Wstęp

W 2019 roku, pierwszym roku prezydentury skrajnie prawicowego Jaira Bolsonaro, Brazylia wielokrotnie trafiała na pierwsze strony gazet. Już w styczniu światowe media obiegły zdjęcia terenów zalanych błotem w wyniku katastrofy tamy w miejscowości Brumadinho. Podczas wizyty w USA akcentowano podobieństwa między prezydentami Donaldem Trumpem i Bolsonarem. Jednak w centrum światowej uwagi państwo stanęło w sierpniu, gdy media światowe codziennie donosiły o katastrofie ekologicznej – pożarach brazylijskich lasów deszczowych na bezprecedensową skalę. Sama głowa państwa zwróciła wówczas uwagę na dramatycznie pogarszający się wizerunek państwa i jego administracji w systemie międzynarodowym. Brazylijskiemu rządowi, traktującemu lasy deszczowe jako niewygodną barierę na drodze rozwoju gospodarczego państwa, zarzucano lekceważący stosunek do katastrofy. Wypomniano przy tej okazji inne zaniedbania, w tym obniżenie standardów ochrony praw człowieka. Prezydent Bolsonaro, który jeszcze w swoim exposé zapowiadał realizację brazylijskiego snu o grandeza brasileira – „brazylijskiej wielkości” – już kilka miesięcy później musiał odpowiadać na zarzuty o nieodpowiedzialność państwa w zarządzaniu zasobami o światowym znaczeniu. W opinii Bolsonaro i wielu Brazylijczyków bronił przy tym zagrożonej suwerenności państwowej, gdyż krytyka sytuacji wewnętrznej Brazylii odbierana była jako ingerencja w wewnętrzne sprawy państwa. Pod koniec pierwszego roku prezydentury Jaira Bolsonaro trudno uznać, iż cel umocnienia pozycji międzynarodowej państwa został zrealizowany.

Międzynarodowy wizerunek Brazylii w 2019 roku kontrastował z obrazem kraju z roku 2009 czy 2010. Pod koniec rządów lewicowego prezydenta Luiza Inácia Luli da Silvy (2003–2010) Brazylię stawiano za wzór do naśladowania w globalnej walce z głodem i ubóstwem, zwracano także uwagę na dynamiczny wzrost gospodarczy państwa. Samego Lulę da Silvę nazywano „gwiazdorem” i „najpopularniejszym politykiem na ziemi”1. Dzięki zwiększonej aktywności zewnętrznej w latach 2003–2010, którą próbowano z różnym skutkiem kontynuować w okresie 2011–2014, Brazylia stała się widocznym graczem w stosunkach międzynarodowych. Przekładało się to na często spotykane przed 2016 rokiem opinie, że państwo umocniło swoją pozycję w systemie międzynarodowym, wyraźnie kontrastujące z komentarzami na temat międzynarodowego wizerunku Brazylii w roku 2019.

Niniejsza praca w zamierzeniu stanowi wkład w dyskusję nad miejscem i funkcjami Brazylii we współczesnym świecie. Potrzeba identyfikacji pozycji państwa w systemie międzynarodowym była w Brazylii niezwykle silna pod koniec XX wieku. W zakończeniu zimnej wojny i rozpadzie ładu bipolarnego dostrzegano szansę na przekształcenia systemowe otwierające nowe możliwości przed wielkimi państwami rozwijającymi się. W dyskusji publicznej łączono rozważania nad nowym ładem z pytaniami o tożsamość państwa, wartości oraz zasady, na których Brazylia chciała budować swoją pozycję na świecie. Dążenie do autoidentyfikacji dostrzegalne po rozpadzie ładu bipolarnego nie było przy tym w największym państwie Ameryki Łacińskiej zjawiskiem nowym. W pracy poświęconej historii państwa – Brasil: Uma Biografia – autorki Lilia Schwarcz i Heloísa Starling przedstawiły obraz Brazylii jako aktora, którego elity charakteryzowała potrzeba dokonywania ciągłego procesu samoodniesienia – definiowania swego miejsca i przynależności w świecie2. We wstępie do pracy autorki zidentyfikowały cechę dystynktywną Brazylii, tłumaczącą potrzebę autoidentyfikacji: hybrydowość brazylijskiego społeczeństwa, kultury i tożsamości narodowej, efekt wielowiekowego procesu mieszania się ras i kultur3. Potrzebę autodefinicji uzupełniało odczuwane przez brazylijskie elity intelektualno-
-polityczne od początku państwowości, wyrażone również przez prezydenta Bolsonaro, pragnienie wielkości. Można je odnaleźć na przestrzeni XIX i XX wieku zarówno wśród tej części elit, która była przekonana o predestynowaniu państwa do wielkości, głosząc, że Brazylia jest krajem przyszłości, jak też wśród sceptyków z rezygnacją dodających, że krajem przyszłości na zawsze pozostanie.

Na początku XXI wieku potrzebę autoidentyfikacji Brazylijczyków uzupełniały liczne starania zagranicznych ekspertów – brazylianistów, politologów, ekonomistów czy dziennikarzy – zdefiniowania państwa i jego miejsca w świecie. Dostrzegając liczne inicjatywy Brazylii w dobie prezydentury Luli da Silvy i jego następczyni, podejmowano starania o zdefiniowanie „nowej Brazylii” i jej międzynarodowej pozycji. Sytuacja u progu nowego tysiąclecia przypominała koniec dekady lat 70. XX wieku, gdy tak zwany „brazylijski cud gospodarczy” przy asertywnej polityce zagranicznej władz państwowych skłonił wielu ekspertów do postawienia tezy o spełnieniu się brazylijskiego marzenia o wielkości. Również na początku XXI wieku powstawały analizy sugerujące, że Brazylia przestała być „państwem przyszłości” i jako globalny gracz dołączyła do grona największych światowych potęg4. W tej pracy będę starała się udowodnić, że choć Brazylia odniosła wiele sukcesów na arenie międzynarodowej między 2003 i 2014 rokiem, nie osiągnęła w tym okresie statusu wielkiego mocarstwa globalnego.

Celem analizy polityki zagranicznej jest przedstawienie, czego pragną państwa, w jaki sposób rozumieją i odpowiadają na świat wokół nich. Celem tej pracy jest zdefiniowanie i analiza ról międzynarodowych Brazylii. Pozwalają one przedstawić tożsamość państwa i jego status – zarówno już posiadany, jak też ten, do którego osiągnięcia państwo dąży – warunkujące wybór ról, a przez to kształtujące politykę zagraniczną Brazylii. Role umożliwiają uwzględnienie w analizie polityki zagranicznej państwa uwarunkowań systemu międzynarodowego. Praca poświęcona trzem rolom międzynarodowym Brazylii w okresie 2003–2014 stanowi pod tym względem próbę odpowiedzi na pytanie o miejsce Brazylii w świecie. Opiera się na założeniu, że Brazylia jako mocarstwo średnie nowego typu deklaruje i realizuje zestaw ról, wśród których należy wyróżnić rolę państwa kształtującego koalicje państw rozwijających się, wspierającego rozwój krajów afrykańskich oraz mediatora w regionie Bliskiego Wschodu. Powyższe funkcje wskazane zostaną jako instrumenty wykorzystywane przez Brazylię do zapewnienia warunków dla rozwoju narodowego, zwiększania wpływu na głównych forach współpracy światowej i realizacji aspiracji wielkomocarstwowych. Zidentyfikowana w pracy pozycja oraz zachowania państwa powiązane z tą pozycją stanowią przy tym polemikę z tą częścią badaczy stosunków międzynarodowych, która, tak jak Sean Burges, przestrzegała przed traktowaniem Brazylii jako mocarstwa średniego5. Analiza wyodrębnionych ról Brazylii umożliwi zrozumienie zmieniającej się rzeczywistości międzynarodowej. Rzeczywistości, w której państwa o zasobach i aspiracjach przewyższających tradycyjne mocarstwa średnie, lecz nieposiadające atrybutów i uznania wielkich mocarstw, próbują na nowo zdefiniować swoją tożsamość, role i miejsce we współczesnym świecie. Trudności, z jakimi mierzyć się będzie państwo przy realizacji tego zadania, pozwolą jednocześnie wykazać, dlaczego zasadna pozostaje kategoryzacja Brazylii jako mocarstwa średniego. Praca będzie równocześnie stanowiła polemikę z pojawiającymi się w ostatnich kilku latach głosami badaczy podważającymi rozróżnienie między tradycyjnymi mocarstwami średnimi, takimi jak Kanada czy Australia, i mocarstwami średnimi nowego typu, którymi oprócz Brazylii są m.in. Indie, Turcja czy Indonezja6.

Wybór analizowanego przedziału czasowego uzasadnia szczególnie intensywna aktywność międzynarodowa Brazylii między 2003 i 2014 rokiem. Prezydent Lula da Silva interesował się i wielokrotnie osobiście angażował w realizację inicjatyw na szczeblu ponadpaństwowym, co było wyjątkowo wyraźne w przypadku stosunków Brazylii z Afryką. Jego wizję umacniania pozycji międzynarodowej państwa podzielał szef brazylijskiej dyplomacji Celso Amorim, który przez analityka związanego z pismem „Foreign Policy” został uznany w 2009 roku za najlepszego ministra spraw zagranicznych na świecie7. Uwzględnienie pierwszej kadencji prezydent Dilmy Rousseff pozwoli przedstawić, w jaki sposób mimo zapewnień o kontynuowaniu polityki poprzednika Brazylia stopniowo ograniczała swoją widoczność międzynarodową, nie będąc w stanie wywiązać się z ambitnych czy wręcz zbyt ambitnych zobowiązań przyjętych przed 2011 rokiem. Okres 2003–2014 zasługuje na szczególną uwagę z jeszcze jednego powodu. Polityka zagraniczna realizowana w tym przedziale czasowym prowadziła do spekulacji w kraju i na świecie nad mocarstwowością Brazylii, w tym szansami państwa na dołączenie do grona stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ. Niniejsza publikacja postara się uzasadnić, że nawet w tym czasie Brazylię należało zaklasyfikować jako mocarstwo średnie nowego typu, nie zaś wielkie mocarstwo globalne. Z analizy wyłączony został okres drugiej kadencji Dilmy Rousseff (2015–2016), ponieważ przez pogłębiający się kryzys gospodarczy państwa oraz skandal korupcyjny aktywność zagraniczna Brazylii zeszła na dalszy plan i została ograniczona do niezbędnego minimum. Mimo tego w rozdziałach pracy poświęconych poszczególnym rolom zostały zawarte odniesienia do sytuacji Brazylii po 2014 roku, w szczególności starałam się zarysować skalę zmian w polityce zagranicznej wprowadzoną przez administrację Jaira Bolsonara kto w pierwszych miesiącach jego urzędowania.

Praca składa się z dwóch części. W rozdziałach 1. i 2., stanowiących pierwszą część pracy, poświęconą zagadnieniom teoretycznym, wprowadzone i omówione zostały pojęcia wykorzystywane w pracy, będące instrumentami analitycznymi w badaniu ról międzynarodowych państwa i jego międzynarodowej pozycji. Rozdział 1. zawiera omówienie wybranych koncepcji roli proponowanych przez XX-wiecznych wybitnych socjologów i psychologów społecznych, które dotychczas były pomijane lub w niedostatecznym stopniu wykorzystane na gruncie nauk o polityce. Zostaną one natomiast uwzględnione w analizie międzynarodowej działalności Brazylii przedstawionej w drugiej części pracy. Ponadto w rozdziale 2. zostały omówione w skrócie zasoby materialne Brazylii oraz przedstawione w zarysie wyselekcjonowane elementy refleksji brazylijskich elit, kształtujące debatę nad brazylijską tożsamością narodową i percepcję miejsca państwa w świecie. W drugiej części pracy, na którą składają się rozdziały od 3. do 5., na podstawie zgromadzonego materiału empirycznego analizuję kształtowanie koncepcji roli, deklarację oraz realizację roli państwa budującego koalicje globalnego Południa, dawcy pomocy rozwojowej dla Afryki oraz mediatora na Bliskim Wschodzie. Wykorzystane w pracy cytaty stanowią autorskie tłumaczenia z języka portugalskiego, angielskiego i niemieckiego, o ile nie zaznaczono inaczej w przypisach.

Pracując nad tym projektem, doświadczyłam wsparcia i życzliwości wielu osób. Chciałabym w szczególności podziękować profesorowi Arturowi Gruszczakowi za sześć lat współpracy, cierpliwości, intelektualnej inspiracji oraz za wiele cennych uwag, dzięki którym ta praca mogła powstać. Jestem również wdzięczna profesor Katarzynie Krzywickiej oraz profesor Magdalenie Śniadeckiej-Kotarskiej, których trafne i cenne uwagi pozwoliły mi przygotować niniejszą publikację. Podziękowania kieruję również do Jane Alcanfor de Pinho, która udzieliła mi wszechstronnej pomocy podczas moich pobytów w Brasílii i wspierała moje starania o rozmowy z brazylijskimi dyplomatami. Dziękuję Iris Dias oraz Camili Amorim Jardim za wielogodzinne dyskusje o sytuacji politycznej Brazylii, państwach globalnego Południa czy teorii ról, które stanowiły dla mnie cenne wskazówki w późniejszych pracach nad tym projektem. Wdzięczna jestem wreszcie Pedrowi i Kasi za cierpliwość, wsparcie, mobilizowanie do pracy i wiarę w to, że ta publikacja kiedyś powstanie. Dziękuję. Obrigada.

Przypisy:

1 E. Follath, J. Glüsing, Diplomatie: Lula Superstar, „Spiegel Online” 2010, vol. 21, http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-70569506.html (dostęp: 29.10.2019); Brazil’s Lula: The Most Popular Politician on Earth, „Newsweek”, 21.09.2009,
https://www.newsweek.com/brazils-lula-most-popular-politician-earth-79355 (dostęp: 29.09.2019).

2 L. Schwarcz, H. Starling, Brasil: Uma Biografia, São Paulo: Companhia das Letras, 2015 [ebook, format mobi], loc. 220.

3 Tamże, loc. 227.

4 Zob. R. Roett, The New Brazil, Washington: Brookings Institution Press, 2011; A. Fishlow, O Novo Brasil. As conquistas políticas, econômicas, sociais e nas relações internacionais, tłum. P. Migliacci, São Paulo: Saint Paul, 2011; L. Rohter, Brazil on the rise. The story of a country transformed, New York: St. Martin’s Press, 2012.

5 S. Burges, Mistaking Brazil for a middle power, „Journal of Iberian and Latin American Research” 2013, vol. 19, no. 2, s. 286–302.

6 E. Jordaan, The emerging middle power concept: Time to say goodbye?, „South African Journal of International Affairs” 2017, vol. 24, no. 3, s. 395–412.

7 D. Rothkopf, The world’s best foreign minister, „Foreign Policy” 2009,
https://foreignpolicy.com/2009/10/07/the-worlds-best-foreign-minister/ (dostęp: 6.10.2019).

Część pierwsza

Rozdział 1

O rolach i tożsamościach

Cały świat to scena,

A ludzie na nim to tylko aktorzy.

Każdy z nich wchodzi na scenę i znika,

A kiedy na niej jest, gra różne role.

William Shakespeare, Jak wam się podoba, akt II, scena 7 (tłum. Stanisław Barańczak)

„Rola” jest terminem powszechnie występującym w analizach polityki zagranicznej państw, zapożyczonym z języka teatru. Wiele analiz ról państw i organizacji międzynarodowych nie zawiera jednak precyzyjnej definicji terminu „rola”. Przy wielości znaczeń przypisywanych temu pojęciu w mowie potocznej, taka sytuacja doprowadziła do wykorzystania terminu przy analizie odmiennych zjawisk. I tak rola była wykorzystywana do badań nad funkcjami państwa i organizacji międzynarodowej lub pozycją państwa w systemie międzynarodowym. Pod pojęciem roli kryć się może również wpływ, oczekiwane zachowanie czy proces podjęcia decyzji1.

Kalevi Holsti dostrzegł możliwości, jakie stwarzał ten konstrukt teoretyczny do opisu, zrozumienia i prognozy fenomenów świata empirycznego. Amerykański badacz w 1970 roku jako pierwszy przeniósł teorię ról na grunt nauk politycznych i dowiódł użyteczności zastosowania kategorii teoretycznej roli do analizy polityki zagranicznej państwa. Artykuł Holstiego wzbudził zainteresowanie: do dziś teoria ról wykorzystywana jest w badaniach nad polityką zagraniczną państwa przez przedstawicieli realizmu, liberalizmu oraz konstruktywizmu. Ta ostatnia grupa dostrzega walory metodologiczne teorii ról, pozwalające na badanie procesów konstruowania tożsamości narodowej, w tym wartości i preferencji głównych aktorów międzynarodowej sceny politycznej.

Stosowanie teorii ról do badań nad polityką zagraniczną państwa doprowadziło do współwystępowania w dyscyplinie nauk politycznych dwóch rodzajów publikacji. Część prac poświęconych rolom państw stanowi próbę analizy wyodrębnionych ról międzynarodowych państwa w rozumieniu proponowanym przez teoretyków ról społecznych. Druga, znacznie większa część prac, wykorzystuje to pojęcie jako synonim szeregu badanych zmiennych, bez konsekwentnego stosowania aparatu pojęciowego proponowanego przez teorię ról i bez wyraźnego wyodrębnienia ról wybieranych, przyjmowanych i odgrywanych przez państwo. Niniejsza praca wykorzystuje kategorię roli w oparciu o definicje roli proponowane przez teoretyków ról. Przyjęte podejście wiąże się z konsekwencjami ontologicznymi i epistemologicznymi dla opisu, kategoryzacji i zrozumienia opisywanych zjawisk. Wykorzystanie teorii ról oznacza przyjęcie aparatu pojęciowego powiązanego z podstawowym terminem wypracowanym przez teoretyków ról oraz dotychczas wytworzonej wiedzy na temat rzeczywistości społecznej, będącej treścią teorii ról.

Amerykański badacz teorii ról Cameron Thies wskazał, że Holsti, przenosząc teorię ról na grunt analizy polityki zagranicznej państwa, wykorzystał jedynie wybrane podstawowe definicje2. Nie interesowały go przykładowo możliwości, jakie prace przedstawicieli pokrewnych nauk społecznych wnoszą do analizy tożsamości czy funkcji państwa w systemie międzynarodowym, w szczególności w sytuacji jego przeobrażeń na początku XXI wieku. Z tego względu w pierwszej części rozdziału zaprezentowane zostaną możliwe definicje pojęcia „rola” proponowane przez przedstawicieli socjologii, psychologii społecznej i antropologii. Ukażą one możliwości wykorzystania roli jako zmiennej zależnej do badania sposobu kształtowania się koncepcji własnej podmiotowości państwa, selekcji jego preferowanych funkcji i pozycji w systemie międzynarodowym. Pozwolą także na ujęcie roli jako zmiennej niezależnej, umożliwiającej zrozumienie zachowania państwa w określonym systemie ról i pozycji międzynarodowych. Ponadto omówione zostaną zjawiska konfliktu ról, spójności roli czy dystansu wobec roli, które będą wykorzystywane przy analizie międzynarodowej działalności Brazylii w latach 2003–2014.

Następnym krokiem będzie analiza relacji między rolą i tożsamością, jedną z kluczowych zmiennych wykorzystywanych w konstruktywistycznych analizach polityki zagranicznej państwa, opierających się na teorii ról. W kolejnej części rozdziału omówię pierwsze prace analizujące politykę zagraniczną państwa, aby następnie przejść do przedstawienia wykorzystania teorii ról przez konstruktywistów społecznych. Prace Lisbeth Aggestam, Sebastiana Harnischa czy Marijke Breuning pozwolą ukazać pogłębione analizy procesów kognitywnych dokonywanych przez wspólnoty polityki zagranicznej, nadające znaczenie oraz przyczyniające się do pogłębionego zrozumienia zewnętrznej aktywności państwa.

1.1. Role w naukach społecznych

Jedną z pierwszych prac stanowiących próbę podsumowania dotychczasowych postępów w rozwoju teorii ról było opracowanie z 1966 roku pod redakcją amerykańskich socjologów Bruce’a Biddle’a i Edwina Thomasa. Badacze wskazali, że północnoamerykańscy i europejscy prekursorzy teorii ról publikowali wyniki swoich badań od końca XIX wieku oraz w pierwszych dekadach XX wieku. Henry J.S. Maine wprowadził pojęcie statusu, Émile Durkheim pisał na temat podziału pracy3, John Dewey badał nawyki, Charles Cooley zaś wprowadził koncepcję jaźni odzwierciedlonej4. Publikacje wyznaczające podstawy dla wyodrębnienia i zdefiniowania kategorii teoretycznej roli stanowią kanon prac z zakresu socjologii, antropologii, psychologii oraz filozofii. Sam termin „rola” pojawiać się zaczyna w pracach z lat 20. XX wieku. W publikacjach takich socjologów jak Georg Simmel, Robert Park i Ernest Burgess, w których występuje ten termin, trudno doszukiwać się zastosowania pojęcia jako świadomie wyodrębnionego konstruktu teoretycznego o wyraźnie zdefiniowanym znaczeniu5. Theodore R. Sarbin i V.L. Allen, analizując teorie ról, kładą nacisk na fakt, że wiele terminów teorii zostało zapożyczonych z języka teatru6. Od samego początku rzutowało to na znaczenia przypisywane temu pojęciu przez badaczy, niejako zwalniając z obowiązku wyznaczenia jego zakresu semantycznego dla potrzeb nauk społecznych. Od dekady lat 30. XX wieku hasło zaczyna być jednak wykorzystywane w sposób bardziej świadomy w badaniach społecznych: termin rola znajduje bardziej konsekwentne zastosowanie jako pojęcie techniczne odnoszące się do wyznaczonego zbioru zjawisk społecznych powiązanych z zachowaniem człowieka.

Jednocześnie monografie poświęcone roli w naukach społecznych czy słowniki socjologii kładą nacisk na istnienie wielu definicji, a nawet sporów, o znaczenie roli. W wielości definicji dostrzec można zarysowujący się podział na dwa podstawowe ujęcia. Badaczami, od których prac i koncepcji można wywodzić dwa ujęcia roli w naukach społecznych, byli Ralph Linton i George Herbert Mead.

1.1.1. Koncepcje funkcjonalno-strukturalne

Amerykańskiemu antropologowi kultury, Ralphowi Lintonowi, przypisuje się przedstawienie definicji roli, które przesądziło o jej powiązaniu ze statusem społecznym. Linton w swojej najbardziej znanej pracy – The Study of Man z 1936 roku – zdefiniował rolę jako „dynamiczny aspekt statusu”, status zaś nazwał „pozycją w określonym wzorze” oraz „zbiorem praw i obowiązków”7. Linton wykazał, że związek roli i statusu jest nierozerwalny: nie istnieją role bez statusów ani statusy bez ról, przez co oba zjawiska powinny być badane łącznie8. Podkreślił również, że jednostki posiadają wiele statusów składających się na główny status społeczny i pełnią wiele ról społecznych. Gdy jednostka podejmie działania mające na celu realizację praw i obowiązków przysługujących jej z uwagi na zajmowany status, można będzie stwierdzić, że wykonuje rolę powiązaną z określonym statusem.

Za Lintonem wielu badaczy będzie analizować koncepcję roli w związku ze statusem, jednak, podobnie jak w przypadku roli, również status będzie ujmowany przez różnych badaczy społecznych odmiennie. Zwraca się uwagę, że szczególne wyzwanie stanowiło dla socjologów, antropologów i psychologów zdefiniowanie relacji łączącej rolę i status – o ile dla Lintona rola uznana została za realizację statusu, William Goode wskazywał, że rola jest mniej zinstytucjonalizowaną wersją statusu. Daniel Levinson nazwie pozycję społeczną organizacyjną anatomią, lokalizującą jednostkę w przestrzeni społecznej, rolę natomiast – organizacyjną fizjologią9. U Talcotta Parsonsa rozumienie relacji roli i statusu ewoluowało od rozumienia roli jako dynamicznego wyrazu statusu do funkcjonalnego ujęcia ról, poprzez które uczestnicy systemu społecznego wyrażają rolami swoje orientacje w kwestii oczekiwanych relacji z innymi uczestnikami struktury społecznej10.

Rola i status u Lintona pełnią funkcję narzędzi umożliwiających jednostce realizację wzorów kulturowych, utrwalonych wzorów zachowań wobec innych członków społeczeństwa. Stanowią pewne minima postaw, przekonań i zachowań niezbędnych dla uczestniczenia w życiu społecznym, które jednostka musi przyjąć11. Linton akcentował wymiar normatywny roli, twierdząc, że jednostki będą dążyły do jak najlepszej realizacji roli, kierowane potrzebą prestiżu12.

Antropolog położył nacisk na oczekiwania względem osoby odgrywającej daną rolę. Rozumienie czy definiowanie własnej roli przez jednostkę, czyli koncepcja roli, miała dla badacza znaczenie drugorzędne. Uznanie roli za zbiór oczekiwań określających, jakie powinno być zachowanie jednostki, jest wspólnym mianownikiem większości definicji tego terminu13. W podobny sposób role zdefiniowała Anne-Marie Rocheblave-Spenlé, nazywając je „ustrukturyzowanym modelem behawioralnym, odnoszącym się do określonej pozycji jednostki w otoczeniu interakcyjnym”14. Od rozumienia roli jako zestawu oczekiwań odejdą ujęcia ról społecznych kładące większy nacisk na ich wykonywanie15.

Z rolami oczekiwanymi wiąże się zjawisko obsadzania w roli, rozumiane jako przyjmowanie roli narzuconej przez Innego, partnera roli, z którym jednostka wchodzi w relacje. Takie definiowanie podmiotowości jest istotne przy analizie percepcji partnerów ról dokonywanej przez brazylijskich decydentów przed 2016 rokiem. Odrzucali oni bowiem obrazy wielu aktorów międzynarodowej sceny politycznej, w tym samej Brazylii, kreowane przez państwa globalnej Północy. W dyskursie publicznym przedstawicieli brazylijskich władz widoczny był zarzut kierowany do państw wysoko rozwiniętych. Miały one pozbawiać bądź ograniczać podmiotowość części uczestników międzynarodowej sceny politycznej i postrzegać państwa rozwijające się przez pryzmat braku sprawczości.

Lintonowskie podejście do zagadnienia pozycji i statusu znalazło wielu naśladowców i zapoczątkowało badanie roli w ujęciu funkcjonalno-
-strukturalnym. Ujęcie zakładało, że członkowie społeczeństwa, realizując role, wypełniali prawa i obowiązki stanowiące treść ról, a wynikające z zajmowanej pozycji społecznej. Parsons wskazywał na strukturalne ograniczenia podmiotów realizujących role. Ograniczenia te zawierały się w oczekiwaniach innych podmiotów względem jednostki zajmującej określoną pozycję w strukturze. Do wyboru i realizacji ról zgodnych z oczekiwaniami partnerów zachęcały jednostkę sankcje negatywne, na które się narażała w przypadku zachowań sprzecznych z oczekiwaniami16. W złożonej strukturze społecznej jednostka wchodziła w interakcje z wieloma podmiotami, odgrywając swoje role – posiadała wielu partnerów roli. Miało to istotne implikacje dla badania treści oraz realizacji ról. Od tożsamości i pozycji społecznej partnera roli zależały oczekiwania stawiane jednostce.

Badacze funkcjonalno-strukturalni ze zróżnicowanymi oczekiwaniami wobec ról wiązali możliwość wystąpienia konfliktu ról. Wynikał on ze złożonych sieci powiązań ról i statusów. Do konfliktu dochodziło, jeżeli oczekiwania względem roli stawiane przez różnych partnerów były niekompatybilne lub gdy różne role odgrywane przez jednostkę były sobie przeciwstawne17.

Robert K. Merton w artykule z 1957 roku wprowadził pojęcie zespołów ról dla opisania związków ról, w jakie wchodzą osoby zajmujące określony status. Merton wyróżniał zarówno zestawy statusów, wielość statusów zajmowanych przez jednostkę, jak też wielość ról przypisywanych różnym statusom18. Współczesność charakteryzowała zwiększająca się liczba zajmowanych statusów, prowadząca do sekwencji statusów – osiągania określonych pozycji poprzez osiąganie innych pozycji – a także coraz większa liczba ról pełnionych w ramach zajmowania jednego statusu19. Role przypisywane danemu statusowi były definiowane jako zespoły ról. W ramach określonego zespołu ról dochodzić mogło do konfliktów wynikających z odmiennych perspektyw, wartości czy interesów, a w związku z tym oczekiwań partnerów ról wobec jednostki zajmującej określony status. W centrum zainteresowania Merton stawiał mechanizmy społeczne pozwalające jednostce wykonywać zespół ról i prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie, w którym musiała się mierzyć ze zróżnicowanymi, niekiedy wręcz przeciwstawnymi oczekiwaniami. Sugerowanymi przez Mertona mechanizmami były zróżnicowane znaczenia statusów w strukturze społecznej, silniejsza pozycja części partnerów roli oraz fakt, że jednostka nie realizuje wszystkich ról z wszystkimi partnerami jednocześnie, przez co możliwe jest ukrywanie tych ról, które konfliktowałyby z oczekiwaniami określonego partnera20. Merton rozwiązanie konfliktów ról uzależniał od systemowej dystrybucji władzy, wpływającej na zróżnicowane wagi statusów w sieci powiązań społecznych.

Amerykańska socjolożka Rose Laub Coser zagadnienie konfliktu ról analizowała również z perspektywy strukturalizmu, czerpała jednak z pewnych koncepcji George’a Herberta Meada, przede wszystkim zagadnienia marginesu swobody21. Umożliwiał on jednostkom wkład swoich idiosynkrazji w wykonywanie i interpretację ról. Coser wykorzystała w analizie konfliktu społecznego kategorię zespołu ról, którą zdefiniowała jako sytuację, kiedy: „podmioty zajmujące określony status muszą [wyróżnienie oryg.] radzić sobie z partnerami ról, których pozycje bądź poglądy są różne od danego podmiotu właśnie z uwagi na inne role, jakie odgrywają”22. Według Coser realizacja ról była warunkowana rodzajami relacji, w które wchodziły podmioty dążące do realizacji swoich statusów. Współczesne relacje społeczne charakteryzowały złożone zespoły ról: jednostki przyjmowały coraz więcej ról realizowanych przy zwiększonym współudziale partnerów ról. Zdaniem badaczki zwiększająca się ilość powiązań jednostki wiązała się nie tylko z większą ilością oczekiwań oraz ograniczeń. Wielość ról przyznawała jednostce również większą autonomię oraz przestrzeń wolności23.

Wobec konieczności negocjacji możliwych sposobów działania i interakcji z wieloma partnerami roli nie stawiano jednostce dokładnie sformułowanych oczekiwań. Dzięki temu podmiot zyskiwał możliwość kreatywnej interpretacji tych oczekiwań. Ponadto wysoce skomplikowana struktura społeczna, w której dochodzić mogło do wielu konfliktów ról, zmniejszała szanse na polaryzację konfliktu i jego wysoką intensywność, dostarczając wielu możliwych scenariuszy i zwiększając przestrzeń wyboru i alternatyw. Złożone zestawy ról dostarczały większej przestrzeni dla interpretacji struktur społecznych, przyczyniając się do rozwoju procesów kognitywnych elementów struktury – jednostek – i zwiększania ich kreatywności24.

Rozważania nad konfliktami ról i mechanizmami radzenia sobie z nimi dostarczają cennych uwag do analizy państw opierających politykę zagraniczną na strategii zwiększania autonomii przez dywersyfikację swoich relacji międzynarodowych. Kwestia autonomii podmiotu zyskuje szczególne znaczenie dla polityki międzynarodowej Brazylii. Brazylianiści są bowiem w większości zgodni co do tego, że w największym państwie Ameryki Południowej autonomia utożsamiana jest z racją stanu państwa. Badacze analizujący strategię autonomii przez dywersyfikację relacji dyplomatycznych twierdzili, że brazylijscy decydenci poprzez zwiększenie poziomu powiązań międzynarodowych państwa liczyli na większą niezależność w polityce światowej, rozumianą przede wszystkim w kontekście relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Jednocześnie dywersyfikacja – wyrażająca się przyjmowaniem większej ilości ról międzynarodowych, w tym ról dla danego aktora nietradycyjnych – każe zastanowić się nad poziomem angażowania się w realizację ról, czyli poświęceniem się roli. W przypadku Brazylii kwestia poświęcenia się roli jest zagadnieniem istotnym w szczególności przy analizie nietradycyjnych ról państwa – dawcy pomocy rozwojowej oraz mediatora na Bliskim Wschodzie.

Badania nad konfliktami ról analizują konflikty zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne, wynikające z realizowania jednej bądź kilku ról wzajemnie niekompatybilnych. Zwracają również uwagę na kwestię konfliktów wynikających z ich realizacji, które nie odzwierciedlają oczekiwań stawianych danemu podmiotowi, inaczej umiejscowionemu przez różne grupy aktorów w strukturze społecznej. Również ten ostatni aspekt konfliktu ról wydaje się interesujący w kontekście międzynarodowej aktywności Brazylii. W dalszych rozdziałach zostanie wskazane, że źródeł niepowodzeń pewnych inicjatyw dyplomatycznych należy się doszukiwać w odmiennych koncepcjach, jakie na temat miejsca Brazylii w świecie oraz ról, które państwo powinno realizować, posiadały brazylijskie elity polityczne.

Badacze funkcjonalno-strukturalni zwrócili ponadto uwagę na kwestię wzajemności, z jaką wiąże się realizacja roli w danej strukturze społecznej. Wzajemność oznacza krok dalej niż tylko uznanie, że prawa przypisane podmiotowi w związku z realizowaniem określonej roli i wynikające z zajmowanej pozycji społecznej implikują zobowiązania dla partnera roli zajmującego inny status. Z wzajemności wynika bowiem, że każda strona relacji ma zarówno prawa, jak też obowiązki25.

W przypadku związków państw w systemie międzynarodowym, statusy partnerów relacji opartej na wzajemności będą miały istotny wpływ na kształtowanie stosunku norm i zobowiązań tych podmiotów względem siebie26. Status będzie wskazywał przede wszystkim na poziom symetrii. Jeżeli jedna ze stron będzie posiadać więcej zasobów – kwalifikacji i atrybutów wymaganych do zajmowania danego statusu i odgrywania danej roli – będzie to pociągało za sobą większy prestiż statusu oraz większe przywileje, rozumiane jako możliwości przy realizacji roli. Alvin Gouldner wskazał, że z zajmowaniem pewnych statusów wiązać się będzie również legitymacja do stawiania większej liczby oczekiwań wobec partnera roli27.

Dla Gouldnera zasada wzajemności charakteryzująca relacje partnerów roli jest zmienną, która pozwala manipulować symetrycznością relacji, wpływając tym samym na lokalizację statusów w systemie. Amerykański socjolog odwołał się do przykładu badań antropologicznych Bronisława Malinowskiego nad praktykami kuli28, aby wskazać, że w przypadku realizacji roli, w wyniku której partner otrzyma wartość dodaną (dar, pomoc lub wsparcie w realizacji swojej roli), powstaje zobowiązanie, aby odwzajemnić to działanie. Zobowiązanie spowoduje, że podmiot znajdzie się w pozycji dłużnika. Wytworzy się bądź pogłębi relacja asymetryczna, która dodatkowo ograniczy możliwe scenariusze działania wobec partnera relacji, w stosunku do którego obowiązywać będzie dług. Asymetryczność zostanie dodatkowo podtrzymana, jeśli zobowiązanie odwzajemnienia danego aktu zostanie czasowo zawieszone. Można tym samym dostrzec związek teorii ról z teorią daru przedstawioną przez francuskiego antropologa Marcela Maussa29.

Wzajemność rzuca nowe światło na analizę roli Brazylii jako dawcy pomocy rozwojowej czy państwa promującego współpracę krajów rozwijających się. Pozwala zwrócić uwagę na charakter zobowiązań wytwarzających się między Brazylią i jej partnerami. Umożliwia także ujęcie kwestii symetryczności bądź jej braku w relacjach partnerów oraz weryfikację, w jakim stopniu ta realizacja ról przyczyniać się może do osiągania celów polityki zagranicznej państwa oraz w jakim stopniu zgodna jest z deklarowanym przez państwo przywiązaniem do norm i wartości.

Pierwsze prace na gruncie nauk politycznych wykorzystujące kategorię roli do badania polityki zagranicznej państwa bliższe były funkcjonalno-strukturalnemu ujęciu teorii ról. Publikowane od końca lat 90. XX wieku analizy międzynarodowej działalności państw proponujące odmienne definicje roli, wiążące role z tożsamością państwa, bliższe były drugiemu sposobowi badania zjawisk społecznych związanemu z interakcjonizmem symbolicznym.

1.1.2. Wkład interakcjonizmu symbolicznego do teorii ról

Kluczową postacią dla interakcjonizmu symbolicznego był George Herbert Mead, autor Umysłu, osobowości i społeczeństwa z 1934 roku, zbioru wykładów socjologicznych opublikowanych pośmiertnie przez uczniów Meada.

Jednym z centralnych zagadnień analizowanych przez Meada było formowanie się jaźni (self)30. Aby jednostka mogła uczestniczyć w interakcji z innymi podmiotami, konieczne było przekroczenie granicy własnej podmiotowości i skierowanie uwagi na tzw. Uogólnionych Innych31, społeczeństwo. Jednostka pragnąca się komunikować musiała wyjść poza myślenie o sobie – rozpoznać Innego (alter) oraz rozpoznać siebie widzianego oczami Innego. Ten proces nazwany został przyjmowaniem roli. Mead, jak zauważył Sebastian Harnisch, dokonał tym samym odrzucenia kartezjańskiej wizji jednostki samowystarczalnej w procesie autopoznania32. Dla Meada społeczeństwo było warunkiem konstytuującym podmiot33.

W opinii amerykańskiego filozofa jaźń podmiotu składała się z dwóch członów: „ja” podmiotowego (I) oraz „ja” przedmiotowego (me). Samoświadomość jednostki wymagała uprzedmiotowienia samego siebie34. Dzięki dostrzeżeniu Innego i jego ról oraz wizerunku siebie w postawie Innego następowało wykształcenie poziomu jaźni, jakim jest „ja” przedmiotowe. Postrzeganie samego siebie jako obiektu stanowiło szczególną cechę jaźni umożliwiającą autorefleksyjność. Na poziomie „ja” przedmiotowego miało miejsce ukierunkowanie postaw jednostki tak, aby były zgodne z wizerunkiem i oczekiwaniami Znaczących Innych – najważniejszych aktorów biorących udział w interakcjach służących socjalizacji podmiotu – oraz Uogólnionych Innych: „widzimy sami siebie przez sposób, w jaki widzą nas inni”35. Ten element jaźni należy więc rozumieć jako swego rodzaju przystosowanie się do świata społecznego, którego jednostka jest elementem. „Ja” podmiotowe natomiast postrzegało „ja” przedmiotowe jako kształtowane przez oczekiwania innych i stanowiło reakcję na nie, zachowując „świadomość swojej podmiotowej indywidualności”36.

Ralph Turner uzupełnił koncepcję Meada, wskazując, że identyfikacja ról Innego i antycypacja jego zachowań wpływały tym samym na proces kształtowania roli37. Z przyjęciem roli wiązało się wytwarzanie koncepcji na temat roli własnej podmiotu. Stanowiło nie tylko reakcję na rolę Innego, ale również zdefiniowanie wzajemnej zależności: w trakcie przyjmowania roli Innego miało miejsce ustosunkowanie się do niej. Turner zwrócił uwagę na możliwość kilku scenariuszy. Podmiot mógł albo utożsamić się z Innym, albo dostrzec wyraźne różnice między sobą i Innym. Wraz z przyjęciem i odniesieniem się do stanowiska Innego, następowała kreacja własnej koncepcji roli oraz wynikające stąd zachowania38.

Przyjmowanie roli Innego pozwalało także na wykorzystanie nabytej w procesie interakcji wiedzy o zewnętrznej percepcji podmiotu dla określonych celów. Przyjmując rolę Innego, podmiot czynił to w sposób refleksyjny. Traktował Znaczącego Innego jako zwierciadło odbijające oczekiwania pokładane wobec jednostki przez świat zewnętrzny, w którym działał39. Poznanie własnego wizerunku poprzez odbiór obrazów wykształconych przez inne podmioty mógł skłonić jednostkę do dążenia do zmiany tego wizerunku na korzystniejszy. Na poziomie analizy aktywności państw nie ulega wątpliwości, że konstruowanie pożądanego wizerunku jest jednym z podstawowych zadań dyplomacji publicznej. O tego typu działaniach przekonują badania poświęcone wysiłkom państwa na rzecz kształtowania wizerunku dobrych obywateli międzynarodowych czy mocarstw cywilnych40. Nie budzi również zastrzeżeń twierdzenie, że państwa w wysiłkach na rzecz konstrukcji pożądanego wizerunku nie kierują się wyłącznie potrzebą promocji obrazu, z którym się utożsamiają. W przypadku Brazylii warte zastanowienia są wysiłki na rzecz promocji wizerunku partnera międzynarodowego. Pojęcie partnera regularnie występuje w dyskursie władz brazylijskich przy realizacji roli państwa kształtującego koalicje państw Południa czy też zaangażowanego w pomoc rozwojową. Teoria ról dostarcza ram analitycznych dla obserwacji empirycznych, pozwalających zrozumieć znaczenia przypisywane „partnerstwu” przez wspólnotę polityki zagranicznej, definiującą tożsamość międzynarodową państwa, jak również instrumentalizację tego wizerunku dla wzrostu widoczności oraz poparcia dla dążeń państwa na różnych forach.

Przyjmowanie ról Innego i towarzyszące temu tworzenie własnych ról wiążą się z koniecznością dokonania lokacji roli, czyli zdefiniowania swojego miejsca w skomplikowanej strukturze społecznej z wielością statusów i wzajemnych powiązań wynikających z realizacji ról. Lokacja roli jest procesem kognitywnym, w którym podmiot musi właściwie rozpoznać własne możliwości stwarzane mu przez oczekiwania Innych, ich statusy i relacje, w których się znajduje, ponieważ stwarzają one ograniczenia41. W wyniku przyjętej lokacji podmiot wytworzy własne koncepcje roli. Jeżeli zidentyfikuje swoje role zgodnie z oczekiwaniami Innych, będzie mógł je realizować. Gdy lokacja ról będzie nieprawidłowa, napotka w trakcie realizacji trudności wynikające z zastosowania wobec podmiotu sankcji przez Znaczących Innych, którzy nie uznają danych ról.

Mead wskazał ponadto, że proces interakcji oznaczał możliwość kształtowania społeczeństwa przez jednostkę. Społeczeństwo stanowiło dla niego byt równie realny jak jednostka będąca zarówno efektem społeczeństwa, jak też jego źródłem42. Jednostka miała możliwość wywierania wpływu na społeczeństwo dzięki procesowi ciągłego dialogu pomiędzy „ja” przedmiotowym oraz „ja” podmiotowym. W dialogu „ja” podmiotowe było kreatywną, niepowtarzalną i niezależną od zewnętrznych obrazów czy odbić samego siebie „dyspozycją indywidualną”43. „Ja” przedmiotowe stanowiło natomiast część jaźni kształtowaną poprzez uświadamianie sobie istnienia Uogólnionych Innych i ich oczekiwań. Jako element kreatywny „ja” podmiotowe potrafiło przekroczyć konformistyczne wskazówki „ja” przedmiotowego44. O ile w wielu sytuacjach „ja” podmiotowe oraz przedmiotowe były w stanie przyjmować rolę bez wchodzenia w konflikt, mogło również dojść do pojawienia się sytuacji problemowych45. Mead dostrzegł, że w toku rozwoju życia społecznego podmiot zaczynał wchodzić w interakcje z większą liczbą Znaczących Innych, przyjmując coraz większą liczbę ról. Oczekiwania, jakie jednostka identyfikowała w ramach interakcji z wieloma podmiotami, prowadzić mogły do konfliktów ról. Mead, opisując postawę jednostki wobec konfliktu ról, nie skupiał się – tak jak Merton – na właściwościach struktury, które jednostka mogłaby wykorzystać dla uniknięcia bądź załagodzenia konfliktu. Badacz wskazał na właściwości samego podmiotu wpływające na przyjętą postawę i dokonywane wybory. To kreatywność „ja” podmiotowego pozwalała na wybór ról przez jednostkę i przekształcanie tych ról. Przekształcenia ról poddawane były następnie procesowi weryfikacji społecznej, ponieważ interakcja symboliczna stawała się możliwa tylko wówczas, jak zauważył Herbert Blumer, gdy strony wchodzące w proces interakcji wzajemnie uznawały swoje role46.

Stanowisko Meada wywarło znaczący wpływ na wykształcenie się konstruktywizmu społecznego jako nowego ujęcia badawczego w naukach społecznych. Do prac badacza nawiązał Alexander Wendt, wskazując na wynikającą z Meadowskiej koncepcji konsekwencję dla nauki o stosunkach międzynarodowych: nie tylko system międzynarodowy jest kształtowany przez aktorów państwowych, ale również istnienie państw należy wyprowadzić z ról, jakie te państwa realizują w swojej społeczności47. Sam Mead wskazywał na możliwość zastosowania interakcjonizmu wraz z kategorią „ja” przedmiotowego do badań nad relacjami państw: „narody, podobnie jak jednostki, mogą się uprzedmiotowić tylko wówczas, gdy spojrzą na siebie oczami innych”48.

Wykorzystanie dorobku Meada do analizy polityki zagranicznej państwa i procesu kształtowania tożsamości narodowej prowadzi do konieczności uwzględnienia obrazu danego państwa przyjętego przez innych aktorów sceny międzynarodowej, na czele z supermocarstwem. Ponadto interakcjoniści symboliczni zwrócili uwagę, że samo odgrywanie roli międzynarodowej jest niewystarczające. Znaczenie nadane roli jest także konstruowane społecznie, w związku z czym musi być nieustannie potwierdzane w relacjach z innymi uczestnikami życia społecznego49. W przypadku państw wizerunki oraz ich realizacje, role, poznawane i kreowane są w toku interakcji międzynarodowych. Poglądy Meada ukierunkowują analizę ról państwa na proces kształtowania się „ja” przedmiotowego jako składnika jaźni czy też tożsamości. W przypadku analizy międzynarodowej działalności Brazylii konieczne jest zastanowienie się nad percepcją wizerunku międzynarodowego państwa przez głównych decydentów oraz elity intelektualne interpretujące międzynarodową projekcję Brazylii. Wybór realizacji określonych ról, przejawiający się w podejmowanych ofensywach dyplomatycznych, może być uświadomioną reakcją na wizerunki i role, z którymi Brazylia się nie zgadza, jak na przykład rola biernego i zapóźnionego rozwojowo państwa postkolonialnego. Jednocześnie interakcjonizm symboliczny pozwala postawić pytanie o to, czy podmioty podczas realizacji określonych ról utrwalają czy przekształcają ich rozumienie. Czy znaczenia przypisywane rolom zmieniają się i jeśli tak, czy katalizatorem tych zmian jest odmienny sposób realizacji takiej roli jak przykładowo rola mediatora czy rola dawcy pomocy rozwojowej?

Z perspektywy analizy polityki zagranicznej państwa interesujące jest opisane przez Ervinga Goffmana przywiązanie do roli oraz przede wszystkim zjawisko dystansu do roli. O przywiązaniu, zdaniem Goffmana, można mówić w sytuacji uczuciowego i poznawczego zaangażowania skierowanego ku zajmowanej pozycji i wykonywanej roli, wywołującego „pragnienie i dążenie do postrzegania siebie przez pryzmat odgrywanej roli oraz będącej rezultatem tego odgrywania autoidentyfikacji”50. Przywiązanie do roli jest zalecane w sytuacji często i regularnie wykonywanych ról. W przypadku Brazylii państwo powinno w związku z tym wykazywać większe przywiązanie wobec roli budującego koalicje globalnego Południa aniżeli ról dawcy pomocy rozwojowej i mediatora na Bliskim Wschodzie.

Dystans do roli Goffman rozumie natomiast jako zachowanie realizującego ją podmiotu wyrażające „oddzielność jednostki od jej roli”51 i niskie przywiązanie do danej roli. Podejmując się realizacji roli z ograniczonymi kwalifikacjami oraz atrybutami, które gwarantowałyby jej efektywną realizację, poprzez dystans podmiot może przyjąć swego rodzaju postawę obronną na wypadek zewnętrznej krytyki. Dystans może mieć również miejsce w sytuacji, gdy jednostce zależy na uniknięciu identyfikacji z rolą przez inne podmioty – zarówno partnerów, jak i tzw. publiczność, czyli osoby trzecie, które nie są bezpośrednio zaangażowane w realizację danej roli. Przyjęcie postawy dystansu wobec roli może prowadzić do rewizji relacji z partnerami i rodzaju zależności. Poprzez dystans możliwe staje się odrzucanie przez dany podmiot asymetrycznego charakteru relacji z partnerami roli52.

Brazylijska administracja w analizowanym okresie niewątpliwie wykazała daleko posunięty dystans wobec roli dawcy pomocy rozwojowej. Dystans przejawiał się przede wszystkim w dyskursywnej strategii realizacji roli donatora, odrzucającej rolę Brazylii jako dawcy, akcentującej natomiast partnerstwo na rzecz globalnego rozwoju. Dystans dostrzegalny był ponadto w brazylijskich deklaracjach mediacji w regionalnych konfliktach na Bliskim Wschodzie. W tym przypadku główną przyczyną takiej postawy był brak doświadczeń mediacji w odległym regionie oraz niejednoznaczne oczekiwania partnerów roli.

Warto również uwzględnić obserwacje amerykańskiego socjologia na temat instrumentalnego wykorzystania roli, wobec której podmiot się dystansuje. Goffman sugeruje, że przyjęcie i realizacja określonej roli mogą być powiązane z dążeniem do osiągnięcia celów innych niż te deklarowane czy też przypisywane. Przyjęcie dystansu następuje w stosunku do roli typowej, czyli „typowej reakcji jednostek zajmujących określoną pozycję”53, gdyż tylko wówczas widoczne staje się odchylenie od przyjętego społecznie standardu jej wykonywania. W kontekście zagranicznej polityki Brazylii dystans wobec roli dawcy pomocy rozwojowej czy mediatora służyć mógł jako strategia na rzecz realizacji globalnych aspiracji, rozwoju nowych relacji z partnerami roli lub krytyce typowego wykonywania danej roli – zobowiązań i oczekiwań jej przypisanych.

Badacze ujęcia interakcyjnego, oprócz analizy powiązań między partnerami ról, dystansu czy przywiązania do roli, pochylali się również nad kwestią odpowiedniości czy spójności roli. Spójność roli rozumiana jest jako zgodność oczekiwań jednostki wobec samej siebie, czyli swoich koncepcji roli, z zachowaniem jednostki, które te oczekiwania i koncepcje powinno odzwierciedlać54. O kształtowaniu własnych koncepcji roli decyduje osobowość podmiotu, na którą wpływają jednak również inni uczestnicy życia społecznego i ich oczekiwania, poznawane i internalizowane przez jednostkę. Oczekiwania mają tym samym pośredni wpływ na wybór koncepcji roli przez podmiot. Analizując spójność, nacisk położony jest na osobowość, strukturę kognitywną stanowiącą doświadczenie tożsamości w wyniku wykształcanego w procesach interakcji rozumienia siebie55. Rolą spójną będzie rola skoordynowana z tożsamością, umożliwiająca bardziej efektywne i stosowne dla danej roli zachowanie aktora. W przypadku braku spójności roli skuteczność jej realizacji będzie mniejsza, brak spójności może również doprowadzić do konfliktu ról. Bruce Biddle wskazał, że szereg czynników może wpłynąć na zwiększenie spójności roli, m.in. kontekst społeczny, społeczne wsparcie na rzecz realizacji deklarowanych przez jednostkę koncepcji czy poziom identyfikowania się jednostki z normami i wartościami zawartymi w deklarowanej koncepcji56.

Kategoria spójności roli jest kolejną koncepcją dostarczaną przez teorię ról, wartą uwzględnienia przy stawianiu pytań badawczych dotyczących polityki zagranicznej państw: czy na sukces lub niepowodzenie danych inicjatyw międzynarodowych państwa, rozumianych jako realizacja ról, wpłynąć może niska spójność roli, skutkująca niską efektywnością podejmowanych działań i brakiem przekonania partnerów roli do podejmowanych działań? Jakie skutki będzie miało deklarowanie ról, których realizacja odbiegać będzie od deklarowanych założeń? Posługując się koncepcją spójności roli przy analizie działań Brazylii jako państwa integrującego kraje rozwijające się, możliwe będzie dostrzeżenie wyzwań przy realizacji tej roli na początku XXI wieku. Mimo że kształtowanie globalnych koalicji zaliczyć można do tradycyjnego repertuaru brazylijskich ról, wyzwania te wynikać będą z trudności Brazylii w wyborze pożądanej pozycji i funkcji w świecie podlegającym przekształceniom systemowym. Kategoria spójności roli dostarczy również cennych wskazówek przy analizie nietradycyjnych ról państwa – dawcy pomocy rozwojowej w Afryce i mediatora na Bliskim Wschodzie – w których przypadku realizacja roli będzie utrudniona przede wszystkim ze względu na brazylijską percepcję oczekiwań partnerów roli oraz zmieniającą się w okresie 2003–2014 gotowość do poświęcenia się roli.

Różnice między funkcjonalno-strukturalnym i interakcyjnym ujęciem ról społecznych dotyczą m.in. procesu wykształcania ról społecznych: zagadnienia przez pierwszą grupę pomijanego, dla interakcjonistów stanowiącego centralny punkt badań. Interakcjoniści ujmują role dynamicznie jako tworzone i przekształcane w stosunkach między podmiotami57. Nacisk kładą na pragmatyczny wymiar roli. Jej rzeczywista realizacja jest istotniejsza od wymiaru normatywnego, odnoszącego się do oczekiwanego wykonywania roli, swego rodzaju weberowskiego „idealnego typu” roli powiązanego z „idealnym typem” pozycji. Ujęcie interakcyjne, nazwane w oksfordzkim Słowniku socjologii i nauk społecznych podejściem socjopsychologicznym, przedmiotem zainteresowania czyni przyjmowanie ról, tworzenie, przekształcanie i dostosowywanie ról do otoczenia oraz rzeczywiste odgrywanie ról58. Interakcjoniści, kładąc nacisk na wpływ interakcji na wykształcającą się jaźń jednostki, tworzą podstawy dla dalszych badań nad relacją tożsamości i ról społecznych, kwestią odpowiedniości roli, poziomem identyfikowania się z rolą czy stopniem poświęcania się roli. Dla porównania, ujęcie funkcjonalno-strukturalne można uznać za bardziej statyczne, silniej eksponujące powiązanie roli ze statusem społecznym, opisujące zestawy praw i obowiązków przypisanych statusowi czy zagadnienie konfliktów ról59. Role nie są traktowane jako nieustannie kształtowane, ale jako fakty społeczne w rozumieniu Durkheima60. O ile podejście interakcyjne jest bliższe rolom w ujęciu pragmatycznym, podejście funkcjonalno-strukturalne częściej będzie badało role w wymiarze normatywnym.

Oba ujęcia nie powinny być jednak traktowane jako przeciwstawne, ale wzajemnie się uzupełniające61. O ile interakcjonizm kładzie nacisk na niższy poziom analizy, wiele uwagi poświęcając percepcji ról, ich interpretacji i przekształcaniu czy stosunkowi jednostki do wykonywanej przez siebie roli, ujęcie funkcjonalno-strukturalne skupia się na wyższym poziomie analizy, stawiając pytania o wpływ struktury na zakres możliwości działania jej elementów.

Przypisy:

1 P.G. Le Prestre, Author! Author! Defining Foreign Policy Roles after the Cold War, w: Role Quests in the Post-Cold War Era: Foreign Policies in Transition, red. P.G. Le Prestre, Quebec: McGill–Queen’s University Press, 1997, s. 4.

2 C. Thies, Role Theory and Foreign Policy, w: The International Studies Encyclopedia, red. R.A. Denemark, vol. 10, Malden: Wiley–Blackwell, 2010, ebook dostępny w repozytorium biblioteki American University, http://catalog.wrlc.org/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?BBID=8220288 (dostęp: 20.03.2019).

3 B. Biddle, E.J. Thomas, The Nature and History of Role Theory, w: Role Theory: Concepts and Research, red. B. Biddle, E.J. Thomas, New York: Wiley, 1966, s. 4–5.

4 Por. J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa: PWN, 2002, s. 559.

5 B. Biddle, E. Thomas, The Nature and History of Role Theory, dz. cyt., s. 6.

6 T.R. Sarbin, V.L. Allen, Role Theory, w: Handbook of Social Psychology, red. G. Lindzey, E. Aronson, vol. II, Reading: Addison–Wesley, 1968, s. 489.

7 R. Linton, The Study of Man, New York: Appleton–Century–Crofts, 1936, s. 113–114.

8 Tamże, s. 114.

9 Cyt. za: Z.J. Pietraś, Pojęcie i klasyfikacja ról międzynarodowych, Lublin: UMCS, 1989, s. 15.

10 H. Znaniecka Lopata, Role Theory, w: Social Roles & Social Institutions: Essays in Honor of Rose Laub Coser, red. J. Blau, N. Goodman, New Brunswick: Transaction, 1995, s. 2–3.

11 R. Linton, The Study of Man, dz. cyt., s. 114–115.

12 Tamże, s. 146.

13 E.J. Thomas, B. Biddle, Basic Concepts for Classifying the Phenomena of Role, w: Role Theory: Concepts and Research, dz. cyt., s. 29.

14 Cyt. za: J.M. Yinger, Toward Field Theory of Behavior: Personality and Social Structure, New York–St. Louis–San Francisco: McGraw–Hill Book Company, 1965, s. 99. Barbara Szacka także podaje definicję zbliżoną do takiego ujęcia roli: „role to konfiguracje wzorów zachowania odnoszące się do rozmaitych usytuowań ludzi w zbiorowościach”. Por. B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s. 139

15 H. Znaniecka Lopata, Role Theory, dz. cyt., s. 3.

16 B. Biddle, E.J. Thomas, The Nature and History of Role Theory, dz. cyt., s. 186.

17 T.R. Sarbin, V.L. Allen, Role Theory, dz. cyt., s. 540–543.

18 R. Merton, The Role-Set: Problems in Sociological Theory, „The British Journal of Sociology” 1957, vol. 8, no. 2, s. 110.

19 R.L. Coser, The Complexity of Roles as Seedbed of Individual Autonomy, w: The Idea of Social Structure: Papers in Honor of Robert Merton, red. L.A. Coser, New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1975, s. 240. O ile Linton uznawał, że danemu statusowi przypisana jest jedna rola, Merton twierdził, że w obrębie danego statusu jednostka pełnić może wiele ról. Zob. R. Merton, The Role-Set: Problems in Sociological Theory, dz. cyt., s. 110.

20 Tamże, s. 113–114.

21 H. Znaniecka Lopata, Role Theory, dz. cyt., s. 8.

22 R.L. Coser, In defense of modernity: Role complexity and individual autonomy, Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 89.

23 Tenże, The Complexity of Roles as Seedbed of Individual Autonomy, dz. cyt., s. 239.

24 Tenże, In defense of modernity: Role complexity and individual autonomy, dz. cyt., s. 89.

25 A. Gouldner, The norm of reciprocity: a preliminary statement, w: Role Theory: Concepts and Research, dz. cyt., s. 140.

26 Tamże.

27 Tamże.

28 Kula jest instytucją występującą wśród plemion zamieszkujących wyspy Południowego Pacyfiku. Polega na obrzędowej wymianie określonych przedmiotów między plemionami, która nie może zostać przerwana – uczestnicy kuli zobowiązani są do dalszego przekazywania darów. Nieodwzajemnione dary wiązały się z ostracyzmem społecznym i ujmą na honorze plemienia. Por. B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku: Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, tłum. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, w: tegoż, Dzieła, Tom III Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa: PWN, 1981, s. 126–129, 131–132.

29 Teoria daru została omówiona szczegółowo w rozdziale 4.

30 W przekładzie Zofii Wolińskiej self tłumaczone jest jako osobowość. Uwzględniając analizy polskich badaczy prac Meada nazywających self jaźnią, również przyjmuję, że termin jaźń bliższy jest znaczeniowo pojęciu self niż termin osobowość.

31 Uogólnieni Inni to „zorganizowana wspólnota lub grupa społeczna, która daje jednostce jedność osobowości” i która pojawia się w bardziej zaawansowanej fazie rozwoju jednostki. Ich istnienie jest niezbędne do kształtowania się rzeczywistości społecznej oraz jaźni jednostki. Zob. G.H. Mead, Umysł, osobowość i społeczeństwo, tłum. Z. Wolińska, Warszawa: PWN, 1975, s. 214.

32 S. Harnisch, „Dialogue and emergence”: George Herbert Mead’s contribution to role theory and his reconstruction of international politics, w: Role Theory in International Relations: Approaches and Analyses, red. S. Harnisch, C. Frank, H. Maull, New York: Routledge, 2011, s. 39.

33 D. Ćwiklińska-Surdyk, A. Surdyk, Człowiek jako aktor na scenie życia. Teorie G.H. Meada i E. Goffmana a narracyjne gry fabularne, „Homo Ludens” 2012, t. 1, nr 4, s. 46.

34 G.H. Mead, Umysł, osobowość i społeczeństwo, dz. cyt., s. 193.

35 H. Blumer, Interakcjonizm symboliczny. Perspektywa i metoda, tłum. G. Romańczuk-Woroniecka, Kraków: Nomos, 2007, s. 14.

36 D. Ćwiklińska-Surdyk, A. Surdyk, Człowiek jako aktor na scenie życia. Teorie G.H. Meada i E. Goffmana a narracyjne gry fabularne, dz. cyt., s. 47.

37 R. Turner, Role-Taking, Role Standpoint, and Reference-Group Behavior, w: The Nature and History of Role Theory, dz. cyt., s. 152–155.

38 Tamże, s. 154.

39 Tamże, s. 152–154.

40 Por. H. Maull, Germany and Japan: The New Civilian Powers, „Foreign Affairs” 1990/91, vol. 69, no. 5, s. 91–106.

41 T.R. Sarbin, V.L. Allen, Role Theory, dz. cyt., s. 506.

42 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, dz. cyt., s. 579.

43 S. Harnisch, „Dialogue and emergence”: George Herbert Mead’s contribution to role theory and his reconstruction of international politics, dz. cyt., s. 39.

44 Cyt. za: A. Piotrowski, Pojęcie tożsamości w tradycji interakcjonizmu symbolicznego, „Kultura i Społeczeństwo” 1985, t. 29, nr 3, s. 55.

45 S. Harnisch, „Dialogue and emergence”: George Herbert Mead’s contribution to role theory and his reconstruction of international politics, dz. cyt., s. 42.

46 H. Blumer, Interakcjonizm symboliczny. Perspektywa i metoda, dz. cyt., s. 13–14.

47 A. Wendt, Społeczna teoria stosunków międzynarodowych, tłum. W. Derczyński, Warszawa: Scholar, 2008, s. 307–308.

48 Cyt. za S. Harnisch, „Dialogue and emergence”: George Herbert Mead’s contribution to role theory and his reconstruction of international politics, dz. cyt., s. 46.

49 E. Goffman, Spotkania. Dwa studia z socjologii interakcji, tłum. P. Tomanek, Kraków: Nomos, 2010, s. 83.

50 Tamże, s. 70.

51 Tamże, s. 87.

52 Tamże.

53 Tamże, s. 74.

54 B. Biddle, E.J. Thomas, The Nature and History of Role Theory, dz. cyt., s. 166–167.

55 T.R. Sarbin, V.L. Allen, Role Theory, dz. cyt., s. 522–523.

56 B. Biddle, Role Theory. Expectations, Identities and Behaviors, New York: Academic Press, 1979, s. 171–172.

57 B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, dz. cyt., s. 147.

58 [Hasło:] Rola, tłum. A. Zawadzka, w: Słownik socjologii i nauk społecznych, red. G. Marshall, red. wyd. pol. M. Tabin, Warszawa 2004, s. 281.

59 Tamże.

60 S. Harnisch, „Dialogue and emergence”: George Herbert Mead’s contribution to role theory and his reconstruction of international politics, dz. cyt., s. 37; J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, dz. cyt., s. 374–375.

61 Połączenie obu ujęć proponuje definicja Jana Szczepańskiego. Zob. J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa: PWN, 1972, s. 130–131.