Recenzenci:

prof. dr hab. Robert Litwiński

prof. dr hab. Włodzimierz Suleja

Projekt graficzny serii:

Krzysztof Findziński

Redakcja wydawnicza i korekta:

Maria Fafińska

Na pierwszej i czwartej stronie okładki wykorzystano grafiki autorstwa Michała Hryniuka

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej –

Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2019

Seria wydawnicza Oddziału IPN w Białymstoku,

ul. Warsztatowa 1 A, 15-637 Białystok, tom 47

ISBN 978-83-8376-391-0

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Wstęp

W Polsce międzywojennej miał miejsce ważny i nadzwyczaj ostry konflikt pomiędzy środowiskami propaństwowymi a organizacjami komunistycznymi, który rozgrywał się w łonie ówczesnej lewicy. Po jednej stronie stała Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – podmiot polityczny zorientowany na utrwalenie niepodległościowego bytu państwa polskiego, opowiadający się za reformami społeczno-gospodarczymi przeprowadzanymi w ramach istniejącego systemu parlamentarnego. Po drugiej stronie przysłowiowej barykady znajdowała się Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (KPRP), późniejsza Komunistyczna Partia Polski (KPP). Była to formacja polityczna podporządkowana czynnikom sowieckim, nie tylko negująca, ale i zwalczająca ideę niepodległej oraz suwerennej Polski, zmierzająca przy tym wszelkimi sposobami do urealnienia idei dyktatury proletariatu. Tarcia te przybrały formę niewypowiedzianej wojny politycznej¹, w której komuniści uznali socjalistów za swoich największych wrogów, ci z kolei stali się jednym z filarów polskiego antykomunizmu².

Zmagania te nie były zjawiskiem nowym. Już w drugiej połowie XIX w. ujawniły się w polskim ruchu robotniczym istotne rozbieżności ideowo-programowe, które w dekadzie poprzedzającej wybuch Wielkiej Wojny, jak również podczas jej trwania stworzyły fundamenty pod późniejszy konflikt na lewicy³. Powstanie niepodległego państwa polskiego nie wygasiło sporu, wręcz przeciwnie, przybrał on na sile⁴. Było to naturalną konsekwencją wynikającą z faktu, że to właśnie zagadnienie odtworzenia i funkcjonowania Rzeczypospolitej, a przez to i stosunku do rewolucji bolszewickiej w Rosji oraz w ogóle do polityki prowadzonej przez Moskwę, stanowiło oś konfrontacji socjalistów z komunistami. Walkę zatem prowadzono na wielu płaszczyznach: od słownych przepychanek, połajanek i działań programowo-politycznych toczonych na łamach prasy i w partyjnej publicystyce, aż po krwawe i zbierające śmiertelne żniwo siłowe starcia rozgrywające się na ulicach polskich miast. Były to następstwa programowo-politycznych sprzeczności istniejących pomiędzy PPS a KPRP/KPP, a nie ich siła sprawcza. Tą ostatnią, zarówno w przypadku socjalistów, jak i komunistów, były decyzje podejmowane na kolejnych zjazdach i kongresach partyjnych⁵. To na nich w znacznej mierze kształtowano myśl programową i polityczną polskich socjalistów, wyznaczano kurs i tematyczne obszary zainteresowania partyjnej publicystki, a podjęte na nich uchwały i rezolucje stanowiły najistotniejszy drogowskaz dla szeregowych działaczy i sympatyków socjalistycznej formacji. I to tam właśnie antykomunizm PPS był dekretowany i wdrażany w partyjne życie, co uzależnione było od wielu czynników, w tym od wewnątrzpartyjnych nastrojów i dominacji w danym okresie prawego lub lewego skrzydła PPS. Niemniej jednak to partyjne kongresy były i są ważnym kluczem do poznania i zrozumienia mechanizmów kształtowania się oraz rozwoju postaw przeciwkomunistycznych w partii socjalistycznej, mimo całej złożoności czynników warunkujących formowanie się w międzywojennych realiach myśli politycznej PPS⁶.

Obradujący od 8 do 11 grudnia 1918 r. pierwszy niekonspiracyjny XV Zjazd PPS⁷ potwierdził dotychczasową linię programową partii w kwestii walki o w pełni niepodległy byt państwa polskiego⁸. Niemal równolegle do przeprowadzonego w Warszawie socjalistycznego kongresu przebiegał proces finalizowania prac zjednoczeniowych pomiędzy SDKPiL a PPS-Lewicą, w wyniku których 16 grudnia 1918 r. w Warszawie odbył się pierwszy zjazd nowo utworzonej KPRP⁹. Organizacja ta, w kwestii stosunku do odbudowy niepodległego i suwerennego państwa polskiego, była kontynuatorką koncepcji reprezentowanych przez swe poprzedniczki. Oznaczało to, że KPRP programowo tkwiła na antypolskich pozycjach nakreślonych przez tzw. luksemburgizm¹⁰. Tym samym poparcie wyrażone dla haseł oraz działań niepodległościowych przez XV Kongres PPS¹¹ było jednoznacznym sygnałem dowodzącym istnienia zasadniczych różnic ideowo-programowych pomiędzy esdekami, komunistami a socjalistami. Uwidoczniły się one już w pierwszych dniach istnienia kompartii, m.in. w kwestii stosunku do rządu Jędrzeja Moraczewskiego oraz wyborów do Sejmu Ustawodawczego¹².

Sam zjazd nie koncentrował się bezpośrednio na problematyce stosunku do SDKPiL czy PPS-Lewicy. Przedmiotem dyskusji, a także i późniejszych ustaleń, było zagadnienie dotyczące określenia partyjnego stanowiska wobec ewolucji bolszewików¹³. Feliks Perl, referujący sytuację polityczną, przestrzegał przed jakąkolwiek akceptacją nowego „frazesu bolszewickiego” wzywającego do zniesienia granic państwowych, jak również przed wspieraniem bolszewickiej ofensywy na Zachód. Działania te uważał za zakamuflowaną realizację państwowego interesu rosyjskiego¹⁴, któremu należało dać zdecydowany odpór.

Kolejny XVI Zjazd PPS – zwany też zjednoczeniowym – odbywał się już w innej atmosferze politycznej. W styczniu Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zdymisjonował gabinet Jędrzeja Moraczewskiego i jednocześnie powierzył stanowisko premiera prawicowemu politykowi Ignacemu Paderewskiemu, socjaliści ponieśli porażkę w wyborach parlamentarnych, a ponadto od kilku miesięcy trwała wojna polsko-bolszewicka. Zaostrzał się również spór tzw. fraków z komunistami w radach robotniczych¹⁵. Okoliczności te w sposób widoczny wpłynęły na decyzje programowo-polityczne kongresu. Znaczenie miała także obecność na zjeździe przedstawicieli wewnątrzpartyjnej lewicowej opozycji na czele z Tadeuszem Żarskim, która w kwestiach taktyki partyjnej, metod osiągania stawianych celów polityczno-programowych, zdefiniowania roli rad robotniczych, wysuwała projekty radykalizujące stanowisko PPS. Tym samym w odbiorze społecznym zbliżała partię do form aktywności kompartii¹⁶. Lewe skrzydło PPS w sposób ekspansywny propagowało ideę „nieubłaganej” rewolucji społecznej, która w konsekwencji prowadzić miałaby do utworzenia federacyjnego Związku Republik Socjalistycznych¹⁷.

Prawica i centrum PPS wiedziały, że jakakolwiek akceptacja stanowiska lewicowej opozycji, w tym grupy Żarskiego, spowoduje uchylenie drzwi dla działań radykalnych, niemalże bolszewickich. Oznaczałoby to, że PPS zatraciłaby swój organizacyjny charakter, ideową odrębność i przyjęłaby profil polityczny KPRP. To z kolei uczyniłoby z partii socjalistycznej cel szeroko zakrojonych posunięć odwetowych ze strony rządzącego obozu centroprawicowego oraz aparatu państwowego przeciwdziałającego antypaństwowej i wywrotowej akcji komunistów. Rozgrywająca się podczas zjazdu krakowskiego walka, z reprezentowanymi przez lewicę partyjną dążeniami do realizacji społeczno-politycznych celów za pomocą radykalnych metod i równie radykalnych haseł, była w znacznej mierze starciem o faktyczne miejsce PPS lub też jego brak w oficjalnym nurcie polskiego życia politycznego. Chodziło o to, czy partia będzie uznawana za propaństwową siłę parlamentarną zdolną do politycznej współpracy, czy też przez to państwo będzie zwalczana jako organizacja wywrotowa i probolszewicka¹⁸.

Bronisław Ziemięcki podczas porannego posiedzenia drugiego dnia obrad podkreślał, że polityka Centralnego Komitetu Robotniczego (CKR) pomiędzy XIV a XVI Zjazdem była konsekwencją oceny własnych możliwości i istniejącej wówczas sytuacji politycznej¹⁹. W związku z tym wybór i realizacja przez Komitet taktyki stopniowego przekształcania wewnętrznego ustroju państwa polskiego przez określone prawem instrumenty, takie jak sprawowanie władzy wykonawczej oraz współudział w ciele ustawodawczym, były merytorycznie usprawiedliwione²⁰. Nie oznaczało to, że nie popełniono błędów, zwłaszcza że partia poddawana była różnym zewnętrznym naciskom, a nawet atakom. Do tych zaliczano m.in. działalność komunistów²¹. Podkreślano przy tym ich szczególną aktywność na rzecz przejęcia kontroli w radach delegatów robotniczych²². Dlatego też Ziemięcki kwestię określenia stosunku do KPRP uważał za jedno z najważniejszych zagadnień dla całościowej polityki PPS, wyrażając przy tym stanowisko CKR, odrzucał także jakąkolwiek współpracę z komunistami. Postrzegał ich jako siłę, która w imię interesu i w służbie imperializmu bolszewickiego dezorganizuje państwo polskie. Podkreślał zatem potrzebę jednoznacznego określenia przez zjazd taktyki partyjnej, zwłaszcza w kontekście jej stosunku do komunistów i bolszewickiej rewolucji²³. Apel o wypracowanie tej drogi został zrealizowany w rezolucji „w sprawie polityki partii” zgłoszonej przez CKR PPS²⁴. Na podstawie zawartych tam zapisów to zjazd przyjmował do wiadomości sprawozdanie polityczne kierownictwa, aprobował jego dotychczasowe działania, realizowane za pomocą „rewolucyjnej walki klasowej”, prowadzonej przez „rząd klasy robotniczej miast i wsi”²⁵, na rzecz utworzenia niepodległej i zjednoczonej Rzeczypospolitej socjalistycznej. Opozycja w odpowiedzi na tak sformułowane wytyczne przedstawiła swoją rezolucję, w której stwierdzano, że „przed proletariatem Polski stoi zadanie obalenia drogą rewolucji socjalnej rządów burżuazyjnych opartych o reakcyjny Sejm i ujęcie całej władzy w ręce wyłonionego z Rad Del[egatów] Rob[otniczych] rządu socjalistycznego, celem przebudowy Polski na Republikę Socjalistyczną”²⁶. Jednocześnie Tadeusz Żarski, atakując linię polityczną władz PPS, podkreślał, że jedynie stosowanie instrumentów rewolucyjnych, bezwzględna bezkompromisowość wobec „burżuazji i drobnomieszczaństwa” oraz właściwe przygotowanie „proletariatu do chwili wybuchu” przynieść może uzyskanie pełni władzy²⁷.

Obrony linii politycznej CKR podjął się Zygmunt Zaremba²⁸, który podkreślał m.in., że znaczenie rad delegatów w akcji ruchu robotniczego zostało obniżone nie przez prosejmową politykę PPS, ale przez destabilizującą jej działalność komunistów²⁹. Tym samym wskazywał, że hasła Żarskiego, jako te popychające PPS w kierunku komunizmu, nie mogą uzyskać poparcia zjazdu³⁰. Ważnym, zamykającym dyskusję³¹ głosem było wystąpienie Feliksa Perla, który wskazywał na brak merytorycznych przesłanek lansowanej przez lewicową opozycję koncepcji rewolucyjnej, zarzucając jej bezkrytyczne naśladowanie metod bolszewickich, które unicestwiłyby polski socjalizm, czyniąc z niego „martwą formę bez treści społecznej”³². Dowodził także, że bolszewizm jest „owocem politycznego i ekonomicznego upadku, cofnięcia sił wytwórczych”, jak również nieświadomym narzędziem odbudowywania imperialnej Rosji w „jej dawnych granicach”³³. Poglądy te usztywniały negatywne wobec komunistów stanowisko CKR, który uważał, że instalowanie bolszewizmu w Polsce stało w całkowitej sprzeczności nie tylko z interesem państwa, ale także polskiego robotnika, a przez to i PPS. Ostatecznie zjazd poparł w głosowaniu stanowisko CKR³⁴.

Podczas trzeciego dnia obrad kongresowych PPS zaboru rosyjskiego debatowano również nad zagadnieniem stosunku do komunistów. I po raz kolejny, po wysłuchaniu wystąpienia Zaremby, większość partyjna sygnalizowała, że nie ma żadnych ani ideowych, ani tym bardziej taktycznych przesłanek umożliwiających jakąkolwiek współpracę z kompartią³⁵.

Dopełnieniem procesu jednoznacznego odgradzania się od komunizmu i komunistów było przyjęcie projektu programu PPS. Kluczowa jednak w wypracowaniu tego stanowiska okazała się poprzedzająca ten akt dyskusja. Polemiki ideowo-programowe prowadzili m.in. z jednej strony Mieczysław Niedziałkowski oraz Feliks Perl, z drugiej – Tadeusz Żarski³⁶. Na podstawie doniesień prasowych, odpowiadając na zarzuty lewicy, Niedziałkowski stwierdził: „Socjalizmu nie można oddzielić od wolności. […] Nie chodzi o rewolucję dla rewolucji, chodzi o zwycięstwo. Socjalizm nie może się dźwigać na bagnetach i represjach. Ustrój sowiecki zbankrutował w Rosji, wykazał już swoją niezdolność do życia; w Rosji rządzą nie sowiety, ale komisarze. […] Socjalizm […] nie rozpocznie nowego okresu niewoli tylko dla innych tym razem ludzi. […] W Rosji istnieje dyktatura nad proletariatem. Klasa robotnicza musi dojrzeć do sprawowania władzy. Niepodobna mówić poważnie o uspołecznieniu wszystkiego dookoła […] Socjalizm musi mieć wielką siłę atrakcyjną”³⁷. Podsumowaniem debaty było wystąpienie Perla, który podkreślał, że PPS idzie „ręka w rękę z europejskim socjalizmem”³⁸, jednoznacznie przeciwstawiając się komunizmowi oraz jego metodom działania. Dowodził ponadto, że dotychczasowa taktyka partii socjalistycznej była ukierunkowana na konstruktywną pracę, tworzenie niepodległej Polski, zaś projekty lewicowej mniejszości są jej całkowitym zaprzeczeniem, grożąc wręcz demontażem państwa³⁹. Ostatecznie zdecydowaną większością głosów XVI Zjazd opowiedział się za projektem programu autorstwa Niedziałkowskiego⁴⁰. Sukces tzw. większości został potwierdzony również podczas wyborów nowego składu Rady Naczelnej PPS⁴¹.

Postanowienia kongresowe w kwestii politycznego opowiedzenia się PPS wobec ruchu komunistycznego i jego działalności niewątpliwie stanowiły mocny bodziec dla antykomunistycznych poczynań socjalistów w radach robotniczych. Na tym gruncie miało miejsce wyraźne zantagonizowanie i tak już niełatwych, wręcz wojennych stosunków pomiędzy obu stronami⁴². W konsekwencji doprowadzi to najpierw do rozbicia rady w Lublinie, a następnie w Warszawie⁴³. Wykształcenie się odrębnych rad kontrolowanych przez PPS, z racji znaczących wpływów tej partii w masach robotniczych, oznaczało także drastyczne obniżenie możliwości konstruktywnego funkcjonowania rad współtworzonych przez KPRP i organizacje żydowskie. Utrwalanie się systemu parlamentarnego, a także brak tzw. wrzenia rewolucyjnego na ziemiach polskich również wpłynęły na marginalizację idei rad robotniczych, a w końcu na ich „naturalną” śmierć polityczną. Było to nie tylko organizacyjną, ale i ideową porażką kompartii w Polsce, za którą KPRP obwiniała PPS⁴⁴. Ta z kolei odpowiedzialnością za uśmiercenie idei rad robotniczych obarczała komunistów⁴⁵.

Polska Partia Socjalistyczna, pomimo zdawałoby się ostatecznego określenia swojego stosunku do komunizmu i komunistów, będzie jednak zmuszona wielokrotnie powracać do tej kwestii w partyjnej publicystyce oraz w postanowieniach kolejnych zjazdów.

Pod koniec maja 1920 r. w Warszawie zorganizowano XVII Kongres partyjny, poprzedzony obradami komisji Centralnego Komitetu Wykonawczego (CKW). Przyjęto wówczas projekt programu PPS⁴⁶. Komitet podkreślał, że partia stoi na gruncie „niepodległej Republiki Polskiej”, jednoznacznie opowiadając się za utrzymaniem systemu parlamentarnego. Istotnym elementem projektu było ustosunkowanie się do zagadnienia urealnienia idei socjalizmu. Eksponując istotę walki o jego wprowadzenie, stwierdzano, że niedopuszczalne jest narzucanie tej idei społeczeństwu siłą, jak również, że nie może to być sprawa oderwana od rzeczywistości, realiów czasu oraz miejsca⁴⁷. To z kolei ukazywało diametralnie odmienny od KPRP stosunek PPS do zagadnienia rewolucji⁴⁸.

Kongres w znacznej mierze koncentrował się na innych problemach aniżeli kwestia polityki wobec komunistów⁴⁹. Co nie znaczy, że zagadnienie to nie było w ogóle poruszane. W trakcie debaty kongresowej, m.in. Józef Biniszkiewicz miał stwierdzić, że „Komunizm jest płodem wojny, nędzy i rozpaczy robotniczej i gdy te przyczyny usuniemy, zniknie i komunizm”⁵⁰. Zagadnienie stosunku do komunistów pojawiło się także podczas prezentowania sprawozdania z działalności CKW. Niemniej jednak były to nieliczne głosy odnoszące się do tego zagadnienia⁵¹.

W nieco szerszym zakresie na problematykę tę zwrócono uwagę w rezolucji kongresowej w „sprawie stosunku PPS do międzynarodówki”. Czytamy w niej: „Zjazd stwierdza, że tzw. trzecia międzynarodówka jest na ogół jednostronną organizacją żywiołów komunistycznych i pokrewnych pod kierunkiem rosyjskiego bolszewizmu”⁵². Jednak najważniejsze ustalenia warszawskiego kongresu, regulujące politykę partii w kwestii jej stosunku do komunistów i komunizmu, zostały zawarte w uchwalonym wówczas programie PPS. Ten, mający za podstawę projekt wniesiony przez CKW, stwierdzał: „Socjalizm wymaga olbrzymich prac organizacyjnych i administracyjnych. Ustrój socjalistyczny nie może być urzeczywistniony wbrew większości społeczeństwa, musi tedy oprzeć się na zasadach demokratycznych”⁵³. Ponadto, jak podkreślano w zapisach programowych: „Podnoszenie środków represji, a nawet terroru do godności trwałego systemu, zwłaszcza zaś opieranie przebudowy społecznej na bezwzględnych, dyktatorskich rządach mniejszości – niezgodne jest z charakterem socjalizmu i nie może prowadzić do wyzwolenia klasy robotniczej”⁵⁴. W związku z tym PPS odrzucała tak pojmowaną i realizowaną dyktaturę proletariatu, opowiadając się jednocześnie za rządami większości, opartymi o demokratyczne zasady⁵⁵. Zapisy te, mimo że nie wymieniono w nich z nazwy KPRP, uderzały właśnie w nią, tj. w formację, której myśl polityczno-programowa, ale także i działalność nie tylko negowały istnienie Rzeczypospolitej Polskiej jako suwerennego oraz niepodległego bytu, ale przede wszystkim zmierzały, wbrew woli zdecydowanej większości społeczeństwa, do przeprowadzenia za wszelką cenę rewolucji klasowej, a następnie narzucenia masom swoich dyktatorskich rządów. Duże znaczenie w podejmowaniu decyzji podczas obrad kongresu miał też fakt, że trwała wówczas wojna polsko-bolszewicka.

W diametralnie odmiennych okolicznościach odbywał się kolejny XVIII Kongres PPS – zorganizowany w lipcu 1921 r. w Łodzi. Nowe realia polityczne i gospodarcze stawiały przed partią trudne zadania. Podstawowym z nich było wypracowanie spójnej taktyki warunkującej jej stosunek do węzłowych zagadnień społeczno-politycznych⁵⁶.

Obrady zjazdowe zostały poprzedzone posiedzeniem CKW, podczas którego w sprawie taktyki partyjnej wypracowano dwie odrębne rezolucje⁵⁷. Pierwszą z nich przedkładała tzw. większość CKW, której liderami byli Mieczysław Niedziałkowski, Bronisław Ziemięcki, Jędrzej Moraczewski oraz Feliks Perl. Drugi projekt zaproponowała tzw. mniejszość na czele z Zygmuntem Zarembą i Antonim Szczerkowskim. 22 lipca 1921 r. przewodniczący Rady Naczelnej PPS Jędrzej Moraczewski, otwierając w imieniu CKW obrady, mówił o istniejącym w ruchu robotniczym rozłamie. Odpowiedzialnością za taki stan obarczeni zostali komuniści dokładający „wszelkich starań, aby przez rozłamy osłabić socjalistyczny proletariat”⁵⁸. W Łodzi doszło do wewnątrzorganizacyjnego starcia, w wyniku którego przyjęto wykładnię taktyki partyjnej oraz określony kierunek działań politycznych, m.in. w odniesieniu do rewolucji, bolszewików i komunizmu.

W imieniu większości w CKW głos zabrał Feliks Perl, który wiele miejsca poświęcił wskazaniu istotnych różnic pomiędzy myślą programową i taktyką PPS a komunistami. Kreśląc ideowe i społeczne fundamenty działalności swojej partii, stwierdzał: „zasadą naszego programu jest twórczość na gruncie wolności, a nie na gruncie czerwonego terroru, nie na gruncie panowania grupki ludzi, którzy dorwali się do władzy”⁵⁹. Tak uformowany obraz socjalistów wyraźnie kontrastował z celami i aktywnością kompartii. Ta, według Perla, była nastawiona tylko i wyłącznie na „powiększenie zamętu”, pogorszenie sytuacji społeczno-gospodarczej w imię wywołania wrzenia rewolucyjnego⁶⁰. Ponadto Perl wskazywał, że rewolucja, szczególnie ta w wydaniu bolszewickim, nie stanowi żadnego antidotum na społeczne i gospodarcze bolączki robotników. Wręcz przeciwnie, miała być źródłem destrukcji sił produkcyjnych⁶¹. PPS zaś opowiadała się za budowaniem socjalizmu, ale nie przez zrywy rewolucyjne, wojnę wewnętrzną, całkowite niszczenie zastanego dorobku społeczno-gospodarczego, ale przez twórcze prace i stopniowe uspołecznienie środków produkcji⁶². Dodatkowo Perl w swym wystąpieniu zaprezentował czytelny podział na prorobotniczych i de facto antyrobotniczych działaczy, czyli tych dobrych i złych. Tymi pierwszymi w jego opinii byli socjaliści – twórcza siła lewicy, drugimi zaś komuniści – antydemokraci i społeczno-gospodarczy destruktorzy⁶³. Podkreślał przy tym, że PPS w drodze dochodzenia do realizacji stawianych sobie zadań odrzuciła stosowanie taktyki rewolucyjnego buntu, wskazując na alternatywne instrumenty znajdujące się w dyspozycji partii i pozwalające jej dokonywać istotnych zmian ustrojowych zgodnych z własną myślą polityczno-programową oraz robotniczym oczekiwaniem.

Poglądy te nie były reprezentatywne dla całej partii. W opozycji do nich, zwłaszcza do wykładni stosunku do rewolucji, wystąpił m.in. przedstawiciel mniejszości Zygmunt Zaremba⁶⁴. W swoim kontrreferacie określił stosowaną przez CKW taktykę mianem „zygzaków”, jednocześnie opowiadając się za przyjęciem rezolucji przedstawionej przez mniejszość partyjną. Dowodził przy tym, że dopiero ona zagwarantować może skuteczne przeciwstawienie się „demagogii komunistycznej” korzystającej z rozbicia na lewicy⁶⁵. Należy mieć przy tym na uwadze, że ówczesny głos zwolenników mniejszości nie był w kwestii oceny komunizmu i rewolucji jednolity. Jednej rewolucji przeciwstawiano bowiem koncepcję innej. Na przykład Antoni Szczerkowski – popierający Zarembę – w swoim polemicznym względem Perla wystąpieniu stwierdził: „tow. Perl mówił, że bolszewicy chcą zawładnąć całym światem i zmienić go w pustynię. Tak. Ale wyjściem z tego tragicznego położenia jest zajęcie wyraźnego rewolucyjnego stanowiska przez partię naszą i partie socjalistyczne innych krajów. Trzeba zwalczać bezwzględnie bolszewizm, ale także partie socjal-ugodowców”⁶⁶, po czym dodał: „niech PPS [...] wydźwignie sztandar walki rewolucyjnej”⁶⁷. Nie dostrzegano jednak przy tym groźby dostarczenia formacjom prawicowym argumentów na rzecz tożsamego, zarówno w wymiarze retoryczno-propagandowym, ale i prawnym⁶⁸, postrzegania oraz traktowania socjalistów jak komunistów i uznawania ich za antypaństwowców oraz wywrotowców. Według zwolenników mniejszości rewolucja socjalistyczna – jako naczelne hasło partii – miała wyrwać z wpływów komunistów wciąż pragnące tej rewolucji masy, a jednocześnie odróżnić organizację socjalistyczną od prawicy robotniczej. Kolejne lata wojny na lewicy pokazywały, że nie było to zadanie możliwe do wykonania.

Z kolei Rajmund Jaworowski – przedstawiciel większości – odnosząc się do wystąpienia Zaremby, stwierdził: „Komuniści trzymają się pewnej arcymądrej metody: im bardziej opada fala rewolucyjna w masach robotniczych, tym więcej i tym głośniej wołają o rewolucji”⁶⁹. W takim samym tonie utrzymane było wystąpienie Jana Kwapińskiego⁷⁰, jak również Ignacego Daszyńskiego⁷¹. Ostatecznie, po długiej i emocjonującej debacie, Zjazd udzielił poparcia rezolucji większości⁷². PPS usztywniła się na swoich antykomunistycznych pozycjach, co było także konsekwencją antysocjalistycznej działalności KPRP⁷³. W przyjętej rezolucji PPS opowiadała się za „Rewolucją Socjalną”⁷⁴. Ta była jednak przeciwieństwem koncepcji lansowanej zarówno przez bolszewików w Rosji, jak i przez kompartię w Polsce. Socjaliści uzależniali prowadzenie walki „o urzeczywistnienie reform społecznych” od sytuacji politycznej i potrzeb mas⁷⁵. Tym samym, jak stwierdzano w punkcie drugim rezolucji, „partia socjalistyczna przeciwstawia się bezwzględnie »bolszewizmowi«, który ze zdobycia władzy czyni środek urzeczywistnienia reform socjalistycznych”⁷⁶ oraz którego działalność prowadzi do „dyktatury biurokratyczno-militarnej”, do ruiny podstaw życia społecznego i społecznych sił wytwórczych⁷⁷. Rezolucja wprost wskazywała, że destrukcyjna dla ruchu robotniczego działalność komunistów jest konsekwencją realizowania przez nich za pośrednictwem Kominternu wszelkich wytycznych Moskwy⁷⁸. Notabene nie była to tylko opinia samego PPS, ale potwierdzały ją ustalenia państwowych agend odpowiadających za bezpieczeństwo Rzeczypospolitej⁷⁹, jak i ówcześni politolodzy⁸⁰. W związku z tym w rezolucji nakazywano własnym ogniwom partyjnym, także tym funkcjonującym w ramach ruchu zawodowego, przeciwstawiać się wszelkim komunistycznym usiłowaniom wprowadzenia w szeregi związkowe „spaczenia, wykolejenia, rozłamu”⁸¹.

W pierwszych latach dwudziestolecia międzywojennego polityczna rywalizacja pomiędzy socjalistami i komunistami w Polsce była już stałym, a przy tym coraz częściej charakteryzującym się brutalnością, elementem politycznej rzeczywistości. Ruch robotniczy na lewicy był podzielony, co prawda niesymetrycznie, gdyż większość opowiadała się za PPS, niemniej jednak jego rozbicie stało się faktem⁸².

W grudniu 1923 r. w Krakowie rozpoczął obrady XIX Zjazd PPS⁸³. Miejsce nie było przypadkowe. Stolica Małopolski po listopadowych wydarzeniach skupiała uwagę formacji lewicowych, walczących z obozem prawicy. To zaś, w sposób naturalny, spychało kwestie dotyczące ustosunkowania się do komunizmu i komunistów na plan dalszy, jednak w żadnym razie nie oznaczało wyrugowania tych spraw z kongresowych dyskusji, tym bardziej że sami komuniści nie pozwalali PPS o sobie zapomnieć.

Kwestii stosunku partii socjalistycznej do bolszewizmu i komunistów została poświęcona rezolucja, wniesiona przez Kazimierza Czapińskiego i jednogłośnie przyjęta przez XIX Kongres, „protestująca przeciw prześladowaniu socjalistów w Rosji sowieckiej i gnębieniu ich w więzieniach przez bolszewików”, w której wprost nazywano rosyjskich bolszewików zbrodniarzami⁸⁴. Z kolei w dziewiątym punkcie przyjętej rezolucji „w sprawie sytuacji politycznej i taktyki” zapisano: „Kongres potępia szkodliwą, demagogiczną działalność Partii komunistycznej, rozbijającą klasowy ruch robotniczy i przynoszącej korzyść jedynie reakcji”⁸⁵. Tym samym XIX Zjazd dowodził, że pomimo przesunięcia środka ciężkości zaangażowania partii na kwestie konfrontacji z prawicą, problematyka komunistyczna była wciąż obecna wśród jej węzłowych zagadnień programowo-taktycznych. Oznaczało to, że mimo upływu lat PPS nadal pozostaje na pozycjach przeciwkomunistycznych i że postawa ta jest wyrazem woli większości partyjnej, a nie dyktatem jednostek.

Nastawienie do KPRP nie uległo zmianie w kolejnych latach poprzedzających XX Kongres PPS, odbywający się na przełomie grudnia 1925 r. i stycznia 1926 r. w Warszawie. Podczas obrad, a przede wszystkim w dyskusji o polityce wewnętrznej, m.in. Perl, występując w imieniu większości CKW, jednoznacznie opowiadał się przeciwko możliwości wykorzystywania w pracy partyjnej, zwłaszcza w ówczesnej sytuacji gospodarczej⁸⁶, narzędzi rewolucyjnych oraz dążeniom PPS zmierzającym do ich użycia w Polsce. Podkreślał, że społeczeństwo potrzebuje twórczych działań mogących uzdrowić fatalną sytuację gospodarczą kraju oraz obywateli. Rewolucja zaś takich gwarancji nie dawała, co – polemizując z Zarembą – uzasadniał następująco: „Nie jesteśmy w obecnej chwili za rewolucją, bo rewolucja nie otworzy zamkniętych fabryk. Ustrój socjalistyczny można osiągnąć tylko przez wyrobienie mas. Jeżeli to jest oportunizm, to jesteśmy oportunistami razem z Marksem”⁸⁷. XX Kongres partyjny, tak jak i poprzedni, przyjął rezolucję przeciw prześladowaniom socjalistów przez „komunistów w Rosji”⁸⁸. Podczas debat podkreślano szczególną aktywność komunistów w Polsce na terenie ruchu związkowego⁸⁹. Jednak najistotniejszym, z punktu widzenia całościowej polityki PPS wobec komunizmu, był końcowy fragment rezolucji w sprawie polityki wewnętrznej. Czytamy w nim: „Kongres wzywa wszystkie organizacje partyjne do bezwzględnej walki przeciwko propagandzie komunistycznej, rozbijającej jedność ducha robotniczego, szykującej teren dla faszyzmu, zagrażającej niepodległości kraju”⁹⁰.

Konsekwencją takiego stanu było m.in. negatywne stanowisko partii socjalistycznej wobec komunistycznych inicjatyw wspólnej organizacji obchodów pierwszomajowych⁹¹. Niewątpliwie uchwały zjazdowe warunkowały także stosunek PPS do komunistów i ich propozycji wysuwanych pod adresem socjalistów podczas trwania zamachu majowego⁹².

Bunt Piłsudskiego w politycznych dziejach PPS stanowił bardzo ważne wydarzenie. Partia udzieliła marszałkowi wsparcia, bez którego nie udałoby się mu szybko zakończyć militarnego starcia⁹³. Nie oznaczało to bezwarunkowego partycypowania PPS w rządach sanacyjnych⁹⁴. Wręcz przeciwnie, z każdym kolejnym miesiącem partia coraz krytyczniej oceniała nową władzę. Doprowadziło to do rozłamu w samej organizacji socjalistycznej⁹⁵, a także do faktycznej i zadekretowanej przez kierownictwo partii opozycji względem rządzącego obozu sanacyjnego⁹⁶. Tym samym PPS stała się obiektem politycznych ataków nie tylko ze strony formacji rządzącej, ale także aparatu państwowego.

Przedterminowe rozwiązanie Sejmu w 1927 r., rozpisanie nowych wyborów w 1928 r., przebieg kampanii wyborczej, a także jej wyniki dopełniały obraz sytuacji politycznej, w jakiej po 1926 r. znalazła się socjalistyczna partia⁹⁷. Czynniki te w sposób naturalny wpłynęły na rozmiar jej zaangażowania na odcinku antykomunistycznym. Do rangi największego zagrożenia urastali bowiem niedawni polityczni sprzymierzeńcy, teraz funkcjonujący pod sztandarami Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Błędem byłoby jednak uważać, że władze partyjne przestały dostrzegać i przeciwdziałać komunistycznemu niebezpieczeństwu, zwłaszcza że wciąż żywe były wspomnienia tragicznych wydarzeń 1 maja 1926 i 1928 r.⁹⁸

Nad zagadnieniem stosunku do komunizmu dyskutowano także podczas obrad XXI Kongresu PPS zorganizowanego w Sosnowcu 1–4 listopada 1928 r.⁹⁹ Postawa PPS była w tym przypadku determinowana z jednej strony zajściami pierwszomajowymi, z drugiej – postanowieniami brukselskiego kongresu¹⁰⁰. Nie bez znaczenia pozostawała kwestia wrogiego wobec socjalistów stosunku komunistów zadekretowanego podczas VI Kongresu Kominternu¹⁰¹. Tym samym o żadnym współdziałaniu między obu partiami mowy być nie mogło. I nie było. Sosnowiecki zjazd nie dokonał tu żadnych przewartościowań. Z wielką konsekwencją przeprowadzono na nim nakreślone przez Radę Naczelną polityczno-ideowe oraz taktyczne uchwały antykomunistyczne¹⁰².

Należy podkreślić, że dominująca wówczas w pepeesowskiej propagandzie walka z obozem sanacyjnym nie spowodowała politycznej amnezji w stosunku do komunistów. W propagowanych przez prasę socjalistyczną odezwach wprost wzywano aktyw organizacyjny do przeciwstawiania się komunizmowi¹⁰³ jako jednemu z dwóch – oprócz reakcji – głównych wrogów¹⁰⁴. Przeciwkomunistyczne stanowisko władz partyjnych znalazło m.in. odzwierciedlenie w projekcie uchwały zasadniczej opracowanej przez Prezydium CKW, a przedłożonej na kongresie. W punkcie piątym stwierdzano, że PPS na swej drodze ku Polsce socjalistycznej zmagać się musi nie tylko z „reakcją”, ale i siłami komunistycznymi, które stały się „w sposób zupełnie jaskrawy biernym narzędziem w rękach państwowej polityki rosyjskiej”¹⁰⁵, zaś „bezwzględna walka z nacjonalizmem i komunizmem pozostaje nadal nakazem Kongresu dla wszystkich organizacji partyjnych”¹⁰⁶. Zapisy te zostały jednogłośnie przyjęte¹⁰⁷. Nie poprzestano jednak na tym. Zjazd w Sosnowcu w kwestii komunistycznej przyjął samodzielną uchwałę. Jej twórca Kazimierz Czapiński ostrzegał zebranych przed systematycznie rozrastającą się zarówno w formie, częstotliwości, jak i zakresie agitacją komunistyczną. Podkreślał, że „niebezpieczeństwo komunistyczne oparte jest na demagogii i interesie państwowym Rosji sowieckiej”, a „komunistyczna partia polska jest wyrazicielką Rosji sowieckiej i jej państwowych potrzeb”¹⁰⁸. Zwracał ponadto uwagę, że komunizm jako ideologia załamał się, a obecnie prowadzona przez Moskwę i propagowana przez ostatni kongres Kominternu polityka opiera się wyłącznie na dążeniu do wywołania „awantury wojennej”¹⁰⁹. Ostateczne Czapiński w imieniu CKW złożył przed kongresem rezolucję wzywającą do walki z komunizmem¹¹⁰. Uchwała kongresowa w swoim ostatecznym kształcie negatywnie oceniała rolę i działalność Międzynarodówki Komunistycznej, którą wprost zdefiniowano jako „narzędzie państwowej polityki rosyjskiej i »czerwonego imperializmu«”, natomiast współtworzące ją partie komunistyczne jako ślepe instrumenty dyplomacji i armii bolszewickiej¹¹¹. Zdaniem autorów tejże rezolucji wrogi stosunek kompartii do PPS był przede wszystkim konsekwencją nienawiści Sowietów do niepodległego państwa polskiego, którego obrońcą była przecież organizacja socjalistyczna. To z kolei obligowało ją do dania bezwzględnego odporu wszelkim akcjom Kominternu oraz jego sekcji. Zjazd w Sosnowcu dowodził tym samym, że mimo narastającego konfliktu z obozem rządzącym oraz skierowania w tym kierunku znacznych sił propagandowo-informacyjnych, w II Rzeczypospolitej filarem antykomunizmu na lewicy nieprzerwanie pozostawała PPS. W 1928 r. ustami swoich liderów, m.in. Zygmunta Zaremby, mówiła: „Mamy dwu wrogów: komunizm i sanację”¹¹². Tak jednoznaczna postawa nie była jednak elementem stałym w polityce kierownictwa PPS.

Następne lata przyniosły istotną zmianę. Zaostrzający się konflikt na linii opozycja – obóz rządzący nie mógł pozostać bez wpływu na założenia programowo-taktyczne PPS, a przede wszystkim na sprawę redefinicji głównego zagrożenia dla jej interesów. Zarówno w debatach przedzjazdowych, jak i w zjazdowych polemikach wrogiem numer jeden była sanacja¹¹³. Pomimo zogniskowania się głównie na tych aspektach obrad krakowskiego XXII Kongresu, stosunek do komunistów został ostatecznie zasygnalizowany w zjazdowych wytycznych. W przyjętej uchwale w sprawie położenia ogólnego stwierdzono, że partia socjalistyczna walcząca z dyktaturą nie tylko stanowczo przeciwstawia się wszelkim prądom reakcyjnym, ale także komunizmowi i jego zwolennikom¹¹⁴.

Należy jednak podkreślić, że pomimo podjętych w 1928 i w 1931 r. uchwał, na dotychczasowym antykomunistycznym obliczu PPS zaczęły pojawiać się pewne rysy. Uwidoczniła to już przedkongresowa debata prasowa. Oto na łamach „Robotnika” Szczęsny Leliwa prezentował ZSRS jako pozytywny, wręcz wzorcowy przykład budowania nowego ustroju socjalistycznego¹¹⁵. Podkreślał przy tym potrzebę odrębnego traktowania komunistycznych organizacji zagranicznych i państwa sowieckiego. Stanowiło to całkowity regres w dotychczasowych pepeesowskich ocenach związków na linii Moskwa, Komintern – kompartia w Polsce. Leliwa apelował o konieczność rozszerzenia zapisów projektowanej przez CKW rezolucji w sprawach programowych o informacje podkreślające znaczenie budownictwa ustrojowego Rosji sowieckiej. Tezy te spotkały się z publicystyczną krytyką ze strony innych działaczy partyjnych¹¹⁶. Nie zostały one także w żaden sposób odzwierciedlone w postanowieniach kongresowych. Niemniej jednak sam fakt ich opublikowania na łamach najważniejszego partyjnego organu prasowego dowodził nie tyle o istniejącym w szeregach PPS pluralizmie, ile o coraz bardziej ujawniających się opcjach promoskiewskich. Stanowił również świadectwo zbliżających się zagrożeń dla ideowo-programowej jedności. Wzrost niebezpieczeństwa ze strony obozu sanacyjnego, operowanie straszakiem faszyzmu, powodowały, że dla pewnej grupy działaczy partii dopuszczalne było złagodzenie dotychczasowego kursu antykomunistycznego, a nawet częściowe go wypaczenie m.in. przez niedostrzeganie powiązań na linii Moskwa – KPP. Postanowienia krakowskiego zjazdu uchroniły jeszcze PPS przed tym niebezpieczeństwem, m.in. XXII Zjazd nakazywał swoim członkom przeciwdziałać groźbie interwencji wojskowej przeciw ZSRS¹¹⁷. Analizując jego następstwa, należy mieć na uwadze, że o ile w PPS ujawniały się po nim z coraz większą siłą nawoływania do rozszerzenia bazy politycznej na lewicy, w tym również do współdziałania z komunistami, o tyle w samym KPP wciąż utrzymywał się, zgodny z duchem VI Kongresu Kominternu, antysocjalistyczny kurs¹¹⁸. Wobec tego wszelka koncepcja zbliżenia na lewicy była postrzegana przez komunistów jako dywersja ideologiczna i z całą stanowczością zwalczana, chociaż zaczęły się pojawiać pewne wyjątki. W sierpniu 1934 r. KPP skierowała do PPS oraz Stronnictwa Ludowego (SL) „list otwarty” zawierający propozycję stworzenia jednolitego frontu. Nie były to jednak szczere postulaty, gdyż jak zauważa Krystyna Trembicka, komuniści równolegle inicjowali powstanie kierowanego przez siebie Tymczasowego Komitetu Opozycji Socjalistycznej (późniejszej Robotniczej Partii Socjalistycznej w Polsce)¹¹⁹. Dopiero VII Kongres i wyrosłe z jego uchwał hasło „nie ma wroga na lewicy” zmieniło sytuację¹²⁰. Ważnym dla rozwoju międzypartyjnych relacji okazało się również stanowisko Biura Międzynarodówki Socjalistycznej w Zurychu z lutego 1933 r. wyrażone w manifeście „Do robotników całego świata”, w którym to dopuszczano możliwość współdziałania z Kominternem w akcji antyfaszystowskiej¹²¹.

Niezależnie od działalności KPP, wraz z utrwaleniem się sanacyjnych rządów w kraju, a także zmianami w polityce międzynarodowej, radykalizowały się nastroje w PPS¹²². Według MSW tendencje te były stymulowane przez KPP przez pozyskiwanie w szeregach PPS sympatyków idei jednolitofrontowej lub też wprowadzanie w szeregi organizacji socjalistycznej własnych działaczy – komunistów – w celu zwalczania dotychczasowej antykomunistycznej linii politycznej PPS¹²³. W konsekwencji tego koncepcje budowy jednolitego frontu robotniczego, nie wyłączając z niego komunistów, uzyskiwały w kręgach socjalistycznych coraz liczniejsze poparcie. Wzrost popularności owych tendencji ujawnił się na XXIII Kongresie PPS, który odbywał się w Warszawie od 2 do 4 lutego 1934 r. Podczas obrad doszło do konfrontacji między zwolennikami walki o socjalizm metodami parlamentarnymi a działaczami opowiadającymi się za bezpośrednią walką o zdobycie władzy. Liderami pierwszej frakcji byli m.in. Mieczysław Niedziałkowski oraz Kazimierz Pużak, zaś głównymi mówcami reprezentującymi drugą grupę byli m.in. Norbert Barlicki, Stanisław Dubois oraz Adam Próchnik, który to opowiadał się za szeroką unifikacją ruchu robotniczego. Tym samym z coraz większą śmiałością promowano ideę jednolitofrontową razem z komunistami. Z każdym dniem narastała przewaga lewicy partyjnej, dzięki czemu uzyskała ona zdolność do odrzucenia projektu rezolucji programowej prawicy PPS, a następnie doprowadziła do przyjęcia dokumentu, w którym akceptowano istnienie dyktatury proletariatu¹²⁴. Co prawda wszystkie frakcje podkreślały, że celem partii jest budowa państwa demokratycznego, ale lansowanie przez lewicę haseł dyktatury proletariatu pchało organizację w kierunku skrajnie lewicowym, a nawet komunistycznym. XXIII Kongres nie ustanowił aktu podjęcia współpracy z KPP, ale niewątpliwie ukazał wzrost w PPS wpływów tych, którzy za nią optowali. Skwapliwie wykorzystywali to komuniści, kierując od 1934 r. pod adresem CKW PPS kolejne propozycje współpracy¹²⁵.

Stosunek PPS do komunistycznych haseł i propozycji był zróżnicowany. Z jednej strony Kazimierz Czapiński przestrzegał struktury partyjne przed zbliżeniem z KPP, uważając kolejne inicjatywy kompartii wyłącznie za manewr taktyczny¹²⁶. Z drugiej strony na lewym skrzydle PPS coraz częściej słychać było głosy, wyrażane zwłaszcza pod wpływem przewartościowań politycznych na VII Kongresie Kominternu, o możliwości, a nawet potrzebie wypracowania płaszczyzny współpracy z komunistami¹²⁷. Ponadto niektóre okręgowe komitety PPS samoczynnie nawiązywały kontakty z lokalnymi strukturami KPP. Z kolei RN postrzegała jednolitofrontowe propozycje komunistów w kategoriach „konia trojańskiego”¹²⁸. KPP kontynuowała nachalną propagandę jednolitofrontową, co w końcu zaczęło przynosić efekt¹²⁹, zwłaszcza że sprzyjała temu ogólna sytuacja polityczna. Negatywna ocena konstytucji kwietniowej, a także forsowanej w Sejmie w czerwcu 1935 r. przez sanację nowej ordynacji wyborczej wyznaczały pewne wspólne obszary w działalności PPS i KPP, które w połączeniu z postanowieniami VII Kongresu – odrzucającego tezy o socjalfaszyzmie – wykorzystywali lewicowi działacze PPS w akcji na rzecz porozumienia z komunistami. Owocem ich nacisków na władze partyjne było zawarcie latem 1935 r. między CKW PPS a KC KPP umowy określanej mianem paktu o nieagresji¹³⁰. PPS pojmowała ją jako pakt na rzecz niezaostrzania stosunków wewnątrz ruchu robotniczego¹³¹. Ustalenia MSW szły jeszcze dalej, dowodząc, że pakt dla kierownictwa PPS był tylko i wyłącznie narzędziem mającym zlikwidować zacięte walki polityczno-propagandowe i zagwarantować „niewkraczanie sobie w tereny pracy”. Tym samym daleki był od jednolitofrontowej współpracy z komunistami¹³². Niemniej jednak był on faktem, który dewastował dotychczasową antykomunistyczną politykę PPS i to pomimo tego, że na jego podstawie obie partie dopuszczały przede wszystkim zaniechanie wzajemnych ataków prasowych i publicznych¹³³. Pakt nie wywołał też natychmiastowej jednolitofrontowej współpracy kierownictw partii, do czego wciąż parli komuniści. W samym tylko 1936 r. sześciokrotnie słali oni do CKW PPS pisma z propozycjami współdziałania¹³⁴, które jednak nie spotkały się z życzliwym przyjęciem. Było wręcz przeciwnie. Kierownictwo PPS, w którym prawica partyjna odzyskiwała swoją wcześniejszą pozycję, skierowało do niższych struktur organizacyjnych ostrzeżenie przed podejmowaniem jakichkolwiek samodzielnych, tj. bez akceptacji centralnych władz PPS, działań jednolitofrontowych¹³⁵.

Z miesiąca na miesiąc na tle oceny współpracy z komunistami, w kwestii taktyki jednolitofrontowej i jej kierunków uwidaczniał się coraz bardziej wewnątrzpartyjny rozdźwięk, szczególnie pomiędzy kierownictwem OKR PPS w Warszawie a CKW i Rady Naczelnej PPS, zdominowanymi po XXIII Kongresie partii przez lewicowych działaczy¹³⁶. W połowie 1936 r. nie tylko w warszawskiej organizacji kierowanej przez Tomasza Arciszewskiego, lecz także w kierownictwie partii dało się zauważyć osłabienie tendencji opowiadających się za współdziałaniem z komunistami. Wskazywała na to m.in. postawa CKW PPS, który w marcu 1936 r., wypowiadając się w sprawie organizacji obchodów pierwszomajowych, nie wymieniał już jako swoich kooperantów komunistów¹³⁷. Niewątpliwie spowodowane to było doniesieniami o wielkim terrorze w ZSRS, o realiach państwa sowieckiego, jak również oskarżeniami w procesie moskiewskim kierowanymi pod adresem Tadeusza Żarskiego, któremu stawiano zarzut dywersji w szeregach KPP na zlecenie polskiej defensywy i władz PPS¹³⁸. W jego obronie na łamach prasy stanął Zygmunt Zaremba, przez co ściągnął na siebie oraz partię zaciekły atak kapepowskiej propagandy¹³⁹. Ponadto zbytnie zbliżenie do kompartii utrudniało, a w pewnym momencie wręcz uniemożliwiało wypracowanie platformy współpracy ze Stronnictwem Ludowym, które obawiało się radykalizmu lewicowych działaczy PPS oraz zbytnich w niej wpływów komunistycznych, zarówno tych personalnych, jak i ideowo-programowych.

Wraz ze wzrostem wewnątrzpartyjnych sił krytykujących promowanie komunistycznych koncepcji jednolitofrontowych doszło do zmniejszenia wpływów lewicy we władzach PPS. Po części było to wywołane skutkami bojkotu wyborów parlamentarnych w 1935 r. i likwidacją Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów (ZPPS), tj. klubu poselskiego PPS, w którym lewica partyjna miała znaczne wpływy. Systematycznie też stan posiadania we władzach partyjnych, zarówno na poziomie okręgów, jak i w centralnych agendach partii odzyskiwała antykomunistycznie ustosunkowana partyjna prawica, której trzon oparty był o dawną większość z CKW.

W maju 1936 r. RN PPS zdecydowała, że nie może współpracować z KPP w ramach koncepcji jednolitofrontowej, wskazując, że „pakt” to i tak zbyt daleko idące rozwiązanie¹⁴⁰. Kilka miesięcy później kolejna RN, oskarżając komunistów o kontynuowanie antypepeesowskich działań i o nieszczere intencje, uznała, że w przypadku kompartii jednolity front jest tylko narzędziem wykorzystywanym w celu infiltracji oraz rozbicia ruchu robotniczego¹⁴¹. Tym samym doszło do odrzucenia jakiejkolwiek współpracy z komunistami, czego symbolem stało się faktyczne zerwanie paktu o nieagresji¹⁴². PPS opowiedziała się za ideą frontu demokratycznego, tzn. bez partii komunistycznej, a współtworzonego z SL. Decyzję krajowych władz partyjnych poparła m.in. okręgowa konferencja warszawska obradująca 16–17 stycznia 1937 r.¹⁴³ Reakcja KPP była negatywna i emocjonalna¹⁴⁴.

Ostatecznie kwestia stosunku PPS do jakiejkolwiek formy uczestnictwa w jednolitofrontowej inicjatywie komunistów została uregulowana podczas XXIV Kongresu socjalistów w Radomiu (31 stycznia–2 lutego 1937 r.). Ostatni w dziejach II Rzeczypospolitej Polskiej Zjazd PPS doprowadził do jej powrotu na zdecydowanie antykomunistyczne tory, mimo że podczas obrad centralnym zagadnieniem nie była kwestia stosunku do komunistów i komunizmu, czy też dyktatury proletariatu, ale do faszyzmu oraz hitleryzmu i konieczności organizacji obrony przed nimi. Kwestie te co prawda dawały asumpt jednolitofrontowym wystąpieniom, jak to miało miejsce w przypadku Norberta Barlickiego, który apelował – „niech zamilkną spory na lewicy” – nawołując tym samym do szerokiego porozumienia, także z komunistami, były to jednak głosy partyjnej mniejszości¹⁴⁵. Zjazd zatem nie tylko nie rozważał możliwości współpracy z komunistami, ale kategorycznie i nieodwołalnie ją odrzucił¹⁴⁶. Jednocześnie jednak wyrażono chęć współdziałania z ruchem chłopskim, którego najważniejszą afirmacją było wówczas Stronnictwo Ludowe¹⁴⁷. Na przykład Józef Dzięgielewski w swoim wystąpieniu zarzucał komunistom obłudę w kwestii ich stosunku do niepodległości Polski, a także szkodliwą działalność w ruchu zawodowym¹⁴⁸. Wtórował mu Artur Hauser nawołujący do walki z komunistami, zaś Stanisław Garlicki dowodził, że „komuniści jako kontrahenci są mniej warci, niż przypuszczamy” i że „ich niepodległość jest zwykłym manewrem”¹⁴⁹. Najistotniejszą jednak decyzją radomskiego kongresu w kwestii komunistycznej było powielenie w przyjętej przez zjazd platformie politycznej partii zapisów rezolucji Rady Naczelnej PPS z listopada 1936 r. dotyczących stosunku do Kominternu¹⁵⁰. W ciągu kilku miesięcy zapadły kolejne decyzje potwierdzające stanowisko władz kongresowych. Najpierw w październiku 1937 r. w Warszawie zaakceptowała je partyjna konferencja¹⁵¹, a następnie, odrzucając możliwość jakiejkolwiek kooperacji z komunistami, potwierdziła je listopadowa RN PPS¹⁵². Tym samym wojna na lewicy pomiędzy PPS a KPP, pomimo upływu tylu lat, wciąż była faktem. I tak jak w początkach II Rzeczypospolitej, tak i u progu nowej wielkiej wojny światowej była to bardzo zacięta, niekiedy wręcz bezpardonowa walka ideowo-polityczna rozgrywająca się między ideą niepodległości a rewolucją, między dążeniami do przeprowadzania zmian metodami demokratycznymi a parciem do wywołania za wszelką cenę rewolucji, między krytyką dorobku rządów bolszewickich a lansowaniem ich jako antidotum na wszystkie problemy robotników, między partią suwerenną w swoich założeniach ideowo-programowych a organizacją ideowo, finansowo oraz personalnie zależną, wręcz ubezwłasnowolnioną od zewnętrznego czynnika i to czynnika państwu polskiemu nieprzyjaznego. Wojna prowadzona między partią legalnie działającą w polskim systemie politycznym a formacją, która z racji realizacji antypaństwowych, często agenturalnych zadań i celów na rzecz zewnętrznego, sowieckiego ośrodka, mimo braku oficjalnej delegalizacji, zmuszona była egzystować w nielegalnej formule.

Zmagania te toczone były na wielu płaszczyznach i przy wykorzystaniu różnych metod oraz środków. Terenem ostrych walk stały się rady delegatów robotniczych, kasy chorych, rady miejskie, polski parlament, a także ruch związkowy. W tej konfrontacji najczęściej wykorzystywane były instrumenty walki agitacyjno-propagandowej, wśród których dominowała prasa i publicystyka partyjna oraz akcja ulotkowa. Niemniej jednak dochodziło także do siłowych konfrontacji partyjnych bojówek, m.in. z użyciem broni palnej, w wyniku których byli zabici i ranni po obu stronach. Charakter i zakres tych zmagań wyznaczały stanowiska władz partyjnych nakreślane m.in. podczas kongresów. W latach dwudziestych walki nie tylko przybierały na sile, ale także nie widziano realnej szansy ich wygaszenia. Dopiero jednak koniunkturalna i taktyczna modyfikacja polityki względem socjalistów na VII Kongresie Kominternu wytworzyła niewielką, ale jednak odczuwalną płaszczyznę do współistnienia. Jednak wskutek zasadniczych rozbieżności ideowo-programowych, jak również z racji niezmiennych antypepeesowskich i promoskiewskich działań KPP w praktyce nie osiągnięto żadnego trwałego porozumienia. Tym samym w ostatnich latach niepodległej Polski partie nadal trwały w ostrym konflikcie, przerwanym dopiero decyzją KW MK z sierpnia 1938 r. o rozwiązaniu KPP¹⁵³. Oficjalna likwidacja jej struktur nie wyeliminowała niechęci oraz narosłych sporów pomiędzy obydwoma środowiskami politycznymi. Nie wygasły one także w okresie wojny i okupacji, kiedy to konspiracyjna PPS wciąż była podmiotem antykomunistycznym, a podziemie komunistyczne dążyło do infiltracji jej struktur i przejęcia nad nimi kontroli wbrew jej kierownictwu¹⁵⁴.

***

Kwestie dotyczące stosunków panujących między socjalistami a komunistami w latach międzywojennych nie doczekały się całościowego i odrębnego opracowania w historiografii czasów Polski Ludowej, znajdując swoje miejsce jedynie jako wątek poboczny w monografiach lub wydawnictwach źródłowych poświęconych historii ruchu robotniczego. Te zaś często były aż nazbyt podporządkowane ahistorycznym „wizjom” komunistów i ich apologetów¹⁵⁵. Natomiast po 1989 r. należy odnotować znacznie mniejsze zainteresowanie badawcze tą tematyką, co w sposób naturalny rzutowało na ilość publikacji, w których poruszano problematykę wzajemnych relacji na linii PPS – tzw. polscy komuniści. Nie oznaczało to jednak całkowitego zamarcia badań nad tymi zagadnieniami, czego dowodem były publikacje m.in. Krystyny Trembickiej, Henryka Cimka, Józefa Ławnika, Marka Przeniosło, Włodzimierza Sulei, Stanisława Michałowskiego, Karola Sacewicza i innych badaczy¹⁵⁶. Jak dotychczas nie ukazała się całościowa monografia traktująca o tych międzypartyjnych i międzyśrodowiskowych relacjach lat międzywojennych, aczkolwiek kilka publikacji wymienionych autorów stanowi dość wnikliwe ujęcie zagadnienia.

Niniejsza edycja źródłowa pt. Antykomunizm socjalistów. Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski/Komunistycznej Partii Polski. Wypisy z prasy i dokumentów (1918–1938) jest w pewnej części rozszerzoną oraz poprawioną wersją wydawnictwa źródłowego z 2014 r.¹⁵⁷ zawierającego materiał tylko z lat 1918–1928. Obecny zbiór obejmuje 135 wypisów z lat 1918–1938, dzięki czemu czytelnik ma możliwość przekrojowego i wieloaspektowego zapoznania się z istotą oraz formą relacji pomiędzy PPS a kompartią w międzywojennej Polsce. Ponadto zawartość prezentowanego tu wydawnictwa koresponduje z inną przygotowywaną edycją źródeł, traktującą z kolei o stosunku KPP do PPS – Antysocjalizm komunistów. Komunistyczna Partia Robotniczej Polski/Komunistyczna Partia Polski wobec Polskiej Partii Socjalistycznej. Wypisy z prasy i dokumentów (1918–1938).

Zamieszczone w pracy wypisy pochodzą z artykułów prasowych opublikowanych na łamach centralnych organów prasowych PPS, a także z wystąpień sejmowych, druków ulotnych wytworzonych przez kierownicze struktury partii, a obrazujących jej stosunek do KPRP/KPP. Zdecydowana większość z tych materiałów nie była publikowana¹⁵⁸. Przy ich wyborze kierowano się ich merytorycznym związkiem z problematyką dotyczącą działalności partii komunistycznej w Polsce. Dlatego też skoncentrowano się na tekstach – zdaniem autora – istotnych i przełomowych dla zobrazowania całości polityki centralnych władz PPS wobec komunistów. Zamieszczone w niniejszym wydawnictwie teksty dotyczą m.in. stosunku polskich socjalistów do partii komunistycznej w okresie funkcjonowania rad delegatów robotniczych, prezentują opinie na temat podporządkowania KPRP/KPP Kominternowi, jak również ukazują odniesienia do komunistycznych koncepcji i inicjatyw jednolitofrontowych. Postawy PPS względem polskiej sekcji III Międzynarodówki kształtowały również publikacje prasy socjalistycznej, choć nieodnoszące się bezpośrednio do KPP, ale analizujące kwestie nie tylko polskie – w szerszym kontekście – związane z komunizmem i komunistami. Autorzy tekstów starali się wyjaśniać i opisywać metody stosowane przez kompartię, tak, by czytelnik mógł uzmysłowić sobie, że negatywna ocena komunistów oraz traktowanie ich jako realne zagrożenie dla wolności i niepodległości państw były powszechne w ówczesnym świecie¹⁵⁹. W niniejszym zbiorze zawarto tylko część materiałów z ogromnej bazy, na którą składają się różnego rodzaju dokumenty, na podstawie których można prowadzić analizę dotyczącą relacji pomiędzy socjalistami a tzw. polskimi komunistami.

Istnieje pewna dysproporcja pomiędzy ilością wypisów z poszczególnych lat. Wynika to z różnego natężenia występowania problematyki KPRP/KPP w informacyjno-propagandowej aktywności socjalistów. W 1918 r., przed powstaniem KPRP, publicystyka socjalistyczna w znacznej mierze koncentrowała się na zagadnieniu tworzenia rad delegatów robotniczych, w związku z tym pochylała się ona również nad kwestią stosunku do SDKPiL oraz PPS-Lewicy, jednak samo powstanie KPRP nie wywołało zbyt wielkiego zainteresowania w prasie, stąd i mniej ukazywało się artykułów odnoszących się do tych spraw. Intensyfikacja wzajemnych relacji, zwłaszcza na płaszczyźnie rad robotniczych i rozgrywający się w nich międzypartyjny konflikt zostały odnotowane niemal w porównywalnej ilości artykułów prasowych, odezw oraz druków ulotnych, ukazujących się w 1919 r. To z oczywistych względów – również w wymiarze ilościowym – zostało uwzględnione w prezentowanym wydawnictwie. Także wiele wypisów pochodzących z lat 1921, 1925, 1926–1928 jest wynikiem trwającej między organizacjami niewypowiedzianej wojny. W 1925 r. terrorystyczna aktywność bojówek komunistycznych spowodowała częstsze podejmowanie tego tematu na łamach pepeesowskiej prasy oraz w partyjnych opracowaniach. Krwawe starcia pierwszomajowe w 1926 oraz 1928 r. również przyczyniły się do zainteresowania agend PPS kwestią działalności KPP. Należy przy tym pamiętać, że w 1923 r. aktywność partii socjalistycznej w znacznej mierze koncentrowała się na opozycji do centroprawicowego gabinetu Wincentego Witosa, zaś po 1927 r. do rządów sanacyjnych. W kolejnych latach socjaliści w swojej publicystyce podejmowali przede wszystkim problematykę jednolitofrontową albo ją krytykując, albo częściowo akceptując, co doprowadziło do „paktu o nieagresji”. W roku 1936 i 1937 ukazały się teksty analizujące stosunek PPS do komunistów, ale nie były liczne. Przyczyn niewielkiego zainteresowania należy upatrywać w rozwiązaniu KPP w sierpniu 1938 r. przez Komitet Wykonawczy Kominternu.

Wypisy zamieszczono w porządku chronologicznym: od końca 1918 do 1938 r. Pierwsza z dat związana jest z jednej strony z faktem wybicia się Polski na niepodległość, co umożliwiło jawne funkcjonowanie polskim organizacjom politycznym, w tym i PPS, ale także stanowi odniesienie do powstania KPRP. Z kolei drugą datę wyznaczyło formalne rozwiązanie KPP przez Komintern i ta właśnie decyzja zarówno w wymiarze de iure, jak i de facto przyniosła koniec wzajemnych, międzypartyjnych konfrontacji.

W zdecydowanej większości są to ujęcia całościowe. Niemniej względy merytoryczne, zwłaszcza np. poświęcenie tytułowej problematyce w danym tekście zaledwie kilku lub kilkunastu zdań, zmuszały do ograniczenia wypisu do najistotniejszych wniosków, zaleceń czy też analiz agend PPS. Tym samym w niniejszym zbiorze znajdują się także fragmenty wypisów.

W tekście głównym, jak i w tytułach dokumentów oraz w tytułach prasowych publikacji pisownia – zgodnie z instrukcją wydawniczą – została uwspółcześniona i poprawiona pod względem ortograficznym i gramatycznym. Teksty zostały opatrzone przypisami, w których m.in. zamieszczono noty dotyczące osób przywołanych w wypisach. Zawarto tu także informacje o wymienionych w tomie organach prasowych, instytucjach, partiach, jak również wydarzeniach politycznych. Każdy z wypisów został opatrzony nagłówkiem, na który składają się numer porządkowy, tytuł artykułu lub dokumentu, nazwa organu prasowego i data wydania pisma. W nawiasie zaznaczono, czy jest to fragment, czy też fragmenty wypisu, natomiast pod tekstem umieszczono informację bibliograficzną, wskazując źródło jego pochodzenia.

***

W tym miejscu pragnę podziękować wszystkim osobom, bez których pomocy i życzliwości niniejsza praca nie powstałaby. Szczególne ukłony ślę recenzentom wydawniczym prof. Włodzimierzowi Sulei oraz prof. Robertowi Litwińskiemu za ich cenne uwagi oraz wskazówki. Jednocześnie mam pełną świadomość, że ponoszę odpowiedzialność za jej ostateczny kształt i wszelkie potknięcia.

Dokumenty

Nr 1

1918 grudzień 23, Warszawa – Artykuł z „Chłopskiej Doli”¹ pt. „Kilka słów o komunistach”

Od kilkunastu lat istniała w Polsce partia zwąca się: „Socjalną Demokracją Królestwa Polskiego i Litwy”². Głównym zadaniem tej partii była walka nie z caratem lub z burżuazją, ale z nami – z Polską Partią Socjalistyczną³. Owi socjaldemokraci ogromnie o sobie zawsze krzyczeli, że są rewolucjonistami, że świat do góry nogami wywrócą. Fakty jednak życiowe pokazały, że robili rewolucję jeno gębą i że najgłówniejszym punktem ich ataków była PPS. Oni rozumieli, że na awantury i kłócenie się z gudłajami⁴ politycznymi nie mamy czasu, przez to bezkarnie będą mogli zadowolić swoją gębową rewolucyjność.

Jednak przy okazji tłumaczyliśmy im, iż nie są socjalistami, tylko anarchistami, a nawet gorzej – półgłówkami, którzy ani świata, ani życia nie rozumieją, a już co o polityce, to mają takie pojęcie jak owca o kiełbasie. Ci panowie przez cały czas wojny nie ogłosili programu politycznego, co by mógł być urzeczywistniony. Zawsze stawiają hasła, które gdzieś z wiatrem lecą i gdzieś bez śladu przepadają. Do dziś dnia nie uznają Polski Niepodległej – nie chcą Republiki Ludowej. A więc o co im idzie?

Chcą, aby Polska z powrotem była przyłączona do Rosji. Żeby w Polsce nie było Sejmu, żeby nie przedstawiciele ludu przez lud wybrani rządzili Polską, jeno kto ma lepszą pięść, choćby był najgłupszy pod słońcem.

Podobnie jak Narodowi Demokraci oczekujący na wojska koalicyjne, czyli Francuzów, Anglików i innych murzynów, tak samo i wczorajsi socjaldemokraci oczekują, że Lenin⁵, przywódca bolszewików wraz Trockim⁶ wydadzą rozkaz, by bolszewicka armia zalała całą Polskę; no a wtedy oni – niby S-Desy⁷ rządzić będą.

Pomiędzy socjaldemokratami i narodowymi demokratami nie masz różnicy, jeśli idzie o sprowadzenie obcych wojsk na Polskę. Jedni i drudzy chcą powstającą Polskę Ludową zalać obcym żołdactwem, narazić ludność na nowe, a o wiele cięższe od poprzednich, rekwizycje i rabunek. Boć czym dłużej wojna by trwała – wojska byłyby coraz głodniejsze. Socjaldemokraci wydali dla włościan kilka numerów pisma zwanego „Gromada”⁸.

W tym piśmie wymyślali jak zwykle na nas, twierdząc, że tylko oni są prawdziwymi socjalistami. Odpowiadaliśmy im: „Nie żartujcie fujary. Wy o socjalizmie tyle wiecie, co małe dziecko o tym, gdzie pieprz turecki rośnie. Odpisaliśmy im w książeczce pod tytułem: „Esdectwo w walce z socjalizmem naukowym”⁹, że nie socjalistami są jeno anarchistami, to jest ludźmi szerzącymi zamęt na świecie. Tedy zaczęli się oni nad tym zastanawiać, a chcąc się o prawdziwości słów naszych przekonać, zwołali zjazd w bieżącym miesiącu¹⁰, gdzie zrozumieli, że nie są socjalistami jeno anarchistami. Że zaś nieładnie nazywać się anarchistą, więc przyjęli nazwę komunistów – nazwę, którą nie każdy zrozumie, a przez to prędzej nieświadomie da się wciągnąć, myśląc, że Bóg wie jaka ideowa partia siedzi za tym szyldzikiem. Więc nasze słowa – nasze twierdzenie, że socjaldemokraci nie byli nigdy socjalistami, sprawdziły się.

Trzeba jednak przyznać słuszność wczorajszym socjaldemokratom, że przynajmniej raz ich stać było na odwagę powiedzieć przed całym światem, czym są. Obecnie partia ta nazywa się Komunistyczna Robotnicza Partia Polski.

Po zjeździe wielu robotników, chcących dalej zostać socjalistami, odsunęło się od tej partii. Mają dosyć zawracania głowy!

Niech żyje socjalizm!

Źródło: „Chłopska Dola”, 23 XII 1918, nr 5.

¹ „Chłopska Dola” – tygodnik, specjalistyczne pismo adresowane do mieszkańców wsi, wydawane przez Polską Partię Socjalistyczną (PPS) w Warszawie.

² W wyniku ideowo-programowych rozbieżności w polskim ruchu robotniczym doszło do rozłamu w PPS. 30 VII 1893 r. grupa Juliana Marchlewskiego ogłosiła komunikat na łamach „Sprawy Robotniczej” o utworzeniu Socjal-Demokracji Polskiej (SDKP), która w marcu 1894 r. zmieniła nazwę na Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego. W 1900 r. partia przekształciła się w Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL); zob. B. Radlak, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy w latach 1893–1904, Warszawa 1979, s. 57, 182. Partia od samego początku znajdowała się pod wpływem tzw. grupy zuryskiej utworzonej przez polskich socjaldemokratów studiujących w Szwajcarii, której jednym z liderów była Róża Luksemburg. Już w sierpniu 1893 r. na międzynarodowym kongresie socjalistycznym Luksemburg wygłosiła referat, w którym negatywnie ustosunkowała się do kwestii odrodzenia niepodległego i suwerennego państwa polskiego, dając podstawy do wykształcenia się w pierwszym dziesięcioleciu XX w. antyniepodległościowej doktryny politycznej zwanej luksemburgizmem. Teoria ta zdominowała stanowisko SDKPiL w kwestii polskiej (zob. N. Michta, Julian Marchlewski. Polska – Naród – Socjalizm, Warszawa 1975, s. 32–33; B. Radlak, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy w latach 1893–1904, Warszawa 1979, s. 44, 96; A. Kochański, SDKPiL w latach 1907–1918, Warszawa 1971, passim; F. Tych, Rok 1905 [w:] Ruch robotniczy na ziemiach polskich, cz. 3, red. S. Sierpowski, Warszawa 2002, s. 134–135, 266–267; R. Michalski, Socjalizm a niepodległość w polskiej myśli socjalistycznej (1878–1918), Toruń 1988, s. 88–100, 128–139). Wpływ doktrynalno-politycznego stanowiska grupy zuryskiej na SDKP ujawnił się podczas pierwszego zjazdu partii w marcu 1894 r. W przyjętej wówczas rezolucji czytamy: „Wniesienie do programu hasła odbudowy Polski jest w naszych warunkach zgubą dla ruchu politycznego i odchyleniem proletariatu od swoich celów ostatecznych i najbliższych” (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Materiały i dokumenty, t. 1, cz. 1, oprac. H. Buczek, F. Tych, Warszawa 1957, s. 187–188).

³ W założeniach programowych SDKPiL wprost definiowała PPS jako głównego rywala politycznego. Z oskarżeniami o „rewizjonizm” współbrzmiały zawarte m.in. w projekcie uchwały V Zjazdu SDKPiL zapisy nawołujące do „unicestwienia wpływu PPS na proletariat polski” oraz „najenergiczniejszego demaskowania dwoistości i obłudności jej programu, dążeń i istoty klasowej” (zob. Protokoły V Zjazdu SDKPiL (1906 r.) [w:] Archiwum Ruchu Robotniczego, t. 4, red. F. Tych, Warszawa 1981, s. 192).

⁴ Gudłaj – według Słownika języka polskiego (red. J. Karłowicz i in., Warszawa 1901) słowo to oznacza niezdarę, gamonia. Może oznaczać również pejoratywne określenie Żyda.

⁵ Włodzimierz Iljicz Lenin (właśc. Włodzimierz Iljicz Uljanow) (1870–1924) – działacz komunistyczny; założyciel partii bolszewickiej, w 1917 r. przywódca bolszewickiego przewrotu w Rosji; w latach 1917–1922 przywódca Rosji bolszewickiej; w 1919 r. założyciel Międzynarodówki Komunistycznej, natomiast w latach 1917–1924 – przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych.

⁶ Lew Trocki (właśc. Lejba Dawidowicz Bronsztejn) (1879–1940) – działacz komunistyczny, twórca oraz główny ideolog trockizmu, współorganizator Armii Czerwonej; członek Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP(b)); główny oponent polityczny Stalina, w 1927 r. usunięty z partii, w 1929 r. wydalony z ZSRS; w 1938 r. założył IV Międzynarodówkę Komunistyczną; na polecenie Stalina został zamordowany w 1940 r. w Meksyku.

⁷ Czytaj: socjaldemokraci.

⁸ „Gromada” – organ prasowy SDKPiL, a następnie KPRP; pismo wydawane nieregularnie w latach 1930–1939, adresowane do mieszkańców wsi, redagowane przez Włodzimierza Dąbrowskiego i Franciszka Fiedlera we współpracy z Wydziałem Rolnym Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Robotniczej Polski/Komunistycznej Partii Polski (KC KPRP/KPP); ukazywało się w nakładzie od 3 do 5 tys. egzemplarzy.

⁹ Zob. Res. [Feliks Perl], Esdectwo w walce z socjalizmem naukowym, Warszawa 1917, s. 1–16.

¹⁰ Zjazd odbył się 16 XII 1918 r. w Warszawie. Był to ostatni etap procesu zjednoczenia dwóch formacji politycznych, tj. SDKPiL oraz PPS Lewicy, w jedną organizację partyjną – Komunistyczną Partię Robotniczą Polski; zob. Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), Komunistyczna Partia Polski (KPP), 158/VI–1, t. 1, Do proletariatu Polski, Warszawa, grudzień 1918 r., k. 1; Do proletariatu Polski „Gromada”, grudzień 1918, nr 4; Do proletariatu Polski, „Sztandar Socjalizmu”, 19 XII 1918, nr 1; Zjednoczenie, „Gromada”, grudzień 1918, nr 4; Zjednoczenie komunistyczne, „Sztandar Socjalizmu”, 19 XII 1918, nr 1; KPP. Uchwały i rezolucje, oprac. F. Kalicka, S. Zachariasz, t. 1: I–II Zjazd (1918–1923), Warszawa 1954, s. 33–34, 35, 46–47. Na czele KPRP stanął Komitet Centralny (KC), w skład którego weszli: Stefan Królikowski, Adolf Warszawski, Maria Koszutska, Maksymilian Horwitz i Józef Ciszewski (zob. H. Malinowski, Powstanie i pierwszy okres działalności KPP, Warszawa 1958, s. 70–73).

Nr 2

1919 styczeń 5, Warszawa – Wystąpienie Zygmunta Zaremby w imieniu frakcji PPS podczas pierwszego plenarnego posiedzenia Warszawskiej Rady Delegatów Robotniczych

(fragmenty)

Tow. Zaremba¹: Mówię w imieniu PPS. Kiedy tutaj zastanawiamy się nad zamachem², który się nie udał, musimy zbadać przyczyny, skąd on powstał, na jakiej podstawie reakcja miała odwagę wystąpić przeciw Rządowi Ludowemu³. Trzeba odpowiedzieć na to pytanie z całą pewnością. Jeśli nie odkryjemy tych sprężyn, to nie można ich będzie złamać. Chciałbym zadać tutaj takie pytanie: co może w ogóle sprzyjać zamachowi ze strony burżuazji? Odpowiedź brzmi: rozdwojenie klasy robotniczej. Kiedy burżuazja widzi, że są niesnaski w łonie klasy robotniczej, zaczyna się jej buta. Dzisiaj miała być demonstracja komunistów⁴, dzisiaj miało się okazać, kto jest siłą: PPS czy komuniści. Widzimy, że burżuazja bardzo skrzętnie badała ustosunkowanie sił, cieszyła się z mającego nastąpić starcia. Ja rozumiem, że komuniści działają świadomie na korzyść rewolucji, ale drogi ich prowadzą do tego, że pomagają i wzmacniają reakcję polską. Jeśli tylko ze spokojem spojrzymy na to, co się dzieje u nas, jeśli przejrzymy gazety burżuazyjne, to żadna wątpliwość nie będzie mogła pozostać w nas. Na tym tle trzeba zbadać sprawę ostatniego zamachu. Zamach się nie udał. I ten fakt komuniści wyzyskują przeciwko nam. Myśmy wiedzieli, że spisek się knuje, ale ocenialiśmy, że ta robota jest słaba, że nie zagraża nam […].

I my nie jesteśmy zaślepieni przez rząd, ale my działamy zorganizowanie. To samo co dotknęło komunistów, dotknęło i nas. Ten zamach wstrząśnie tych, co myśleli, że można burżuazję brać przez rękawiczki (oklaski). Stajemy przed wami z całą otwartością. Nasza partia nie zawstydziła się nigdy swych czynów.

Utworzenie rządu ludowego jest dopiero pierwszym zwycięstwem. To będzie niepewne zwycięstwo, jeśli klasa robotnicza nie stanie w jego obronie. Idziemy do drugiego zwycięstwa – w Konstytuancie. Tutaj stajemy wobec metod myślenia naszych komunistów. Powiadają oni, że jedyny sposób zbawienia – dyktatura proletariatu. Czuję się w obowiązku zreferować stanowisko nasze w tej sprawie, stanowisko socjalizmu naukowego, marksistów. My dyktaturę proletariatu uznajemy jako dyktaturę większości nad mniejszością burżuazyjną. My jesteśmy tą partią, która w kurzawie wojny europejskiej potrafiła postawić na widowni dziejów sprawę Niepodległości naszej (oklaski).

Gdzie się podziała krew naszych towarzyszy z bojówki, gdzie nasze długoletnie zmagania? Aby zrozumieć napaści na nas komunistów, trzeba sobie uświadomić fakt, że ci, którzy w Rosji rozklejali odezwy mieńszewickie, tutaj stają się bolszewikami, jak np. Ogrodniczek⁵ (oklaski). Dlatego, że komuniści są członkami Rosyjskiej Partii Komunistycznej, nie uwzględniają oni naszych stosunków. My szukamy dróg politycznych w ukształtowaniu naszych stosunków. My mówimy, że są masy włościaństwa, które wygłodzą nas i to samo z drobnym mieszczaństwem. I wtedy jest tylko jedna droga rozstrzygnięcia kwestii – kulomiot. My tego nie chcemy! (oklaski). Nie chcemy, aby komuniści wystrzeliwali pepesowców i odwrotnie. My chcemy tej drogi zorganizowanej, po której będziemy mogli osiągnąć zwycięstwo. Nas jest większość, nas jest potęga. Ten kto wątpi w nas, wątpi w swój ideał […].

Nieświadomymi współdziałaczami reakcji są komuniści. Pamiętajmy o tym […].

Źródło: AAN, Rady Delegatów Robotniczych w Polsce (RDRwP), 167/VIII, t. 1, k. 25–29, mps.

¹ Zygmunt Zaremba (1895–1967) – działacz socjalistyczny; członek PPS; od 1918 r. jako zwolennik lewicowego skrzydła partii wszedł w skład Centralnego Komitetu Wykonawczego (CKW) PPS; jeden z liderów frakcji PPS w Warszawskiej Radzie Delegatów Robotniczych (WRDR); w latach 1919–1945 w składzie Rady Naczelnej (RN) oraz CKW PPS; poseł na Sejm RP I i II kadencji; redaktor m.in. socjalistycznej „Pobudki”, „Robotnika”, „Dziennika Ludowego”; w latach 1934––1939 wiceprzewodniczący warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego (OKR) PPS; zdecydowany przeciwnik współdziałania z KPP, od 1939 r. twórca i przywódca Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN).

² Mowa o nieudanym zamachu przeprowadzonym w nocy z 4 na 5 I 1919 r. przez prawicowych działaczy pod przywództwem ks. Eustachego Sapiehy, płk. Mariana Januszajtisa, Jerzego Zdziechowskiego; szerzej zob. J.J. Chełstowski, Styczniowy zamach stanu 1919 r., „Dzieje Najnowsze” 1975, nr 3, s. 89–98; J. Skrzypek, Zamach stanu płk. Januszajtisa i ks. Sapiehy 4–5 stycznia 1919 r., Warszawa 1948; W. Suleja, Mundur na nim szary… Rzecz o Józefie Piłsudskim (1867–1935), Warszawa 2018, s. 179––180. Tematyka zamachu stanu zaistniała w prasie organizacji politycznych skupionych w WRDR, zwłaszcza socjalistycznej i komunistycznej; zob. Rada del[egatów] Robotniczych m. Warszawy, „Robotnik”, 7 I 1919, nr 8; Zamach na Rząd Ludowy, „Robotnik”, 6 I 1919, dodatek nadzwyczajny; Reakcyjny zamach stanu w Niepodległej Polsce, „Robotnik”, 8 I 1919, nr 9; Warcholstwo polityczne, „Robotnik”, 12 I 1919, nr 17; Porażka spiskowców endeckich – zwycięstwo endeckie, „Sztandar Socjalizmu”, 7 I 1919, nr 5, dodatek nadzwyczajny.

³ Mowa o rządzie kierowanym od 18 XI 1918 do 16 I 1919 r. przez polityka PPS Jędrzeja Moraczewskiego. Z racji nieprzystąpienia do niego działaczy narodowej demokracji ani centroprawicowego Polskiego Stronnictwa Ludowego – Piast (PSL-Piast), rząd ten zdominowany przez polityków PPS i Polskiego Stronnictwa Ludowego – Wyzwolenie (PSL-Wyzwolenie) określany był mianem rządu ludowego.

⁴ Pierwsze posiedzenie WRDR – z powodu niezakończenia jeszcze wyborów do rady – miało być pierwszą czytelną demonstracją sił oraz prezentacją wielkości poszczególnych frakcji.

⁵ Stefan Królikowski (1881–1937) – działacz komunistyczny i socjalistyczny, najpierw w PPS, a od 1906 r. w PPS-Lewica; używał m.in. pseudonimu „Ogrodniczek”; w 1917 r. opowiadał się za mienszewikami przeciw bolszewikom; w latach 1922––1925 poseł na Sejm I kadencji z ramienia komunistycznego Związku Proletariatu Miast i Wsi (ZPMiW). W charakterystykach i analizach MSW II RP przedstawiany jako „krzykacz wiecowy”, „człowiek małej inteligencji”, „rubaszny” i „ordynarny niechluj” (AAN, MSW, 9/1197, Charakterystyka leaderów komunistycznych polskich, Warszawa, 26 V 1919 r., k. 162).

Nr 3

1919 styczeń 8, Warszawa – Artykuł z „Robotnika”¹ pt. „Taktyka komunistów w Warszawskiej Radzie Del[egatów] Robotniczych”²

Jasno i niedwuznacznie na tych pierwszych posiedzeniach warszawskiej Rady³ robotniczej zarysowała się taktyka poszczególnych odłamów robotniczych.

Starły się tu przede wszystkim dwa światopoglądy i dwie na różnych zasadach oparte linie taktyczne: PPS z jednej strony i komuniści z drugiej.

Komuniści od pierwszej chwili uwyraźnili swą taktykę. Zasadą jej jątrzenie stosunków międzypartyjnych, środkiem namiętna, oszczercza napaść na swoich przeciwników. Uwidoczniło się: komuniści nie chcą twórczej pracy w Radzie, chcą oni manifestacji, chcą agitacji na rzecz swojej partii.

Stosunek komunistów do Rady del[egatów] jest takim samym stosunkiem, jaki był socjalistów do parlamentów burżuazyjnych. Zgodne to [jest] z całą psychologią komunistów – ich ideologia jest przeżytkiem w socjalizmie, jest cofnięciem się w stosunku do naukowego socjalizmu, ich taktyka w Radach też opiera się na przestarzałym w danym wypadku pojmowaniu Rady del[egatów] robotniczych jako trybuny agitacji i propagandy. Ależ przecież Rady del[elegatów] nie są parlamentem burżuazyjnym, mają się stać one i powinny zostać organami twórczości socjalistycznej!

Komuniści nie chcą zrozumieć tego, zresztą zgodne to [jest] również i z praktyką ich w Rosji, gdzie z jednej strony mówiło się o pełni władzy Rad delegatów robotniczych, a z drugiej – Rady te rozpędzało się krwawo, bardzo krwawo nieraz, lub zupełnie nie zwracało na nie uwagi i rządziło przy pomocy komisarzy bolszewickich⁴.

To jest zasada: Rady i ich opanowanie mają być tylko środkiem do wprowadzenia jednostkowych, despotycznych komisarzy. Ale też to doświadczenie rosyjskie musi wpłynąć na ogół robotniczy i zrobienie tego eksperymentu z proletariatem polskim nie uda się na pewno. Frazes o władzy Rad fałszywą nutą brzmi dla robotnika polskiego, który widział sam lub ma z opowiadań świadków, jak był urzeczywistniany w Rosji.

Maski precz! Mówimy komunistom. Taktyka wasza zupełnie jest dla robotników przejrzysta.

Wy chcecie rządu waszej partii, robotnik polski chce rządu całego ludu pracującego.

Komuniści torują sobie drogę do władzy. Ale taktyka ich w tej dziedzinie jest tak naiwną, tak kopiowaną ze stosunków rosyjskich, tak niemającą nic wspólnego ze współczesnym życiem polskim, że najmniej uświadomiony robotnik poznaje się na sztuczności argumentów komunistycznych i na szkodzie, jaką ta ich taktyka przynosi ludowi pracującemu.

Komuniści atakują rząd. Ale nie tylko przez zbieg okoliczności, lecz na mocy trzeźwego obliczenia warunków dzień antyrządowych manifestacji komunistycznych wybrała reakcja na dzień swego zamachu na Rząd Ludowy.

To również musi zrozumieć i rozumie już każdy robotnik. Z jednej strony komuniści, z drugiej strony endecy wyolbrzymiający w swych „Wolnościach”⁵ i „2 Groszach”⁶ wpływy komunistów, aby zmniejszyć znaczenie PPS.

Ataki komunistów na Rząd Ludowy⁷ to woda na młyn reakcji polskiej. To jasne!

Odsłonimy przypuszczalny przebieg zamachu reakcyjnego w wypadku, gdyby się udał i zrozumiemy do jakich to prowadzi skutków.

Rząd aresztowany. Spiskowcy tryumfują. Sapieha⁸ czy Januszajtis⁹ ogłoszony dyktatorem, wojsko w jego ręku. Manifestacje narodowe na czele z białą gwardią spotykają manifestację komunistów. „Bij socjalistów i Żydów” – brzmi hasło reakcji. A wówczas więcej niż pewne zaczęłoby się krwawe prześladowanie wszystkich partii robotniczych. Czarna reakcja endecji opanowałaby całe społeczeństwo. Terror przeciwko robotnikom stałby się już nie wybrykiem tego lub owego kontrrewolucjonisty, lecz stałym rządowym systemem.

I o tych perspektywach komunista Rudnicki¹⁰ mówi, iż go nie zastraszają¹¹. Może, chętnie w to wierzymy, że ob[ywatel] Rudnicki jest nieustraszony, ale klasa robotnicza na długi czas byłaby pogrążona w stan[ie] niewoli i ucisku.

Słowa te Rudnickiego i jego opinia też odsłaniają ciekawe momenty w taktyce komunistów. Ta ich gra na korzyść reakcji jest grą świadomą. Zamieszanie i zepchnięcie robotników na poziom niewolników – dałoby im możność nowych ataków na PPS i pchania robotników na tory anarchistycznych, niszczących wystąpień.

Ale nie tymi drogami postępować każe robotnikom świadomość klasowa proletariatu. Droga proletariatu – jest drogą twórczości socjalistycznej, a nie zniszczenie. Dzisiejsze stosunki pozwalają rozwinąć w całej pełni twórczą pracę klasy robotniczej. Jedynym warunkiem tego jest zorganizowanie się i wytworzenie ścisłego plany pracy. To dać winny Rady Del[egatów] Robotniczych. Takie stanowisko zajmuje w tej sprawie uświadomiony proletariat polski na czele z Polską Partią Socjalistyczną. Komuniści zamiast współdziałać, przeszkadzają. Czym się to skończy?

To okaże przyszłość. Jedno już teraz należy stwierdzić, że jeśli dalej tę taktykę będą stosować komuniści, współpraca z nimi będzie niemożliwa, lecz [będą] ciągłe wzajemne kłótnie. W takich warunkach samo istnienie Rad Del[egatów] Robotniczych w dzisiejszej formie musiałoby być poddane przez proletariat rewizji.

Niech więc esdecy – dzisiejsi komuniści nie niszczą placówki robotniczej swą niszczycielską taktyką.

Stanęliśmy do współpracy, niech zachowanie się komunistów nie zniszczy w masie robotniczej przekonania o możności współpracy z nimi.

Z[ygmunt] Zaremba

Źródło: „Robotnik”, 8 I 1919, nr 9.

Dalsza część w wersji pełnej

¹ „Robotnik” – centralny organ prasowy PPS, dziennik wydawany w Warszawie; w latach 1894–1918 ukazywał się jako pismo nielegalne, od listopada 1918 r. w jawnym dostępie. Redaktorem pisma od jego założenia do 1927 r. był Feliks Perl, jego następcą był Mieczysław Niedziałkowski. Nakład dziennika nie przekraczał kilku tysięcy egzemplarzy.

² Warszawska Rada Delegatów Robotniczych (WRDR) powstała na bazie istniejących od listopada 1918 r. komunistycznej Rady Delegatów Robotniczych miasta Warszawy (RDRW) i pepeesowskiej Rady Robotniczej Warszawy (RRW). W grudniu 1918 r. przeprowadzono wspólne wybory do zjednoczonej warszawskiej Rady Robotniczej (zob. K. Sacewicz, Wojna na lewicy – pierwsze starcia. Walka o hegemonię w warszawskich radach delegatów robotniczych pomiędzy KPRP a PPS (1918–1919) [w:] Komuniści w międzywojennej Warszawie, s. 243–261).

³ Pierwsze posiedzenie zjednoczonej WRDR odbyło się 5–6 I 1919 r. w sali Konserwatorium Muzycznego. Wzięło w nim udział 712 delegatów (ibidem, s. 262; AAN, RDRwP, 167/VIII, t. 1, Protokoły posiedzeń warszawskiej RDR, cz. 1, k. 17–21).

⁴ Szerzej zob. R. Pipes, Rewolucja rosyjska, Warszawa 2006, s. 532–561 i n.

⁵ „Wolność” – tygodnik, wydawany w Warszawie od grudnia 1918 r.; ukazywał się zaledwie przez kilka tygodni.

⁶ „Gazeta Poranna 2 Grosze” – dziennik, organ prasowy Związku Ludowo-Narodowego (ZLN), wydawany przez Mieczysława Niklewicza w Warszawie, popularnie zwany „Dwugroszówką”; redaktorem naczelnym pisma był Antoni Sadzewicz.

⁷ Komunistyczna ocena gabinetu kierowanego przez Jędrzeja Moraczewskiego od początku jego funkcjonowania była negatywna. Stanowiła najbardziej czytelną wykładnię faktycznego stosunku SDKPiL, PPS-Lewicy, a następnie KPRP do samej PPS, jak również do istnienia niepodległego i suwerennego państwa polskiego. Propaganda komunistyczna oskarżała rząd ludowy m.in. o przeprowadzanie brutalnych represji wobec robotników (zob. Przeciw gwałtom kontrrewolucji, „Sztandar Socjalizmu”, 22 XII 1918, nr 4; Armaty przeciw robotnikom, „Sztandar Socjalizmu”, 25 XII 1918, nr 5), o wspieranie i „wysługiwanie się” burżuazji i kontrrewolucji (zob. Komu służy ten rząd?, „Sztandar Socjalizmu”, 29 XII 1918, nr 8; w artykule tym socjalistycznych ministrów nazwano „pachołkami książąt, magnatów, kapitalistów”; zob. też Rząd robotników i chłopów czy sługusów pańskich, „Gromada”, listopad–grudzień 1918, nr 3; Zmiana rządu, „Gromada”, 2 II 1919, nr 5; AAN, KPP, 158/VI–1, t. 1, Do robotników całego kraju!, Warszawa, grudzień 1918 r., k. 2), o zwalczanie rad robotniczych, a co za tym idzie o niereprezentowanie interesu klasy robotniczej i partykularyzm polityczny (zob. Rząd a Rada Del[egatów] Rob[otniczych], „Sztandar Socjalizmu”, 12 I 1919, nr 10; Kapitulacja, „Sztandar Socjalizmu”, 18 I 1919, nr 15), czy też o wspieranie imperialnych wojen „w obronie polskich magnatów i ich majątków ziemskich” (zob. AAN, KPP, 158/VI–1, t. 1, Do proletariatu Polski, Warszawa XII 1918 r., k. 1; „Gromada”, grudzień 1918, nr 4; KPP. Uchwały..., t. 1, s. 47). Podczas Zjazdu Organizacyjnego KPRP, w przyjętej wówczas „Platformie politycznej”, rząd Moraczewskiego określono jako „przykrywkę panowania burżuazji”, którą należało odsunąć jak najszybciej od władzy; ibidem, s. 41–42. Płaszczyzną ostrych, bezwzględnych, często pozbawionych merytorycznych podstaw ataków na rząd ludowy stały się kontrolowane przez komunistów rady robotnicze. Na trzecim posiedzeniu RDRW 23 XI 1918 r. została przyjęta rezolucja o „stosunku do rządu Moraczewskiego”, w której wzywano robotników do jego „najbezwzględniejszego” zwalczania, „do obalenia go” (AAN, RDRwP, 167/VIII, t. 1, Protokoły posiedzeń warszawskiej RDR, cz. 1, k. 11; III-ie posiedzenie Rady Delegatów Robotniczych miasta Warszawy, „Wiadomości Rady Delegatów Robotniczych m. Warszawy”, 4 XII 1918, nr 1; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce w 1918–1919 r., red. H. Bicz, Moskwa 1934, s. 73). Działania te komuniści kontynuowali na forum zjednoczonych rad, w których posiadali swoje frakcje, jak np. w WRDR. Emocje wokół oceny rządu Moraczewskiego nie wygasły nawet z jego odwołaniem. Z perspektywy kilkunastu miesięcy Warski w artykule zamieszczonym na łamach „Czerwonego Sztandaru” wciąż ostro atakował rząd ludowy (zob. Nasza taktyka, „Czerwony Sztandar”, 1920, nr 5; K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 252–253; idem, Komunizm i antykomunizm w II Rzeczypospolitej. Państwo – społeczeństwo – partie, Olsztyn 2016, s. 204–206).

⁸ Książę Eustachy Sapieha (1881–1963) – inżynier, polityk, dyplomata, prezes Rady Głównej Opiekuńczej w Warszawie; w 1918 r. przewodniczący Komitetu Obrony Kresów Wschodnich; w styczniu 1919 r. inicjator zamachu stanu w Warszawie; uczestnik wojny polsko-bolszewickiej; od 1919 r. poseł RP I klasy w Wielkiej Brytanii; w latach 1920–1921 minister spraw zagranicznych. Od 1926 do 1929 r. poseł na Sejm z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). W 1939 r. został aresztowany przez Sowietów, więziony na Łubiance i skazany przez sowiecki sąd na karę śmierci, którą zamieniono na dziesięć lat łagrów. Zwolniony z obozu po zawarciu przez rząd RP układu z Sowietami (tzw. układ Sikorski–Majski).

⁹ Marian Januszajtis (1889–1973) – inżynier rolnictwa, generał, komendant Armii Polskiej i Polskich Drużyn Strzeleckich, dowódca I Brygady Legionów Polskich; w styczniu 1919 r. jeden z organizatorów zamachu stanu, w późniejszym okresie m.in. jako dowódca 12 Dywizji Piechoty uczestnik wojny polsko-bolszewickiej; w latach 1924–1926 wojewoda nowogródzki; w 1929 r. w stopniu generała dywizji przeszedł w stan spoczynku. W 1939 r. walczył w obronie Lwowa, później więziony w siedzibie Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD).

¹⁰ Lucjan Rudnicki (1882–1968) – działacz komunistyczny; w latach 1905–1918 członek SDKPiL, w 1916 r. zastępca radnego miasta stołecznego Warszawa, od 1918 r. w KPRP; członek frakcji komunistycznej w WRDR.

¹¹ Zob. Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918–1919. Materiały i dokumenty, t. 1: Warszawska Rada Delegatów Robotniczych, oprac. H. Buczek, Z. Szczygielski, Warszawa 1962, s. 134–135; AAN, RDRwP, 167/VIII t. 1, Protokoły posiedzeń warszawskiej RDR, cz. 1, k. 28–31.

Przypisy końcowe

¹ Szerzej zob. Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski/Komunistycznej Partii Polski. Wypisy z prasy i dokumentów, t. 1: 1918––1928, oprac. K. Sacewicz, Olsztyn 2014, passim; K. Sacewicz, Wojna na lewicy – pierwsze starcia. Walka o hegemonię w warszawskich radach delegatów robotniczych pomiędzy KPRP a PPS (1918–1919) [w:] Komuniści w międzywojennej Warszawie, red. E. Kowalczyk, Warszawa 2014, s. 239–292; idem, Kilka uwag na temat stosunku KPRP/KPP wobec PPS w międzywojennej Warszawie [w:] Komuniści w międzywojennej Warszawie, s. 293–330; idem, Razem czy osobno? Władze PPS i KPRP–KPP wobec obchodów święta 1-go maja w latach 1919–1928, „Dzieje Najnowsze” 2015, nr 1, s. 3–32; idem, Komunizm i antykomunizm w II Rzeczypospolitej. Państwo – społeczeństwo – partie, Olsztyn 2016, s. 159–288; M. Przeniosło, Partie polityczne II Rzeczypospolitej wobec komunistów polskich w latach 1918–1921, „Czasy Nowożytne” 1999, t. 7, s. 87–100; idem, Stosunki PPS–KPRP w pierwszych latach Drugiej Rzeczypospolitej na przykładzie województwa kieleckiego, „Kieleckie Studia Historyczne” 1995, t. 13, s. 127–135; P. Kuligowski, Jak nie postępować? Polscy socjaliści międzywojnia wobec fenomenu bolszewizmu, „Ogrody Nauk i Sztuk” 2013, t. 3, s. 164–174.

² Na temat różnorodnych antykomunistycznych postaw Polaków szerzej zob. Antykomunizm Polaków w XX wieku, red. P. Kardela, K. Sacewicz, Białystok–Olsztyn–Warszawa 2019.

³ Zob. J. Myśliński, Swobody, fabryk i ziemi! Początki polskiego ruchu socjalistycznego pod zaborami [w:] Ruch robotniczy na ziemiach polskich, red. S. Sierpowski, Warszawa 2002, s. 59–61, 65–70; H. Walecki, Zły program (O programie tzw. „Frakcji Rewolucyjnej”), „Myśl Socjalistyczna” 1907, czerwiec, nr 2; zob. też H. Walecki, Wybór pism, t. 1: 1905–1918, red. J. Kancewicz, Warszawa 1967, s. 236–253; B. Radlak, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy w latach 1893–1904, Warszawa 1979, s. 57; A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988, s. 117–118; J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa 1983, s. 115–116; M. Cisek, PPS przed rozłamem 1892–1921. Ustrój gospodarczy w programach, Tyczyn 2002, s. 119–122; A. Żarnowska, Geneza rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej 1904–1906, Warszawa 1965, passim.

⁴ Trafnie zauważył Stanisław Michałowski, że to właśnie w pierwszych dniach odradzania się polskiej państwowości, pod koniec 1918 r. na XV Zjeździe PPS, dzięki przyjętej uchwale politycznej, „idea socjalizmu została praktycznie złączona z Polską niepodległą i demokratyczną” (idem, Idea niepodległego państwa w myśli politycznej Polskiej Partii Socjalistycznej (1892–1923), „Rocznik Lubelski” 1991–1992, t. 33–34, s. 48). Tym samym dotychczasowa socjalistyczna irredenta, z jej apoteozowaniem idei niepodległości, została w nowych realiach politycznych przekonstruowana i skierowana na tory oficjalnej politycznej działalności niepodległościowej. Oznaczało to, że istniejące jeszcze nieliczne więzy ideowe między socjalistami a esdekami nieuchronnie się rozpadały.

⁵ W dwudziestoleciu międzywojennym zjazdy PPS odbywały się w następujących terminach: 8–11 XII 1918 r. – XV Zjazd w Warszawie, 27–28 IV 1919 r. – XVI tzw. zjednoczeniowy Zjazd w Krakowie, 21–25 V 1920 r. – XVII Zjazd w Warszawie, 22–27 VII 1921 r. – XVIII Zjazd w Łodzi, grudzień 1923 r.–styczeń 1924 r. – XIX Zjazd w Krakowie, 31 XII 1925 r.–3 I 1926 r. – XX Zjazd w Warszawie, 1–4 XI 1928 r. – XXI Zjazd w Sosnowcu, 23–25 V 1931 r. – XXII Zjazd w Krakowie, 2–4 II 1934 r. – XXIII Zjazd w Warszawie, 31 I–2 II 1937 r. – XXIV Zjazd w Radomiu.

⁶ S. Michałowski, Myśl polityczna Polskiej Partii Socjalistycznej (1918–1939), Lublin 1994.

⁷ Według obliczeń komisji mandatowej w zjeździe zorganizowanym w warszawskiej Sali Muzeum Przemysłu i Handlu uczestniczyło 326 delegatów, w tym 35 było z Galicji, dwóch z poznańskiego, trzech z Górnego Śląska, 269 z Królestwa Polskiego, po jednym z Rosji i Wiednia oraz 15 przedstawicieli Centralnego Komitetu Robotniczego (XV Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 11 XII 1918, nr 314).

⁸ W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988, s. 142; J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 205–208.

⁹ Zob. Archiwum Akt Nowych (AAN), Komunistyczna Partia Polski (KPP), 158/VI-1 pt. 1, Do proletariatu Polski, Warszawa, grudzień 1918 r., k. 1; Do proletariatu Polski „Gromada”, grudzień 1918, nr 4; Do proletariatu Polski, „Sztandar Socjalizmu”, 19 XII 1918, nr 1; Zjednoczenie, „Gromada”, grudzień 1918, nr 4; Zjednoczenie komunistyczne, „Sztandar Socjalizmu”, 19 XII 1918, nr 1; KPP. Uchwały i rezolucje, t. 1: I–II Zjazd (1918–1923), oprac. F. Kalicka i in., Warszawa 1954, s. 33–34, 35, 46–47. Na czele partii stanął Komitet Centralny, w skład którego weszli: Stefan Królikowski, Adolf Warszawski, Maria Koszutska, Maksymilian Horwitz i Józef Ciszewski. Zjazd znalazł się w obszarze zainteresowania agend Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW), których raporty i analizy dają świadectwo, jak wówczas postrzegano kompartie od pierwszych chwil jej funkcjonowania (zob. AAN, MSW 1918–1939, 9/1188, O ruchu socjalistycznym w ogóle. Organizacje komunistyczne, 1930 r., k. 35; ibidem, 9/1189, Zarys historyczny i obecna działalność KPP, 1933 r., k. 1–2; ibidem, 9/1184, Ruch komunistyczny w Polsce, 1925 r., k. 1); zob. także Organizacja i działalność ruchu komunistycznego w Polsce w latach 1918–1925 w świetle raportu Wydziału Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, oprac. K. Sacewicz, „Echa Przeszłości” 2009, t. 10, s. 370; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 200–202.

¹⁰ Utworzona w lipcu 1893 r. Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego (SDKP) od samego początku znajdowała się pod wpływem tzw. grupy zuryskiej tworzonej przez polskich socjaldemokratów studiujących w Szwajcarii. Jej liderem była Róża Luksemburg. W sierpniu 1893 r. na międzynarodowym kongresie socjalistycznym Luksemburg wygłosiła referat, w którym jednoznacznie negatywnie ustosunkowała się do kwestii odrodzenia niepodległego i suwerennego państwa polskiego, dając podstawy do wykształcenia się w pierwszym dziesięcioleciu XX w. antyniepodległościowej doktryny politycznej zwanej luksemburgizmem. Teoria ta w kwestii polskiej zdominowała stanowisko SDKP i późniejszej SDKPiL; zob. N. Michta, Julian Marchlewski. Polska – Naród – Socjalizm, Warszawa 1975, s. 32–33; B. Radlak, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego…, s. 44, 96; A. Kochański, SDKPiL w latach 1907–1918, Warszawa 1971, passim; F. Tych, Rok 1905 [w:] Ruch robotniczy na ziemiach polskich, cz. 3, red. S. Sierpowski, Warszawa 2002, s. 134–135, 266–267; R. Michalski, Socjalizm a niepodległość w polskiej myśli socjalistycznej (1878–1918), Toruń 1988, s. 88–100, 128–139; K. Trembicka, Problem autonomii Królestwa Polskiego w myśli politycznej Róży Luksemburg, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K. Politologia” 1998, t. 5, s. 45–62. Wpływ doktrynalno-politycznego stanowiska tzw. grupy zuryskiej na SDKP ujawnił się już podczas pierwszego zjazdu partii w marcu 1894 r. W przyjętej wówczas rezolucji czytamy: „Wniesienie do programu hasła odbudowy Polski jest w naszych warunkach zgubą dla ruchu politycznego i odchyleniem proletariatu od swoich celów ostatecznych i najbliższych” (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Materiały i dokumenty, t. 1, cz. 1, oprac. H. Buczek, F. Tych, Warszawa 1957, s. 187–188).

¹¹ W przyjętej przez aklamację rezolucji, dotyczącej idei zjednoczenia organizacji socjalistycznych w Polsce, podkreślano m.in., że „okupacji Polski przez kogokolwiek przeciwstawimy się w imię naszej niepodległości”; XV Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 10 XII 1918, nr 312; Z drugiego dnia zjazdu P.P.S., „Naprzód”, 12 XII 1918, nr 277.

¹² K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 161–162, 203–205.

¹³ Ibidem, s. 162–163.

¹⁴ Kreśląc stanowisko PPS w tej kwestii, Perl stwierdzał: „Rząd bolszewicki chce przeciwstawić się koalicji przy pomocy siły, chce Królestwo wciągnąć do tej walki. Bo cóż innego znaczą oddziały czerwonej gwardii frontu zachodniego. Temu musimy się przeciwstawić, aby nie być środkiem walki o państwowy interes rosyjski – o poddanie Polski pod wpływy rosyjskie” (XV Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 9 XII 1918, nr 311).

¹⁵ K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 262–286.

¹⁶ Idem, Komunizm i antykomunizm…, s. 164.

¹⁷ Zob. AAN, Polska Partia Socjalistyczna (PPS), 114/I-1, Projekty rezolucji na XVI zjazd PPS, [1919], k. 3.

¹⁸ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 165.

¹⁹ Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 26 IV 1919, nr 168.

²⁰ Bronisław Ziemięcki podkreślał, że „zasadniczym stanowiskiem jest urzeczywistnienie socjalizmu w ramach niepodległego państwa demokratycznego” (ibidem).

²¹ Ibidem.

²² K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 241–293; idem, Komunizm i antykomunizm…, s. 166. Zob. też Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918–1919. Materiały i dokumenty, t. 1: Warszawska Rada Delegatów Robotniczych, oprac. H. Buczek, Z. Szczygielski, Warszawa 1962, s. 47; AAN, Rady Delegatów Robotniczych (RDR), 167/VIII, t. 1, Protokoły posiedzeń warszawskiej RDR, cz. 1, k. 7–8.

²³ Zob. Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 26 IV 1919, nr 168; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 166––167.

²⁴ Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 26 IV 1919, nr 168.

²⁵ Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 27 IV 1919, nr 169.

²⁶ Ibidem; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 167–168.

²⁷ Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 27 IV 1919, nr 169. Stanowisku Żarskiego wtórował Adam Landy, głosząc, że „jedynie słuszną drogą jest droga dyktatury proletariatu” (ibidem). Zob. też K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 168.

²⁸ Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 27 IV 1919, nr 169.

²⁹ Zob. AAN, RDR, 167/VIII, t. 1, Protokoły posiedzeń warszawskiej RDR, cz. 2, k. 125; K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 284–285; idem, Komunizm i antykomunizm…, s. 168.

³⁰ Podkreślał przy tym, że „Strachem mnie przenika chęć narzucenia P.P.S. haseł jej obcych, identycznych z hasłami komunistycznymi. Logika nowych opozycjonistów musi prowadzić do komunistów” (Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 27 IV 1919, nr 169).

³¹ Na temat innych wystąpień zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 168–169.

³² Kongres Polskiej Partii Socjal[istycznej] w Krakowie. XVI Zjazd P.P.S., „Robotnik”, 27 IV 1919, nr 169.

³³ Ibidem.

³⁴ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 169.

³⁵ Ibidem, s. 169–170.

³⁶ Dyskusja programowa na Kongresie P.P.S., „Robotnik”, 29 IV 1919, nr 171.

³⁷ Ibidem.

³⁸ Ibidem.

³⁹ Ibidem.

⁴⁰ Ibidem.

⁴¹ Zob. Wybór Rady Naczelnej P.P.S., „Robotnik”, 29 IV 1919, nr 171.

⁴² Zob. dok. nr 6, 7, 8, 9, 10 i 11 w niniejszym tomie; także Polska Partia Socjalistyczna..., t. 1, s. 31–51; K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 286–290.

⁴³ Z Lubelskiej Rady Delegatów Robotniczych. Zerwanie z komunistami, „Robotnik”, 22 V 1919, nr 194; Oświadczenie Lubelskiej Rady Delegatów Robotniczych do Komisji Zjazdowej, „Robotnik”, 31 V 1919, nr 203; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918–1919. Materiały i dokumenty, t. 2, oprac. A. Tymieniecka, Warszawa 1965, s. 344–359; K. Sacewicz, Wojna na lewicy…, s. 290–294.

⁴⁴ Zob. AAN, RDR, 167/VIII, t. 2, Protokoły Kom[itetu] Wykonawczego Warsz[awskiej] RDR, cz. 2, k. 167–168; Rozbicie RDR, „Nowiny Krajowe i Zagraniczne”, 24 VI 1919, nr 18.

⁴⁵ Jak było, a jak być powinno! W sprawie RDR, „Robotnik”, 29 VI 1919, nr 231.

⁴⁶ Projekt programu Polskiej Partii Socjalistycznej, „Robotnik”, 12 V 1920, nr 127; Projekt programu Polskiej Partii Socjalistycznej, „Dziennik Ludowy”, 15 V 1920, nr 115; Projekt programu Polskiej Partii Socjalistycznej (Dokończenie), „Dziennik Ludowy”, 16 V 1920, nr 116; Projekt programu Polskiej Partii Socjalistycznej, „Naprzód”, 18 V 1920, nr 118.

⁴⁷ Projekt programu Polskiej Partii Socjalistycznej, „Robotnik”, 12 V 1920, nr 127. Rozwijając tę myśl CKW pisał: „nie można wprowadzać [socjalizmu – przyp. K.S.] za jednym zamachem ani narzucić go mechanicznie, gwałtem i terrorem”. Słowa te z ostatecznej wersji programu przyjętego podczas obrad kongresowych zostały usunięte.

⁴⁸ Szerzej na temat działalności politycznej KPRP w latach 1919–1920 zob. K. Trembicka, Środowisko komunistów wobec odzyskania niepodległości przez Polskę i wojny polsko-bolszewickiej [w:] Komuniści w międzywojennej Warszawie, s. 43–66; eadem, Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Lublin 2007, s. 93–101; J.A. Reguła, Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Toruń 1994, s. 25–80; H. Cimek, Komuniści – Polska – Stalin 1918–1939, Białystok 1990, s. 8–23; K. Sacewicz, Ruch komunistyczny na ziemiach polskich w latach 1918–1923 w świetle materiałów operacyjnych i opracowań agend Ministerstwa Spraw Wewnętrznych II RP, „Echa Przeszłości” 2012, t. 13, s. 245–254; Organizacja i działalność ruchu..., s. 369–371; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 199–218.

⁴⁹ Zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 172.

⁵⁰ XVII Kongres P.P.S. Drugi dzień obrad. Dalszy ciąg dyskusji nad sprawozdaniami politycznymi, „Robotnik”, 25 V 1920, nr 139.

⁵¹ XVII Kongres P.P.S. (Drugi dzień obrad), „Robotnik”, 23 V 1920, nr 138.

⁵² XVII-ty Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 28 V 1920, nr 126; Uchwały kongresu P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 27 V 1920, nr 125; XVII Kongres PPS, „Łodzianin”, 28 V 1920. W związku z tym PPS opowiadała się za powołaniem nowej socjalistycznej międzynarodówki.

⁵³ Zob. dok. nr 14 w niniejszym tomie; także AAN, PPS, 114/I-3, Program PPS, [1920], k. 8; Program Polskiej Partii Socjalistycznej uchwalony na XVII Kongresie, 21 maja 1920 [w:] Antologia polskiej myśli politycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego, oprac. G. Radomski i in., Toruń 2015, s. 171–172.

⁵⁴ Zob. dok. nr 14 w niniejszym tomie.

⁵⁵ Ibidem; XVII Kongres P.P.S. Dyskusja programowa, „Robotnik”, 27 V 1920, nr 141. Na temat stosunku PPS do dyktatury proletariatu wyrażonego podczas XVII Zjazdu, zob. Polityka socjalistyczna w Polsce. Rozstrzygnięcia Zjazdu PPS, „Naprzód”, 28 V 1920, nr 128.

⁵⁶ Zob. O taktykę partii, „Robotnik”, 21 VII 1921, nr 193; W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 156–157; J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 254 i n.

⁵⁷ Zob. W sprawie taktyki partyjnej I, „Naprzód”, 22 VII 1921, nr 162; W sprawie taktyki partyjnej II, „Naprzód”, 23 VII 1921, nr 163.

⁵⁸ XVIII Kongres P.P.S., „Robotnik”, 24 VII 1921, nr 196. Zob. też O taktykę partii, „Robotnik”, 21 VII 1921, nr 193.

⁵⁹ XVIII Kongres P.P.S., „Robotnik”, 25 VII 1921, nr 197; XVIII Kongres PPS, „Naprzód”, 28 VII 1921, nr 167.

⁶⁰ XVIII Kongres P.P.S., „Robotnik”, 25 VII 1921, nr 197.

⁶¹ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 176.

⁶² Ibidem.

⁶³ Ibidem.

⁶⁴ Drugi dzień obrad. Taktyka partii, „Robotnik”, 26 VII 1921, nr 198; XVIII Kongres PPS, „Naprzód”, 29 VII 1921, nr 168.

⁶⁵ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 177.

⁶⁶ Dyskusja nad sprawozdaniem w sprawie taktyki, „Robotnik”, 26 VII 1921, nr 198.

⁶⁷ Ibidem.

⁶⁸ Na temat projektów ustaw antykomunistycznych, potrzeby ich wprowadzenia w życie oraz wynikających z tego obaw środowisk lewicowych zob. K. Sacewicz, Antykomunistyczne inicjatywy parlamentarne Związku Ludowo-Narodowego (1919––1927). Zarys problemu [w:] Komuniści w II Rzeczypospolitej. Ludzie – struktura – działalność, red. M. Bukała, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2015, s. 523–543; idem, Komunizm i antykomunizm…, s. 119–130.

⁶⁹ XVIII Kongres P.P.S. Dyskusja w sprawie taktyki, „Robotnik”, 27 VII 1921, nr 199; XVIII Kongres PPS, „Naprzód”, 30 VII 1921, nr 169.

⁷⁰ Apelował on do zebranych: „przestańmy wygłaszać rewolucyjne mówki, a zabierzmy się do roboty organizacyjnej” (XVIII Kongres P.P.S. Dyskusja w sprawie taktyki, „Robotnik”, 27 VII 1921, nr 199).

⁷¹ Ignacy Daszyński, w kwestii polityki PPS względem KPRP, podkreślał znaczenie pracy organizacyjnej, a nie rewolucyjnej. Pozytywnym przejawem tej pierwszej miało być m.in. odzyskanie przez socjalistów kontroli nad kilkoma związkami zawodowymi znajdującymi się dotychczas pod wpływami komunistycznymi (ibidem). Zob. też II. Zjazd Związku robotniczych stowarzyszeń spółdzielczych. Klęska komunistów, „Naprzód”, 2 VII 1921, nr 145; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 178.

⁷² Rezolucja większości otrzymała 161 głosów poparcia, zaś mniejszości 115 głosów (K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 178).

⁷³ Zob. Najbliższe zadania partii [w:] KPP. Uchwały..., t. 1, s. 95; Stosunek do PPS [w:] KPP. Uchwały..., t. 1, s. 99–101.

⁷⁴ XVIII Kongres P.P.S. (Dokończenie), „Robotnik”, 30 VII 1921, nr 202.

⁷⁵ Ibidem.

⁷⁶ Ibidem.

⁷⁷ Ibidem.

⁷⁸ Szerzej zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 86–96 179; idem, Ruch komunistyczny..., s. 254–257.

⁷⁹ W poświęconych zagadnieniom komunizmu opracowaniach MSW kwestię podporządkowania KPRP/KPP Moskwie definiowano w sposób jednoznaczny. W jednym z dokumentów czytamy: „Ruch komunistyczny w Polsce, podobnie jak i w innych państwach traktować należy wyłącznie jako cząstkę międzynarodowego ruchu komunistycznego, kierowanego i podsycanego przez Moskwę. […] Na gruncie polskim wykorzystuje Komintern dla swej akcji również i miejscowy element częściowo ideowy zaś w większości wypadków sprzedajny, który będąc suto opłacany ze środków Kominternu, wprowadza do życia społecznego w Polsce zamęt i destrukcyjne wywrotowe knowania” (AAN, MSW, 9/1188, O ruchu socjalistycznym w ogóle, organizacje komunistyczne, 1930 r., k. 34–35). Na temat ustaleń MSW, w ogóle polskich władz państwowych odnośnie do kwestii podporządkowania kompartii w Polsce Kominternowi zob. też ibidem, 9/1143, Instrukcja Komitetu Wykonawczego III Międzynarodówki Komunistycznej pt. Robota agitacyjna Kominternu za granicą. O utworzeniu jaczejek komu[nistycznych] i ugrupowań robot[niczych], [odpis], 1921 r., k. 1–10; ibidem, 9/1055 dopływ, Pismo poufne. Do PP. Wojewodów i Pana Komisarza Rządu na m.st. Warszawę, Warszawa, 25 IV 1936 r., k. 117; Komunikat Informacyjny nr 86. Warszawa dn. 26 VII 1929 r. [w:] Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę, t. 4, z. 1: 3 lipca 1929–30 września 1929 r., Warszawa 1996, s. 89–94. Agendy państwowe podkreślały ponadto, że wywiad sowiecki wykorzystuje do swojej akcji kompartie. W jednym z pism Oddziału II Sztabu Generalnego WP skierowanym do MSZ czytamy: „wywiad sowiecki specjalnie akcję swą prowadzi przez członków partii komunistycznej. Członkowie ci służą przede wszystkim do werbowania ludzi, mogących pracować wywiadowczo, jakkolwiek oficjalnie rozporządzenie partii komunistycznej prowadzenia wywiadu zakazuje [...] Biura wywiadowcze poselstw zajmują się prowadzeniem wywiadu i agitacji komunistycznej [...] Zasadniczo biorąc wywiad i agitacja komunistyczna opiera swą działalność o partię komunistyczną, obce narodowości i emigrację rosyjską w Polsce” (AAN, 322/5286, Pismo kierownika samodzielnego wydziału w Oddziale II Sztabu Generalnego mjr. Tadeusza Tropszo do MSZ, Warszawa, 26 II 1924 r., k. 120–121). Na wykorzystywanie przez wywiad sowiecki partii komunistycznej w Polsce wskazywało m.in. MSW; zob. ibidem, 9/1055 dopływ, Do Urzędu Wojewódzkiego Oddział Informacji w Lublinie, Warszawa, 11 III 1924 r., k. 16.

⁸⁰ Ówczesna politolog Alicja Bełcikowska podkreślała, że podporządkowanie kompartii Kominternowi było doskonałym narzędziem używanym do realizacji polityki Moskwy. W jednej ze swych prac pisała: „Zaznaczyć wypada, że Międzynarodówka moskiewska posiada w stosunku do poszczególnych partii komunistycznych władzę dyktatorską, że uważać ją można za jedną partię, działającą w różnych krajach, a zarządzaną z ośrodka w Moskwie” (Komunizm wobec parlamentaryzmu. Przyczynki i dokumenty do dziejów komunizmu międzynarodowego i polskiego, oprac. A. Bełcikowska, Warszawa [1922], s. 6. Zob. też K. Sacewicz, Ruch komunistyczny na ziemiach polskich w latach 1918–1923…, s. 235–260; idem, Komunizm i antykomunizm…, s. 96–97.

⁸¹ XVIII Kongres P.P.S. (Dokończenie), „Robotnik”, 30 VII 1921, nr 202.

⁸² Jednoznacznym świadectwem rozbicia polityczno-społecznego na lewicy były organizowane oddzielnie pochody pierwszomajowe (zob. szerzej K. Sacewicz, Razem czy osobno…, s. 16–22).

⁸³ Zob. XIX Kongres P.P.S., „Robotnik”, 31 XII 1923, nr 355; I dzień. Otwarcie Zjazdu, „Robotnik”, 31 XII 1923, nr 355; XIX Kongres PPS w Krakowie, „Naprzód”, 2 I 1924, nr 1; XIX Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 3 I 1924, nr 2.

⁸⁴ Zob. Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 6 I 1924, nr 4; XIX Kongres PPS w Krakowie, „Naprzód”, 5 I 1924, nr 3.

⁸⁵ Rezolucja Kongresu P.P.S. w sprawie sytuacji politycznej i taktyki, „Dziennik Ludowy”, 7 I 1924, nr 5.

⁸⁶ Zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 182.

⁸⁷ Zob. 20-ty Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 2 I 1926, nr 2; 20-ty Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 4 I 1926, nr 3; XX Kongres PPS. Czwartek – obrady popołudniowe, „Naprzód”, 6 I 1926, nr 4; XX Kongres P.P.S. I-szy dzień obrad, „Robotnik”, 1 I 1926, nr 1.

⁸⁸ 20 Kongres P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 6 I 1926, nr 4.

⁸⁹ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 183.

⁹⁰ Zob. dok. nr 61 w niniejszym tomie; także AAN, PPS, 114/I-6, Rezolucja C.K.W. o polityce wewnętrznej partii na XX Kongres w Warszawie, [1926], k. 4; Programowa rezolucja Kongresu P.P.S. Wytyczne w sprawie polityki wewnętrznej, „Dziennik Ludowy”, 7 I 1926, nr 5; Rezolucja w sprawie polityki wewnętrznej, „Naprzód”, 9 I 1926, nr 6; Dwudziesty Kongres P.P.S., „Chłopska Prawda”, 10 I 1926, nr 1.

⁹¹ K. Sacewicz, Razem czy osobno…, s. 22–24.

⁹² Zob. AAN, KPP, 158/VI–9, pt. 4, Bracia Chłopi!, Warszawa, 14 V 1926 r., k. 7; ibidem, Robotnicy, baczność, 15 V 1926 r., k. 10; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 244–245. Zob. dok. nr 65, 66, 67 i 68 w niniejszym tomie.

⁹³ Zob. A. Garlicki, Przewrót majowy, Kraków 1987; Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, red. M. Sioma, Lublin 2007, passim; W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 169–171.

⁹⁴ W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 171.

⁹⁵ Zob. A. Tymieniecka, Warszawska organizacja PPS 1918–1939, Warszawa 1982, s. 124–141; W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 177–179.

⁹⁶ W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 173–174.

⁹⁷ Ibidem, s. 175–179.

⁹⁸ Zob. dok. nr 63, 64, 88, 89, 90, 91, 92 oraz 93 w niniejszym tomie; także K. Sacewicz, Razem czy osobno…, s. 29–31; Polska Partia Socjalistyczna..., t. 1, s. 246–253.

⁹⁹ Na temat przebiegu obrad zob. AAN, PPS, 114/I-7, Sprawozdanie Centralnego Komitetu Wykonawczego na XXI Kongres Polskiej Partii Socjalistycznej Dąbrowa Górnicza-Sosnowiec 1-go, 2-go, 3-go i 4-go listopada 1928 roku, Warszawa 1928 r., k. 4–19a; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 185.

¹⁰⁰ Obradujący w sierpniu 1928 r. w Brukseli III Kongres Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej podjął uchwałę jednoznacznie krytykującą komunizm i działalność komunistów. Zob. dok. nr 98 w niniejszym tomie; także K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 185, 252; Polska Partia Socjalistyczna..., t. 1, s. 263.

¹⁰¹ Zob. Tezy i rezolucje VI Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej, z. 1: Manifest Kongresu i tezy o sytuacji międzynarodowej, Moskwa 1929, s. 1–76; Tezy i rezolucje VI Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej, z. 2: Przeciw wojnom imperjalistycznym, Moskwa 1929, s. 3–106; Program i statut Międzynarodówki Komunistycznej, Moskwa 1929, s. 104–116; także Stenograficzeskij otcziot VI Kongressa Kominterna, w. 6: Tezisy, rezolucji, postanowlienija, wozzwanija, Moskwa–Leningrad 1929, s. 43–47; Kommunisticzeskij Internacionał w dokumentach. Reszenija, tezisy i wozzwanija kongressow Kominterna i plenumow IKKI 1919–1932, Moskwa 1933, s. 35–39; Programma i ustav Kommunističeskogo Internacionala, Moskwa 1937, s. 56–61; The communist conspiracy. Strategy and tactics of world communism, cz. 1: Communism outside the United States, section C: The world congresses of the communist international, Washington 1956, s. 216–220; Dokumenty z historii III Międzynarodówki Komunistycznej, Warszawa 1962, z. 1, s. 62–67; J. Ryng, Program Międzynarodówki Komunistycznej, „Nowy Przegląd” 1928, listopad–grudzień, nr 25, s. 46–58; B. Kolebacz, Komunistyczna Partia Polski 1923–1929. Problemy ideologiczne, Warszawa 1984, s. 277–279; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 185, 252

¹⁰² Zob. dok. nr 99 w niniejszym tomie; także Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, t. 1, s. 264–265.

¹⁰³ Do wszystkich organizacji Polskiej Partii Socjalistycznej, „Robotnik”, 19 X 1928, nr 292.

¹⁰⁴ Zob. dok. nr 100 w niniejszym tomie; także Dyskusja ogólna nad sytuacją polityczną, „Robotnik”, 6 XI 1928, nr 313; Polska Partia Socjalistyczna. Do ludu pracującego miast i wsi, „Robotnik”, 21 X 1928, nr 295.

¹⁰⁵ AAN, PPS, 114/I-7, XXI Kongres Polskiej Partii Socjalistycznej. Projekt uchwały zasadniczej, opracowany przez Prezydium C.K.W. w myśl wskazań Centralnego Komitetu Wykonawczego, [1928], k. 1a.

¹⁰⁶ Ibidem.

¹⁰⁷ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 186.

¹⁰⁸ Zob. dok. nr 100 w niniejszym tomie.

¹⁰⁹ Ibidem.

¹¹⁰ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 186.

¹¹¹ Zob. dok. nr 101 w niniejszym tomie; także Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, t. 1, s. 266.

¹¹² Dyskusja ogólna nad sytuacją polityczną, „Robotnik”, 6 XI 1928, nr 313.

¹¹³ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 178–179.

¹¹⁴ Zob. dok. nr 113 w niniejszym tomie. Stanowisko to było ideowo zbieżne z zapisami zawartymi w uchwale z sosnowieckiego zjazdu, zob. P.P.S. a położenie ogólne Polski. Jednomyślna uchwała XXI Kongresu, „Robotnik”, 6 XI 1928, nr 314.

¹¹⁵ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 188.

¹¹⁶ Ibidem, s. 189.

¹¹⁷ Zob. Międzynarodowa sytuacja a polityka P.P.S. Referat tow. posła Czapińskiego wygłoszony na kongresie P.P.S., „Dziennik Ludowy”, 29 V 1931, nr 120.

¹¹⁸ Dowodziły tego zarówno uchwały III Plenum KC KPP z lipca 1931 r., VI Zjazdu kompartii z listopada 1932 r. czy też II Plenum KC KPP ze stycznia 1934 r.; zob. Doświadczenia ostatnich walk ekonomicznych i zadania rewolucyjnego ruchu zawodowego [w:] KPP. Uchwały i rezolucje, t. 3: V–VI Zjazd (1929–1938), oprac. F. Kalicka i in., Warszawa 1956, s. 327, 330–332; Projekt programu Komunistycznej Partii Polski sekcji Międzynarodówki Komunistycznej [w:] KPP. Uchwały…, t. 3, s. 438–439; O pracy w związkach zawodowych [w:] KPP. Uchwały..., t. 1, s. 492–497; K. Sacewicz, Kilka uwag…, s. 323–324. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 262–278.

¹¹⁹ K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością…, s. 144.

¹²⁰ Twórcą hasła był m.in. Georgi Dymitrow, który w swoim wystąpieniu na kominternowskim kongresie poddał analizie pojęcie „faszyzmu”. Uznając go za największe zagrożenie dla mas robotniczych, podkreślał potrzebę szybkiego zunifikowania działań na lewicy w ramach frontów ludowych i antyfaszystowskich, jak również przyzwalał w imieniu Kominternu, aby partie komunistyczne – pod pewnymi warunkami – współtworzyły rządy jednolitego frontu. Zob. Ofensywa faszyzmu i zadania Międzynarodówki Komunistycznej w walce o jedność klasy robotniczej przeciw faszyzmowi. Rezolucja do referatu tow. Dymitrowa przyjęta przez VII Kongres Międzynarodówki Komunistycznej dnia 20 sierpnia 1935 r. [w:] Rezolucje VII Światowego Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej, Warszawa 1935, s. 7–25; Ofensywa faszyzmu i zadania Międzynarodówki Komunistycznej w walce o jedność klasy robotniczej przeciw faszyzmowi. (Referat t. Dymitrowa na VII Kongresie Światowym Międzynarodówki Komunistycznej 2 sierpnia 1935 r.) [w:] J. Dymitrow, Klasa robotnicza przeciw faszyzmowi, Warszawa 1935, s. 14–28, 29, 32–36, 57–62, 66, 70–73. Na koniec Dymitrow stwierdził: „Jesteśmy za jednością klasy robotniczej! Dlatego jesteśmy gotowi jak najściślej współpracować z wszystkimi socjaldemokratami, którzy wypowiadają się za jednolitym frontem i szczerze popierają zjednoczenie na wymienionych zasadach. [...] Witamy rosnące dążenie wśród robotników socjaldemokratycznych do jednolitego frontu z komunistami. W fakcie tym widzimy wzrost ich świadomości rewolucyjnej i początek przezwyciężenia rozłamu w klasie robotniczej. Uważając, że jedność akcji jest bezwzględną koniecznością i najpewniejszą drogą, wiodącą również do stworzenia jedności politycznej proletariatu, oświadczamy, że Międzynarodówka Komunistyczna i jej sekcje gotowe są przystąpić do pertraktacji z II Międzynarodówką i jej sekcjami w sprawie stworzenia jedności klasy robotniczej w walce przeciwko ofensywie kapitału, przeciwko faszyzmowi i groźbie wojny imperialistycznej” (ibidem, s. 72–73). Zob. też VII Kongres kommunisticzieskogo internacjonała i borba protiw faszyzma i wojny. Sbornik dokumentow, red. K.K. Szirina, Moskwa 1975, passim; Komintern protiw faszyzma. Dokumenty, red. N.P. Komołow, Moskwa 1999, s. 402–411; O jedność klasy robotniczej przeciw faszyzmowi. Słowo końcowe tow. Dymitrowa na VII Kongresie Światowym Międzynarodówki Komunistycznej 13 sierpnia 1935 r. [w:] J. Dymitrow, Klasa robotnicza..., s. 75, 81–86, 100. Hasło „Nie ma wroga na lewicy...” udało się rozpowszechnić m.in. dzięki jednej z uchwał V Plenum KC z lutego 1937 r., jak również artykułowi Juliana Leszczyńskiego-Leńskiego pod tym właśnie tytułem, który ukazał się na łamach pierwszego numeru „Przeglądu” w styczniu–lutym 1937 r. (zob. Nie ma wroga na lewicy [w:] Julian Leński. O front ludowy w Polsce 1934––1937. Publicystyka, Warszawa 1956, s. 270–279). Na temat nowego stanowiska Dymitrowa i Kominternu zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 301–302. H. Cimek, Komuniści…, s. 98.

¹²¹ Zob. AAN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych 1918–1939 (MSZ), 322/5287, Jednolity front robotniczy, Warszawa, 20 XI 1934 r., k. 3 i n.; ibidem, MSZ, 322/5288, Jednolity front komunistyczny, Warszawa, 23 XI 1936 r., k. 445–446; także ibidem, MSW, 9/1055 dopływ, k. 91–105; ibidem, 9/1192, k. 1–29; Jednolitofrontowe koncepcje Komunistycznej Partii Robotniczej Polski/Komunistycznej Partii Polski w świetle dokumentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (23 listopada 1936 r.), oprac. K. Sacewicz, „Echa Przeszłości” 2016, t. 17, s. 245–274).

¹²² Zob. J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 328–344.

¹²³ AAN, 322/5287, Jednolity front robotniczy, Warszawa, 20 XI 1934 r., k. 6–7; ibidem, 322/5288, Jednolity front komunistyczny, Warszawa, 23 XI 1936 r., k. 448, 449–450. Zob. też K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 190–191.

¹²⁴ XXIII Kongres P.P.S. Uchwały Kongresu w sprawie zadań programowych i taktycznych Partii, „Robotnik”, 8 II 1934, nr 51.

¹²⁵ Zob. Jednolitofrontowe koncepcje Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, s. 257–261. Komunistyczną aktywność w tej materii obserwowały i analizowały m.in. społeczne instytucje antykomunistyczne, zob. K. Sacewicz, Taktyka komunistycznego frontu ludowego i antyfaszystowskiego w świetle publicystyki Centralnego Porozumienia Organizacji Współdziałających w Zwalczaniu Komunizmu – przyczynek do rozważań nad zorganizowanymi społecznymi postawami antykomunistycznymi w międzywojennej Polsce, „Echa Przeszłości” 2019, t. 20, s. 311–334.

¹²⁶ Zob. dok. nr 121 w niniejszym tomie; także AAN, MSZ, 322/5287, Jednolity front robotniczy, Warszawa, 20 XI 1934 r., k. 10.

¹²⁷ A. Tymieniecka, Warszawska organizacja PPS…, s. 202–203. Zob. też AAN, MSZ, 322/5288, Jednolity front komunistyczny, Warszawa, 23 XI 1936 r., k. 452; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 191–192.

¹²⁸ Zob. Rada Naczelna Polskiej Partii Socjalistycznej. Uchwały o położeniu międzynarodowym i wewnętrznym kraju, „Robotnik”, 23 X 1934, nr 381; AAN, 322/5288, Jednolity front komunistyczny, Warszawa, 23 XI 1936 r., k. 452.

¹²⁹ K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 192.

¹³⁰ W negocjacjach PPS reprezentowali m.in. Mieczysław Niedziałkowski, Kazimierz Czapiński, Jan Kwapiński i Zygmunt Żuławski, zaś KPP – Konstanty Graeser-Kalicki, Salomon Jaszuński i Jan Izydorczyk (ibidem).

¹³¹ AAN, PPS, 114/III-17, Okólnik nr 49. Uchwały Rady Naczelnej, Warszawa, 15 V 1936 r., k. 8.

¹³² AAN, MSW, 9/929, „Biuletyn Społeczno-Polityczny”, 10 VI 1936, nr 11, k. 25.

¹³³ W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 204–205.

¹³⁴ AAN, MSZ, 322/5288, Jednolity front komunistyczny, Warszawa, 23 XI 1936 r., k. 463–465.

¹³⁵ Zob. dok. nr 125 w niniejszym tomie.

¹³⁶ K. Sacewicz, Kilka uwag…, s. 330.

¹³⁷ AAN, PPS, 117/III-17, Okólnik nr 45/W sprawie Święta 1-go Maja, Warszawa, 26 III 1936 r., k. 5–5a.

¹³⁸ Zob. K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 193.

¹³⁹ W. Żytłowski, U źródeł prowokacji peowiackiej, „Nowy Przegląd”, wrzesień–październik 1934, nr 5, s. 28 i n.

¹⁴⁰ AAN, PPS, 114/III-17, Okólnik nr 49. Uchwały Rady Naczelnej, Warszawa, 15 V 1936 r., k. 8.

¹⁴¹ Zob. dok. nr 126 w niniejszym tomie.

¹⁴² Położenie kraju i najbliższe zadania polskiego ruchu socjalistycznego. Uchwały Rady Naczelnej P.P.S., „Robotnik”, 10 XI 1936, nr 346.

¹⁴³ Doroczna Konferencja okręgowa P.P.S. w Warszawie, „Robotnik”, 28 I 1937, nr 29.

¹⁴⁴ Zob. Oświadczenie KC KPP – „Jedność walki – wbrew stanowisku Rady Naczelnej PPS” [w:] Dokumenty Komunistycznej Partii Polski 1935–1938, red. Z. Szczygielski, Warszawa 1968, s. 208–215.

¹⁴⁵ XXIV Kongres Polskiej Partii Socjalistycznej. Debata nad sprawozdaniem Centralnego Komitetu Wykonawczego, „Robotnik”, 5 II 1937, nr 37. Zob. też Norbert Barlicki. Muszą zamilknąć spory na lewicy. Wybór pism, oprac. J. Tomicki, Warszawa 1980, s. 194–195; K. Piskała, Ku Rzeczypospolitej Socjalistycznej. Studium z dziejów myśli politycznej PPS (1929–1939), mps rozprawy doktorskiej, Łódź 2017, s. 513–514.

¹⁴⁶ Zob. K. Piskała, Ku Rzeczypospolitej Socjalistycznej…, s. 514.

¹⁴⁷ Odpowiedź kongresu, „Robotnik”, 4 II 1937, nr 36.

¹⁴⁸ Zob. dok. nr 127 w niniejszym tomie.

¹⁴⁹ Ibidem.

¹⁵⁰ Zob. dok. nr 129 w niniejszym tomie.

¹⁵¹ A. Tymieniecka, Warszawska organizacja PPS…, s. 234.

¹⁵² AAN, PPS, 114/III-18, Okólnik nr 17. Uchwały Rady Naczelnej PPS, Warszawa, 17 XI 1937 r., k. 12.

¹⁵³ Na temat reakcji PPS na rozwiązanie KPP zob. dok. nr 134 i 135 w niniejszym tomie.

¹⁵⁴ Zob. K. Sacewicz, Centralna prasa Polski Podziemnej wobec komunistów polskich 1939–1945, Warszawa 2009, passim; J. Wrona, Socjaliści wobec komunistów w okresie II wojny światowej [w:] Polska Partia Robotnicza – Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945, red. K. Kaczmarski, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2013, s. 236–261.

¹⁵⁵ Zob. m.in. KPP. Uchwały…, t. 1, passim; KPP. Uchwały i rezolucje, t. 2: III–IV Zjazd (1924–1929), oprac. F. Kalicka i in., Warszawa 1955; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce w 1918–1919 r., red. H. Bicz, Moskwa 1934; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce, t. 1, passim; Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918–1919. Materiały i dokumenty, t. 2, passim; Z. Szczygielski, A. Tymieniecka, Z dziejów Rad Robotniczych, Warszawa 1960; A. Kałuża, S. Poprawska, Rady Delegatów Robotniczych w Zagłębiu Dąbrowskim 1918–1919, Katowice 1961; F. Kalicka, Z zagadnień jednolitego frontu KPP i PPS w latach 1933–1934, Warszawa 1967; E. Kołodziej, Komunistyczna Partia Robotnicza Polski w ruchu zawodowym 1918–1923, Warszawa 1978; A. Tymieniecka, Warszawska organizacja PPS…, passim.

¹⁵⁶ W obiegu naukowym pojawiło się zaledwie kilkanaście publikacji traktujących bezpośrednio lub pośrednio o wzajemnych stosunkach komunistów i socjalistów w międzywojennej Polsce, zob. m.in. K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością…, passim; eadem, Poglądy Komunistycznej Partii Polski w kwestii władzy państwowej, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K. Politologia” 1995/1996, t. 2/3, s. 93–110; eadem, Komuniści o II Rzeczypospolitej (1918–1938), „Res Historia” 2004, z. 16, s. 183–192; H. Cimek, Komuniści…; idem, Koncepcje i problemy sojuszu robotniczo-chłopskiego w ruchu rewolucyjnym w Polsce (1918–1939), Warszawa 1980; J. Ławnik, Działalność PPS w województwie kieleckim w latach 1918–1939. Część pierwsza 1918–1930, Kielce 2003; W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, passim; M. Przeniosło, Stosunki PPS–KPRP w pierwszych latach Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 127–135; idem, Partie polityczne II Rzeczypospolitej wobec komunistów polskich w latach 1918–1921, „Czasy Nowożytne” 1999, t. 7, s. 87–100; S. Michałowski, Myśl polityczna…; K. Sacewicz, Ruch komunistyczny na ziemiach polskich w latach 1918–1923…, s. 235–260; Organizacja i działalność ruchu komunistycznego w Polsce w latach 1918–1925…, s. 367–394; K. Sacewicz Komuniści „polscy” wobec dzieci, młodzieży szkolnej i akademickiej w świetle materiałów MSW II RP (1918–1938). Zarys problemu [w:] Historia i pamięć. Studia z dziejów XX wieku, red. W. Gieszczyński, W.B. Łach, K. Sacewicz, Warszawa 2011, s. 441–458; idem, Wojna na lewicy…, s. 241–294; idem, Kilka uwag…, s. 295–332; Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, t. 1, passim; K. Sacewicz, Komunizm i antykomunizm…, s. 159–287; Jednolitofrontowe koncepcje Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, s. 245–274.

¹⁵⁷ Polska Partia Socjalistyczna wobec Komunistycznej Partii Robotniczej Polski…, t. 1, passim.

¹⁵⁸ Nie dotyczy to wypisów zamieszczonych w wydawnictwie z 2014 r.; zob. ibidem.

¹⁵⁹ Zob. dok. nr 105, 116 i 117 w niniejszym tomie.