Tytuł oryginału: Madly, Deeply: The Alan Rickman Diaries

Copyright © The Estate of Alan Rickman, 2022
Introduction and selection copyright © Alan Taylor, 2022
Foreword copyright © Emma Thompson, 2022
Published by arrangement with Canongate Books Ltd, 14 High Street, Edinburgh EH1 1TE.
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2023
Copyright © for the Polish translation by Maria Jaszczurowska, 2023

Redaktorka inicjująca
Paulina Surniak

Redaktor prowadzący
Andrzej Szewczyk

Marketing i promocja
Katarzyna Schinkel-Barbarzak

Konsultacja merytoryczna i opracowanie przypisów do wydania polskiego
Katarzyna Czajka-Kominiarczuk

Redakcja
Ida Świerkocka

Korekta
Michał Trusewicz, Beata Wójcik

Indeksy
Anna Dworak

Projekt typograficzny wnętrza i łamanie
Mateusz Czekała · czekala.net.pl

Fotografia wykorzystana na okładce
© Greg Gorman / Contributor

Projekt okładki
Rafaela Romaya

Adaptacja okładki i stron tytułowych
Magda Bloch

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-67815-75-8

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Przedmowa

Dni, które nastąpiły zaraz po śmierci Alana, były niezwykłe przede wszystkim dlatego, że nagle mnóstwo aktorów, poetów, muzyków, dramatopisarzy i reżyserów postanowiło wyrazić wdzięczność za pomoc, jaką od niego otrzymali.

Nie znam chyba nikogo innego z show-biznesu, kto wspierałby tylu utalentowanych artystów, a nawet bezbłędnie dostrzegał talent u ludzi na długo przed tym, gdy stali się sławni. Wiele osób mówiło później, że zabrakło im odwagi, by podziękować mu osobiście. Bali się do niego odezwać.

I ze wszystkich sprzeczności, jakie łączył w sobie mój cudowny przyjaciel, ta okazała się chyba największa: był niesamowicie pomocny i wspierający, a zarazem pełen rezerwy.

Z tym że, oczywiście, wcale nie trzymał się na dystans. Przez cały czas był aż do bólu obecny. Wydawał się nieprzenikniony, ale była to tylko część pancerza ochronnego, jaki zdecydował się przywdziać. Każdy, kto jednak odważył się do niego podejść, by mu podziękować lub po prostu o coś zapytać, spotykał się z niezwykle życzliwym powitaniem, o które nie posądziłby go nikt, kto go nie znał. Nie był też nieporuszony. Ani trochę. Ja sama potrafiłam go wyprowadzić z równowagi jak nikt inny, a kiedy już pozwalał dojść do głosu emocjom, nie oszczędzał mnie i za każdym razem wychodziło mi to na dobre.

Był życzliwy, ale też trudny. Niebezpieczny i komiczny. Seksowny i androginiczny. Męski, choć w osobliwy sposób. Pełen temperamentu, ale i ospały. Wybredny i prosty. Tę listę mogłabym ciągnąć w nieskończoność. I jestem pewna, że nie tylko ja.

Miał w sobie coś z wiekowego mędrca – a gdyby miał więcej pewności siebie i był w jakimkolwiek stopniu podatny na zepsucie, prawdopodobnie założyłby nową religię. Zawsze podziwiałam też jego genialny gust, począwszy od parówek, a kończąc na meblach i wystroju wnętrz.

Nie miał sobie równych, jeśli chodzi o wielkoduszność – znajdował czas dla każdego. Niejednokrotnie zastanawiałam się, czy kiedykolwiek śpi albo ma chwilę dla siebie.

Mało kto podejrzewałby Alana o zdolność do figlarności, ale kiedy coś go naprawdę rozbawiło, był jak chochlik. Powstrzymywał się przez jakiś czas, pozwalając, by rozbawienie w nim narastało, a potem pochylał się, odwracał gwałtownie, a jego usta rozciągały się w figlarnym grymasie, po którym czasem następowała salwa szaleńczego śmiechu. Miałam wtedy wrażenie, że zaskakuje sam siebie. A moją życiową misją stało się prowokowanie takich sytuacji.

Pamiętam, że Imelda Staunton omal go nie zabiła opowieścią o mojej matce i niefortunnym incydencie z haszyszem w roli głównej. Nigdy przedtem ani potem nie widziałam, by tak się śmiał. Wyglądał wtedy trochę jak Sfinks, który ma łaskotki.

Któregoś razu podczas Wigilii powiesiłam w domu gałązkę jemioły. Stałam sobie pod nią, aż tu nagle odwracam się i widzę, że w moją stronę idzie Alan. Zadowolona i pełna nadziei uniosłam twarz w jego kierunku. Uśmiechnął się i podszedł bliżej. Wydęłam usta. Pochylił się nade mną i w tej samej chwili zauważyłam w nim gwałtowną zmianę. W oczach pojawił się błysk, a nozdrza zaczęły mu drgać. Uniósł rękę i wyrwał mi z brody pojedynczy długi włosek. „Au”, jęknęłam. „To początki całkiem przyzwoicie zapowiadającej się brody”, odparł, wręczając mi wyrwany włos, po czym odszedł.

I taki właśnie był Alan. Nigdy nie wiadomo było, czy szykować się na pocałunek, czy na wstrząs, ale na jedno i drugie czekało się z niecierpliwością.

Problem ze śmiercią polega na tym, że potem nie ma już na co czekać. Zostaje tylko to, co już było – ale i za to jestem do głębi wdzięczna, choć teraz jest to głębia rozpaczy.

Ostatnią rzeczą, jaką zrobiliśmy razem, była wymiana wtyczki w lampie w szpitalu. Wyglądało to dokładnie tak samo jak wszystkie inne wspólne przedsięwzięcia. Najpierw ja spróbowałam – Alan powiedział, żebym to zrobiła inaczej – posłuchałam, ale jego sposób też nie działał, więc sam się tym zajął. Zniecierpliwiłam się i zabrałam mu wtyczkę, żeby spróbować jeszcze raz, ale wciąż coś nie grało. Oboje się zdenerwowaliśmy, a potem Alan cierpliwie rozłożył wtyczkę na części pierwsze, a następnie umieścił przewód we właściwym otworze. A ja przykręciłam śrubkę. Narzekaliśmy przy tym, że to taka koronkowa robota. A na koniec napiliśmy się herbaty. Zajęło nam to co najmniej pół godziny. Po wszystkim powiedział: „Jak to dobrze, że nie zostałem elektrykiem”.

Wciąż jestem zrozpaczona, że już go z nami nie ma, ale w tych dziennikach zachowało się bardzo wiele z tego, co zapamiętałam – jego cudowny charakter, o którym pisałam wcześniej, życzliwość, chęć i umiejętność wspierania innych, krytyczne i bystre oko, inteligencja i humor.

Dobrze było mieć go w swojej drużynie – w życiu, w sztuce i w polityce. Ufałam mu bezgranicznie.

A przede wszystkim był niezwykłym, wyjątkowym człowiekiem i drugiego takiego nie będzie.

Emma Thompson

Wstęp

Miłośnicy dużego ekranu po raz pierwszy mieli okazję oglądać Alana Rickmana w 1988 roku, w filmie akcji pod tytułem Szklana pułapka. W wieku czterdziestu dwóch lat jak na hollywoodzkie standardy był już dinozaurem, a w tym filmie obsadzono go w roli Hansa Grubera, niemieckiego terrorysty, który opanował jeden z biurowców w Los Angeles, a obecnych w nim ludzi wziął jako zakładników. Wydawałoby się, że to nic szczególnego. Nikt nie spodziewał się wiele po tym filmie, a zdania krytyków były – przynajmniej na początku – podzielone. Nijak nie zaszkodziło to jednak samej produkcji, która z dnia na dzień zyskiwała coraz większe grono fanów. Bruce Willis grał policjanta, który miał stawić czoła Gruberowi. Wkrótce na całym świecie mówiono już, że utalentowany pan Rickman wybija się na pierwszy plan ze swoją nonszalancką interpretacją czarnego charakteru. Pochwałom nie było końca.

Jeden z nowojorskich krytyków napisał później, że Gruber „lubi eleganckie garnitury, czytuje czasopisma i przekręca cytaty z Plutarcha. Nikt dotąd nie strzelał z karabinu maszynowego ani nie dokonywał egzekucji na cywilach z tak zblazowaną miną. Gruber w wykonaniu Rickmana roztacza wokół siebie aurę przedziwnego fatalizmu, jak gdyby od początku spodziewał się, że poniesie klęskę i zginie”.

Lord Byron po publikacji poematu o wędrówkach Childe Harolda zażartował, że któregoś ranka po prostu obudził się sławny. To samo można powiedzieć o Alanie Rickmanie i jego roli w Szklanej pułapce. Do tamtej pory grywał głównie w Wielkiej Brytanii, przede wszystkim w Royal Shakespeare, gdzie w 1985 roku wsławił się na przykład rolą w sztuce Niebezpieczne związki. Jeszcze wcześniej, w 1982 roku, wystąpił w telewizji BBC w serialu będącym adaptacją jednej z powieści Anthony’ego Trollope’a zatytułowanej Z kronik Barchesteru. Idealnie dobrany do roli wielebnego Obadiaha Slope’a, oślizłego hipokryty o odrażającym uśmiechu, Alan wykazał, że na małym ekranie czuje się tak samo dobrze jak na deskach teatru. Być może nie od razu stał się gwiazdą światowego formatu, ale ani przez moment nie ulegało wątpliwości, że prędzej czy później dołączy do panteonu sław. Miał niezwykły dar w postaci głosu, który sprawiał, że nawet relacje z giełdy brzmiały uwodzicielsko, a do tego charakterystyczną, niespieszną manierę. Było oczywiste, że ma wrodzony talent aktorski. Profesję tę traktował zresztą bardziej jak powołanie niż zawód. Nic dziwnego, że irytowali go wszyscy, którzy usiłowali zdeprecjonować to zajęcie, głęboki szacunek zaś żywił do tych, którzy aktorstwu podporządkowali całe życie. Jak wynika z jego dzienników, gra aktorska była dla niego nie tylko ucieczką – choć samo to byłoby już czymś cudownym – lecz także drogą do lepszego zrozumienia istoty człowieczeństwa.

Na początku jednak w zupełnie inny sposób zarabiał na życie. Przyszedł na świat w 1946 roku, w Acton, robotniczej dzielnicy Londynu. Alan Sidney Patrick Rickman był drugim z czworga dzieci: trzech chłopców i jednej dziewczynki. Jego ojciec Bernard był pracownikiem fabryki, lecz zmarł, gdy Alan miał zaledwie osiem lat. Od tamtej pory trud utrzymania rodziny spoczął na barkach jego matki Margaret, zatrudnionej jako telefonistka. Alan uczęszczał do pobliskiej szkoły podstawowej, a następnie kontynuował edukację w gimnazjum Latymer Upper, które wśród swoich absolwentów ma także takie sławy jak Hugh Grant czy Mel Smith.

Rimę Horton poznał, kiedy miała piętnaście lat, on sam zaś był od niej o rok starszy. Oboje uczestniczyli w amatorskich warsztatach teatralnych. Przyjaźnili się przez kilka lat, a koło 1970 roku byli już parą. Pobrali się w 2012 roku. Rozłączyła ich dopiero śmierć Alana.

Po ukończeniu szkoły Rickman do 1968 roku pobierał nauki w Chelsea College of Art and Design. Następnie przepracował kilka lat jako grafik, a później zdobył stypendium i rozpoczął studia na Royal Academy of Dramatic Art. Wkrótce zyskał opinię jednego z najlepszych studentów i od tamtej pory miał już jasno wytyczoną ścieżkę. Jak sam napisał w 1974 roku: „Dobra gra aktorska zawsze trafia do publiczności z siłą i integralnością skutecznie wycelowanego pocisku – widz ma tylko świadomość potężnego ciosu lub serii uderzeń – potem można już jedynie ocenić zniszczenia lub zastanowić się, jak konstruuje się pociski”.

Alan odbywał staż w teatrach repertuarowych w miastach takich jak Sheffield, Birmingham, Nottingham i Glasgow. Wykorzystał tę okazję, by doskonalić warsztat i nabrać doświadczenia. Tamten czas potraktował jak szwajcarską szkołę z internatem, która pozwoliła mu zbudować solidny fundament na przyszłość. Dzięki temu, kiedy jego gwiazda zabłysnęła już jasnym blaskiem, nigdy nie zapomniał o swoich korzeniach i zawsze umiał zachować właściwe proporcje. Po Szklanej pułapce był wręcz zasypywany propozycjami. Zaczęło się od Robin Hooda: Księcia złodziei. Alanowi przypadła w udziale niezapomniana rola Szeryfa z Nottingham: „Koniec rozdawania jadła trędowatym i sierotom! Koniec z publicznymi egzekucjami! Odwołać święta Bożego Narodzenia!”.

Ponieważ Alan nie chciał dać się zaszufladkować, szczególnie jako czarny charakter, kolejną rolę zagrał u boku Juliet Stevenson w komedii romantycznej Głęboko, prawdziwie, do szaleństwa. Juliet była jedną z kilku aktorek, które zaliczał do grona przyjaciół. W 1995 roku grał w Nieprawdopodobnej historii, adaptacji powieści autorstwa Beryl Bainbridge pod tym samym tytułem, oraz w Rozważnej i romantycznej na podstawie klasycznej powieści Jane Austen. Później była Kosmiczna załoga – w tej parodii serialu Star Trek, która szybko zyskała status kultowej produkcji, Alan zagrał kosmitę. Zaraz potem, w filmie pod tytułem Dogma, był aniołem, który przemawia głosem Boga. Trzeba przyznać, że był niezwykle wszechstronny.

Wśród pozostałych ról warto wymienić Rasputina, Franza Antona Mesmera, Éamona de Valerę i Hilly’ego Kristala, właściciela legendarnego punkowego klubu CBGB w Nowym Jorku. Pierwsza dekada dwudziestego pierwszego wieku upłynęła pod znakiem ośmiu części serii o Harrym Potterze. Alan grał tam Severusa Snape’a, osławionego zrzędliwego, choć błyskotliwego profesora. Wkrótce powszechnie utożsamiano go z tą rolą, dzięki czemu znacznie odmłodziło się grono jego fanów. Kiedy moja ośmioletnia wnuczka dowiedziała się, że redaguję dzienniki Alana, była pod ogromnym wrażeniem – a o to niełatwo.

W samym dzienniku widać, że Alan zawsze lubił się sprawdzać i rzadko kiedy wybierał najłatwiejsze rozwiązania. Wysoko stawiał sobie poprzeczkę i z trudem znosił towarzystwo głupców. Wymagał dużo nie tylko od siebie, ale też od innych. Najlepiej było to widać w 1998 roku, podczas pracy nad sztuką Antoniusz i Kleopatra, wystawianą w National Theatre. Helen Mirren grała wówczas zmysłową królową Nilu, a Alan owładniętego jej czarem zalotnika. W innych okolicznościach mógłby się również poświęcić pracy reżysera. Był niezmiernie dumny z wyreżyserowanej przez siebie sztuki Sharman Macdonald pod tytułem Zimowy gość, wystawionej w teatrze oraz zekranizowanej jako film. Kolejną sztuką, którą reżyserował, była My Name Is Rachel Corrie, oparta na listach i dziennikach znanej aktywistki, zmiażdżonej przez izraelski buldożer podczas protestu przeciwko wyburzaniu palestyńskich domów w Strefie Gazy. Scenariusz napisał wspólnie z dziennikarką Katharine Viner. Niestety w przeddzień wyjazdu na tournée do Nowego Jorku spektakl odwołano, twierdząc, że jest on wyrazem uprzedzeń wobec Izraela. Alan zawzięcie zaprzeczał takim zarzutom.

Kolejny film, Odrobina chaosu, był nieco mniej kontrowersyjny. Opowiadał historię ogrodniczki (Kate Winslet), zatrudnionej przez króla Francji Ludwika XIV (Alan). Po długim czasie oczekiwania film wreszcie trafił do kin w 2014 roku.

Zważywszy na tak długą listę osiągnięć, można by pomyśleć, że Alan całe życie poświęcił wyłącznie pracy. Nic bardziej mylnego. Był oddany rodzinie i przyjaciołom – towarzyski, życzliwy, szczery i hojny. Jeśli ktoś ze znajomych wysunął choć propozycję, że zapłaci za posiłek w restauracji, od razu słyszał naganę w postaci dwóch słów: „Harry” i „Potter”. A trzeba przyznać, że Alan często jadał w lokalach – czy to w Londynie, czy w Nowym Jorku, gdzie razem z Rimą mieli mieszkanie. Lubili też spędzać czas w toskańskiej miejscowości Campagnatico, gdzie kupili dom, który następnie wyremontowali. Na wakacje jeździli na Karaiby i do RPA.

Gdy Alan sam nie pojawiał się na scenie, chętnie chodził na sztuki, w których grali jego koledzy. Robił notatki i udzielał rad, które najczęściej przyjmowano z taką samą życzliwością, z jaką były przekazywane. Brian Cox wspominał, że kiedy w 1980 roku grał w telewizyjnej adaptacji Teresy Raquin autorstwa Zoli, Alan zwrócił mu uwagę, że za wolno mówi. „Alan – odparł wtedy Cox – czy wiesz, jak długo się zbierałeś, żeby mi to powiedzieć? I to mnie nazywasz powolnym? Sam jesteś w tym mistrzem”.

Takie przykłady można by mnożyć. Alan budził miłość i ciepłe uczucia wszędzie, gdzie tylko się pojawił. Warto pamiętać, że kiedy w swoich dziennikach wyraża się krytycznie o znajomych, to również przemawia przez niego miłość. Możemy też spokojnie przyjąć, że to, co napisał, równie dobrze mógłby im powtórzyć w twarz.

Nie do końca wiadomo, dlaczego prowadził dziennik. Autorzy dzienników są różni i z rozmaitych powodów decydują się tworzyć kronikę własnego życia. Jedni chcą być świadkami wstrząsających wydarzeń, a innym wystarczy opisywanie szczegółów, które w danej chwili wydają się drobne, ale z czasem zyskują na znaczeniu. Nie wiemy, czy Alan chciałby, żeby jego dzienniki wydano, ale zdarzało się, że proponowano mu napisanie książek, w których mógłby wykorzystać część zamieszczonego tutaj materiału. Wiemy na pewno, że gdy już zaczął prowadzić dziennik, nigdy nie przestał. Od 1972 roku miał kieszonkowy kalendarz, w którym zapisywał terminy spotkań, rocznice, daty premier i adresy. Takich kalendarzy zachowało się aż dwadzieścia siedem. W 1992 roku zaczął nieco bardziej szczegółowo relacjonować wydarzenia związane z życiem prywatnym i pracą. Dzienniki kupował w miejscowym sklepie papierniczym – na każdy dzień miał przeznaczoną jedną stronę. Jest ich dwadzieścia sześć: niektóre mają piękne, kolorowe ilustracje. Jest też notes, w którym Alan robił zapiski od środka lat siedemdziesiątych do połowy kolejnej dekady. Wracał do niego, gdy tylko przyszła mu ochota. Ostatni wpis pochodzi z 12 grudnia 2015 roku. Wtedy wiedział już, że nie zostało mu wiele czasu.

Prawdziwie, do szaleństwa to ponad sześćset stron. To opowieść o tym, jak wyglądało życie jednego z najbardziej podziwianych i szanowanych aktorów w ciągu kilku dekad na przełomie dwóch tysiącleci. To przegląd dobrych i złych chwil, pochwał i krytyki, spektakli, które dawały dużo radości, i takich, kiedy absolutnie wszystko szło nie tak. A gdy bisy dobiegły końca, a oklaski cichły, Alan udawał się w jedno ze swoich ulubionych miejsc, gdzie w towarzystwie życzliwych fanów i kolegów po fachu snuł refleksje na temat zagranej sztuki i tych, które jeszcze przed nim. Czytając tę książkę, możemy poczuć się, jakbyśmy też tam byli, na spotkaniu z prawdziwym Alanem Rickmanem. To zaszczyt znaleźć się w jego towarzystwie.

Alan Taylor

Dzienniki:
lata 1993–2015

13 czerwca

Spokojna radość z szykowania jedzenia dla przyjaciół.

13.00 – Michael G., Christopher i Laura Hampton, Danny i Leila Webb, Jane i Mark oraz Rima[1] i Lily. Wyszło słońce, więc przenieśliśmy się do ogrodu.

20 czerwca

Patrick Caulfield [brytyjski artysta malarz] mówi, że nie znosi malować, choć w ten sposób zarabia na życie. „To straszne uczucie, kiedy wchodzę do tego małego pokoiku. I ważne, żebym coś zrobił. Nieważne co. Cokolwiek”.

21 czerwca

Wróciłem do domu, włączyłem BBC2 – Pina Bausch[2]. To jest artyzm. (Wcześniej czytałem kolejny artykuł w „The Face” o seksownych podlotkach). Ta kobieta ma w sobie tyle wdzięku i wyrazistej autentyczności. Robert Lepage[3] złożył wyrazy uznania. Jakżeby inaczej.

23 czerwca

Koło 12.00 – Midland Bank, porozmawiać o kupnie domu.

Koło 13.00 – David Coppard [księgowy A. R.] – filmy, podatki, rozliczenia, koszty. Jakim cudem ten człowiek zachowuje swój urok?

Koło 16.00 – Belinda Lang[4] & [jej mąż] Hugh Fraser[5] – urodziny Lily. Ale ona jest chora. Wychodzi na to, że uraziłem Elaine Paige w dniu wyborów. Znów popisałem się nonszalanckim okrucieństwem.

24 czerwca

Kończę scenariusz Nostromo Christophera Hamptona. Jak można wcisnąć tę książkę w ramy filmu? Może jemu się udało... Sam nie wiem.

Rano wisiałem na telefonie – mało prowadzimy prawdziwych rozmów. Zwykle chodzi tylko o przedstawienie jakiejś ulotnej opinii.

12.00 – Siłownia. Jakoś nie mam do tego przekonania.

16.00 – Zabieram mamę do Goldsborough Apartments. Dzielna z niej kobieta. Mam wrażenie, że to ja ją przekonuję. Ale prawda jest pewnie inna.

25 czerwca

Siłownia. To naprawdę ciężka praca.

Po południu – Rozmawiałem z Christopherem o Nostromo, Bulwarze Zachodzącego Słońca – Andrew Lloyd Webber parę dni temu był cały we łzach. „Przełożę to o 6 miesięcy i sprowadzę Hala Prince’a”[6]. Trevor Nunn[7] mówi, że w tej scenie ma być 30 sekund dialogu. „O czym?” „Nieważne”.

26 czerwca

18.00 – Coliseum. Makbet... Ciekawe połączenie argentyńskiego faszyzmu z serialem Doktor Finlay.

Peter Jonas[8], David Pountney [dyrektor opery] i Mark Elder [dyrygent] żegnają się [z English National Opera]. Nie znam zbyt dobrze tego świata. Siedzę wśród gromkich braw otaczających mnie torysów. Jonas wygłosił mowę o sztuce i służbie zdrowia. Chciałem wtedy klaskać, ale publiczność akurat wybrała milczenie. Pełną niezgody ciszę.

28 czerwca

Wyścig z czasem. Czytam scenariusze przed lunchem z Belindą i Hugh – jest nieco nerwowa atmosfera, bo akurat dzisiaj ich opiekunka do dziecka złożyła wypowiedzenie, ale Belinda jak zawsze stanęła na wysokości zadania i przygotowała wyśmienity posiłek. O dziwo zdążyła na czas, choć dopiero o 11.30 dowiedziała się, że lunch jest planowany na 12.30, a nie na 13.00. Wygląda bosko, mimo że jest chora, a jeszcze była dzisiaj w studio.

22.30 – Bezsenność w Seattle. W połowie filmu myślę sobie: „Przecież ja w tym grałem”[9].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

1993

[1] Rima Horton, pisarka i polityczka. Partnerka Alana Rickmana. Para mieszkała razem od 1977 roku aż do śmierci aktora. W 2012 roku wzięli ślub. (Przypisy do wydania polskiego opracowała Katarzyna Czajka-Kominiarczuk, dalej oznaczone jako KCK).

[2] Niemiecka tancerka i choreografka (1940–2009).

[3] Kanadyjski dramaturg (1957– ).

[4] Angielska aktorka telewizyjna i teatralna (KCK).

[5] Brytyjski aktor telewizyjny i filmowy oraz reżyser teatralny (KCK).

[6] Brytyjski reżyser i producent musicalowy, odpowiedzialny m.in. za reżyserię z Loydem Webberem Upiora w Operze na Broadwayu (KCK).

[7] Brytyjski reżyser teatralny, reżyser pierwszego wystawienia Bulwaru Zachodzącego Słońca na West Endzie (KCK).

[8] Brytyjski impresario i dyrektor spółki zarządzającej operą (1946–2020).

[9] Nie grał.