Oleg Roy

Świat nad przepaścią

Copyright © by Oleg Roy

Copyright © by Virtualo, 2022

Copyright for Polish translation © by Jolanta Fainstein-Pasternak

Copyright for Polish translation © by Virtualo, 2022

Projekt okładki: Małgorzata Drabina / Yellow Room

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / konwersja.net

Wydanie I

Warszawa 2022

ISBN 978-83-272-7592-9

Książka jest objęta ochroną prawa autorskiego. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, upowszechnianie i upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Virtualo Sp. z o.o.

ul. Marszałkowska 104/122

00-017 Warszawa

www.virtualo.pl

Chcesz wydać książkę lub audiobook? Wejdź na virtualo.eu lub napisz do nas na adres redakcja@virtualo.pl

Rozdział I
Kalejdoskop wspomnień

Liście spadły z drzew, natura się odradza,

A mgły pojawiają się nocą i unoszą się nad rzeką...¹

Piosenka, która wybrzmiewała ze starego głośnika w centralnym parku Oziorska, idealnie współgrała nie tylko z pogodą, lecz także z nastrojem Igora.

W tym roku środek jesieni charakteryzował się nadspodziewanie ciepłymi dniami i chłodnymi, wilgotnymi nocami, dzięki czemu mglista była zarówno pora nocna, jak i większa część poranka.

Ośmio-, a raczej już dziewięcioletnia Asia w końcu została Nastką. Igor co rano odprowadzał córkę do szkoły przez park. Asia strasznie się bała tej mlecznobiałej, nieprzeniknionej kurtyny, więc włożywszy swoją malutką rączkę w dłoń ojca, drugą dodatkowo przytrzymywała Igora za krawędź kurtki. Tak było bezpieczniej.

Droga nie była ani długa, ani krótka. Igor szedł powoli, równając krok z drobnymi kroczkami córki. Zazwyczaj Asia podskakiwała. Albo wybiegała naprzód, obracała się i mknęła wprost na niego, rzucając mu się w objęcia z radosnym okrzykiem. Jednak teraz szła wyciszona i wystraszona.

Igor od dziecka uwielbiał zapach palonych liści. Być może dlatego, że z jesiennym okresem związane były przełomowe i niezwykle szczęśliwe wydarzenia jego życia. Przede wszystkim urodził się pod koniec października. Czy własne urodziny to nie powód do radości?

W przyjaznej rodzinie Bykowów był jedynakiem. A na dodatek późnym i długo wyczekiwanym. Mówiąc otwarcie, bardzo go rozpieszczano. Rodzina i bliscy gotowi byli żyć tylko dla niego dwadzieścia cztery godziny, siedem dni w tygodniu.

A już takie wydarzenia jak urodziny czy imieniny (w jego rodzinie obchodzono jedne i drugie) faktycznie świętowano wyjątkowo. Menu na święto syna mama z babcią zaczynały układać zwykle już miesiąc wcześniej. Przejawiały przy tym taką kreatywność, że ich dzieła należałoby zgłaszać na konkursy kulinarne. A jakie dostawał prezenty! Nie należeli do zamożnych, ale już jako mały chłopiec Igor wiedział, że kochający go dorośli muszą sobie czegoś odmawiać, żeby zaoszczędzić pieniądze na przykład na kolejkę elektryczną albo duży zestaw klocków. Zdarzało się, że prezenty były nietrafione. Kiedy miał dwanaście lat, na chwilę przed swoimi urodzinami zainteresował się fotografią, ale z jakiegoś powodu ten fakt został niezauważony przez rodziców. I zamiast oczekiwanego aparatu fotograficznego rodzice wręczyli mu zabawkowy parking z wielkim garażem i zdalnie sterowanymi samochodami, za którymi szalał pół roku wcześniej. Niemniej Igor w żaden sposób nie okazał rozczarowania. Co więcej, skwapliwie wyraził entuzjazm i nawet zademonstrował działanie zabawki pod przymilnym wzrokiem rodziców i babci, święcie przekonanych, że sprawili mu największą radość.

Chłopiec kochał bliskich. W sercu na zawsze zapadła mu rozmowa, którą podsłuchał w małej spiżarce przy kuchni, dokąd babcia wysłała go po zeszłoroczny stos gazet „Robotnicy”.

Chwilę się ociągał, badając zawartość pudła z narzędziami, a później się zreflektował, że przecież babcia nie znosiła czekać, więc szybko znalazł potrzebną stertę i już zamierzał wrócić do pokoju, kiedy usłyszał rozmowę, która w dużej mierze ukształtowała jego życie.

– Ech, Tola, wasz chłopak będzie rozpuszczony jak dziadowski bicz – upominał ojca jego kolega z pracy, gruby i wąsaty Michaił Timofiejewicz (najwidoczniej przyszli z ojcem do domu, żeby coś przekąsić w porze obiadowej, ale rzadko im się to zdarzało). – Nie można tak postępować z dziećmi! Teraz jest niby posłuszny, ale kiedy wyrośnie, to wylejesz niejedną łzę. Po co mu cały czas pobłażasz?

Później przeszedł do długiego monologu o wychowywaniu z podstawami teoretycznymi i praktycznymi przykładami. Chłopiec prawie nic nie rozumiał, ale słuchał uważnie.

Sam „Makarenko” – wujek Misza – miał dwóch synów. Jeden siedział w więzieniu, a drugi był nałogowym alkoholikiem. Ale o tym Igor dowiedział się dopiero wiele lat później.

Jednak wtedy zastygł między półkami w ciasnej spiżarce. Zrobiło mu się tak przykro, że aż miał ochotę zapłakać. Nawet nie dlatego, że Michaił Timofiejewicz, którego nigdy nie lubił, próbował obarczyć go winą za coś niezrozumiałego, co zrobi w przyszłości, a dlatego że – jak się okazuje – nie „kochają” go, tylko „rozpuszczają” i „pobłażają”. Nie znał tych słów, ale brzmiały nieprzyjemnie.

– Igor, a ty co, wybrałeś się do Afryki?

Babcia jeszcze niedawno była wicedyrektorką w szkole i uczyła dzieci z młodszych klas, dlatego miała doniosły i dźwięczny głos. Chłopiec wcisnął się w kąt spiżarni, pod wieszak, gdzie wisiały stare płaszcze i parasole. Jeśli wyjdzie teraz, uznają, że bezwstydnie podsłuchiwał, a raczej niemożliwe było prześlizgnięcie się obok kuchni. Ale ile można tak siedzieć przyczajonym? A niech babci znudzi się czekanie i pójdzie go szukać. To będzie już całkiem niefajnie.

Z rozpaczy i zakłopotania Igor cicho zapłakał. Kurczowo przylgnął do rękawa płaszcza przeciwdeszczowego mamy i boleśnie zagryzł usta. Po raz pierwszy w życiu poznał, czym jest wstyd. Zaraz przyjdzie po niego babcia i powie, że nie uwija się jak w ukropie (to było jej ulubione powiedzonko). Ojciec, usłyszawszy to, wyjrzy z kuchni, a zza jego pleców wyjrzy wstrętny gruby wujek Misza, który ogłosi zadowolony: „Przecież ostrzegałem! On już teraz podsłuchuje, to co dopiero będzie później?! Zobaczcie, jak rozpuściliście chłopaka!”.

– Jeśli nie znajdziesz „Robotnicy”, to przynieś „Chłopkę”! – nalegała babcia.

I ostatecznie wygadała się i zdradziła jego kryjówkę.

W kuchni zapadła cisza. Ojciec i jego towarzysz zamilkli. Było słychać tylko turkotanie lodówki. Igor zamknął oczy. Tak mu było lżej. Jakby był niewidzialny. Wśród tej przerażającej ciszy zabrzmiał głos ojca – niespodziewanie głośny, jakby celowo chciał, żeby syn go usłyszał:

– Nie, Misza, nie masz racji. Ludzie rozpieszczają dzieci, żeby się wykupić, kiedy nie są w stanie dać wystarczająco dużo miłości. Masz, jak to mówią, synku, resorak, lody i parę groszy na karuzelę. Masz, córcia, płaszcz i drogą lalkę. Tylko nie zmuszaj mnie do poświęcania ci uwagi. I czasu. A my kochamy Igora. I chronimy go. Kiedy stanie się dorosły, tak samo zechce opiekować się nami i swoimi dziećmi. Ten, którego szczerze się kocha, nigdy nie wyrośnie na złego czy nieszczęśliwego człowieka. Zapamiętaj to.

Igorowi wydawało się, że to „zapamiętaj” odnosi się właśnie do niego. Wymacał w ciemności stos gazet i pobiegł do babci. Strach przed ujawnieniem się nagle znikł.

Te wypowiedziane przez ojca słowa naprawdę zapamiętał. I pamięta do dzisiaj. Tylko ani rodziców, ani babci od dawna nie ma na świecie.

Radio grało:

Bo nie możesz, bo nie możesz,

Bo nie możesz być taka piękna...²

Poza tym był wdzięczny jesieni za znajomość z Alą. Minęło całe dziesięć lat, ale uczucie pozostawało takie, jakby poznali się wczoraj.

Jeszcze wtedy rodzice żyli. Nawet babcia. Później szybko odeszli, jedno po drugim, jakby uspokoili się, kiedy się ożenił. I gdy się upewnili, że w jego rodzinie panuje szczęście tak jak zawsze u nich. Tak jak powinno być u wszystkich.

„Oddaliśmy cię w dobre ręce” – żartowała mama. I nie myliła się. Alki w ogóle nie zmieniły ani minione lata, ani urodzenie córki. Była dokładnie taka jak przed ich ślubem. Nawet przed poznaniem go. Igor przypomniał sobie jej opowieści o dzieciństwie i młodości i odnajdował w jej wspomnieniach ten sam szlif, którym po części naznaczone było ich obecne życie...

Tamten wrzesień był wyjątkowo upalny, jak całe lato. Niemal do października wszyscy chodzili w podkoszulkach i letnich sukienkach i z niedowierzaniem spoglądali na kalendarz.

„To nie babie lato – to wprost babia jesień” – mówiła babcia z uśmiechem. Wyglądała wtedy na szczególnie ożywioną, dlatego że nieubłagalnie zbliżało się wydarzenie bardzo istotne w jej życiu.

Oziorsk – nieduże miasteczko. Dwudziestopięciolecie średniej szkoły, którą kiedyś skończył Igor i gdzie długo uczyła jego babcia, zdecydowano się świętować z rozmachem. Zaproszono wszystkich absolwentów i oczywiście całe byłe i aktualne grono pedagogiczne.

Babcia skupiła całą swoją uwagę na tym ważnym wydarzeniu, chociaż od dziesięciu lat była na zasłużonej emeryturze. Przygotowania starszej pani do uroczystości, które zaczęły się grubo na tydzień przed wydarzeniem, śledzili wszyscy domownicy. Za niewielkie oszczędności kupiła sobie białą bluzkę z koronkowym kołnierzykiem i mankietami, zafarbowała włosy na kolor dziko niebieski, który z niewiadomego powodu nosił nazwę „dojrzały bakłażan”, i nawet zafundowała sobie trwałą, na co nigdy wcześniej sobie nie pozwalała i zawsze warczała za to na swoją dorosłą córkę.

Igor nie miał ochoty iść na ten jubileusz. Zupełnie nie ciągnęło go na spotkanie ze swoimi byłymi nauczycielami czy koleżankami i kolegami z klasy. Najbliżsi wówczas koledzy czy przyjaciele dawno wyjechali z Oziorska w poszukiwaniu lepszego życia. Komuś się udało, a innym wręcz przeciwnie, nie podołali życiowym wyzwaniom i stoczyli się w przepaść. Wiedział, że każdy, kto pojawi się na spotkaniu, od dawna ma rodzinę i dzieci. Wydawało się, że niewiele czasu minęło od zakończenia szkoły, jednak szczupłe dziewczyny zdążyły się zmienić w otyłe, niezadowolone z życia kobiety (posiwiałe włosy z czarnymi odrostami, garderoba w stylu „żegnaj, młodości”, wczesne zmarszczki i gorzka tęsknota w oczach), na swój sposób nieszczęśliwe, wiecznie próbujące schudnąć, ale w żadnym stopniu niedążące do bycia pogodniejszymi ani lepszymi. Wesołe, energiczne chłopaki pozmieniały się w pijących pantoflarzy albo grubiańskich cyników. Żony będą narzekać na swoich mężów, mężowie wymyślać swoim nudnym żonom... A wysłuchiwać tego wszystkiego to żadna przyjemność. Tym bardziej że wszystko dzieje się w małej miejscowości, więc i tak zna się ze szczegółami każdą biografię.

Przy tym wszystkim można było nie mieć wątpliwości, że pytania w stylu: „Dlaczego się nie ożeniłeś?”, „A kiedy zamierzasz?”, będą wybrzmiewać z banalną regularnością. Tak samo jak życzenia znalezienia czym prędzej towarzyszki życia i zmajstrowania gromadki dzieci czy żartobliwe groźby: „Jeśli będziesz się tak długo zastanawiał, to umrzesz jako kawaler, nie będzie ci miał kto podać szklanki wody?”. A to wszystko padnie właśnie z ust tych, którzy sami, nie zastanowiwszy się, uciekaliby gdzie pieprz rośnie od przyjemnego ogniska domowego, pobrzękując po drodze więzami małżeńskimi, które zmieniły się w kajdany w czasie wspólnego życia.

Sam Igor nie wiedział, dlaczego zdarzyło się, że w wieku dwudziestu ośmiu lat nadal nie miał w swoim dokumencie pieczątki: „małżeństwo zarejestrowane”³. Nie był wybredny. Po prostu w odróżnieniu od większości ludzi zbyt dobrze wiedział, czym jest prawdziwa rodzina. Pragnął takiej miłości, jaką mieli jego rodzice. Na całe życie. Oczekiwał zrozumienia i szacunku, ciepła i troski. I to nie tylko podczas miesiąca miodowego, jak to często bywa.

W dzień jubileuszu szkoły Igor najchętniej zostałby w domu, ale nie mógł pozbawić babci przyjemności wejścia do tej ważnej placówki pod rękę z dorosłym wnukiem. Jej przygotowania były zbyt rozczulające. Zbyt wiele nadziei pokładała w tym spotkaniu. I dlatego zrobił wszystko, żeby marzenia babci się spełniły. Czy mógł wówczas podejrzewać, że właśnie w ten sposób los zdecydowanie i nieubłagalnie prowadzi go ku własnemu szczęściu o imieniu Ala?

Oczywiście ona też tego nie przeczuwała. Chociaż później mówiła, że na kilka miesięcy przed spotkaniem niecierpliwie wyczekiwała czegoś pięknego i niezwykłego. Ale Igor śmiał się i przypisywał to raczej wybujałej kobiecej wyobraźni. Ogólnie lubił, kiedy opowiadała o swoim życiu, tym bardziej że wychodziło jej to tak słodko. Złych wydarzeń dotykała mimochodem, jakby nieprzyjemności nie miały z nią żadnego związku i wcale jej nie dotyczyły. O dobrych wydarzeniach mówiła zupełnie inaczej. Opowiadała o nich drobiazgowo, wspominała mnóstwo żywych szczegółów i zabawnych smaczków.

Wówczas Ala pracowała w szkole pierwszy rok, a dokładniej dwa miesiące. Uczyła języka rosyjskiego i literatury i robiła to jak większość młodych pedagogów – z entuzjazmem i zadowoleniem. W jej papierach w rubryce „imię i nazwisko” widniało: Alewtyna Wiktorowna Goworowa. Ale nawet jej samej własne imię, a zwłaszcza w połączeniu z nazwiskiem patronimicznym, wydawało się zbyt wymyślne i obce, jakby zapożyczone od jakiejś innej kobiety – dorosłej, wysokiej, groźnej i władczej. Ona przywykła do Ali – i w domu, i w szkole, i na studiach. Nawet na praktykach, kiedy przyszła na swoją pierwszą w życiu lekcję, tak się zmieszała, że przedstawiła się skrótem swojego imienia, co bardzo zaskoczyło jej uczniów. Zresztą to zdziwienie szybko przekształciło się w sympatię, a później w miłość. Uczniowie siódmej klasy uwielbiali swoją praktykantkę, ale nie wchodzili jej na głowę i nie spoufalali się z nią, jak straszyła Alę po tym nieporadnym spotkaniu koordynatorka praktyk. Goworowa była jedyną studentką, której podopieczni zachowywali się na lekcjach spokojnie i wykonywali wszystkie jej polecenia.

Po studiach zwracanie się do niej po imieniu i nazwisku było rzeczą zupełnie oczywistą. Jednak mimo to nie przyzwyczaiła się do chłodnej Alewtyny. Kompromis znalazł się sam. Pierwszego września, gdy poznawała się z dziećmi, niespodziewanie dla siebie poinformowała: „Nazywam się Ala Wiktorowna”. I nikt się nie zdziwił. Wszyscy od razu zaczęli się do niej zwracać w ten sposób – i dzieci, i nauczyciele; pierwsi – z szacunkiem, drudzy – z sympatią.

„Nasza Ala ma wielkie serce, ale małe ręce” – przyjaźnie przedrzeźniał ją siwy nauczyciel fizyki, Paweł Pietrowicz, jedyny mężczyzna w gronie pedagogicznym, znany miłośnik płci pięknej. „Są kobiety olśniewające, są czarujące i są po prostu urocze jak nasza Ala. Takich uroczych nie oddasz za żadne skarby. Każda piękność zblednie w świetle uroczej dziewczyny. Wiem, co mówię” – perorował, żeby słyszała, i się uśmiechał. Wtedy Ala oblewała się rumieńcem i była zawstydzona, ale sprawiało jej to przyjemność.

W ogóle była bardzo nieśmiała, a nawet wycofana, być może dlatego, że wychowywała się bez rodziców. Nigdy nie poznała swojego ojca, a mama zmarła, kiedy Ala była całkiem mała. Wzięła ją do siebie ciotka, siostra matki, mieszkająca na wsi, godzinę jazdy od Oziorska, samotna kobieta nieskłonna do sentymentów. Tam, w Sosnówce, Ala skończyła szkołę średnią, później przeniosła się do akademika i mieszkała w nim pięć lat, dopóki studiowała pedagogikę. Kiedy dostała pracę, kwestia dachu nad głową stała się szczególnie kłopotliwa – codzienne miotanie się między domem i ciotką a pracą było męczące i kosztowne. Skończyło się na wynajęciu pokoju w mieście, co – biorąc pod uwagę skromne wynagrodzenie młodej nauczycielki – nie było łatwe. Z tego powodu Igor po kilku tygodniach znajomości uporczywie zaczął namawiać Alę na przeprowadzkę do niego. Dziewczyna długo się sprzeciwiała, bardzo się wstydziła i odważyła się dopiero chwilę przed ślubem. Jednak jej obawy okazały się nieuzasadnione. Szczupła, młoda nauczycielka, która miała ze sobą jedynie starą torbę sportową i jeszcze starszą walizkę, zjawiła się u drzwi małego mieszkania w chruszczowce⁴ na ulicy Jermołajewa i od razu spotkała się z uwielbieniem całej przyjaznej rodziny Bykowów. Nie było w tym nic dziwnego. Nie można było nie lubić Ali.

– Tato, dlaczego nie można być piękną? – Nastia uniosła głowę i ze zdumieniem przyglądała się mu jasnobłękitnymi oczami, taki samymi jak u mamy.

– O czym mówisz, Asiu? – Igor powrócił ze świata wspomnień.

– Wujek śpiewa, że nie można być taką piękną. A mama jest przecież taaaka piękna. Czy to źle?

Tyle niezrozumienia, a nawet obrazy było wymalowane na jej twarzyczce, że Igor mimowolnie się uśmiechnął. Spróbuj wyjaśnić dziecku wszelkie zawiłości relacji dorosłych!

– Nie, kochana, to nie jest źle. Nie tylko mama jest piękna. Ty też jesteś piękna.

Odpowiedź ojca w pełni zadowoliła dziewczynkę. Nastia przytaknęła i mocniej złapawszy go za rękę, zaczęła powtarzać wyliczankę, której wczoraj nauczyła się na pamięć na lekcji angielskiego. Tymczasem Igor znów powrócił do wspomnień.

Zobaczył ją od razu, kiedy tylko wszedł do auli, podtrzymując za łokieć elegancką babcię. Młoda dziewczyna, stojąc do niego plecami, mocowała do zasłon girlandę z balonów. Nie wierzył wtedy w miłość od pierwszego wejrzenia. A jeszcze mniej wierzył w to, że w kobiecie można zakochać się ot tak, nie widząc nawet jej twarzy. Ale on się zakochał. Od razu i na śmierć. Zakochał się już wtedy, gdy patrzył na jej delikatny kark, na którym trzymała się gęsta kita ciemnorudych włosów. Na lekkie jak piórko zwiewne kosmyki. Na wąską szyję, na której uwidaczniały się kości. Na delikatne ramiona w błękitnej marynarce i wysoko podniesione, szczupłe ręce. Na smukłą talię, tak wąską, że wydawało się, iż można ją objąć dwoma dłońmi. Na długie nogi, których zgrabnego rzeźbienia nie mogła ukryć nawet surowa, ciemnoniebieska spódnica do połowy łydki. Później zobaczył jej profil i zakochał się jeszcze bardziej. A kiedy dziewczyna w końcu przymocowała girlandę, odwróciła się i Igor spojrzał w jej ogromne, jasnobłękitne oczy, zrozumiał, że to na zawsze.

Babcię z galanterią przechwycił stary fizyk.

Gromadzili się byłe koleżanki i koledzy z klasy. I tak często ich widywał – w małym mieście wszystko jest jak na dłoni. Ale tutaj te spotkania wydawały się szczególne. Wszyscy klepali się po plecach, interesowali się i pytali: „Jak leci?”, nawet jeśli rozmawiali przedwczoraj.

Igor uśmiechał się, wspominał, żartował razem ze wszystkimi, ale cały czas przyglądał się młodej nauczycielce. Stała trochę z boku, w towarzystwie innych nauczycieli. Wyglądało na to, że było jej całkiem wesoło. Także jej śmiech miał w sobie coś nietuzinkowego – odrzucała do tyłu małą piękną głowę.

Igor od razu zrozumiał, że to ona, jedyna. Zrozumiał jeszcze, że na zawsze. Nie miał wątpliwości, że spędzi z tą dziewczyną całe życie i ani przez chwilę nie pożałuje swojego wyboru. Nie mógł wyobrazić jej sobie narzekającej, wściekłej czy zgorzkniałej. Nie był w stanie wyobrazić jej sobie postarzałej; wydawała mu się uosobieniem młodości i wdzięku. Nie na dzień, nie na rok, a na wieczność, jak antyczna bogini, nad którą ani czas, ani cierpienie nie mają władzy.

Najwidoczniej przyglądał jej się zbyt natarczywie, bo pochwyciła jego spojrzenie. Igor wręcz się przestraszył, że zaraz na jej twarzy pojawi się wyraz nieuprzejmości albo aroganckiej nudy, bo tak zazwyczaj reagują młode dziewczyny, wobec których przejawia się zbytnie zainteresowanie. Jednak ona nagle uśmiechnęła się życzliwie i radośnie, jakby był jej starym znajomym. Nie mógł do niej po tym nie podejść. Zatem podszedł. Zupełnie bez strachu czy zażenowania. I zaprosił ją do tańca. Dziewczyna tańczyła lekko i naturalnie. Igor nawet nie zauważył, że dla jego wygody podnosiła się nieco na palcach. A kiedy to do niego dotarło, od razu zrobiło mu się bardzo miło. Milczał przez cały taniec. Niby ze skrępowania, niby od przepełniających go emocji nie mógł wymyślić, co miałby powiedzieć. Wszystkie wersje, które przychodziły mu do głowy, brzmiały głupio i banalnie. I wówczas, jakby czytała w jego myślach, dziewczyna zagaiła sama:

– Mam na imię Ala, a pan?

– Ja jestem Igor. „Ala” to w pełni Aliona? – Ucieszył się, że w końcu znalazł się temat do rozmowy.

Dziewczyna pokręciła głową.

– Ałła?

Nawet ciekawie się zgadywało. Chociaż wiedział, że jakkolwiek brzmiałoby jej imię w pełni, będzie zwracał się do niej tylko „Alu”.

– Nie.

– A więc Aleksandra?

– Znowu pudło! – Zaśmiała się, a jej śmiech był podobny do szmeru leśnego strumyka. – Ma pan ostatnią szansę.

– Alesia? – Starał się ze wszystkich sił.

– Nie, nie, nie. Nie zgadł pan. Mam okropne imię – Alewtyna. Jest takie... takie... brr! Nieładne i stare.

– Stare?

– No... pasuje kobiecie po sześćdziesiątce. Jest podobne do słowa „naftalina”, nie uważa pan? Mam nadzieję, że nigdy nie będę na tyle stara, żeby nosić to imię. Proszę mówić do mnie Ala, dobrze?

Z głośników wybrzmiewało:

Te żółte liście zbierasz w swojej dłoni,

Straciły blask i leżą na zimnej łące.

A ty moim sercem, jak tymi liśćmi, się bawisz...⁵

Woźny palił zebrane na stosie zgniłe liście. W Oziorsku zadomowiła się na dobre jesień, którą ukochał też za to, że w połowie listopada urodziła się Nastia. Jego bezcenna, złota dziewczynka. Igor ubóstwiał córkę.

Kiedy zobaczył Asię pierwszy raz, wystraszył się. Wszystko wyobrażał sobie zupełnie inaczej. Myślał, że kiedy dostanie od położnej długo wyczekiwane zawiniątko, poczuje niesamowitą radość i ojcowską dumę, ale nic podobnego się nie zdarzyło. Ogarnęło go zdumienie ma myśl, że człowiek może być tak mały.

Było już dość zimno, więc dziewczynkę zawinięto w trzy koce. A kiedy w domu położył ją na stole, odwinął jak liście kapusty wszystkie nakrycia i pieluszki, dziewczynka wydała mu się taka krucha i bezbronna, że sam poczuł się zbyt wielki i silny, a na dodatek niezgrabny i toporny. Nie wiedział, jak do niej podejść i jak wziąć ją na ręce. Był przerażony, że zrobi coś nie tak albo wyrządzi jej choć najmniejszą krzywdę.

Ale już po dwóch tygodniach sam z uśmiechem wspominał swoje zaaferowanie.

Alka zaproponowała, żeby dziewczynkę nazwać Asia na cześć bohaterki noweli Turgieniewa⁶. Ale Igor nie był zbyt zadowolony z takiego wyboru.

– Nie podoba mi się połączenie Asia Igoriewna. Do tego ty – Ala, a ona – Asia... Będą was mylić!

I nazwali córkę Anastazja. W skrócie można mówić na nią Asia. Można i Nastia, Nastazja, Nastka, Nasteńka. Ostatni wariant szczególnie mu się spodobał. Poza tym do Asi też całkiem szybko się przyzwyczaił.

Ala i Asia. Całe jego bogactwo. Całe jego życie...

Mała od pierwszych dni zaczęła go rozpoznawać. A może tak mu się tylko wydawało. Kiedy płakała, kładł ją sobie na piersi, żeby jej delikatne uszko łowiło dźwięk bicia jego serca.

– Tak robili ze mną – wyjaśniał żonie. – Ojciec opowiadał, że dzieci, kiedy tylko pojawią się na świecie, nie odzwyczajają się zasypiać przy biciu serca. Przecież cały czas słyszały je w łonie matki. I podczas pierwszych miesięcy życia bardzo im tego dźwięku brakuje.

– Czyli udajesz mój brzuch? – Śmiała się. – Ech, Igor, całe szczęście, że jestem karmiącą matką, bo zupełnie mógłbyś się beze mnie obejść.

Nakrywał córkę z wierzchu pieluszką i zamierał, wsłuchując się w to chwytające za serce bliskie sapanie. Czasami wolną ręką obejmował Alę i w tym czasie czuł się tak szczęśliwy, że nie mógł uwierzyć w swoje szczęście.

Dopiero kiedy Nastka zatrzymała się przy starym budynku szkoły – tej, do której chodził on sam, gdzie ponad czterdzieści lat temu uczyła jego babcia i gdzie teraz pracowała Ala – Igor zrozumiał, że dotarli na miejsce.

– Dzisiaj odbierzesz mnie ty czy mama?

– Pewnie mama. Chociaż ma dziś siedem lekcji. Będziesz musiała na nią poczekać ze trzy godzinki. Dasz sobie radę, Asiu?

Niepewnie przytaknęła. Nastka była dzieckiem chowanym w domu. I on, i Ala za każdym razem czuli się winni temu, że ich córka zamiast bawić się w domu po zajęciach w szkole, musi zostawać w świetlicy.

– Na razie, kochana. Biegnij, bo się spóźnisz. – Igor pocałował córkę, poprawił plecak i podał jej worek z butami.

Długo za nią patrzył. W żarówiastożółtej kurtce, długiej spódnicy, identycznej jak u mamy, z dwoma warkoczykami związanymi różnokolorowymi gumkami i różowym szkolnym plecakiem śmiesznie wspinała się po wysokich kamiennych schodach. Przy drzwiach odwróciła się, pomachała mu i weszła do budynku.

Dzisiaj pracował na drugą zmianę. Miał jeszcze dwie godziny. Postał chwilę na szkolnym placu, spojrzał na pochmurne, jesienne niebo, wsunął dłonie w kieszenie kurtki i niespiesznie zaczął się włóczyć po Oziorsku.

Uwielbiał zarówno swoją pracę, jak i swojego przełożonego. Aron Natanowicz zbliżał się do osiemdziesiątki i co roku groził, że odejdzie na zasłużoną emeryturę, ale nikt mu nie wierzył, ponieważ każdy dobrze wiedział, że na emeryturze nie będzie miał co robić. A poza tym, jak to wszystko będzie bez niego działać? Wbrew powszechnemu wyobrażeniu o ludziach jego narodowości, Aron zaczynał jako zwykły mechanik samochodowy. Bez zbędnego szumu i znajomości zrobił karierę i jeszcze przed pierestrojką⁷ dostał posadę kierownika warsztatu samochodowego. Później przy warsztacie otworzyli niewielką filię, kupili samochody, pomalowali je na żółto, narysowali na nich taryfową kratkę i w mieście pojawiła się nowa firma taksówkarska. Warsztat obsługiwał i swoje, i miejskie samochody, a jednocześnie służył jako garaż.

Igor był taksówkarzem już osiemnasty rok i nie wyobrażał sobie nawet, że mógłby pracować gdzieś indziej. Wszystko ułożyło się samo. Pod koniec szkoły miał jako takie mętne plany związane z Instytutem Technologicznym, ale zaraz po studniówce został wezwany przez komisję wojskową, gdzie zaproponowano mu skończenie szkoły samochodowej przed pójściem do wojska. Naradziwszy się z rodzicami, Igor przystał na propozycję i od tamtego czasu ani razu nie pożałował swojej decyzji. Na początku nauczył się prowadzić ciężarówki, a po wojsku dostał jeszcze prawo jazdy kategorii B. Właśnie w czasie służby za kółkiem ZIŁ-a, na nadwoziu którego była tabliczka z napisem „LUDZIE”, zrozumiał, że jego powołaniem jest wożenie pasażerów. Parę lat popracował w państwówce, a później przeszedł do Arona ze swoim samochodem – starym żiguli szóstką, którą jeździł jeszcze Bykow Starszy. Samochód przemalowali jasnożółtą farbą, dzięki czemu jakby odmłodniał. Ba, nawet ojciec na początku go nie poznał.

Mimo że Oziorsk jest stosunkowo małym miastem, pracy zawsze było sporo. Miejscowi regularnie korzystali z usług ich firmy. Taksówki zamawiali najczęściej przez telefon. Igor za każdym razem dziwił się, gdy słyszał, że w innych miastach „łowi” się taksówki, stojąc przy krawężniku. Słowo „łowić” w odniesieniu do danej sytuacji początkowo usłyszał w wojsku, ale nie od razu zrozumiał, o co chodzi.

Służył pod Moskwą w rejonie naro-fomińskim, więc wyczekany krótkoterminowy urlop zamierzał spędzić w stolicy razem z przyjacielem, Saszą Riabowem. Oczywiście, tęsknił za domem i to bardzo, ale droga w tę i z powrotem, do tego pociągiem, pochłonęłaby całe trzy dni przepustki, a na samolot nie miał pieniędzy. Dlatego z chęcią przyjął zaproszenie Saszy, żeby „skoczyć do Arcystolicy”. Szeregowy Riabow był, jak sam o sobie mówił, „rodowitym moskwianinem od trzeciego pokolenia”. Ni mniej, ni więcej.

Od razu po ćwiczeniach opuścili jednostkę i ruszyli ku szosie, gdzie na asfaltowej pustyni jak sierota bielił się przystanek autobusowy. Jakieś dziesięć kroków od niego znajdowała się szklana konstrukcja, która okazała się później sklepem spożywczym – jedynym w całej okolicy.

– Skoczę do spożywczaka, a ty zajmij się łowieniem – powiedział Saszka i zniknął.

Igor pozostał na miejscu z przydzielonym mu zadaniem. Ciekawe, co Sasza miał na myśli? Może to jakiś żart?

Po około dziesięciu minutach zjawił się obładowany piernikami i piwem i zdziwiony spojrzał na Igora.

– A ty co tak stoisz jak słup? Nie będziemy w nieskończoność czekać na autobus! Trzeba złapać samochód.

To zrozumiał, ale tylko w teorii. Zrobiło mu się okropnie głupio, patrząc na przyjaciela, który wyszedł na pobocze, wyciągnął rękę i jeszcze nie wiadomo po co – kciuk do góry. Igor ustawił się tak, jakby wcale nie był z Saszą, tylko stał obok, czekając na autobus.

– Co tak stoisz? Nigdy nie łapałeś okazji? – spytał Sasza.

– Nigdy – przyznał szczerze Igor.

– To jak tam u was jest w tym Oziorsku? Tylko piechotą chodzicie?

„Nie ma u nas takich dzikusów, którzy wymachują kciukami na środku drogi” – miał ochotę odpowiedzieć Igor, ale nie znalazł w sobie tyle odwagi, więc tylko pokręcił głową.

– Mamy w Oziorsku postoje taksówek, chociaż najczęściej ludzie zamawiają taksówki telefonicznie – wyjaśnił.

– Tak. W Moskwie też się tak robi – przytaknął przyjaciel. – Ale to cholernie wkurza...

Igor nie pojmował, dlaczego Saszka uważa, że trudniej jest zadzwonić po taksówkę, niż stać na drodze w nadziei na podwózkę.

– A co, jeśli musisz gdzieś jechać na konkretną godzinę? Na przykład na pociąg albo na lotnisko?

– To co? – Riabow nie zrozumiał pytania.

– Przecież możesz się spóźnić. A nikt się nie zatrzyma.

Teraz Sasza był zdezorientowany.

– Jak to się nie zatrzyma? Postoisz dziesięć, piętnaście minut i bankowo coś złapiesz. Musisz po prostu wyjść chwilę wcześniej.

Igor zdecydował się nie dopytywać więcej. Czas mijał. Wyznaczone przez Saszę dziesięć, piętnaście minut dawno minęło, ale żaden z rzadko przejeżdżających samochodów się nie zatrzymał.

– Wiesz co, Igor? – Riabow odwrócił się do niego i zobaczył, jak ten miota się bez celu. – Stań naprzeciwko i też łów, to szybciej złapiemy.

– Ale tam jadą w przeciwną stronę!

– To nic, zawrócą.

– Niby dlaczego?

– Żeby nas podrzucić.

– Ale to nie po drodze.

– Wiem, co mówię. Nie kłóć się.

Igor doczłapał się na drugą stronę drogi, stanął trochę dalej od jezdni (a nuż go nie zauważą) i niepewnie wyciągnął rękę. Nie zamierzał wystawiać kciuka – i bez tego czuł się jakoś dziwnie.

Ku jego zdumieniu nie minęły dwie minuty, kiedy obok zatrzymała się brudna kopiejka⁸.

– Dokąd jedziecie, żołnierzyku? – Pogodnie zagadnął czerwonolicy kierowca.

– Do Moskwy – wydukał, czując się jak kompletny idiota.

Teraz koleś postuka się palcem w skroń i wyjaśni mu, że stolica znajduje się w przeciwnym kierunku.

– Płacić będziesz? – Jeszcze pogodniej zapytał kierowca.

– Oczywiście – odpowiedział Igor i chociaż za to nie było mu wstyd.

I on, i Saszka mieli pieniądze – niedługo przed przepustką dostali z domu przesyłki.

– No to się pakuj – stwierdził nieoczekiwanie czerwonolicy.

– Nie jestem sam – bąknął Igor. – Jest nas dwóch. Tam stoi kolega.

– To i towarzysza przygarniemy – zgodził się z ochotą ziomek.

– Tak, przyszły taksówkarzu, teraz się dowiesz, że jeśli na drodze stoi dobry człowiek z wyciągniętą ręką, to twój klient – pouczał go Saszka, upychając na tylnym siedzeniu kopiejki swoją olbrzymią torbę.

Wór był tak wielki, jakby Riabow już się zdemobilizował i zjeżdżał do Moskwy na dobre, a nie na jakieś tam trzy dni wolnego.

„Och tak, jeśli zobaczę coś takiego, to na pewno objadę szerokim łukiem” – postanowił wtedy Igor.

Podczas trzech dni spędzonych w rodzinie Riabowów Igor pojął, że moskwianie to ludzie dobrzy, ale ciut dziwni. Wszyscy byli zalatani, w wiecznym pośpiechu, jakby każdego dnia mieli coś świętować. Na wiatrołap mówili klatka schodowa, na bułki – kajzerki, i długo nie mogli go zrozumieć, kiedy powiedział, że chce kupić rodzicom piękną tapetę, żeby wyremontować izbę. Słowo „izba” było dla nich nietypowe, według nich tak nazywały się pomieszczenia w wiejskich chatach, a nie pokoje w mieszkaniu. Całe trzy dni mama Saszy tuczyła ich jak świniaki przed ubojem, lamentując, jacy to oni chuderlawi i chorowici. Szczególnie jej synuś, który już wtedy ważył z dwa centary i wyglądał wyjątkowo krzepko.

W ciągu siedemdziesięciu dwóch godzin nie udało im się zwiedzić miasta, chociaż Igor do ostatniej chwili miał nadzieję na spacer po Moskwie. Jednak szeregowy Riabow nie rozumiał jego nastawienia.

– Daj spokój, Igor. Najedz się na zapas, odeśpij. Jeszcze rok służby przed tobą. W całej tej Moskwie nie ma nic niezwykłego. Wieża z gwiazdą i teatr z końmi. Zresztą sam nawet nigdy nie byłem w tym teatrze. I co? Żyję.

Igor się nie sprzeciwiał, jednak obiecał sobie, że po opuszczeniu wojska koniecznie jeszcze raz przyjedzie do stolicy, ale już bez tego nudziarza, Riabowa.

Igor wciągnął świeże jesienne powietrze. Najprawdopodobniej nigdy nie mógłby mieszkać gdziekolwiek indziej poza Oziorskiem... Tu ma rodzinę, pracę, tu odziedziczył po rodzicach małe przytulne mieszkanie ze starymi meblami. Tu są ziomkowie taksówkarze, tacy sami pracownicy jak on. Tu jest jego przełożony, najmądrzejszy i najbardziej wyrozumiały człowiek.

Między sobą na Arona Natanowicza wołali Stary. Był ich przyjacielem i ojcem, najlepszym na świecie rozmówcą i doradcą. Igor nie znał innego człowieka z tak dużą wiedzą, taką fantazją, takim zapasem mądrości i takim poczuciem humoru.

„Szczęście to kiedy rano chce się iść do pracy, a wieczorem wracać do domu, do rodziny” – mawiał Stary, mocując nad wejściem do warsztatu płócienny plakat z hasłem: „Do pracy jak na przyjęcie”. U każdego różnie układało się z rodziną, ale do pracy faktycznie chodzili „jak na przyjęcia”.

Niedokładne byłoby stwierdzenie, że zasługi Arona Natanowicza dla Oziorska ograniczały się tylko do stworzenia postoju taksówek. Wszystko było o wiele bardziej złożone.

Stację serwisową, gdzie pracował Igor, można było nazwać wielkim domem, który Stary ostrożnie budował kilka lat, dokładnie dobierając budulec. Albo wyspą na niespokojnym morzu miasta po pierestrojce. Albo ogrodem, który Aron Natanowicz pielęgnował swoim potem i krwią. Ale także wielką przyjacielską rodziną, w której każdy był dla innych kimś więcej niż tylko kolegą z pracy.

Stary, jak nikt inny, potrafił świetnie prowadzić firmę, a przy tym całkowicie obca była mu filozofia samodzielnych trybików w jednym dużym systemie. Dla niego każdy z nich, kierowców, był niepospolity i niezastąpiony.

Igor nie od razu to zrozumiał. W młodości wszystko brał za pewnik, wydawało mu się, że tak jest wszędzie, że ta reguła rządzi światem. I dopiero później, nasłuchawszy się rozmów w palarni, pojął, jak mu się poszczęściło z pracą u Arona.

Palarnia była przestronnym, podłużnym pomieszczeniem przy garażach. Stary przygotował je właśnie na odpoczynek – wstawił trzy kanapy, niski stolik kawowy, czarno-biały telewizor i niewielką lodówkę. Kierowcy skracali tu sobie czas w oczekiwaniu na wezwanie. Jedli obiady, pili herbatę, rozwiązywali krzyżówki i omawiali wszystko, na czym świat stoi, zaczynając od polityki międzynarodowej, kończąc na kłótniach z podchmielonymi sąsiadami.

Wcześniej Igor chętnie uczestniczył w tych rozmowach, ale kiedy urodziła się Nastka, cała reszta zaczęła wydawać mu się nieistotna. Zbliżająca się naprawa samochodu, szybko rosnące ceny i tak samo szybko dewaluująca się wypłata – wszystko to miało znaczenie, jeśli dotyczyło jego córki. Mógł opowiadać godzinami o tym, co Asieńka zrobiła dziś, a co wczoraj, jak przechodziła anginę, jak narysowała jego portret i co zabawnego usłyszeli z żoną od niej w ostatnim czasie. Wkrótce w mowę jego kolegów same przez się wkradały się przekręcone dziecięce słowa i śmieszne wyrażenia z repertuaru jego córki. Taksówkarze szczególnie lubili wspominać to, co powiedziała Nastka podczas wypadu za miasto.

Jakoś wczesną wiosną rodzina Bykowów udała się w odwiedziny do Sosnówki, do Nataszy, ciotki Ali. Poranek był dość chłodny. Igor postanowił zrobić krótką przerwę i zatrzymał się na poboczu. Ala wyciągnęła z torby termos z gorącą herbatą, dała pić córce i zaproponowała kubek z herbatą Igorowi. Ten odwrócił się, wziął od niej metalowy kubek i w tej samej chwili ujrzał okrągłe ze zdziwienia i strachu oczy Nastki.

– Co ty, tato, przecież nie wolno! W telewizji mówili, że nie można pić za kółkiem! – Z pełną powagą pouczyła go praworządna pięciolatka. – Wezmą cię na milicję!

Ciekawe, co teraz się z nim dzieje? Dlaczego już od kilku miesięcy rewiduje swoje życie, jakby było nagrane na taśmę filmową? Prawie codziennie wracają do niego epizody z przeszłości. I to właśnie teraz, kiedy jest absolutnie szczęśliwy!

Kiedy podzielił się swoimi przemyśleniami z Aronem, ten stwierdził, że idzie ku zmianom w życiu.

– Nikt nie wie, co czeka go jutro – powiedział Stary. – Pamiętasz ten obraz, który mam w domu?

Igor zrozumiał, o co chodzi. Reprodukcja płótna jakiegoś artysty, Francuza czy Belga, wywarła na nim bardzo silne wrażenie, kiedy zobaczył ją po raz pierwszy. Obraz przedstawiał dawny zamek – nie taki z bajki, elegancki i wymyślny, lecz inny – masywny, taki, jakie budowali w dawnych czasach, kiedy dewiza „mój dom – moja twierdza” nie była śmiesznym sloganem, a określeniem życiowej konieczności. Wrażenie bezpieczeństwa zamku wzmacniały jego ściany wyrżnięte ze skały, na której stał. Skały mocnej i niewzruszonej jak sama budowla. Obraz był oryginalny, bo skały wisiały bez podpory w powietrzu na tle błękitnego, pełnego obłoków nieba, wprost nad wzburzonym morzem.

– Świetny! – powiedział wówczas Igor. – Kto jest autorem?

Stary wzruszył ramionami.

– Nie wiem, napis jest po francusku, ale ja franse nie parle... Nazywam go Światem nad przepaścią. Na moje oko jest tu wyrażona cała istota naszego życia. Jakkolwiek mocno i pewnie byś się czuł, to zawsze trzeba pamiętać o tym, że ostatecznie unosisz się w powietrzu nad przepaścią...

Słońce na chwilę wyszło zza jesiennych chmur, a później znów zaczął padać monotonny kapuśniaczek. Jednak Igor nie przyspieszył kroku. Wąskie uliczki były zupełnie puste. Zaszedł do małej kawiarni o przyjemnej, jeszcze sowieckiej nazwie Wiaterek i zamówił czarną kawę. Teraz mógł sobie na to pozwolić, jak zresztą na wiele innych rzeczy. Wcześniej mieli z Alą w swoim życiu taki okres, gdzie wszystko jak na złość zazębiło się z narodzinami Nastki. Wtedy nie było nawet mowy o wybraniu się do sklepu, bo nie mieli za co żyć. Właściwie nie było też po co, bo sklepy świeciły pustymi półkami... W przypadku żywności dla niemowląt w sprzedaży była tylko jedna jedyna, kompletnie niejadalna mleczna mieszanka. Mleko Asi zanikało, a młoda mama nie mogła się porządnie najeść, żeby je mieć. Igor przez cały czas się bał, że zaraz usłyszy: „Co z ciebie za mężczyzna, jeśli nie umiesz zarobić na dom?”, „Po co zakładałeś rodzinę, jeśli nie jesteś w stanie jej wykarmić?” i temu podobne, które niemal co wieczór powtarzali jego koledzy z pracy. Jednak Ala trzymała się nad wyraz dzielnie. Cerowała mu skarpetki, a sobie rajstopy, szybko nauczyła się szyć córce ubranka ze swoich starych spódnic i sukienek, sama wymyślała oryginalne przepisy z tych prostych produktów, które udawało się kupić. Starając się zarobić coś ponad plan, Igor siedział za kółkiem prawie cały tydzień, a do tego brał nocki, kiedy taryfy były nieznacznie wyższe. Ala widząc, że mąż tyra jak wół, zaczęła udzielać korepetycji. W wieczory i dni wolne zostawiała córkę u sąsiadki staruszki i spędzała czas w cudzych mieszkaniach z cudzymi dziećmi, przygotowując je do egzaminów i starając się im wytłumaczyć to, czego nie potrafiły się nauczyć w szkolnej ławce. Mimo że udzielanie korepetycji męczyło ją i niepokoiło Igora, który marzył, aby częściej przebywać z obydwiema swoimi „ulubionymi dziewczynami”, jak nazywał żonę i córkę, to jednak częściowo rozwiązywało ich problemy. Wynagrodzenie Ali, które czasami wynosiło do pięćdziesięciu dolarów⁹ w miesiącu, było odczuwalnym wsparciem dla młodej rodziny, ale tak czy inaczej, pieniędzy bardzo brakowało. Awaria starej lodówki Saratow, której, jak się okazało, nie da się już naprawić, była dla Bykowów prawdziwą katastrofą.

Stary pierwszy zauważył, że u Igora dzieje się coś złego. Wezwał go do siebie do gabinetu.

– Doceniam twoją pracę, Igor. Masz olej w głowie, ludzie cię szanują... Myślę, że świetnie sobie poradzisz na stanowisku kierownika zmiany. Oczywiście, to wiąże się z odpowiedzialnością... Ale jednocześnie wynagrodzenie też wzrośnie, a najważniejsze, że będziesz miał unormowany czas pracy. Poza tym będziesz miał więcej czasu na przebywanie ze swoją córką.

Dał mu tydzień na zastanowienie się, ale Igor nie zdążył dojść do palarni, kiedy zawrócił i powiedział, że się zgadza.

Zerknął na zegarek – już czas. Zawołał kelnerkę, zapłacił za kawę, wyszedł na ulicę i energicznie ruszył w stronę warsztatu. Na dziś wystarczy wspomnień...

Rozdział II
Dlaczego ludzie dorastają?

– Co pan sobie życzy na śniadanie? – Ala uniosła się na łokciu i patrzyła na niego świeża i wesoła.

Prawdopodobnie to był ostatni ciepły sobotni poranek w tym roku. Jasne słońce zuchwale przebijało się przez grube zasłony, przewrotnie obiecując wieczne lato.

– A co może pani zaproponować? – Igor podchwycił żartobliwy ton żony.

Ona zamyśliła się na chwilę.

– Polecamy kaszę gryczaną. – Ramiączko koszuli nocnej zsunęło się z jej ramienia, prowokacyjnie obnażając zarysowany obojczyk, który Igor uwielbiał całować. – Z masłem.

– Ta-a-ak – odparł i wyprostował jeden palec.

– Mamy jeszcze kaszę gryczaną z mlekiem. To dwa. I kaszę gryczaną z parówkami. To trzy.

– Ej, poczekaj, nie wydaje ci się, że oszukujesz?

– Nic a nic. Zaproponowałam trzy dania do wyboru. Menu jak w prawdziwej restauracji. A wszystko przygotowane osobiście przez szefową kuchni Alę Wiktorowną Goworową-Bykową.

– Skoro tak, to zgadzam się jeść kaszę do końca życia. Do końca moich dni! A przewiduje pani deser? – Zainteresował się, obejmując żonę w talii.

Zrozumiała aluzję, figlarnie musnęła włosami jego goły tors i ostrożnie się wyswobodziła.

– Będzie, ale wieczorem. No już, wstajemy, jest dziesiąta...

Igor ubóstwiał, kiedy jego „pływające” dni wolne wypadały w sobotę czy niedzielę. Jak dobrze jest, gdy są w domu cały dzień wszyscy razem! Choć od czasu do czasu można spędzić ze sobą dzień bez pośpiechu.

Nastka jeszcze słodko posapywała w swoim łóżku. Igor i Ala zabrali się za przygotowanie śniadania. To też było dla nich czymś w rodzaju rytuału. On kroił pyzate pomidory na sałatkę, a ona dokładnie ściągała przezroczyste skórki z parówek.

– To opowiedz mi o swoich gagatkach – poprosił, żeby sprawić żonie przyjemność.

Igor wiedział, że Ala mogłaby godzinami opowiadać o swoich podopiecznych, jeśli tylko by miała okazję. A w tym roku, kiedy jej uczniowie byli w ostatniej klasie, po prostu nie mówiła o niczym innym.

– Dobrze wiesz, że gagatek jest tylko jeden, Mitka Łożnow. – Ala się zaśmiała i wrzuciła parówki do rondelka z wrzątkiem. – Bo dziewczyny są naprawdę w porządku. Jedna z nich, Ałła Tietierkina, to zamierza zdawać na Uniwersytet Moskiewski na ekonomię. Wyobrażasz sobie? I myślę, że się dostanie. Jest zorganizowana i zdeterminowana. Nawet Irina Walentynowna, matematyczka, ją chwali...

– Nie rozumiem, Alka, co w tej Moskwie jest takiego fajnego – zastanowił się Igor, biorąc się do zieleniny – że wszystkich tam tak ciągnie... Jeśli o mnie chodzi, to uważam, że te megapolisy po prostu pożerają ludzi. Ci, którzy mieszkają w małych miejscowościach jak nasza, wydają się bardziej naturalni, bardziej ludzcy, prawda?

– Czyli według ciebie w Moskwie wszyscy są zwierzętami, tak? – Ala zmniejszyła ogień pod rondlem i ze złością spojrzała na męża.

– Nie, no nie wszyscy – odpowiedział lekko zażenowany. – Na pewno zdarzają się tam i dobrzy ludzie. Po prostu życie jest tam takie... gorączkowe i zabiegane. Szczególnie teraz, w czasach walki o przeżycie.

– Mówisz, jakbyś bywał tam kilka razy w roku. – Ala wysunęła szufladę stołu kuchennego i wyciągnęła trzy widelce.

– Dobrze wiesz, że byłem tam całe dwa razy i to przejazdem. Raz na przepustce, a drugi raz po wyjściu z wojska. I nie spodobało mi się. Pełno ludzi, każdy gdzieś biegnie, potrąca cię i patrzy tylko na siebie.

– A ja właśnie całe dzieciństwo marzyłam o Moskwie – powiedziała z tęsknotą w głosie Ala i postawiła czajnik na gazie.

Nie pierwszy raz o tym słyszał. Jego żona od dawna darzyła stolicę Rosji nieodwzajemnioną miłością. Zakochała się w tym mieście, gdy była dziewczynką, ale zupełnie na ślepo, bo jeszcze nigdy tam nie była.

Jedyną rodziną małej Ali Goworowej była ciotka Natasza. Trochę kochająca, trochę surowa. Po śmierci swojej młodszej siostry Natasza wzięła na siebie całą opiekę nad dziewczynką i ani razu nie pożałowała swojej decyzji. Przynajmniej na głos.

Przez pierwsze trzy lata życia Ala była przekonana, że tak żyją wszystkie dzieci – na każde dziecko przypada jeden dorosły, który się nim zajmuje: wychowuje, karmi, ubiera. I na przykład jej dorosłym była ciocia Tasza. I dopiero wtedy, gdy kilka razy usłyszała od innych dzieci niezrozumiałe, ale bardzo przyjemne w odbiorze słowo „mama”, w końcu zgłębiła ten temat i zrozumiała, że to ona nie jest taka jak inni. Że ona mamy nie ma i mieć nie będzie.

Kiedy poszła do szkoły, zdała sobie sprawę, że gdy jest się biedną, nieszczęśliwą sierotką, można liczyć na całkiem ciekawe przywileje. Nauczyciele byli wobec niej pobłażliwsi niż wobec innych dzieci, wybaczali wybryki, zawyżali oceny, a koleżanki i koledzy z klasy dzielili się z nią przynoszonymi z domu kanapkami i jabłkami.

Żeby to szczęście mogło trwać dalej, musiała się nauczyć ciągłego utrzymywania wizerunku sieroty. I była w tym niezrównana. Często opowiadała, jak brakuje jej rodziców, szczególnie mamy. Jak szaleńczo ją kochali, jak rozpieszczali i jak trudno było bez nich żyć. Łatwowierni uczniowie wzdychali, częstowali ją cukierkami i przysięgali, że będą jej bronić przed wszelkimi nieszczęściami.

W drugiej klasie posunęła się o krok dalej. Zaczęła fantazjować na temat złej ciotki, która ją bije, morzy głodem i nie daje zabawek kupionych kiedyś przez rodziców. Słuchy o jej nędznym życiu doszły do nauczycielki i niczego niepodejrzewającą Nataszę wezwano do szkoły.

Tego dnia ciotka pierwszy i ostatni raz wychłostała Alę starą wrześniową pokrzywą. Pod wieczór gniew Nataszy ostygł i postanowiła poważnie porozmawiać z siostrzenicą. Ta siedziała na kawałku drewna za szopą i gorzko płakała. Po tym całym wydarzeniu wydawało jej się, że ciotka jej nienawidzi i nią pomiata. Natasza przysiadła obok i objęła siostrzenicę. Dziewczynka zaczęła szlochać jeszcze bardziej rozpaczliwie.

– No, już dobrze, nie rycz. Już dobrze... Masz chusteczkę, wytrzyj się. Boli? To nic, do wesela się zagoi. Nie jestem na ciebie zła. Rozumiem, że nie kłamałaś ze złości. Ciężko ci bez taty, bez mamy... To zachciało się, żeby obcy ludzie cię pożałowali, tak?

– Tak... – Alka pociągnęła nosem.

– Na początku pożałują, ale potem co w tym dobrego? – mówiła ciotka, położywszy na kolanach ręce zgrubiałe od pracy. – Litość cię nie nakarmi. Litują się tylko nad żebrakami, nędzarzami i szalonymi. A zdrowemu, silnemu człowiekowi powinno być wstyd, kiedy się nad nim litują. Popatrz na mnie. Myślisz, że mi nie jest trudno samej – i pracować, i zajmować się domem, i ciebie wychowywać? Ale czy ja się skarżę? Ale co tam ja! Rozejrzyj się, czy ktokolwiek ma lekko? Nie, ale nikt nie narzeka i się nie mazgai. I ty się nie maż, wszystkie swoje żale zachowaj dla siebie. A przy ludziach, wręcz przeciwnie, uśmiechaj się, jakby wszystko było u ciebie w porządku. Wówczas będą cię lubić i szanować. Nikt nie lubi żałosnych i słabych...

Słowa ciotki Ala wzięła sobie do serca. To była chyba najcenniejsza rada, jaką dostała w życiu.

Teraz na wszystkie pytania koleżanek i kolegów odpowiadała, dumnie podnosząc głowę, że wszystko u niej w porządku. Ala nauczyła się odważnie przezwyciężać ból, skrywać swoje rozterki i smutki. Wkrótce zauważyła, że wszyscy wokół niej, nie tylko rówieśnicy, ale i dorośli, zaczęli odnosić się do niej zupełnie inaczej. Współczucie o odcieniu pobłażliwości zmieniło się w pełen szacunek wobec jej silnej, potrafiącej dzielnie przeciwstawiać się życiowym trudnościom osoby.

Ale to nie był jedyny wniosek, który Ala wyciągnęła z rozmowy z ciotką. Do tego czasu dziewczynce nie przychodziło do głowy, jak trudno jest jednej Nataszy radzić sobie ze wszystkim. Wcześniej Ala, jeśli w ogóle robiła cokolwiek w domu, to zupełnie niechętnie. Za to teraz wzięła się za pomaganie ciotce: sprzątała dom, nosiła wodę, zajmowała się ogrodem i szybko nauczyła się gotować. A kiedy podczas rodzinnej narady ciotka i siostrzenica postanowiły rozpocząć hodowlę kur, a później krów, Ala wzięła na siebie prawie wszystkie obowiązki domowe – ciotka nie pozwalała jej wypasać bydła, ponieważ była na to zbyt mała. Mogła co najwyżej karmić kury.

Po około dwóch tygodniach od pamiętnej rozmowy za szopą Alka chciała zrobić ciotce niespodziankę – generalne sprzątanie. Natasza przyjdzie z pracy – a dom będzie wysprzątany na błysk, jak na jakieś święto. Przytachała pół wiadra wody i zanurzyła w nim szmatkę, a potem zabrała się za ścieranie kurzu – najpierw z kredensu, na którym stał czarno-biały telewizor Rekord – duma Nataszy, a później z półki na książki, stojąc na taborecie. Gruby dwutomowy Czechow, szary i podniszczony, wystawał z rzędu książek i przeszkadzał jej w zgarnianiu kurzu. Alka próbowała wepchnąć go głębiej, ale nie udawało się. Może coś tam wpadło i teraz przeszkadza? Dziewczynka ostrożnie wyciągnęła jeden tom. Za nim przy samej ścianie ukazała się ni to książka, ni to magazyn – coś jasnego, różnobarwnego ze złotym tłoczonym napisem „Pejzaże Moskwy”. Dopiero kiedy wzięła znalezisko w ręce i zdjęła kolorową okładkę, zrozumiała, że ma przed sobą komplet pocztówek.

Sprzątanie natychmiast wyleciało Alce z głowy. Ześlizgnęła się z taboretu, usiadła na podłodze i zaczęła oglądać urzekające zdjęcia. Miała o Moskwie dość mętne wyobrażenie. Oczywiście wiedziała, że jest stolicą Rosji, gdzie mieszkają wszyscy artyści i prezenterzy telewizyjni, ale samo miasto wyobrażała sobie raczej z grubsza – głównie z programów telewizyjnych i obrazka z podręcznika, który przedstawiał ostrą, wysoką wieżę z zegarem i czerwoną gwiazdą.

A tutaj ukazała się przed nią całkiem inna Moskwa. Wielopiętrowe kamienice, eleganccy przechodnie, asfaltowe ulice pełne samochodów (naprawdę tak jest?), pomniki, sklepy... Z zapartym tchem czytała często nie do końca zrozumiałe, ale jakże magiczne podpisy pod zdjęciami: Centrum Wystawowe WDNH, fontanna Przyjaźni Narodów, ulica Gorkiego, pomnik Puszkina, hotel Rossija, stacja metro Majakowskaja, główny dom towarowy CUM, Teatr Bolszoj... Przy każdym podpisie była data – 1965 rok. Tak wyglądała Moskwa przed jej narodzinami. A teraz jest najpewniej jeszcze piękniejsza...

Ala oprzytomniała dopiero kwadrans przed przyjściem Nataszy, więc o żadnym sprzątaniu nie mogło być mowy; żeby chociaż zdążyć zmyć naczynia po obiedzie i sprzątnąć wiadro z wodą...

Nie zamierzała mówić ciotce o swoim znalezisku. Sama nie wiedziała dlaczego. Może dlatego, że zrozumiała, iż pocztówki nie znalazły się w tym ustronnym miejscu przez przypadek. Może specjalnie były ukryte. A może po prostu chciała mieć swoją małą tajemnicę. Albo Natasza najzwyczajniej w świecie zapomniała o tej kolekcji i obecnie tylko ona, Ala, wie, gdzie się znajduje.

Od tego czasu, kiedy zostawała w domu sama, często sięgała po pocztówki, ostrożnie je sortowała i przeglądała. Dokładnie śledziła szczegóły i wymyślała dla nich nowe nazwy. Wyobrażała sobie, jak spaceruje po placu Czerwonym, karmi łabędzie w Czistych Prudach¹⁰, jedzie trolejbusem po obwodnicy Sadowej (chociaż z niewiadomego powodu żadnego sadu na zdjęciu nie było). A jak interesująco muszą wyglądać te same ulice zimą albo wczesną złoto-szkarłatną jesienią?

Ze szczególnym zainteresowaniem wpatrywała się w zdjęcia, na których byli ludzie. Było ich mnóstwo – prawdopodobnie w całej Sosnówce jest mniej mieszkańców niż spacerowiczów w letni wieczór w parku Gorkiego na jednej tylko fotografii. Ciekawe, czy ci ludzie wiedzą, jakie mają szczęście, że mieszkają w Moskwie.

Ulubioną pocztówką małej Ali było zdjęcie soboru Wasyla Błogosławionego na placu Czerwonym. Słowo „błogosławiony” wywoływało w niej jakiś mętny i niezbyt przyjemny wydźwięk, ale różnokolorowe kopuły wyglądały wesoło i jakoś tak całkiem niedorośle, jakby były wielką zabawką.

– Ciociu Taszu, dorosnę i pojadę do Moskwy – obwieściła w swoje dwunaste urodziny.

Natasza przestała obierać ziemniaki na tradycyjną świąteczną sałatkę o pięknej nazwie Olivier. Odwróciła się do siostrzenicy i obtarła twarz brzegiem fartucha.

– Jeszcze czego! Coś ty wymyśliła! Nic tam po tobie w tej śmierdzącej Moskwie!

– Dlaczego nic? – oburzyła się dziewczynka. – Będę tam mieszkać.

– Widzicie ją, mieszkanka się znalazła! – Natasza klasnęła w dłonie. – Jakby bez ciebie było tam mało ludzi. Mówili niedawno w radiu, że samych moskwian jest jedenaście milionów. A przyjezdnych z całego Związku Radzieckiego to czeka pewnie stukilometrowa kolejka!

Ala zobaczyła tę kolejkę oczami wyobraźni: ludzie z węzełkami i w łapciach. Opowiadali im w szkole, że tak właśnie przyszedł do Moskwy słynny uczony Michaił Łomonosow. Co prawda, nie mówili, że musiał stać w kolejce. Ale to przecież było tak dawno. Na pewno od tamtego czasu sporo się zmieniło.

– A ja nie będę musiała stać w kolejce – rzuciła. – Mamy tam krewnych i przyjaciół. Po prostu, ciociu Taszu, jeszcze nic o nich nie wiemy.

Wypowiadając te słowa, sama się zdziwiła. Jacy przyjaciele? Jacy krewni? Skąd mają się wziąć? Ale może niespodziewanie. Przecież różnie bywa. W końcu kiedyś Ali Goworowej musi się poszczęścić.

– W grobie widziałam tych krewnych! – Z nieoczekiwaną złością odpowiedziała Natasza. Ala się wystraszyła. Samo słowo „grób” było straszne, a wyraz twarzy ciotki dodawał jeszcze więcej grozy. – Co ty bredzisz, Alewtyna! Oszalałaś? Jakich niby krewnych masz w Moskwie? Szaleju się najadłaś, dziewczyno? Żebym więcej o tym nie słyszała!

I więcej nie usłyszała. Ale dziecięce pragnienie podbicia Moskwy nie przepadło. Ala po prostu zachorowała na stolicę. Kupowała wszelkie możliwe pocztówki i znaczki z widokami stolicy, wypożyczała w bibliotece książki i niemal uczyła się ich na pamięć. Nie dała się też oderwać od telewizora, kiedy leciały filmy lub programy telewizyjne o mieście jej marzeń...

– I całe szczęście, że tam nie wyjechałaś – powiedział Igor i zgarnął do miski pokrojoną zieleninę. – W przeciwnym razie rozbiłabyś całe moje życie. A Nastki w ogóle by nie było.

– Noo, to sporna kwestia – odparła Alka, nakładając podgrzaną kaszę na talerze. – Myślę, że i tam byś mnie znalazł.

– W wielomilionowym mieście?

– Musiałbyś się postarać...

W przedpokoju dało się słyszeć tupot bosych nóżek. Drzwi kuchni otworzyły się i w progu stanęła Nastka w różowej piżamie w myszki. Śmiesznie pociągała nosem.

– Moim zdaniem je się tutaj coś pysznego beze mnie!

– A jeszcze dłużej byś spała! – odpowiedział wesoło Igor, siadając przy stole.

– Mamo, ja nie chcę kaszy, tylko kiełbaskę z sałatką – złożyła zamówienie i przysiadła się do ojca.

– Zobacz, Aśka – przekomarzał się Igor – nie zjesz kaszy, to nie będziesz miała siły na wycieczkę.

– Jedziemy na wycieczkę? – rozpromieniła się.

– Czyżbyś zapomniała? Była umowa. Wycieczka z piknikiem.

– Ja zapomniałam. – Ala włączyła się w rozmowę. – I zaczęłam moczyć całą wannę bielizny przed praniem.

– A co z wycieczką? I piknikiem? – Nastka była na granicy płaczu.

Igor czule spojrzał na córkę i przypomniał sobie, jak kiedyś dla niego słowa „wycieczka” i „piknik” miały magiczne znaczenie.

– Może jednak, Alka, zostawisz to pranie?

– Nie ma mowy, jedźcie beze mnie – postanowiła żona, przeżuwając parówkę. – Muszę jeszcze ugotować barszcz na obiad i sprawdzić wypracowania dziewiątej klasy o Gribojedowie. Zrobię wam kanapki, a wy nacieszycie się wycieczką za mnie, zgoda?

– Co powiesz na to miejsce? – Zatrzymał samochód nieopodal ścieżki wydeptanej w głąb lasu, wyszedł, otworzył drzwi z jej strony i pomógł córce zapiąć żółtą kurtkę. – Ruszamy, Aśko wędrowniczko!

– Tato, a pójdziemy dziś daleko, daleko?

„Daleko, daleko” rozciągnęło się na całe kilkadziesiąt metrów. Szli po ścieżce, szurając butami wśród suchych liści, ciesząc się jasnymi kolorami jesiennego lasu, zbierali wielkie, podobne do rozcapierzonych palców klonowe liście i z najpiękniejszych tworzyli bukiet dla mamy. Znaleźli ogromny, ale rozpadający się w rękach zgniły grzyb i nawet odnaleźli na wilgotnej ziemi ślady zająca. Aśka miała ogromną chęć wyśledzenia zwierzaka, ale nie powiodło się jej.

– No i dobrze! – Szybko pocieszyła samą siebie. – Pojadę z mamą do Moskwy, pójdziemy do zoo i tam zobaczę wszyyystkie zwierzęta! I zająca, i krokodyla, i białego niedźwiedzia, i żyrafę!

Długo szukali odpowiedniego miejsca na piknik, aż natknęli się na majestatyczny dąb przy strumieniu. Zachwycona dziewczynka próbowała objąć drzewo rękoma, niestety, bez powodzenia. Udało się za to Igorowi, a i to niezupełnie – nawet jego duże, silne ręce nie do końca zbiegały się na opasłym pniu.

– Oho, ten dąb jest pewnie baaardzo stary! Na pewno ma sto pięćdziesiąt lat. Prawda, tato?

Uśmiechnął się, dostrzegając naiwność córki, dla której liczba sto pięćdziesiąt była czymś nieskończenie wielkim.

– Myślę, Asiu, że ma ze dwieście albo nawet więcej.

Spojrzała na niego ze zdziwieniem. W dzieciństwie jeden dzień jawi się czasami całym życiem. Dopiero później, z czasem, wiek człowieka siedemdziesięcioletniego czy osiemdziesięcioletniego okazuje się żałośnie, niedorzecznie krótki...

– Czyli niebawem umrze? – Wyglądało na to, że dziewczynka bardzo się tym przejęła.

– Miejmy nadzieję, że nie. Dęby żyją długo. To silne, zdrowe drzewo. Może żyć jeszcze kilkaset lat.

Nastka próbowała umyć ręce, włożyła jedną do strumienia i w tym samym momencie zatrząsła nią w powietrzu.

– Och! Jaka zimna woda! Tato, zobacz, jak od razu zaczerwieniła mi się ręka!

– A czego się spodziewałaś? Jest październik!

– Ale przecież nie wolno siadać do stołu z brudnymi rękami.

– O proszę! Ciekawe, że w domu tego od ciebie nie słyszę.

– Tamto w domu, a to na pikniku...

Zrozumiał aluzję.

Igor wyjął z plecaka kawałek folii i ją rozłożył, żeby nie ciągnęło zimno od ziemi, a na nią położył stary, pasiasty koc.

– Zobaczmy, w co zaopatrzyła nas mama. Mam nadzieję, że to nie będzie kasza gryczana – powiedział i mrugnął do córki.

W plecaku znalazły się jajka na twardo, pomidory i dużo kanapek: z serem, z szynką i z ulubioną kiełbasą Nastki, doktorską. Igor z czułością spoglądał na córkę. Pałaszowała kanapki z wielkim apetytem, na jej twarzy wystąpił świeży rumieniec, oczy lśniły i ogólnie wyglądała na niezwykle szczęśliwą.

– Tato, a kiedy byłeś mały, to miałeś sekreciki? – Nastka wyciągnęła Miszkę na Północy i dokładnie obejrzała okładkę.

– Jakie sekreciki?

– No, że bierzesz folię, szkiełko, może być od butelki, kamyczek, kwiatek albo coś innego ładnego, wykopujesz dołek, o którym nikt nie wie, kładziesz tam te rzeczy, robisz okienko i przysypujesz ziemią, a później przychodzisz i cichutko się zachwycasz. Fajnie, co?

– Tak, przypominam sobie, że moje koleżanki robiły coś takiego.

– Tato, a chodź, zrobimy sekrecik teraz!

– Chętnie.

„Jak łatwo jest jej sprawić przyjemność – pomyślał. – Kawałek sreberka, łupina szkła. I proszę, sekret gotowy”.

– Tylko skąd weźmiemy w lesie szkiełko?

– Po drodze widziałam dwie rozbite butelki – upewniła go córka. – Zieloną i brązową.

– No to nie ma na co czekać! Ruszamy! Tylko najpierw posprzątajmy po sobie.

Piknikowe miejsce szybko doprowadzili do porządku, później dziewczynka zajęła się swoim „sekretem”, a Igor usadowił się wygodnie, oparł plecami o drzewo i zamknął oczy.

– Oj, a czym mam wykopać dołek? Tato, daj mi swój scyzoryk!

– Trzymaj. Tylko proszę, bądź ostrożna. Nie skalecz się, bo jest dość ostry.

W lesie nie czuło się nawet podmuchu wiatru. Ciszę naruszały tylko niespokojne krzyki ptaków lecących do ciepłych krajów albo szemranie bystrego strumienia. Ale jeśli dobrze by się wsłuchać, to można by złowić ledwie słyszalny brzęk dochodzący z wnętrza potężnego drzewa.

– Tato, popatrz na to!

Nastka była cała w skowronkach. Najwidoczniej „sekret” wyszedł na schwał.

– Chodźmy – powiedział Igor i wstał.

Obeszli dąb i córka dumnie wskazała ręką, nie na ziemię, a na drzewo.

– Spójrz!

Na chropowatej korze potężnego drzewa pojawił się świeżo wyrżnięty napis dość krzywymi drukowanymi literami: „Igor, Asia, Ala”.

– Coś ty narobiła, siusiumajtko?! – Igor jęknął z żalu.

– No co? – zdziwiła się dziewczynka. – Sam powiedziałeś, że ten dąb przeżyje jeszcze wiele, wiele lat. I przez cały ten czas będą na nim nasze imiona. Super, co? Będziemy tu przychodzić i czytać. I inni będą przychodzić i zastanawiać się: „Ciekawe, co to za jedni, ci Asia, Igor i Ala”.

– Nastka, tak nie można! To drzewo żyje! A ty tniesz je nożem... To tak samo, jakby ktoś wykroił nożem napis na twojej ręce. Spodobałoby ci się to?

Wystarszona Nastka spojrzała na ojca, a potem na swoją rękę i znów na Igora.

– Nie wiedziałam... Nie myślałam... – wybełkotała. W tym samym momencie jej oczy wypełniły się łzami. – Tato, wybacz, już więcej nie bęęędęęę!

– To nie mnie powinnaś przeprosić, ale drzewo.

Igor z całych sił starał się wyglądać poważnie, ale walczyły w nim rozczulenie i litość wobec tak głębokiej i szczerej dziecięcej skruchy.

Nastka, jak tylko mogła, objęła pień drzewa i wtuliła się zapłakaną twarzą w szorstką korę.

– Drzewko kochane, nie złość się! Już nigdy, przenigdy nie będę robić ci krzywdy! I w ogóle nikomu nie będę!

Jeszcze chwilę popłakała, pociągała nosem i wróciła do ojca.

– Jak myślisz, czy dąb mi wybaczy?

– Myślę, że tak – przyznał łaskawie Igor.

Znów rozłożył koc i położył się na nim na wznak, rozrzucając ręce na boki. Pochlipująca Nastka wtuliła się w tatę. Objęła go i leżeli tak bardzo długo, wsłuchując się w szum strumyka i krzyki przelatujących ptaków. A dąb nam nimi czasami jakby drżał i strącał ogromne liście, które na nich spadały.

– Jeśli przez długi czas nie będziemy strzepywać liści – wyszeptała dziewczynka – to zostaniemy pogrzebani żywcem.

Igor się wzdrygnął. Jej słowa były tak nieoczekiwane jak na jej wiek i w ogóle...

– A tobie co, Aśka?

– Tato, wcześniej myślałam, że ludzie dorastają, żeby żyć.

– Bo tak jest. A w jakim innym celu?

– A oni dorastają i umierają.

Chciał się jej sprzeciwić, zapewnić ją, że to niezupełnie tak. Że wszyscy dorośli, zanim umrą, żyją długo i szczęśliwie. Ale nie mógł. Za to przypomniał sobie siebie z dzieciństwa.

Okropnie się czuł, gdy dopiero co zdał sobie sprawę, że jest na świecie śmierć. Nie mógł dojść do siebie przez kilka dni. Chodził zapłakany i naprzykrzał się dorosłym: „Jak wy możecie żyć tak spokojnie, jeśli wiecie, że to nie na zawsze? Dlaczego dorośli zajmują się nie wiadomo czym – pracują, oglądają telewizję, chodzą po ulicach, zamiast dzień i noc prowadzić badania naukowe i znaleźć lekarstwo na śmierć? Przecież człowiek nauczył się radzić sobie z różnymi strasznymi chorobami! Dlaczego nikt do tej pory nie wynalazł szczepionki przeciw śmierci?”. Wydawało mu się, że człowiek jest wszechmogący. Czy to nie błahostka dla istoty latającej w kosmos, wymyślić jeden cudotwórczy środek? Obrażał się i oburzał, kiedy czule się z niego podśmiewali i próbowali zająć jego myśli czymkolwiek innym.

Najwidoczniej Aśka także doszła teraz do tej gorzkiej prawdy. „Myślałam, że ludzie dorastają, żeby żyć, a oni umierają...”. Cholera, jak dobrze to ujęła.

Do samochodu wrócili prawie po ciemku. Zadowoleni, wypoczęci, bez trosk na głowie, z wielkim naręczem różnobarwnych liści dla mamy. Ala uwielbiała takie prezenty. Najładniejsze liście zbierała w bukiety, wstawiała do wazonów i dekorowała nimi całe mieszkanie – czasami bez dodatków, a czasami dopełniała je kompozycją puchatej świerkowej kiści lub gałązką głogu z jasnoczerwonymi jagodami. Ikebana – tak nazywała ze śmiechem swoje dzieła.

Pozostałe liście zasuszała między stronami książek. Prawie każdy tom w obszernej bibliotece Bykowów strzegł w sobie pamiątkę ich jesiennych spacerów, czego nie mogli nie zauważyć znajomi, którzy pożyczali od nich książki. A Igor i Nastka bardzo lubili brać w środku zimy pierwszą lepszą książkę z półki, znaleźć w niej liść klonu, długo mu się przypatrywać, żeby w końcu włożyć go do wielkiej kryształowej popielnicy i podpalić. Suchy wonny liść tlił się i na parę chwil napełniał cały pokój wyrazistym i smutnym aromatem jesieni.

Bywało tak, że Igor pytał siebie, za co dostał tyle szczęścia. Z jakiego powodu właśnie jego życie obdarowało tak hojnie? Wspaniali rodzice, silne więzi, ukochana kobieta, ubóstwiana córka. Świetna praca, wierni przyjaciele i najlepszy na świecie przełożony. Może kiedy Bóg rozdzielał dobra życiowe, anioły na chwilkę odwróciły Jego uwagę i dzięki temu sypnął mu jeszcze jedną porcję? I tylko ciągłe wspomnienia przeszłości go peszyły. Uczucie było podobne do otrzymania zaliczenia z tekstu końcowego z... Nie wiedział z czego, ale z całą pewnością mógł stwierdzić, że żadnych zmian ani w swoim otoczeniu, ani w swoim istnieniu nie pragnął.

– I jeszcze pojedziemy do Soczi.

– I kupimy szczeniaka.

– I nową kuchnię.

– I domek dla lalek.

– I spodnium.

– I rolki.

– I koc z jedwabiu.

– Damy, damy, pohamujcie się trochę. – Igor z udawanym strachem zamachał rękami. – Nie zrozumiałyście. To nie będzie Nagroda Nobla, tylko skromny dodatek do pensji...

– Ale z ciebie nudziarz, kochanie! Daj nam pomarzyć.

– Dobrze, zatem się dołączę. Chcę aparat cyfrowy. Komputer. Nowy samochód i garnitur z muszką.

Ala spojrzała na niego łagodnie.

– To jeszcze bilety na rejs po Morzu Śródziemnym. Żeby nasze garnitury się nie zmarnowały. Nastka, dawaj, teraz ty.

– Futro! – wypaliła bez zastanowienia dziewczynka.

– Oho, wychowaliśmy prawdziwą damę. – Igor mrugnął do żony. – Asiu, to od razu kolię z brylantami.

– Można i kolię. Tylko nie dla mnie, ale dla mamy...

W pracy Igorowi szło tak dobrze jak nigdy. W październiku obiecali im wielką kwartalną premię, ale jak to mówią – nie dziel skóry na niedźwiedziu. Tym razem trzeba było poczekać tylko kilka tygodni i już miało się odbyć radosne wydarzenie. Stary rzekł, że premia przyjdzie jeszcze przed listopadowym Dniem Jedności Narodowej. Rozgrzani oczekiwaniem porządnej sumy kierowcy rozmawiali w palarni tylko o tym, na co ją wydadzą. Taki mieli zwyczaj – wspólnie omawiali zakup drobnych elementów wystroju, nowych ubrań dla żon i inne wydatki.

Igor też wtedy się zastanawiał, co kupić. Obiecano im niemałe pieniądze – prawie pięćset dolarów. Nastka niebawem rozpocznie wakacje... Dobrze byłoby pojechać gdzieś z żoną i córką. Tak wiele razy opowiadał Aśce o morzu i tak pragnął, żeby je zobaczyła.

Jasne, bardzo chciał odświeżyć swoje laboratorium fotograficzne, kupić nowoczesny aparat i inne akcesoria, których tak dużo pojawiło się w sprzedaży ostatnimi laty. Ale te pomysły, które przychodziły mu do głowy, po zsumowaniu wydatków, znacząco przewyższały wysokość obiecanej sumy.

W rezultacie, jak to przeważnie bywa w życiu, wszystko poszło niezgodnie z planem.

Ostatniego dnia października Igor wysadził pasażerów przy sklepie sportowym. Odjeżdżając, rzucił okiem na witrynę i od razu zahamował. Za lśniącą szybą zobaczył dziecięcy rowerek. Rower był świetny. Rozmiarem akurat pasował Aśce, a nawet miał zapas – będzie można regulować wysokość kierownicy i wygodnego skórzanego siedzenia. I najważniejsze – ten rower mu się podobał. Cały biały (Igor nigdy wcześniej nie widział białych rowerów, nawet dziecięcych), z małymi zgrabnymi pedałami, niedużym oparciem przy siodełku i żółtymi zawadiackimi kitami zdobiącymi rączki kierownicy. „Idealna pod kolor jej kurtki” – zauważył. Błyszcząca rama była upiększona oryginalnym ornamentem, gdzieniegdzie nałożonym nierówno, co sprawiało wrażenie, jakby jednoślad był narysowany ręcznie, a nie fabrycznie.

To nie był zwykły rower. To był rower idealny dla Nastki.

Igor od razu postanowił, że wróci tutaj, kiedy tylko dostanie premię.

Pieniądze wypłacono im na samym początku listopada i Igor odetchnął głęboko. Przez cały ten czas lekko denerwował się, że dwukołowe cudo kupi klient o większym szczęściu. Ale po nerwach nie pozostał już nawet ślad. Nastka zdąży wprawić w ruch swój pierwszy w życiu własny środek transportu, zanim spadnie śnieg.

Kolejnego dnia za dziesięć dziesiąta czekał przed zamkniętymi drzwiami sklepu sportowego. Pamiętał, że kiedy on był dzieckiem, to do rowerów, tych wszystkich szkolników, orląt, jaskółek i ukrain, na których jeździł z przyjaciółmi, obowiązkowo musiała być przymocowana pompka i worek na narzędzia, w którym znajdowały się specjalne klucze płaskie. Teraz to wszystko trzeba było dokupić oddzielnie. Po krótkim zastanowieniu kupił jeszcze zapasowy łańcuch, światełka na koła, które migotały podczas jazdy, plastikowy kask i nakolanniki.

Tak jak przewidywał, niespodzianka okazała się oszałamiająca.

Wracające ze szkoły Alę i Nastkę spotkał pod drzwiami. Przy nim w folii z wielką czerwoną kokardą stał rower – mały dla dorosłych, ale ogromny dla dziewczynki. Aśka klasnęła w dłonie i rzuciła się ojcu na szyję.

Igor wziął ją na ręce, przytulił mocno i poczuł, że córka płacze z radości. Był z siebie zadowolony.

– Podoba ci się?

– Czad! Jesteś najlepszym tatą na świecie!

– Na pewno! Lepszego nie znajdziesz! – Ala pokiwała głową. – Powiedz łaskawie, gdzie będziemy go trzymać? Pod zadaszeniem nie zostawimy, bo ukradną. Kto będzie go ciągał na piąte piętro bez windy za każdym razem? Gdzie go wstawić w naszym mikromieszkaniu?

– Choćby na balkon.

– Nie gadaj bzdur, dobrze? Zardzewieje przez zimę!

– To do komórki.

– Tam to już w ogóle nie ma miejsca.

– To postawimy na klatce schodowej.

– Sąsiedzi oszaleją z radości! Już lepiej, żebyś kupił jej szczeniaka...

– Najbardziej kocham cię za to, że nigdy nie zrzędzisz! – Igor uśmiechnął się i pocałował żonę.

W czasie gdy się sprzeczali, Nastka zdążyła już zrzucić tornister, rozpakować rower, pospiesznie rozrywając folię, i gramoliła się na siodełko.

– Aśka, poczekaj, trzeba sprawdzić, czy kierownica i pedały są dobrze przymocowane! – zreflektował się Igor, ale córka, której bardzo spieszyło się do wypróbowania prezentu, zbyła go:

– Wszystko gra! Mamo, tato, zobaczcie!

Brzdąknęła dzwonkiem i niepewnie ruszyła z miejsca. Nie jeździła jeszcze dobrze; całe jej doświadczenie ograniczało się do paru kółek na rowerach przyjaciół – „stąd do tamtego drzewa i z powrotem”.

– Naprawdę super! – Igor uniósł kciuk.

Ile razy wspominał później tę chwilę... Ile razy podczas długich bezsennych nocy wracał myślami do tego szarego listopadowego dnia. Gdyby tylko tak się nie spieszyła! Gdyby on wtedy stanął przy swoim i dokręcił latające siodełko i kierownicę! Zajęłoby to zaledwie kilka minut i jego życie nie musiałoby się tak krańcowo zmienić...

– Patrz uważniej i nie odjeżdżaj za daleko, słyszysz?! – upominała córkę Ala.

Prawdopodobnie właśnie w takich momentach Anioły Stróże zapominają o tych, których mają strzec i bronić. Rozpraszają się na chwilę, zobaczywszy, że ich podopieczni są absolutnie szczęśliwi. Dlatego właśnie wtedy dzieją się najbardziej potworne ze wszystkich rzeczy.

To, co zdarzyło się później, Igor zapamiętał z najdrobniejszymi szczegółami. Nastka zrobiła trzy okrążenia na podwórku, na początku ostrożnie i niezgrabnie, chwiejąc się na swoim jednośladzie jak marynarz na pokładzie, kołysząc się z boku na bok, później coraz żwawiej i pewniej.

Czwarte okrążenie wyszło jej naprawdę szerokie. Dziewczynka wyjechała rowerem za podwórko i pomknęła po chodniku przy samej jezdni, na której panował ożywiony ruch.

– Aśka, tam nie wolno! Nastia, już! Zawracaj! – wrzasnęli rodzice.

Czy posłuchała uwag rodziców, czy starała się uniknąć idących po chodniku ludzi – spróbowała zakręcić, ostro skręciła kierownicę... która ruszyła się tylko w miejscu łączenia z ramą, nie zmieniając kierunku ruchu kół. Przeczucia Igora się potwierdziły – mocowania nie były dokręcone i szybko się rozregulowały. Nastia nie opanowała kierownicy. Dziewczynka w żarówiastej żółtej kurteczce wypadła z siodełka i upadła prosto na jezdnię. W ślad za nią przewrócił się nowy lśniący rower. Igor jakby w zwolnionym tempie był świadkiem tego strasznego upadku, który trwał całą wieczność. Nie mógł ruszyć ani ręką, ani nogą.

„Śnię. To sen, to koszmarny sen!” – Usłyszał w swojej głowie.

Ale upadek Aśki nie był snem. Snem nie było też rozpaczliwe wołanie o pomoc, skrzypienie hamulców czerwonej marszrutki¹¹, głuche uderzenie zderzaka, które odrzuciło Nastię daleko w bok, i przeszywający kobiecy pisk, który jak fala ogarnął całą ulicę.

Nieludzkim wysiłkiem Igor wyrwał się ze stuporu i popędził ku jezdni.

Asia leżała na boku. Rękaw żółtej kurtki był rozerwany, a nienaturalnie blada twarz i ściśnięte ręce – pokryte błotem. Dziewczynka miała zamknięte oczy, ale krwi nigdzie nie było widać. W pierwszej chwili pomyślał: „Chwała Bogu, tylko upadła...”.

– Tylko jej nie ruszajcie, nie ruszajcie! – wołał jakiś zdenerwowany głos zza pleców, ale Igor nie posłuchał.

Schylił się, wziął córkę na ręce i przytulił do siebie. Dziewczynka prawie niesłyszalnie jęknęła, ale nadal nie otwierała oczu.

Naokoło, jakby w innej rzeczywistości, ludzie krzyczeli: „Niech ktoś wezwie karetkę!”, „Dzwońcie na milicję”, „Lekarza!”.

W końcu Nastia otworzyła oczy, jednak to zmroziło Igora. Zobaczyć w oczach dziecka taki ból, takie nieludzkie cierpienie, wręcz nieznośne... A jeszcze kiedy to jest twoje dziecko... Dziewczynka usiłowała szeptać, ale kropla krwi, a później strużka pociekła jej z ust na szyję. „Tak, nie ma krwi” – pomyślał. Lepiej, żeby cała była we krwi, ale na zewnątrz, wtedy można byłoby coś jeszcze naprawić, a teraz...

Chude ciało przeszedł skurcz i dziewczynka z powrotem zamknęła oczy. Może Asia straciła przytomność?

Nie wypuszczając córki z rąk, Igor poszukał wzrokiem Ali. Nie od razu zauważył, że jego żona też leży nieopodal na chodniku. Obok wachlowały ją dwie kobiety. „Zemdlała” – domyślił się.

Ruch na ulicy się zatrzymał. Obok tej przeklętej marszrutki wąsaty mężczyzna, blady tak jak Nastia, krzątał się w zdenerwowaniu i coś bełkotał. Igor domyślił się, że to kierowca, który uderzył w jego córkę, ale gdzieś w głębi swojego umysłu zawodowca przemknęła mu myśl: „To nie jego wina. Nic nie mógł zrobić...”.

Karetka przyjechała szybko, ale nawet gdyby zjawiła się w chwili wypadku i tak nie uratowałaby Asi. Dziewczynka już nie żyła. Wszystko wydarzyło się w ciągu kilku minut.

Ratownicy medyczni postawili na ziemi nosze, położyli na nich Nastię, przykryli czarną folią i młoda delikatna blondynka w odzieży ratowniczej zabrała się za wypełnianie jakichś dokumentów. Poryw wiatru porwał kartkę i opuścił prosto na schowane pod czarnym plastikiem ciało dziewczynki. Igor się wzdrygnął. Głos Aśki: „Jeśli nie będziemy strzepywać liści, to zostaniemy pogrzebani żywcem”, zadźwięczał jak na jawie, aż Igorowi zrobiło się nieswojo.

Podbiegł do żony. Ala, którą już ocucono, półleżała na ławce, opierając się plecami o oparcie. Jej włosy, zawsze idealnie uczesane, były w nieładzie, a skołtunione pasma zasłaniały twarz.

– Aluniu...

Chciał zapytać, jak się czuje, ale słowa utknęły mu w gardle.

Żona uniosła głowę i z nienawiścią spojrzała na niego:

– To ty! To wszystko twoja wina! Ty i ten twój przeklęty rower!

Wydawało się, że donośne echo jej krzyku rozniosło się po podwórku, uderzając o ściany domów, i pomknęło dalej, w dół ulicy, pochłaniając resztę miejskiego szumu. Świat Igora, jeszcze przed chwilą taki szczęśliwy i bezchmurny, z hukiem runął w przepaść.

¹ Fragment piosenki zespołu Biały Orzeł pod tytułem Bo nie możesz być taka piękna (ros. Белый орëл Потому что нельзя быть красивой такой) (przyp. tłum.; jeśli nie wskazano inaczej, pozostałe przypisy pochodzą od tłumaczki).

² Patrz: przyp. 1.

³ W Rosji po zawarciu związku małżeńskiego w dowodach tożsamości małżonków stawia się niebieską pieczęć oznaczającą stan cywilny: zamężna, żonaty.

⁴ Potoczna nazwa bloków z wielkiej płyty lub cegły, masowo budowanych w latach 1960–1980. Nazwa pochodzi od nazwiska sekretarza i przywódcy ZSRR, Nikity Chruszczowa, który zarządził budowę takich bloków na wielką skalę.

⁵ Patrz: przyp. 1.

⁶ Iwan Turgieniew (1818–1883) – klasyk literatury rosyjskiej, pisał o życiu na wsi i społeczeństwie rosyjskim połowy i drugiej połowy XIX wieku, a także o konfliktach pokoleń. Uznawany za mistrza analizy psychologicznej.

⁷ Pierestrojka (z ros.) – przebudowa. Określenie zmian w systemie społecznym, ekonomicznym i politycznym ZSRR w latach 1985–1991.

⁸ Kopiejka – samochód osobowy WAZ 2101, inaczej żiguli, nazywany kopiejką ze względu na niski prestiż marki.

⁹ Rosjanie często podają wielkość wynagrodzenia w dolarach amerykańskich.

¹⁰ Czistyje Prudy (współcześnie także: Czistyj Prud, ros. „czysty staw”) – znany i popularny staw znajdujący się na terenie kompleksu parkowego w Moskwie.

¹¹ Marszrutka – busiki do przewozu pasażerów, prywatne lub zrzeszone.