz (red.), Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, Warszawa 2011.

E. Gapska, Czynności decyzyjne sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

E. Gapska, J. Studzińska, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2015.

E. Gapska, Skutki prawne niezłożenia odpisu pełnomocnictwa dla strony przeciwnej, PPC 2013, Nr 1.

A. Gołąb, Przypozwanie w procesie cywilnym (art. 84–85 k.p.c.), PPC 2012, Nr 1.

A. Góra-Błaszczykowska, Status majątkowy strony a realizacja zasady równości stron w postępowaniu cywilnym, PS 2007, Nr 1.

A. Góra-Błaszczykowska, Zasada równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008.

J. Gołaczyński, Informatyzacja postępowania sądowego i administracji publicznej, Warszawa 2010.

P. Grzegorczyk, Immunitet państwa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

P. Grzegorczyk, Jurysdykcja krajowa w sprawach z zakresu prawa własności przemysłowej. Warszawa 2007.

P. Grzegorczyk, O konstytucjonalizacji prawa procesowego cywilnego, Kwart. Prawa Prywat. 2012, Nr 2.

P. Grzegorczyk, O zakresie zastosowania art. 369 § 3 KPC, MoP 2014, Nr 19.

J. Gudowski, Droga sądowa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (na tle prawa geodezyjnego i kartograficznego), PS 1995, Nr 2.

J. Gudowski, O kilku naczelnych zasadach procesu cywilnego – wczoraj, dziś, jutro, w: A. Nowicka (red.), Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005.

J. Jagieła, Dopuszczalność wydania wyroku wstępnego w procesie cywilnym. Zagadnienia wybrane, PPC 2010, Nr 1.

A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2000.

A. Jakubecki, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, PS 1998, Nr 10.

A. Jakubecki, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, w: Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006.

J. Jankowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej – istota i skutki, AUŁ 1982, Nr 9.

J. Jankowski, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o odszkodowanie dochodzone w trybie art. 160 § 5 k.p.a., Pal. 1985, Nr 9.

A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Warszawa 2008.

M. Jędrzejewska, Współuczestnictwo procesowe. Istota – zakres – rodzaje, Warszawa 1975.

M. Jędrzejewska, Interwencja uboczna samoistna, PiP 1971, z. 10.

M. Jędrzejewska, Podmiotowe przekształcenie procesu cywilnego a interwencja uboczna, NP 1972, Nr 2.

B. Karolczyk, Odpowiedź na pozew w postępowaniu zwyczajnym – wybrane zagadnienia w świetle nowelizacji KPC, MoP 2012, Nr 10.

J. Klimowicz, Interwencja uboczna według kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1972.

K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993.

K. Korzan, Kurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996.

K. Korzan, Orzeczenia konstytutywne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

J. Korzonek, Interwencja główna. Przyczynki do polskiego procesu cywilnego, Kraków 1931.

A. Kościółek, Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.

A. Kościółek, Elektroniczne postępowanie wieczystoksięgowe, MoP 2015, Nr 14.

Z. Krzemiński, Pełnomocnik w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

Z. Krzemiński, Postępowanie odrębne w sprawach małżeńskich, Warszawa 1973.

I. Kunicki, Ustawowe przesłanki wydania wyroku wstępnego, PS 2010, Nr 10.

I. Kunicki, Związanie sądu wydanym orzeczeniem w procesie cywilnym, Warszawa 2010.

J. Lapierre, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, PS 1968.

J. J. Litauer, Ciężar dowodu w prawie i procesie cywilnym, PiP 1947, z. 12.

J. J. Litauer, Dowód z oględzin według kodeksu postępowania cywilnego, PPC 1937, Nr 22–23.

J. J. Litauer, Dowód z przesłuchania stron w przyszłym polskim procesie cywilnym, RPEiS 1929, Nr 1.

J. J. Litauer, Projekt tytułu o dowodach, w: Polska procedura cywilna. Projekty referentów z uzasadnieniem, Warszawa 1928.

J. J. Litauer, Przyznanie strony w przyszłym polskim procesie cywilnym, Lwów 1930 (odbitka z PPiA 1929, Nr 4).

J. J. Litauer, Zasady ogólne postępowania dowodowego w polskiej procedurze cywilnej, PPC 1939, Nr 5–6.

J. J. Litauer, w: Polska Procedura Cywilna. Projekty referentów z uzasadnieniem, Kraków 1921.

W. Litewski, Rzymski proces cywilny, Warszawa–Kraków 1988.

K. Lubiński, Istota i charakter prawny działalności sądu w postępowaniu nieprocesowym, Toruń 1985.

K. Lubiński, Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, Warszawa 1979.

A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012.

A. Łazarska, Rola sądu we współczesnym procesie cywilnym, PS 2010, Nr 4.

M. Manowska, Dokumenty w postępowaniu nakazowym i upominawczym, Pr. Sp. 1997, Nr 5.

M. Manowska, Postępowanie nakazowe i upominawcze, Warszawa 2001.

M. Manowska, Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2007.

M. Manowska, Postępowanie uproszczone w procesie cywilnym, Warszawa 2002.

M. Manowska, Zasada prawdy materialnej w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, Pr. Sp. 1999, Nr 12.

M. Manowska, Zmiany w kodeksie postępowania cywilnego wprowadzone w 2004 r., PS 2005, Nr 5.

K. Markiewicz, Postępowanie w sprawach depozytowych, Warszawa 2007.

K. Markiewicz, Założenia doręczeń w postępowaniu cywilnym, PPC 2014, Nr 2.

K. Markiewicz, O wykładni pisemnych oświadczeń stron w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym, PPC 2013, Nr 1.

K. Markiewicz, Zasady orzekania w postępowaniu nieprocesowym. Warszawa 2013.

W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975.

J. May, Uznanie powództwa jako środek obrony pozwanego w procesie cywilnym, Pal. 2006, Nr 11–12.

J. May, Zaprzeczenie jako środek obrony pozwanego w procesie cywilnym, R. Pr. 2006, Nr 3.

J. May, Obrona pozwanego w procesie cywilnym przed sądem I instancji, Warszawa 2013.

H. Mądrzak, Zakres kognicji sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli w trybie art. 787 KPC, SC 1975, t. XXV–XXVI.

H. Mądrzak, w: O pojmowaniu naczelnych zasad postępowania cywilnego. Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989.

M. Michalska, Rozstrzygnięcia sądu kasacyjnego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004.

M. Michalska-Marciniak, Instancyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.

M. Michalska-Marciniak, Wniesienie apelacji do sądu drugiej instancji (369 § 3 k.p.c.), PPC 2012, Nr 1.

M. Michalska-Marciniak, W jakiej wysokości należy się opłata od pozwu w postępowaniu uproszczonym? PPC 2011, Nr 1.

M. Michalska-Marciniak, Czy zażalenie przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności? PPC 2010, Nr 1.

M. Michalska-Marciniak, Dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania od sententia inutiliter data, PPC 2011, Nr 4.

T. Misiuk, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

A. Mokry, Kryteria rozgraniczenia trybów postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa spadkowego, AUWr 1990, Nr 186.

J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973.

R. Morek, ADR – alternatywne rozwiązanie sporów w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004.

R. Morek, Arbitraż i mediacja w sprawach morskich – zarys problematyki, R. Pr. 2006, Nr 1.

R. Morek, Mediacja i arbitraż w KPC, Warszawa 2006.

J. Mucha, Zawisłość sprawy w procesie cywilnym, Warszawa 2014.

J. Mucha, Interes publiczny w procesie cywilnym, Stud. Prawa Publ. 2013, Nr 1.

J. Mucha, Pozasądowe postępowania cywilne – próba modelowego ujęcia, Stud.Praw.-Ekonom. 2013, Nr 88.

A. Oklejak, Apelacja w procesie cywilnym, Kraków 1983.

P. Osowy, Powództwo o świadczenie, Warszawa 2006.

K. Piasecki, Orzekanie ponad żądanie w procesie cywilnym, Warszawa 1975.

K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 2010.

K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2012.

K. Piasecki, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970.

K. Piasecki, Skuteczność i wykonalność w Polsce zagranicznych cywilnych orzeczeń sądowych, Warszawa 1990.

K. Piasecki, Wyrok pierwszej instancji w procesie cywilnym, Warszawa 1981.

H. Pietrzkowski, Czynności procesowe zawodowego pełnomocnika w sprawach cywilnych, Warszawa 2013.

H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2012.

P. Pogonowski, Postępowanie grupowe. Ochrona prawna wielu podmiotów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2009.

P. Pogonowski, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004.

P. Pogonowski, P. Cioch, E. Gapska, J. Nowińska (red.), Współczesne przemiany postępowania cywilnego, Warszawa 2010.

Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985.

Z. Resich, Przesłanki procesowe, Warszawa 1966.

Z. Resich, Res iudicata, Warszawa 1978.

J. Rodziewicz, Prejudycjalność w procesie cywilnym, Gdańsk 2000.

P. Rylski, Doręczenie odpisu wyroku zaocznego stronie reprezentowanej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, Pal. 2011, Nr 1–2.

P. Rylski, T. Zembrzuski, Rozpoznawanie spraw cywilnych na posiedzeniu niejawnym, PS 2006, Nr 6.

P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009.

M. Sawczuk, Ponowne orzekanie w sprawie cywilnej prawomocnie osądzonej, Warszawa 1975.

M. Sawczuk, Wznowienie postępowania cywilnego, Warszawa 1970.

M. Sawczuk, Zdolność procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1963.

W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965.

W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

M. Sorysz, Doręczenie i jego wpływ na bieg terminów w postępowaniu cywilnym, MoP 2003, Nr 15.

M. Sorysz, Terminy w polskim procesie cywilnym, Warszawa 2007.

A. Torbus, Założenia doręczeń w postępowaniu cywilnym, PPC 2014, Nr 2.

A. Torbus, O wykładni pisemnych oświadczeń stron w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym, PPC 2013, Nr 1.

A. Torbus, Umowa jurysdykcyjna w systemie międzynarodowego postępowania cywilnego. Toruń 2012.

H. Trammer, Następcze bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950.

A. Wach, Wyrokowanie z urzędu w sprawach o unieważnienie małżeństwa, NP 1991, Nr 4–6.

A. Walas, Sentencja wyroku cywilnego w pierwszej instancji, DPP 1949, Nr 2.

M. Walasik, Podmiotowy zakres powagi rzeczy osądzonej wyroku wydanego w sprawie z powództwa jednego z współwłaścicieli, PPC 2010, Nr 1.

M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013.

K. Weitz, W kwestii składu sądu wydającego wyrok (art. 323 KPC), Pal. 2008, Nr 3–4.

K. Weitz, Wyrok zaoczny oddalający powództwo, PPC 2011, Nr 3.

K. Weitz, Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005.

K. Weitz, Europejski tytuł egzekucyjny dla roszczeń bezspornych, Warszawa 2009.

K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

E. Warzocha, Ustalenie stosunku prawnego lub prawa w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1982.

E. Wengerek, Przeciwegzekucyjne powództwa dłużnika, Warszawa 1967.

E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978.

E. Wengerek, Koncentracja materiału procesowego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1958.

T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013.

S. Włodyka, Przedmiotowe przekształcenia powództwa, Warszawa 1968.

F. Zedler, Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze, Warszawa 1986.

F. Zedler, Powództwo o zwolnienie od egzekucji, Warszawa 1973.

T. Zembrzuski, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011.

T. Zembrzuski, Granice dopuszczalności zażalenia poziomego (art. 394 (2) § 2 KPC), MoP 2013, Nr 23.

T. Zembrzuski, Odwoławczy charakter skargi na orzeczenie referendarza sądowego, MoP 2014, Nr 3.

A. Zieliński, Postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, Warszawa 1992.

A. Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze w sprawach małoletnich, Warszawa 1975.

Rozdział I. Podstawowe pojęcia

§ 1. Pojęcie postępowania cywilnego

1

Postępowanie cywilne jest różnie definiowane przez autorów w zależności od kryterium przyjętego za podstawę definicji:

1) Z. Świeboda, W. Siedlecki

    Są to postępowania sądowe i pozasądowe mające na celu rozpoznawanie spraw cywilnych w rozumieniu przepisów prawa procesowego cywilnego, które służą realizacji norm prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

2) W. Berutowicz

    Jest to prawnie zorganizowane działanie kompetentnych państwowych i społecznych organów, z udziałem zainteresowanych podmiotów, mające na celu ochronę stosunków społecznych, regulowanych za pomocą prawa cywilnego, rodzinnego i pracy, przez zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym odpowiedniej normy prawnej.

3) J. Jodłowski

    Jest to prowadzona w określonych prawem formach działalność sądów i innych właściwych organów oraz występujących przed tymi organami stron i innych zainteresowanych osób, zmierzająca do realizacji stosunków prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy oraz do ochrony wynikających z tych stosunków praw podmiotowych.

Sumując powyższe definicje, jest to prowadzona w określonych prawem formach działalność sądów, innych organów właściwych na mocy przepisów szczególnych (referendarze sądowi, notariusze, komornicy) i stron, uczestników oraz innych zainteresowanych osób, mająca na celu wydanie rozstrzygnięcia i ochronę praw podmiotowych w zakresie stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy oraz innych przekazanych do postępowania cywilnego.

I. Prawo postępowania cywilnego (prawo procesowe cywilne)

2

1) Z. Świeboda, W. Siedlecki

    Jest to ogół przepisów prawnych normujących właściwość sądów i innych organów powołanych do rozpoznawania spraw cywilnych oraz regulujących postępowanie toczące się przed nimi w tych sprawach.

    Nie normują one więc stosunków społecznych, ale określają regulacje służące ich urzeczywistnieniu.

2) M. Waligórski (podobnie W. Berutowicz)

    Jest to całokształt norm prawa przedmiotowego, regulującego zasady procesu cywilnego.

K. Piasecki podkreśla dodatkowo, iż jest to autonomiczna gałąź prawa należącego do ius publicum, pomimo że w formach procesowych stosowane jest prawo prywatne (ius privatum).

§ 2. Funkcje procesu cywilnego

3

Podstawową funkcją postępowania cywilnego jest stworzenie drogi prawnej do wydania wyroku. Wiąże się to z realizacją prawa do sądu z art. 45 Konstytucji RP, ochrony praw i ochrony porządku prawnego. Prawo procesowe cywilne służy ochronie interesu publicznego i realizacji prawa materialnego (cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych). Między innymi J. Goldschmidt określa proces cywilny jako postępowanie służące do stworzenia powagi rzeczy osądzonej (res iudicata). Dodatkowe funkcje przypisywane postępowaniu cywilnemu to:

1) konkretyzowanie i realizowanie norm – rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw cywilnych z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy poprzez wydanie orzeczenia co do istoty w tym zakresie; należy mieć tu również na uwadze możliwość doprowadzenia do zawarcia ugody przez strony postępowania (art. 10, 184, 223 KPC);

2) wydawanie zarządzeń, zwolnień, zezwoleń – funkcja szczególnie ważna w postępowaniu nieprocesowym (art. 561 KPC – zezwolenie na zawarcie małżeństwa) oraz w postępowaniu zabezpieczającym;

3) czynności dokumentacyjno-rejestrowe – prowadzenie ksiąg wieczystych i rejestrów;

4) inne czynności przekazane sądowi w drodze ustawy – zabezpieczanie dowodów (art. 310–315 KPC), przyjmowanie oświadczeń o przyjęciu spadku (art. 640–643 KPC), otwarcie i ogłoszenie testamentu (art. 646–654 KPC) itd.

§ 3. Proces cywilny a prawo materialne

4

O relacji prawa procesowego i materialnego w kontekście teorii procesu była mowa wcześniej. Z punktu widzenia praktycznego należy pamiętać, że ze względu na tę łączność niektóre pojęcia prawne (np. przedsiębiorca) są wspólne. Inne się uzupełniają (zdolność prawna i zdolność sądowa, zdolność do czynności prawnych i zdolność procesowa). Jednak wiele instytucji jest typowymi tylko dla tych gałęzi prawnych. Pamiętajmy, że prawo cywilne materialne normuje stosunki cywilnoprawne między podmiotami (osobami fizycznymi, prawnymi i ułomnymi osobami prawnymi) na zasadzie równorzędności stron i według ich woli, co jest niekiedy ograniczone przepisami iuris cogentis i semiimperatywnymi. Prawo procesowe cywilne natomiast reguluje postępowanie cywilne organów państwowych toczące się przy udziale podmiotów prawnych bezpośrednio zainteresowanych celem realizacji norm prawa materialnego (Z. Świeboda).

Przy ustalaniu charakteru przepisu cywilnego należy kierować się jego treścią, a nie miejscem, w którym się znajduje. Przykładowo, terminy do dochodzenia roszczeń mogą zostać określone w materialnoprawnych przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (np. art. 746 § 1) i odwrotnie – przepisy procesowe znajdują się niekiedy w Kodeksie cywilnym (np. art. 199).

W. Siedlecki rozważa stosunek prawa procesowego do materialnego na zasadzie prawa do skargi jako łącznika tych dwóch gałęzi, z kolei M. Piekarski z punktu widzenia czynności materialnych (np. oświadczenie woli) i procesowych (np. wniosek dowodowy). Zawsze więc w celu oznaczenia charakteru danego przepisu trzeba zwrócić uwagę na jego przedmiot i treść.

§ 4. Przedmiot procesu cywilnego

5

W doktrynie istnieją dwa przeciwstawne poglądy na temat przedmiotu procesu cywilnego:

1) koncepcja procesowa (doktryna niemiecka, K. H. Schwab, W. Siedlecki) – roszczenie procesowe (powództwo, twierdzenie), które składa się z dwóch elementów obowiązkowych treści każdego pozwu: dokładnie określonego żądania i wskazania okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie;

2) koncepcja materialna (doktryna romańska, A. Bertini, P. Roubier, S. Satta) – sytuacja prawna (prawo podmiotowe, status, stosunek prawny), co do której żąda się ochrony; chodzi o sytuację materialnoprawną, którą tworzą żądanie powództwa i przytoczone dla jego uzasadnienia fakty (causa petendi); sytuacja prawna wyjaśniana jest w procesie i w wyroku okazuje się, czy rzeczywiście istnieje dochodzone prawo albo stosunek prawny.

§ 5. Etapowa budowa procesu cywilnego

6

Postępowanie cywilne, niezależnie już od ujęć teoretycznych, ma zawsze etapową strukturę. Postępowanie w sprawie może zakończyć się w I instancji. Jednak strony zawsze mają prawo do rozstrzygnięcia tej sprawy przez II instancję (postępowanie odwoławcze – apelacyjne). Prawo do II instancji ma charakter absolutny. Jest to zasada konstytucyjna (art. 78 Konstytucji RP), zrealizowana obecnie również na gruncie sądownictwa administracyjnego.

Oprócz tego istnieją inne nadzwyczajne środki zaskarżenia, które zostaną omówione później.

§ 6. Pojęcie sprawy cywilnej

7

Artykuł 1 KPC definiuje ,,sprawę cywilną” jako przedmiot sądowego postępowania cywilnego. Jak wynika z przepisu, sprawy cywilne to sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, pracownicze (ujęcie materialne) i z zakresu ubezpieczeń społecznych i niektóre administracyjne, a także inne sprawy (ujęcie formalne) są sprawami cywilnymi, bo ich rozpoznawanie odbywa się na mocy Kodeksu postępowania cywilnego.

Ustawodawca w art. 1 KPC zawarł ustawową definicję „sprawy cywilnej” jako przedmiotu sądowego postępowania cywilnego, zatem tego, co jest rozpoznawane przez sąd w postępowaniu cywilnym. Ustawodawca zawarł podział spraw na sprawy cywilne w znaczeniu materialnym, tj. wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, a także sprawy cywilne w znaczeniu formalnym, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, jednak są tak traktowane ze względu na fakt, że ich rozpoznawanie odbywa się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz niektóre sprawy administracyjne).

Sprawą cywilną jest taka sprawa, w której żądana przez powoda ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku w zakresie stosunku cywilnoprawnego sensu largo, a więc stosunku osobistego, rodzinnego lub majątkowego, istniejącego pomiędzy podmiotami występującymi jako różnorzędni i równoprawni partnerzy. Sprawami cywilnymi są jednak także sprawy, które ze swej istoty nie są sprawami, o jakich wyżej mowa, bo ich źródłem jest prawo publiczne, niemniej uchodzą za takie z mocy wyraźnego ustanowienia ustawodawcy, który skierował je do właściwości sądów powszechnych i nakazał stosowanie do ich rozpoznania przepisów KPC (wyr. SA w Białymstoku z 15.3.2017 r., I ACa 857/16, niepubl.).

Sprawa cywilna jest abstrakcyjnym stosunkiem prawnym z zakresu prawa cywilnego i dopiero proces ma na celu wiążące ustalenie istnienia albo nieistnienia konkretnego stosunku cywilnoprawnego między powodem a pozwanym, zatem każdy może wytoczyć powództwo, jakie uzna za słuszne i sąd powszechny powinien je rozpoznać (post. SN z 20.6.2012 r., I CSK 558/11, Legalis).

Zgodnie z wyrokiem SN z 11.9.2014 r., (III CZP 64/14, Rzeczposp. PCD 2014, Nr 212, s. 3) w długiej ewolucji rozumienia sprawy cywilnej przyjęto, że decyduje rodzaj roszczeń wskazanych w pozwie. Jeśli są opisane jako cywilne, pozew kwalifikuje się do sądu cywilnego, który dopiero w wyroku orzeknie, czy wybrano właściwy sąd. Natomiast w post. SN z 11.9.2014 r. (III CZ 46/14, OSNC 2015, Nr 7–8, poz. 92), wskazano, iż w art. 1 KPC sprawa cywilna została określona jako przedmiot sądowego postępowania cywilnego, a więc tego, co jest rozpoznawane (załatwiane) przez sąd w tym postępowaniu. Ustawodawca w sposób wyczerpujący wymienił rodzaje spraw, które uznaje za sprawy cywilne, przy czym posłużył się dwoma odrębnymi kryteriami kwalifikacyjnymi. W związku z tym rozróżnia się sprawy cywilne w znaczeniu materialnym, tj. wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, oraz sprawy cywilne w znaczeniu formalnym, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, jednakże uchodzą za takie przez to, że ich rozpoznawanie odbywa się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

I. Sprawy cywilne w znaczeniu materialnym

8

Sprawy cywilne w ujęciu materialnym dotyczą ochrony stosunków cywilnoprawnych, czyli osobistych, rodzinnych i majątkowych na zasadzie równorzędności stron. Jeżeli jednak jedna ze stron działa z mocy swej władzy zwierzchniej, to nie jest to stosunek cywilnoprawny, a najpewniej administracyjnoprawny1.

Zgodnie z post. SN z 27.3.2013 r. (I CSK 402/12, Legalis) przez sprawy cywilne w znaczeniu materialnym rozumie się sprawy, w których ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku w zakresie stosunków cywilnoprawnych, tj. stosunków osobistych, rodzinnych lub majątkowych, których podmioty – w razie sporu – występują jako równorzędni partnerzy. Przez sprawy cywilne w znaczeniu formalnym rozumie się natomiast inne sprawy, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za sprawy cywilne, dlatego że z woli ustawodawcy są rozpoznawane według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Dlatego w tym rozumieniu do spraw cywilnych zaliczamy także ,,sprawy gospodarcze”, określone w art. 4791 KPC.

Istotny jest wyrok TK z 10.7.2000 r. (SK 12/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 143), w którym mowa jest o tym, że art. 1 KPC jest niekonstytucyjny, jeśli jest rozumiany w ten sposób, ,,iż w zakresie pojęcia sprawy cywilnej nie mogą się mieścić roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna”. Choć w praktyce sądowej raczej nigdy nie kwestionowano tego, że decyzja administracyjna może być źródłem zobowiązań prywatnoprawnych.

Sprawami cywilnymi nie będą zatem sprawy rozpoznawane przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i wojewódzkimi sądami administracyjnymi, gdzie postępowanie ma charakter sądowoadministracyjny2. Także odwołanie sędziego od decyzji Ministra Sprawiedliwości w przedmiocie zmiany miejsca służbowego jest szczególnym (nadzwyczajnym) środkiem zaskarżenia, a sprawa prowadzona wskutek tego odwołania jest sprawą cywilną, ale w znaczeniu formalnym (art. 1 in fine KPC), która podlega rozpoznaniu tylko w jednej „instancji” przez Sąd Najwyższy, przy czym przedmiot rozpoznania został w niej ograniczony do badania zasadności zarzutów odwołania (post. SN z 18.3.2016 r., III KRS 231/13, niepubl.).

Natomiast sprawa o zwrot kosztów leczenia udzielonego za granicą, mimo majątkowego charakteru, nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 i 2 KPC, gdyż adresatem tego roszczenia może być wyłącznie państwo jako podmiot prawa publicznego. Sprawa o zwrot kosztów leczenia udzielonego za granicą to sprawa o charakterze administracyjnoprawnym, należąca do drogi postępowania administracyjnego (post. SN z 28.5.2015 r., III CZP 26/15, OSNC 2015, Nr 11, poz. 133).

Pojęcie sprawy cywilnej powinno być więc rozumiane szeroko i w żadnym wypadku nie może być uzależnione od oceny zasadności roszczenia, ponieważ ocena taka wykracza poza problematykę procesową (post. SN z 6.6.2014 r., I CSK 470/13, OSNC zb. dod. 2015/C/48).

II. Sprawy cywilne w ujęciu formalnym

9

Sprawami cywilnymi są jednak także sprawy, które ze swej istoty nie są sprawami przytoczonymi we wstępnej części regulacji art. 1 KPC, gdyż ich źródłem jest prawo publiczne, niemniej jednak uchodzą za takie z mocy wyraźnej decyzji ustawodawcy, który skierował je do właściwości sądów powszechnych i nakazał stosowanie do ich rozpoznawania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego3.

Są to zatem m.in. sprawy:

1) z zakresu ubezpieczeń społecznych;

Przepis art. 1 KPC zawiera definicję sprawy cywilnej, która jest sprawą wynikającą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy. W rozumieniu tego przepisu (formalnoprawnym jego znaczeniu) sprawami cywilnymi są również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych (art. 4779 KPC), do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Od momentu wniesienia odwołania do sądu rozpoznawana sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu wedle reguł właściwych dla tej kategorii. Odwołanie pełni rolę pozwu. Jego zasadność ocenia się zatem na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego. Postępowanie sądowe, w tym w sprawach z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, skupia się zatem na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania (wyr. SN z 22.10.2013 r., III UK 154/12, Legalis);

2) z zakresu postępowania rejestrowego;

3) o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni z powodu jej niezgodności z prawem lub postanowieniem statutu (ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1285 ze zm.);

4) o unieważnienie, sprostowanie, ustalenie treści oraz sporządzenie aktu stanu cywilnego (ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2224 ze zm.);

5) o zastosowaniu poddania się osoby leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego (ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2137 ze zm.);

6) z zakresu ochrony zdrowia psychicznego (art. 42–49 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1878 ze zm.);

7) o roszczenia o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie (art. 552 i nast. KPK).

Schemat 1. Rozróżnienie znaczenia materialnego i formalnego sprawy cywilnej

Ocena sprawy na tle art. 1 KPC zależy przede wszystkim od przedstawionego pod osąd roszczenia oraz wskazanego stanu faktycznego.

Przykład: Post. SN z 12.12.2003 r. (V CK 86/03), w którym sąd przyjął, że administracyjnoprawny charakter stosunku łączącego studenta z uczelnią wyższą eliminuje możliwość przyjęcia dopuszczalności drogi sądowej w sprawie o stwierdzenie nieważności i uchylenia orzeczenia komisji dyscyplinarnej, więc orzeczenia, w którym nałożono określoną karę dyscyplinarną.

Od momentu wniesienia odwołania do sądu powszechnego sprawa wszczęta przez ubezpieczonego staje się sprawą cywilną i podlega rozpoznaniu według zasad właściwych dla tej kategorii spraw (art. 83 ust. 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., w zw. z art. 1 KPC) (wyr. SA w Lublinie z 11.10.2018 r., III AUa 131/18, Legalis).

Sprawa o dotacje w trybie art. 80 ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1457 ze zm.) ma charakter spraw cywilnych i może być rozstrzygana prze z sądy powszechne (wyr. SA w Białymstoku z 27.9.2018 r., I ACa 447/18, Legalis).

Sprawa o ustalenie członkostwa w związku zawodowym jest sprawą cywilną (art. 1 KPC) (post. SN z 21.9.2018 r., V CSK 561/17, Legalis).

§ 7. Rodzaje postępowania sądowego

10

Ze względu na coraz większą popularność alternatywnych metod rozwiązywania sporów trzeba przede wszystkim, biorąc za kryterium sposób i organ rozpoznający sprawę, rozróżnić postępowanie sądowe i postępowanie pozasądowe.

I. Postępowanie sądowe

11

Jest to postępowanie toczące się przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym, a także przed innymi współdziałającymi organami, jak referendarze sądowi czy komornicy.

Artykuł 2 § 1 KPC ustanawia domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych. Oznacza to, iż każda sprawa cywilna w znaczeniu materialnym zostaje rozpoznana przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów. Jest to wyraz zasady konstytucyjnej (art. 45, 77, 177 Konstytucji RP) i ratyfikowanych przez Polskę konwencji międzynarodowych (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r., Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 ze zm., art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), w myśl których każdy człowiek ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy (cywilnej) przez niezawisły i bezstronny sąd.

Nie ma w Polsce sądów szczególnych, rozpoznających sprawy cywilne. Należą one do właściwości sądów powszechnych – rejonowych, okręgowych i apelacyjnych. W nich znajdują się sądy pracy, rodzinne, gospodarcze, rejestrowe itd., które są jednostkami organizacyjnymi. Sąd Najwyższy rozpatruje m.in. skargi kasacyjne i sprawuje nadzór nad działalnością innych sądów w zakresie orzekania (art. 183 Konstytucji RP i ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym, tekst jedn. Dz.U. 2019 r. poz. 825).

Sądami szczególnymi są sądy wojskowe i administracyjne. Nie zajmują się one sprawami cywilnymi. Sądy administracyjne, czyli wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny funkcjonują na podstawie ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) i ustawy z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2107 ze zm.), które weszły w życie 1.1.2004 r.

Na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym możemy rozróżnić różne typy postępowania sądowego.

Postępowanie sądowe przed organami państwowymi, czyli sądami powszechnymi, możemy ze względu na jego funkcję podzielić na postępowanie rozpoznające sprawę co do meritum (rozpoznawcze), pomocnicze (wspomagające osiągnięcie celu) i wykonawcze.

Schemat 2. Rodzaje postępowań w postępowaniu cywilnym

1. Postępowanie rozpoznawcze – proces cywilny

12

Jest to postępowanie składające się z wielu czynności stron i sądu, które podejmuje się w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia konkretnej sprawy cywilnej. Inicjatywę wszczęcia procesu cywilnego ma podmiot, którego sfera prawna (prawa podmiotowe, status) wymaga ochrony prawnej, a także prokurator jako rzecznik interesu społecznego oraz niektóre organizacje społeczne nieprowadzące działalności gospodarczej. Proces cywilny ma charakter kontradyktoryjny i składa się z licznych czynności procesowych.

Sprawy rozstrzygane w procesie mogą być rozpatrywane w trybie zwykłym (zasada) bądź w postępowaniu odrębnym ze względu na ich przyspieszenie i uproszczenie albo specjalny charakter przedmiotu postępowania.

Zgodnie z art. 13 § 1 KPC istnieje zasada, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, sąd rozpoznaje sprawę w procesie (czyli istnieje ogólna zasada, że sprawy cywilne rozpatruje sąd powszechny, zob. art. 2 § 1 KPC w procesie cywilnym). Wyjątek od tej zasady stanowią postępowania nieprocesowe.

W ramach postępowania rozpoznawczego w procesie ustawa przewiduje, ze względu na odmienności, postępowania odrębne. Są to:

1) w sprawach małżeńskich,

2) w sprawach ze stosunku między rodzicami a dziećmi,

3) w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych,

4) w sprawach o naruszenie posiadania,

5) w sprawach gospodarczych,

6) postępowanie nakazowe i upominawcze,

7) postępowanie uproszczone,

8) europejskie postępowanie w sprawach transgranicznych,

9) europejskie postępowanie w sprawach drobnych roszczeń,

10) elektroniczne postępowanie upominawcze.

2. Postępowanie rozpoznawcze – nieprocesowe

13

Zgodnie z art. 13 § 1 KPC istnieje zasada, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, sąd rozpoznaje sprawę w procesie (istnieje ogólna zasada, że sprawy cywilne rozpatruje sąd powszechny, art. 2 § 1 KPC – w procesie cywilnym). Wyjątek od tej zasady stanowią postępowania nieprocesowe.

Postępowanie nieprocesowe jest równorzędnym trybem postępowania rozpoznawczego. W przeciwieństwie do procesu występuje tu większy krąg podmiotów – osoby zainteresowane i większe są uprawnienia sądu do działania z urzędu. Przed 1964 r. postępowanie to było określane jako niesporne. Postępowanie to może być niekiedy wszczęte z urzędu. Charakterystyczne jest to, że liczba uczestników odpowiada liczbie osób zainteresowanych, jak np. w postępowaniu spadkowym. Sprawy te rozpoznawane są na podstawie przepisów szczególnych.

Postępowanie nieprocesowe dotyczy:

1) spraw z zakresu prawa rzeczowego, np. stwierdzenia zasiedzenia, zniesienia współwłasności, rozgraniczenia nieruchomości;

2) spraw z zakresu prawa spadkowego, np. spisu inwentarza, przyjęcia i odrzucenia spadku, otwarcia i ogłoszenia testamentu, działu spadku;

3) spraw z zakresu prawa osobowego, np. uznania za zmarłego, ubezwłasnowolnienia, obywatelstwa dziecka i zmiany jego nazwiska;

4) spraw z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli;

5) innych spraw:

a) złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (na podstawie Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego),

b) odtworzenia dyplomów i świadectw z ukończenia nauki oraz umorzenia utraconych dokumentów (dekret z 7.7.1945 r. o odtworzeniu dyplomów i świadectw ukończenia nauki, Dz.U. Nr 27, poz. 164 ze zm.; dekret z 10.12.1946 r. o umorzeniu utraconych dokumentów, Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20 oraz Kodeks postępowania cywilnego),

c) z zakresu ustawy z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2175 ze zm.),

d) rejestrowych (ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017; ustawa z 27.6.1997 r. o partiach politycznych, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 580 – ewidencja oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego),

e) przyjęcia do spółdzielni i przydziału lokalu spółdzielczego (ustawa – Prawo spółdzielcze),

f) unieważnienia wyborów parlamentarnych, Prezydenta RP oraz kontrola sądowa wyboru delegatów do Krajowej Rady Izb Rolniczych (ustawa z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy, tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 684 – art. 221 i nast.; ustawa z 14.12.1995 r. o izbach rolniczych, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1027),

g) z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2152 ze zm. i ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543).

Jak wskazuje wyliczenie spraw, wiele z nich zostało przekazanych do postępowania na podstawie ustaw innych niż Kodeks postępowania cywilnego.

3. Postępowanie pomocnicze – zabezpieczające

14

Jest to postępowanie w dużej mierze samodzielne, uregulowane w oddzielnej Części II KPC, głównie na użytek postępowania rozpoznawczego. Sąd wydając postanowienie, zazwyczaj przed albo w trakcie postępowania rozpoznawczego, może zabezpieczyć roszczenia pieniężne (czasem niepieniężne), np. rent czy alimentów.

Postępowaniem pomocniczym jest także uregulowane w art. 716–729 KPC postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt sądowych.

W doktrynie uznaje się również za postępowanie pomocnicze:

1) postępowanie w przedmiocie zabezpieczenia dowodów;

2) postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu (w stosunku do postępowania egzekucyjnego);

3) postępowanie w przedmiocie wykonalności orzeczeń sądów zagranicznych, zagranicznych ugód zawartych przed tymi sądami.

4. Postępowanie wykonawcze – egzekucyjne (sprawa egzekucyjna)

15

Kodeks nie definiuje pojęcia „sprawy egzekucyjnej”, jednakże pojęcie to pojawia się w art. 758 KPC. Wydaje się, że należy je rozumieć jako te, w których chodzi o przymusowe urzeczywistnienie praw i obowiązków ze stosunków prawa materialnego cywilnego. Najczęściej będą dotyczyły spraw o przymusowe wykonanie orzeczeń i innych aktów wydanych w sprawach cywilnych, stanowiących tytuły egzekucyjne określone przez przepisy Księgi trzeciej KPC (E. Wengerek). W związku ze zmianą systematyki Kodeksu postępowania cywilnego doszło do rozdzielenia Księgi drugiej na dwa niezależne działy: Księga druga – Postępowanie zabezpieczające i Księga trzecia – Postępowanie egzekucyjne.

Sprawami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 758 KPC nie są sprawy poddane egzekucji administracyjnej, wymienione w art. 2 ustawy z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm.).

Już teraz warto wspomnieć, że sprawy egzekucyjne należą do właściwości sądów i urzędujących przy tych sądach komorników sądowych, a także egzekucyjnych w ograniczonym zakresie innych organów egzekucyjnych – Policji, banków.

II. Postępowanie wykonawcze – upadłościowe

16

Dnia 1.10.2003 r. weszła w życie ustawa – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535)4. Zastąpiła ona rozporządzenia: Prezydenta RP z 24.10.1934 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) oraz rozporządzenie Prezydenta RP z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.). Nowa regulacja – według autorów projektu – miała na celu stworzenie warunków pozwalających na całkowite zaspokojenie wierzycieli, zwiększenie możliwości zachowania przedsiębiorstwa i jego działalności w postępowaniu naprawczym.

III. Postępowanie pozasądowe

17

Jest to postępowanie prowadzone przed organami niemającymi charakteru sądowego – postępowanie mediacyjne, postępowanie przed komisjami pojednawczymi w sprawach z zakresu prawa pracy oraz postępowanie przed sądem polubownym.

Postępowanie przed sądem polubownym ma charakter postępowania rozpoznawczego. Wykonanie orzeczeń sądów polubownych następuje na podstawie przepisów o egzekucji z Kodeksu postępowania cywilnego. Przepisy dotyczące sądownictwa polubownego znajdują się w Części V KPC (art. 1154–1217 KPC). Mediacja została uregulowana w art. 1831–18315 KPC.

Natomiast zasady postępowania przed komisją pojednawczą i wykonanie zawartej przed nią ugody określają przepisy Kodeksu pracy (art. 244–258).

1 Wyr. TK z 12.4.1989 r. (Uw. 9/88, OTK 1989, poz. 9).

2 Orz. SN z 4.4.2003 r. (III CZP 11/03, Prok. i Pr.-wkł. 2003, Nr 9, s. 34).

3 Post. SN z 19.12.2003 r. (III CK 319/03, OSNC 2005, Nr 2, poz. 31).

4 Zob. szerzej: ustawa z 28.2.2003 r. (obecnie) – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 498).