Spis treści

Motto

Przedmowa

Pamięć symboliczna w edukacji i w pedagogice PRL-u

O czytaniu i pisaniu historii myśli pedagogicznej

Powrót w trosce o odnowę znaczeń dla przyszłości

Konteksty teoretyczne podjętych lektur i rekonstrukcji historycznych

W obronie Wielkiego Pokolenia w pedagogice polskiej

Geneza książki i wyrazy wdzięczności

Kluczowa teza książki – zapoznany przełom

Wstęp

Co się stało naj(po)ważniejszego w polskiej pedagogice międzywojennej?

Co się stało naj(po)ważniejszego w polskiej pedagogice po II wojnie światowej?

Co się stało z pedagogiką kultury w Polsce? O genezie, rozkwicie, degradacji i degeneracji pedagogiki kultury – nowe otwarcie

Słowo o charakterze realizacji zadań badawczych

Jeszcze słowo o filozoficznej aktualności i zasadności wysiłku

Część I Norbert Elias i przemiany cywilizacji w kontekście metodologii dwoistości procesów (ilustracje i implikacje)

Wstęp

Zmiana stylu rozumienia jako warunek nowej jakości wyjaśniania

O złożoności dynamiki „procesu cywilizacji”

W stronę ontologii relacyjnej

Zagubione tropy jako szansa, dominujące tropy jako przeszkoda

O dwoistości kanonu norm moralnych

Wielowarstwowość i ambiwalencja powiązań wobec redukcyjnego charakteru „systemu”

Paradygmat dwoistości na przykładzie relacji zaangażowanie versus neutralność

Dwoistość geniuszu jako przesłanka socjologii... geniusza

Zakończenie

Część II Problem obecności i nieobecności kategorii dwoistości w dyskursie pedagogicznym

Wstęp

Symptomy otwarcia na dwoistość w najnowszej pedagogice

O barierze słownikowej myślenia

O problemach z recepcją klasyki – pytanie o kulturę czytania

Zwiastuny otwarcia na ambiwalencję i dwoistość

Waga kategorii ambiwalencji w pedeutologii

Dwoistość jako cecha zjawisk w pedagogice społecznej

O trudnościach w otwieraniu dyskursu na dwoistość

O odporze w pedagogice ogólnej – ogólnie

Zakończenie

Część III Od „różnojedni” do unitas multiplex w trosce o związki i syntezy w przeciwieństwach: poszukiwania Henryka Rowida w sprzężeniu pedagogicznej tradycji i nowoczesności

Wstęp

W stronę pytania o strukturę złożoności

Wątki psychologii pedagogicznej – tropy metodologiczne

Dziedzictwo Bronisława Ferdynanda Trentowskiego i jego współczesna waga dla pedagogiki

Idee Chowanny jako źródło „szkoły twórczej” Henryka Rowida

Między dramatem osobowości i tragizmem współczesności

Problemat rozbrojenia duchowego i jego dwoiste rozwiązania

Zakończenie

Część IV O wyższy poziom antynomii w syntezie – Bogdan Nawroczyński w trosce o dwoistość jako pełnię zagadnień pedagogicznych w relacji splotu z kulturą i życiem

Wstęp

O dwoisty stosunek do tradycji

Przeciw antagonizmom teoretycznym w podstawach organizacji klasy szkolnej

Dwoistość jako antynomia w perspektywie pionowej

Dwoiste tropy w życiu duchowym – pochwała splotu i oscylacji twórczej

Dwoiste ufundowanie duchowości i bycie „między”

Przypadek Jerzego Kerschensteinera – rewitalizacja

Zakończenie i dalsze przykłady

Część V Wyzwania „obiektów niemych kulturowo” – Zygmunta Mysłakowskiego odniesienia do perspektywy dwoistości jako niezbędnej i podstawowej dla zadań w pedagogice

Wstęp

Dwoiste znamiona kryzysu cywilizacyjnego – „totalizm” w latach 30. XX wieku i dziś

Akcenty metodologiczne

Kultura i specyfika dynamicznej z nią relacji w wychowaniu oraz jej ograniczenia

Tropy dwoistości w mechanizmie sprzężenia, splotu i styczności – tradycja i jednostka

O dwoistości funkcji społecznej wychowania poprzez wartościowe i groźne zarazem zdwojenie oblicza

Obecność oscylacji i jej ograniczenia

Nadmiar jako dyktat groźnej jednostronności

Zakończenie – o potrzebie wyjścia poza ideologiczne zawężenia

Część VI Refleksyjność i refleksywność – Kazimierz Sośnicki i jego zmagania z dwoistością w poszukiwaniu syntezy złożoności procesu pedagogicznego

Wstęp

Przedwojenna odsłona lwowska

O podstawach wychowania państwowego

Etos państwa jako miejsce dwoistości

Odsłona końca lat 40. aż do początku lat 60. XX wieku

O trudnościach w równoważeniu działań

Wyczulenie na relację splotu

Odsłona lat 60. w analizie pedagogiki zachodniej

O strukturze dążeń w „szkole pracy”

O relacjach między typami pedagogik

Istota, cele i środki wychowania w rozwoju pedagogiki

Przeciw jednostronności

O dynamizmach rozwoju i oddziaływania

Ostatnia odsłona lat 70. XX wieku

Otwarcie na dwoistość funkcji

Dwoiste pary pedagogiczne

Dwoistość autorytetu

Zakończenie

Część VII Józef Mirski o „immanentnym polaryzmie” wychowania i „integralnie dwustronnej” złożoności zadań pedagogiki

Wstęp

Pochwała i krytyka rozwoju w stronę postkonwencjonalności w szkole „wspólnoty”

O podstawowej antynomii pedagogicznej

Idea „integralnej dwustronności” funkcji wychowania

Otwarcie pedagogiki na kulturę jako postulat metodologiczny

Gra dystansem jako sedno trosk wychowawczych

Pułapka harmonii

Zakończenie

Część VIII [Przeciw wyradzaniu się wychowania] Antynomie wychowania i dialektyczny charakter pedagogiki w ujęciu Sergiusza Hessena

Wstęp

[Trzy główne motywy dwoistości u Sergiusza Hessena]

[Dialektyka poprzez dynamiczne rozumienie struktury

[Krytyczny rys pedagogiki Hessenowskiej jako krytyki spuścizny marksizmu i komunizmu

Troistość i dwoistość jako dwa typy dynamiki w koncepcji Sergiusza Hessena

[Ontologia bycia-między w działaniach pedagogicznych – dwoistość albo zwyrodnienie: zabawa, autorytet i inne zjawiska w wychowaniu

O dualizmie szkolnym i o trudnościach w jego przezwyciężaniu

Johna Deweya i Jerzego Kerschensteinera dynamiczne ujęcie biegunowości wychowania i kształcenia

Przypadek amerykański – John Dewey

Przypadek niemiecki – Jerzy Kerschensteiner

Przypadek włoski – Giovanni Gentile i Giuseppe Lombardo-Radice

Zamiast zakończenia: złożoność, biegunowość, napięcia, jednia, pełnia, tragizm, czyli...

Część IX Stefan Szuman i przejawy złożoności rozwoju w wychowaniu i uczeniu się – z ambiwalencją w tle

Wstęp

Życie jako oscylacja i równoważenie przeciwstawnych stron – o dwoistości zdrowia

Mierzenie się z dualizmami jako mechanizm rozwojowy dorastania

Dojrzewanie do nadziei i odkrycie dwoistości nadziei jako zjawiska trzeciej fazy rozwoju

Inteligencja, wyobraźnia i humor w dwoistych strukturach i funkcjach

Typologie psychologiczne jako bariera dla rozumienia dwoistości

O zmaganiach z ambiwalencją i o „wewnętrznym rozdwojeniu” w człowieku

O substytucie dwubiegunowości – dwukierunkowość i dwunurtowość linii rozwoju

Zakończenie

Część X [Między rozdrożami a dwoistością] Historyczne zakorzenienia i niekonsekwencje w pracach pedagogicznych Bogdana Suchodolskiego

Wstęp

Teza

Zastrzeżenia i inne uwagi metodologiczne

Perspektywa dwoistych pytań, wąskich granic i oksymoronicznych ideałów

[Unieważnienie jednostronności przyszłości w pedagogice i życiu

Różnice w statusie... różnic

Akcenty historyczne – dwoistości odrodzenia, oświecenia i XIX wieku

Akcenty historyczne – dwoistości w dziejach kultury polskiej

Akcenty historyczne – dwoistość człowieka jako wyzwanie nowożytne

Dwoistość człowieka jako wyzwanie dla nowoczesności

Dwoistość ontologiczna życia i poznania jako przesłanka metodologiczna dla pedagogiki

O rygorystycznych i głębokich dualizmach

Przekraczanie dualizmu

Obecność oscylacji i trop ambiwalencji

Próba syntezy typów dwoistości

Zamiast zakończenia

Zamiast podsumowania książki – nowe otwarcie

O wizję edukacji – przeciw zawężeniu i opóźnieniu

Dwoistość w modelu elipsy między samorealizacją i poświęceniem

Dwoistość w poszukiwaniu języka

Bibliografia podmiotowa

Bibliografia przedmiotowa

Aneks

Indeks nazwisk

Strona redakcyjna

Część I

Norbert Elias i przemiany cywilizacji w kontekście metodologii dwoistości procesów (ilustracje i implikacje)

Wstęp

Zamiarem poniższych rozważań i rekonstrukcji jest wskazanie na płaszczyzny ustaleń Norberta Eliasa, który – jak mi się wydaje po rozlicznych lekturach – najdalej i najbardziej konsekwentnie rozwinął idee paradygmatu dwoistości, najpierw dla samej socjologii i to jeszcze w latach 30., choć z opóźnieniem odkrywane, a następnie dla perspektywy historycznego badania społeczeństw zarówno w obrębie „socjologii historycznej”, jak i „socjologii rozwoju”, postulując zresztą dążenie do jednej nauki o człowieku. Zarazem uzasadnia tę perspektywę jako niezbędne minimum dla humanistyki (nauk społecznych), określa ją terminem „procesualne podejście socjologiczne”, widząc tu konieczność konsekwentnego zastosowania ujęć już wcześniej dających o sobie znać i wolnych od presji podejścia opatrzonego mianem naturalizmu metodologicznego, zdominowanego wzorcem naukowości nauk przyrodniczych (Elias 2008, s. 204).

Przyjmuję tu perspektywę czytania N. Eliasa odbiegającą nieco od znakomitych ujęć, jak chociażby Jerzego Szackiego, słusznie skądinąd podkreślających, że socjolog ten był „uczonym wybitnie oryginalnym i niezależnym”, który jeśli chodzi o miejsce w socjologii „rozmijał się z tendencjami panującymi w tej dyscyplinie przez znaczną część [...] życia”, a zarazem był to „myśliciel na wskroś nowoczesny”, mimo że „wielki outsider XX wieku”, mający „pozycję osobną i wybitną” (Szacki 2003, s. 739, 740), odkrywany w sposób spóźniony dla niego1. Interesuje mnie natomiast przede wszystkim to, o jaką metodologię upominał się dla humanistyki i nauk społecznych i jak ją projektował, współtworzył oraz wykorzystywał we własnych analizach, oraz czego możemy się od niego nauczyć, np. w pedagogice, a także co jesteśmy w stanie mu zawdzięczać oraz czy da się posłużyć nim jako wielkim przejawem ważnej tendencji dochodzącej do głosu we współczesnych naukach społecznych i humanistycznych, i na czym ona polega. Co więcej, ważne okazuje się to, jak bardzo wpisywał się N. Elias w dojrzewający, pokutujący w rozmaitych prześwitach i przebłyskach, narastający trend rozumienia złożoności świata społecznego, ludzkiego, kulturowego, poza jednostronnościami dyscyplinarnymi. To jest inny sposób widzenia jego znaczenia, poza uwypuklaniem niezwykłości. Chodzi bowiem o coś dokładnie przeciwnego, pokazanie, jak znakomicie wpisuje się w kierunek dążeń, obecny także gdzie indziej, a z trudem torujący sobie drogę po dziś dzień. Staje się więc emanacją pewnego typu świadomości metodologicznej o znaczeniu daleko przekraczającym osobiste upodobania czy skłonności. Choć z pewnością ma rysy oryginalne, to istotne jest dostrzeżenie raczej tego, w czym wpisuje się w dążenia szersze i bardziej uniwersalne, a co, moim zdaniem, wagi tej myśli nie umniejsza, jako upominającej się o coś ważnego szerzej.

Wszystko to, rzecz jasna, wymaga samodzielnej lektury prac N. Eliasa na własne ryzyko interpretacyjne oraz dalszych dociekań w konfrontacji z innymi. Warto jednak je podjąć, jak spróbuję pokazać poniżej, nie oglądając się na to, jak i kiedy dojrzeją do jego pełniejszego zrozumienia, głębszego czytania i szerszego uznania sami socjologowie2. Zmarły w 1990 roku badacz wydaje się uczonym zbyt wielkim i zbyt głęboko zaangażowanym w sprawy dotyczące jakości uprawiania całej humanistyki i wielu nauk społecznych, aby pozostawiać jego znajomość podręcznikowym opracowaniom jedynie socjologów czy badaczy zachwyconych zgłębianiem historii w jej nowych wymiarach dla badań socjologicznych3. Byłoby zarazem poważnym błędem usiłowanie robienia z N. Eliasa jakiegoś wyjątku czy swoistego odrębnego przypadku i zjawiska. Wręcz przeciwnie, jeszcze bardziej rośnie, moim zdaniem, waga perspektywy N. Eliasa, jeśli potrafimy widzieć tu dojrzałe przejawy narastania tego, co nazywam „paradygmatem dwoistości” w naukach społecznych, a czego elementy można dostrzec i rekonstruować, mimo rozmaitych niekonsekwencji czy ograniczeń, także w ich recepcji u Maxa Webera, Roberta Mertona czy u Zygmunta Baumana4. Osobnym, kapitalnym zadaniem, którego nie mogę tu podjąć, jako zbyt odbiegającego od celu, byłoby pełniejsze zrekonstruowanie kierunków i skali recepcji prac N. Eliasa dla potrzeb rozwijania paradygmatu dwoistości5.

* * *

Dla dyscyplin społecznych niezbędna jest w ujęciu autora Procesów cywilizacyjnych perspektywa analiz, w obrębie których kluczowe staje się widzenie procesów równoważenia sił, struktur polaryzujących i prowadzących do dwubiegunowych konfliktów i napięć strukturalnych o różnych przebiegach oraz złożoności o charakterze splotów, dla których tradycyjne środki analizy są za słabe i wprowadzają w błąd. Przykładem takiego ograniczenia, podkreśla N. Elias, jest podejście w odmianach funkcjonalizmu, nie wyłączając R. Mertona, w którym „różnice, napięcia i sprzeczności w kontekście istniejącego »systemu społecznego«” postrzegane są jako „»dysfunkcjonalne«, czyli stanowiące wyraz »złego funkcjonowania« owego systemu, natomiast w kontekście przemian – jako »instrumentalne«” (Elias 2011, s. 35–36). Zarazem chodzi o unikanie „jednostronności” podejść tam, gdzie niezbędne jest widzenie zderzania się rozmaitych płaszczyzn generujących tendencje do działania i jego postrzegania pozostające między sobą w związku zależności i poprzez ten związek jedynie zrozumiałych i dających wyjaśnienia dla szerszych zjawisk społecznych i faktów. Odniesienie tu do tego wariantu socjologii, który N. Elias nazywa „socjologią procesu” i postuluje ją w latach 50., nie ma mieć charakteru redukcyjnego socjologizmu, zresztą nie tylko dlatego, że badacz zarazem postulował pracę nad „przezwyciężaniem bezwładu socjologii redukcyjnej” (Elias 2003, s. 44). Chodzi bowiem jedynie o fakt, że socjolog ten rozwija i postuluje świadomość metodologiczną na poziomie, który długo jeszcze (wręcz do dziś) pozostaje niedościgły dla wielu badaczy nauk społecznych i humanistyki, i co więcej, nie ma w szczególności znaczenia, jak zostanie zakwalifikowana, jako dyscyplina, pedagogika i jej tradycja6. Chcę bowiem pokazać, czego możemy się nauczyć od N. Eliasa, wykonującego pracę refleksji dla badaczy uwikłanych zwykle w sfragmentaryzowane poletka specjalizacji, niewymagające pełnej znajomości szerokiego tła, pozbawiające ich szerszej refleksji nad tym, w czym sami uczestniczą, i jakie błędy krótkiej i wąskiej perspektywy na różne sposoby popełniają, a tym bardziej w jaką historię poznania sami się wpisują lub mogliby się wpisać, gdyby stać ich było na jej rozumienie. N. Elias ma tu być przykładem zaawansowania czy wręcz dojrzałości, jaka pozwala krytycznie spojrzeć, by dostrzec przejawy jej niesprostania wynikłe z zapóźnienia badawczego czy zbytniego zaangażowanego przywiązania do jakiegoś zakresu i sposobu widzenia bez niezbędnego dystansu czy wręcz gry zdystansowaniem.

W poniższym tekście dokonuję zestawienia tropów z siedmiu książek N. Eliasa, dostępnych jako źródło zarysowania płaszczyzn już okrzepłego i nabierającego przez – po części spóźnioną – recepcję znamion kanonicznego podejścia w socjologii, zwłaszcza że zderzającego się z klasycznymi tendencjami w zakresie analizy socjologicznej, w pełni świadomie i bez kompleksu, a zarazem śmiało dotykając wręcz imponderabiliów akademickich w kontekście zwyczajowych podziałów dyscyplinarnych. Mamy tu ukierunkowanie socjologii na dwoistość strukturalną widzianą w skali makro – społecznej, w tym procesów historycznych; w skali mikro – interakcji między jednostkami; w skali medium – praktyk społecznych i ich organizacji oraz funkcjonowania instytucjonalnego. Chodzi tu także o wizję dyskursu otwartego na impulsy zarówno z tradycji własnej dyscypliny, jak i zwróconego w inne strony tradycji humanistycznej, ze świadomością pułapek aplikacyjnych. Naukowość badań nad historycznymi losami jednostek i nad złożonością ich realiów społecznych widziana jest przez pryzmat tezy, że „wielkie przemiany historyczne cechuje ścisła prawidłowość” (Elias 1980, s. 355), choć już jej opis wykracza poza typowe skojarzenia z historyzmem czy naturalizmem metodologicznym, uzasadniając tezę w badanej ewolucji, iż „ponad oscylacjami mód występuje również określony »trend rozwojowy«” (Elias 1980, s. 86). Kluczowe okazuje się odniesienie do tego, co N. Elias opisuje wnikliwie jako „proces »cywilizacji«” (por. Elias 1980, s. 360), którego nie da się uchwycić w żaden zawężony do jakiejś jednej dyscypliny sposób.

Choć główny trzon materiałów analizowanych przez socjologa nosi znamię historyczne, ukazując przemiany np. obyczajów między średniowieczem i odrodzeniem, a następnie śledząc narodziny oświecenia, to kategorie, jakimi się posługuje dla ich interpretacji, dają się znakomicie wykorzystać do rozumienia współczesności nam najnowszej. Taką kategorią jest „dwoistość”, znamionująca złożoność będącą zaprzeczeniem zwykłego dualizmu czy antagonizmu; chodzi o dostrzeżenie sprzeczności stanowiącej organiczną cechę jakiejś całości. N. Elias zauważa, że „pojawienie się nowego wyrazu w języku prawie zawsze wiąże się z przemianami w życiu ludzi” (Elias 1980, s. 65).

„Dwoiste oblicze” widzi N. Elias w rozważaniach Erazma z Rotterdamu, gdy do głosu dochodzą „zalążki czegoś nowego” w stosunku do tradycji dominujących obyczajów i zachowań, czyli daje o sobie znać „piętno tej przejściowości” w sferze także świadomości i porad wychowawczych (Elias 1980, s. 90–91). Badając ludzi XVI wieku i wskazując na sprzeczności w ich postawach i przekonaniach, socjolog ten powie także, że „[l]udzie owej epoki mają dwoiste oblicze. Stoją niejako na moście”, a zadanie badawcze ma na celu, w obliczu przeobrażeń i przejścia od jednej epoki do drugiej, „dynamikę tego procesu”, w tym „kolejne fazy procesu”, który m.in. „wśród przeróżnych odchyleń i wahań, zakreślając mniejsze i większe krzywizny”, manifestuje „ewolucję zachowań i postaw emocjonalnych, przesuwanie się progu uczuć wstydu i zakłopotania” (Elias 1980, s. 109, 110). N. Elias wskazuje także na

[...] dwoistość, jaka cechuje sposoby zachowania i instrumenty cywilizacji, przynajmniej w fazie ich pojawienia się; instrumenty te i sposoby zachowania wyrażają pewien przymus i wymagają pewnych wyrzeczeń, ale jednocześnie też nabierają one od razu znaczenia oręża społecznego, skierowanego przeciw socjalnie niższym, znaczenia środka dystynktywnego (Elias 1980, s. 212).

Dwoistość jest tu widziana jako cecha nasycania sytuacji społecznych znamionami złożoności powstającej z przenikania się odmiennych wpływów, ze zderzania tego, co mija i odchodzi, z tym co, zapowiada swoje nadejście, co wręcz znamionuje nową epokę, mimo jeszcze braku gotowego dla niej kształtu i dojrzałości przejawów. Nie ma tu żadnego widzimisię ani racjonalności w sensie stanowienia czegoś mocą przemyślanych decyzji. Na kilka sposobów wraca u N. Eliasa akcentowanie „dwoistości sytuacji” w rozmaitych kontekstach historycznych, przede wszystkim w kontekście „dwoistości sytuacji warstw wyższych” jako uwikłanych w proces z jednej strony troski o swoją odrębność, przewagę, wyższość, a z drugiej strony w dążenia asymilacyjne warstw niższych społecznie, wstępujących historycznie pod względem ich znaczenia i skłonnych do „przejmowania sposobu zachowania” uznanego za wyższy i wraz z tym do zacierania się różnic, także dla przykładu w obszarze relacji „między kolonizatorami a kolonizowanymi” (Elias 1980, s. 400, 401, 403, 404). Wspomniane uwikłanie wyraża się w postaci „wzajemnego przenikania” czy „uwikłania w sieć” zależności czy w „splot funkcyj”, także wywierając presję na upowszechnianie pewnych wzorów w trybie wpływającym na regulację „popędów i napięć emocjonalnych” (Elias 1980, s. 400–401). Wszystko to są koszty cywilizowania świata, gdyż „[p]roces rozprzestrzeniania się cywilizacji zachodniej ukazuje dość wyraźnie ową dwoistość” (Elias 1980, s. 401).

W analizach znakomitego socjologa mamy także odwołania do obrazów literackich epok historycznych i świadectw w postaci ich dokumentów obyczajowych dla podkreślenia, że zjawiska „ambiwalencji, cechującej życie uczuciowe” całych warstw społecznych odzwierciedlają złożoność sytuacyjną relacji, jakie wytwarzają się historycznie (Elias 1980, s. 36), nie wystarczyłoby zatem ich kojarzenie w trybie psychologii jednostek. Można pokazać, jak się okazuje, na przykładzie XVIII-wiecznych zmian w Europie, że „ambiwalentna postawa i pewna nieufność wobec tych, którzy legitymują się głównie swoim sposobem bycia i manierami, ogładą i niewymuszonością zachowania się, ma tu za sobą długą tradycję” (Elias 1980, s. 98), aktualizowaną przez procesy zmian społecznych, jakie niosła „fala wielkiego pobudzenia umysłowego” tego czasu (Elias 1980, s. 21).

Cechą wspólną analizowanych tu rozważań jest wyczulenie na złożoność, której nie da się ujmować w kategoriach „antytetycznych” czy „antagonizmu” (Elias 1980, s. 44–45); raczej chodzi o wydobywanie antynomii, które nie są zwykłą antytezą czy dualizmem znamionującym rozdarcie czy rozszczepienie, a właśnie dającą o sobie znać w obrębie całości dwoistością niosącą napięcie, uwikłanie, wzajemne oddziaływanie, strukturalną naprzemienność, także obejmującą zmianę funkcji w nowym kontekście historycznym. Nie ma tu miejsca na sztywne i statyczne opozycje i rozdzielenia, pozbawione dalszych związków poza zaprzeczeniem.

W istocie rzeczy, w tym co przeciwstawiamy jako „cywilizowane” i „niecywilizowane”, nie chodzi o przeciwieństwo w rodzaju przeciwieństw między „dobrym” i „złym”, lecz o szczeble ciągu rozwojowego, który bynajmniej się nie zakończył. Może się zdarzyć, że nasz szczebel cywilizacji, nasze zachowanie przyprawiać będzie naszych potomków o podobne uczucia zakłopotania, jakiego chwilami my doznajemy wobec zachowań tych, których jesteśmy potomkami. [...] Cywilizacja, którą zazwyczaj traktujemy jako coś, co jest nam po prostu dane w owej gotowej postaci, w jakiej się nam jawi, nie zadając sobie pytania, w jaki sposób doszliśmy do niej, jest procesem lub fazą procesu, w którym sami się znajdujemy (Elias 1980, s. 72).

Obszar tych rozważań z pewnością staje się laboratorium myślowym dla badacza poszukującego dyskursu dla współczesności, w tym dla jej złożoności. Aż dziw, że tak wielu koryfeuszy tak wielu dyscyplin potrafiło go zlekceważyć. Jeśli nie byli świadomi jego wagi czy tylko obecności... tym gorzej dla nich, bo to obnaża jeszcze bardziej uzurpacje, jakie są wpisane w roszczenie do reprezentowania całości mądrości przez poszczególnych depozytariuszy czy wręcz władców jakiejś sfery myślenia czy działania społecznego.

1 Wszystkie sformułowania z rozdziału „Figuracyjna socjologia Eliasa” w tomie Historia myśli socjologicznej J. Szackiego (2003, s. 738–750).

2 Gwoli ilustracji wielkich tu opóźnień i ograniczeń wykładni wystarczy zajrzeć do książki Nowe perspektywy teorii socjologicznej pod redakcją Aleksandra Manterysa i Janusza Muchy (2009). Obecność w niej śladów choćby N. Eliasa jest mniej niż nikła. Znamienne jest natomiast sformułowanie o tekście będącym przyczynkiem do „socjologii klasyków”: „Trudno nie zauważyć, że podręczniki jeszcze nie przyznają statusu klasyka Norbertowi Eliasowi. Zapewne wiąże się to z okolicznością, że jego prace przełożono na francuski dopiero w ostatnich latach. Można przypuścić, że autor ten pojawi się w podręcznikach po 2010 roku” (Manterys, Mucha 2009, s. 19). Nie ma powodu, byśmy byli zakładnikami tego, co się przebije do świadomości socjologów poprzez wykładnie podręcznikowe. Sprawa jest zbyt poważna i daleko przekracza gestię tłumaczy, wydawców, autorów opracowań czy dysponentów katedr akademickich w obszarze socjologii.

3 W tomie Socjologia Z. Baumana we wprowadzeniu N. Elias pojawia się w ślad za odwołaniem do hipotezy Z. Freuda o funkcji superego w rozwoju i organizacji życia społecznego grup w jedynym sformułowaniu: „Norbert Elias, brytyjski socjolog niemieckiego pochodzenia, który hipotezę Freuda poparł rozległymi badaniami historycznymi, twierdzi, że nasze doświadczenie samych siebie wyrasta właśnie z owego dwoistego naporu, któremu jesteśmy poddani. Wspomniana już dwoista postawa wobec samych siebie odzwierciedla dwuznaczną sytuację, w jakiej sytuują nas dwie siły działające w przeciwnych kierunkach. Żyjąc w grupie, muszę kontrolować siebie, co znaczy, że moja osoba podlega nadzorowi, a doglądającym mam być właśnie ja sam” (Bauman 1996, s. 37). Odnotujmy ponadto, że kierunek odczytań Z. Baumana, omawiającego wcześniej „osobliwie dwoistą postawę” rozwijaną u dziecka (Bauman 1996, s. 36), wpisuje się w nasze staranie odczytania N. Eliasa dla paradygmatu dwoistości. W wersji rozszerzonej książki spotykamy dwa nawiązania do tego socjologa. Powyższy kontekst nawiązujący do kategorii superego uzyskuje brzmienie: „socjolodzy poszli śladem sugestii Freuda. Norbert Elias, który wzbogacił je o gruntowne badania historyczne, utrzymuje, że doświadczamy samych siebie pod presją nieustannie się utrzymującego antynomicznego nacisku. Wspomniana wyżej dwoista postawa wobec samych siebie byłaby właśnie efektem oddziaływania dwóch przeciwstawnych sił” (Bauman, May 2004, s. 43). Drugi trop związany z przywołaniem N. Eliasa dotyczy sytuacji przekształceń społecznych ze względu na stosunek do status quo, między ortodoksją i herezją. Czytamy: „Norbert Elias sytuacje te opisał, używając określeń »miejscowi« i »przybysze«. Napływ przybyszów zawsze stanowi zagrożenie dla miejscowych, niezależnie od obiektywnych różnic między nimi [...] pojawiają się napięcia, z których wyrastają wrogie uczucia, ale zadomowieni mieszkańcy mają bogatsze zasoby przesądów” (Bauman, May 2004, s. 55).

4 W przywołanej już książce o socjologii Z. Bauman formułuje w tym duchu odniesienie do „dwoistości wzorców moralnych”, stawia też tezę, że „wszelkie dychotomie – klasyfikacje dwudzielne – kiepsko nadają się do opisania złożoności ludzkich sytuacji”, a ponadto iż „[k]ontrowersje rodzące się wokół socjologii są odzwierciedleniem janusowego oblicza racjonalności” (za i przeciw władzy), przez co złożoność ta jest wystawiona na „dwustronne ataki”, wobec których „musi walczyć naraz na dwóch frontach” (por. Bauman 1996, s. 54, 189, 234).

5 Nie da się tym bardziej oddać sprawiedliwości rozmaitym nawiązaniom do N. Eliasa w literaturze socjologicznej, których jest o wiele więcej i nie podejmują wprost kwestii dwoistości, a szereg innych, nie mniej znaczących problemów (por. Bauman 1995, s. 38, 52–53, 68–69; czy tekst Norbert Elias i socjologia figuratywna w: Sztompka 2010, s. 196–197). Nie darmo Z. Bauman podkreśla obecność „wielu genialnych spostrzeżeń zawartych w studium Eliasa” Procesy cywilizacyjne. Jak czytamy, praca ta „otworzyła nowe horyzonty w badaniach z zakresu socjologii historycznej” (Bauman 1998, s. 148).

6 Na marginesie zauważę, że najlepsze wydaje się widzenie statusu pedagogiki jako usytuowanej pogranicznie, w obszarze nakładania się oddziaływań humanistyki i nauk społecznych czy w poprzek podziałów dyscyplinarnych z troską o racjonalność zwaną często za Wolfgangiem Welschem „transwersalną”, czyli poprzeczną. Sam dodaję, że pedagogika jest jednocześnie dyscypliną ośrodkową w humanistyce i metahumanistyczną, prowadzącą namysł nad swoimi intencjami, środkami i metodami działania obecnymi w praktyce wychowawczej, a zatem jest szczególnie wrażliwa na metodologię działania i badania, wykorzystując i konfrontując doświadczenia z nauk społecznych, zwłaszcza socjologii, psychologii i psychoanalizy. Traktując ideę dwoistości jako ważną zasadę metodologiczną, nie sposób nie wyrazić niepokoju, że typowe podręczniki z metodologii w pedagogice nic o tej idei nie wiedzą. Miejmy nadzieję, że wraz z niniejszą książką taka luka i opóźnienie odejdą do lamusa.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2013

Recenzenci:
prof. zw. dr hab. Zbigniew Kwieciński (DSW, Wrocław, UMK Toruń)
prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski (CHAT, APS, Warszawa)

Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller

Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Książka powstała w ramach koordynowanego przez autora
programu badawczego (numer umowy: 4340/B/H03/2011/40) na temat:
Perspektywa kultury symbolicznej dla pedagogiki z analizą dominującego poziomu
recepcji tradycji dyscypliny i humanistyki.

Wydanie publikacji dofinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki
nr projektu N N106 43 4040, a także przez Akademię Pedagogiczną w Słupsku,
Kujawsko-Pomorską Szkołę Wyższą w Bydgoszczy, Uniwersytet Warszawski,
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

ISBN EPUB: 978-83-7850-291-3

ISBN Mobi: 978-83-7850-291-3

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2013

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo

Warszawa 2013