ZAPORCZYCY

1943-1949

Wydanie III – ocenzurowane

Ewa Kurek

ZAPORCZYCY

1943-1949

Wydanie III – ocenzurowane

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

Lublin 2018

Projekt okładki:

Barbara i Stanisław Bałdyga

Wykonany gratis, jako hołd „Zaporczykom”

za ich walkę o wolność Ojczyzny

Skład:

Karolina Matjunin

Copyright © by Ewa Kurek

ISBN 978-83-950471-2-1

Wydawnictwo Clio

ul. Narutowicza 18/17, 20-004 Lublin

wydawnictwoclio.pl

SPIS TREŚCI

Wstęp

7

Część I Armia Krajowa

30

Część II Ruch Opory Armii Krajowej

113

Część III WiN i Straceńców los

222

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, samoobrony AK, ROAK i WiN majora „Zapory”

319

Fragmenty akt procesowych

375

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie z dn. 9 marca 2001 roku w sprawie IC 235/9 oraz wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polski z dn. 24 lutego 2004 roku w sprawie III CK 329/02 książka została ocenzurowana przez usunięcie z wydania pierwszego w roku 1995 następujących fragmentów:

1. str 319, wiersz 3 od góry od słów: Zaledwie kilka dni… do słów: … zeszły na drugi plan.

Na str. 320, wiersz 2 od góry [III wydanie str. 270 – uwaga E.K.]; 2. str. 320, wiersz 12 od góry od słów: „Zapora” chciał już… do słów: …”Opal” roześmiał

się serdecznie na str. 321 wiersz 3 od góry [III wydanie str. 271 – uwaga E.K.]; 3. str. 341, wiersz 6 od góry od słów: Po zakończeniu rozmów… do słów: …rozprawiali długo w noc żołnierze na str. 342 wiersz 4 od góry [III wydanie str. 287 – uwaga E.K.]; 4. str. 345 wiersz 11 od dołu od słów: Pod koniec kwietnia… do słów: …przed nim drzwi.

na str. 345 wiersz 1 od dołu [III wydanie str. 290 – uwaga E.K.]; 5. str. 346 wiersz 13 od dołu od słów: Siła-Nowicki został… do słów: …Lubelskiego Okręgu WiN Na str. 346 wiersz 12 od dołu [III wydanie str. 291 – uwaga E.K.]; 6. str. 361, wiersz 16 od dołu od słów: Nie wierzę… do słów: … odparł „Wisła” na str. 361

wiersz 19 od góry [III wydanie str. 303 – uwaga E.K.]; 7. str. 374 wiersz 7 od dołu od słów: Prezydent Bolesław Bierut… do słów: …do ujawnienia się na str. 374 wiersz 1 od dołu [III wydanie str. 314 – uwaga E.K.].

Na podstawie załącznika do pisma procesowego adw. Jerzego Naumanna z dn. 14 stycznia 2000 roku precyzującego powództwo (do akt sygn.: IC 235/97 Sądu Okręgowego w Lublinie), który reprezentował żonę i córki Władysława Siła-Nowickiego w procesie o ochronę dóbr osobistych przeciwko Ewie Kurek i Wydawnictwu Clio.

WSTĘP

Urodziłam się i wychowałam się w Kielcach. Obce mi były legendy Lubelszczyzny i pro-blematyka Armii Krajowej na tym terenie. Historyczna pamięć lubelskich wsi i miasteczek przyszła do mnie sama i w najbardziej nieoczekiwanych okolicznościach. W 1980 roku wraz z moim nieżyjącym mężem kupiliśmy dom w Zemborzycach, które wówczas od kilkunastu już lat znajdowały się w granicach Lublina, ale tak naprawdę nadal pozostawały podlubelską wsią. Sąsiedzi byli dobrzy i uczynni, ale niewiele wiedzieli o nas i my niewiele o nich. Przełomowym momentem okazał się grudzień 1981 roku i wprowadzony wówczas stan wojenny. W styczniu 1982 roku wyszedł pierwszy numer zredagowanego i wydruko-wanego w naszym domu „Biuletynu NSZZ Solidarność Pracowników FSC w Lublinie”.

Spacyfikowani robotnicy FSC przyjęli go z wielką radością. Łącznikiem pomiędzy nami a załogą był nasz sąsiad, zwolniony po pacyfikacji FSC robotnik Piotr Dudziak. Po wy-daniu dwunastego numeru Biuletynu, 2 grudnia 1982 roku do naszego domu wpadło czterech funkcjonariusz SB i z wrzaskiem „Gdzie drukarnia? Gdzie powielacz?”, rozpoczęli trwającą sześć godzin rewizję.

Esbecy nie znaleźli naszych powielaczy i matryc. Po szarpaninie z naszą pięcioletnią wówczas córką, zapakowali jedynie kilka pudeł zakazanych wówczas książek i odjechali.

Po rewizji mieszkańcy Zemborzyc uznali nas za swoich. Okazało się bowiem, że najbliższa sąsiadka, pani Wanda Kubecka, jest córką zamordowanego przez Niemców na Zamku Lubelskim komendanta zemborzyckiej placówki AK, zaś cała wieś ma swoją własną i nie-powtarzalną wojenną i powojenną historię. Kilka dni później w drzwiach naszego domu stanął ogromnej postury starszy pan, przedstawił się jako Tomczyk z Boru i zaproponował

kupno miodu dla dzieci. Następnego dnia przyniósł miód i w prezencie kurę na dowód, że z powodu rewizji, wieś Zemborzyce uznała nas za swoich. Pomiędzy kolejnymi kurami i miodami wyjaśniło się, że pan Tomczyk był żołnierzem AK, w 1944 został zesłany na Syberię i przesiedział trzy lata w łagrze w Borowiczach. Do dziś mam go w oczach, gdy wyciągnął wielką jak bochen chleba rękę i powiedział: – Na Syberii to najszybciej umierały takie inteligenty, jak wy. No i jeszcze księża. Bo chłop jest bardziej wytrzymały. Chłop ma siedem skór, zanim bolszewicy dobrali mi się do siódmej, wróciłem.

Pan Tomczyk opowiadał potem, że jesienią 1944 roku z Zemborzyc poszło na Sybir kilkudziesięciu chłopaków, między innymi najbliższy nasz sąsiad Stanisław Berecki. Wielu nie wytrzymało katorgi i mrozu, a tych, którzy wracali, nie poznawały rodzone matki. Inni sąsiedzi opowiadali, że w Zemborzycach, wśród mieszkańców znalazło się trzech zdrajców o nazwiskach P. P. i C, którzy podjęli współpracę z NKWD i UB. Na jednym z nich AK

wykonała w 1946 roku wyrok śmierci, bo w Zemborzycach do roku 1947 w dzień pano-wali bolszewicy, ale noce nadal należały do Armii Krajowej.

Po roku 1989 żołnierzom AK, byłym więźniom sowieckich łagrów, władze rodzącej się III RP postanowiły zaliczyć lata syberyjskiej zsyłki do emerytury. Były to symboliczne grosze, ale żeby je otrzymać, trzeba było wypełnić odpowiednie dokumenty. Pan Tomczyk

8

Zaporczycy 1943-1949

przyprowadził wówczas do mnie grupę żyjących jeszcze żołnierzy AK, łagierników łagru Borowicze. Obiecałam przygotować im dokumenty pod warunkiem, że każdy z nich złoży mi relację o swojej walce w AK i latach zsyłki do sowieckiego łagru, bo chcę ocalić dla potomnych pamięć o ich losie. Usłyszałam wtedy, że ich los nie jest ważny, bo ja powinnam napisać przede wszystkim o jednym takim chłopaku, o którym nie wolno nam zapomnieć.

– Ten chłopak to nasz komendant. Mówimy chłopak, bo my już teraz starzy jesteśmy, a on, gdy był naszym komendantem, był młodym chłopakiem. Komuniści go zamordowali, nazywał się major „Zapora” – usłyszałam po raz pierwszy. Nie byłam zachwycona i mimo nalegań, trwałam przy badaniach nad lubelskimi żołnierzami Armii Krajowej, więźniami sowieckich łagrów.

Podczas zbierania relacji postać „Zapory” wracała jednak na każdym niemal kroku.

Ludzie mówili o nim z uwielbieniem i ze łzami w oczach. Zastanawiałam się, kim był

ten człowiek, którego przez pół wieku komunistyczna władza zwała bandytą, a mimo to, przetrwał w ludzkiej pamięci jako bohater, Wołodyjowski XX wieku, wspaniały żołnierz i dowódca, człowiek o wielkim sercu i nietuzinkowej dobroci. Latem 1992 roku wzięłam udział w odbywającym się w Gdyni zjeździe żołnierzy AK, więźniów łagru w Borowiczach. Zamiast o łagrach, lubelscy borowiczanie mówili o „Zaporze”. Naciskali, abym pisała o nim. Odpowiadałam, że nie napiszę, bo jako historyka, interesują mnie jedynie deportacje i zsyłki żołnierzy AK w 1944 roku.

Jesienią 1993 roku zmieniłam zdanie. Po rozmowie z kpt. Aleksandrem Głowackim ps. „Wisła”, ostatnim zastępcą „Zapory”, czyli cichociemnego majora Hieronima Dekutowskiego, kawalera krzyża Virtuti Militari, wiedziałam już na pewno, że w badaniach historycznych nad Armią Krajową Lubelszczyzny należy w pierwszej kolejności opracować dzieje oddziałów zamordowanego przez komunistów majora. Przede wszystkim dlatego, iż miałam świadomość, że jeśli nie zrobię tego natychmiast, wiedza o bohaterstwie i walce lubelskiej AK z Niemcami i bolszewikami nigdy nie ujrzy świata dziennego, a tym samym zamysł komunistów, aby „Zaporze” i jego żołnierzom odebrać nie tylko życie, ale także honor i pamięć, zostanie w pełni zrealizowany.

Badania jednak z niezrozumiałych dla mnie powodów szły opornie. Relacje nie zawsze były spójne, czegoś w nich brakowało. Niespodziewanie, jesienią 1994 roku, Eugeniusz Mordoń ps. „Gitarka”, z którym zrobiłam wcześniej wywiad, zaprosił mnie na wyśmienite i ulubione przeze mnie pierogi swojej żony. Jakież było moje zdziwienie, gdy okazało się, że pierogi dla mnie, owszem, są, ale w pokoju czeka na mnie niespodzianka w postaci najstarszych rangą i partyzanckim stażem „Zaporczyków”, którzy uroczyście oświadczyli, że postanowili przerwać trwającą pół wieku konspirację i opowiedzieć mi wszystko o swoim partyzanckim życiu. Powiedzieli, że długo się naradzali, że przeczytali moje książki poświęcone problemom polsko-żydowskim i zdecydowali, że skoro dałam sobie radę z tak trudnym tematem, zapewne poradzę sobie także z rzetelnym zbadaniem i opraco-waniem dziejów ich oddziałów. Abym mogła to wykonać, od tego dnia będą mi mówić wszystko tak, jak naprawdę było. Uświadomiłam sobie wówczas, że mimo, iż ponoć komunizm skończył się w Polsce w dniu 4 czerwca 1989 roku, żołnierzy „Zapory” okrągłe stoły i piękne deklaracje nie przekonały. Mieli bardzo ostrą świadomość, że komuniści przebrali się jedynie w inne szaty, ale władzy nad Polską nie stracili. Decyzja o zakończeniu konspiracji jest wobec tego nadal decyzją bardzo ryzykowną, ale należy ją podjąć w imię

Wstęp

9

ocalenia pamięci o zamordowanym dowódcy i kolegach.

Żołnierze „Zapory” mówili. Ja spisywałam ich słowa. Na mojej liście było wówczas 137

partyzantów. Tempo badań hamował jednak brak funduszy, które finansowałam z moich własnych zasobów. Wówczas Izabella Kochanowska, łączniczka „Zapory”, z odszkodowania za lata stalinowskich więzień ufundowała stypendium, dzięki któremu mogłam skupić się jedynie na badaniach i pisaniu książki. A presja była wielka. Każdy z żyjących żołnierzy

„Zapory” chciał doczekać dnia, gdy ujawniona zostanie wreszcie prawda o komendancie i ich walce z Niemcami i komunistami, gdy zostanie zdjęte z nich piętno hańby „bandytów”. Od wiosny 1995 roku Radio Lublin każdego ranka czytało kolejne fragmenty pisanej przeze mnie książki. Podkomendni majora „Zapory”, żołnierze Aleksandra Rusina ps. „Olek” z okolic Mielca i Tarnobrzega, ponieważ lubelskie radio docierało tylko do linii Sanu, przejeżdżali codziennie na prawy brzeg rzeki, żeby usłyszeć… W pierwszych dniach września 1995 roku „Zaporczycy” czytali i recenzowali poświęconą im książkę. Ireneusz Bieniaszkiewicz ps. „Irenka” podsumował: „Pani Ewo, napisała pani to wszystko tak, jak gdyby pani była tam z nami!” Inni partyzanci byli tego samego zdania. Do dziś są to najważniejsze dla mnie recenzje.

* * *

Gdy pierwsze egzemplarze mojej książki „Zaporczycy 1943-1947” trafiły do rąk czytel-ników, 10 września 1995 roku w „Gazecie Wyborczej” ukazał się artykuł Adama Michnika i Włodzimierza Cimoszewicza zatytułowany „O prawdę i pojednanie”, poświęcony pierwszym kilkunastu latom komunistycznej władzy w Polsce, w którym czytamy: Spró-bujmy zrozumieć, że błądzenie nie oznacza koniecznie nikczemności. […] Kto miał więcej racji? Czy ci, którzy zauroczeni komunizmem naiwnie chcieli budować lepszy świat i z upływem czasu coraz mocniej musieli zamykać oczy, by nie dostrzec zbrodni? Czy ci, którzy wybierali beznadziejny zbrojny opór? […] To czas, gdy karykaturalny wymiar sprawiedliwości skazywał

przeciwników politycznych na szubienice, ale często też legitymacja PPR w kieszeni była do-statecznym powodem do rozstrzelania jej właściciela.

Komuniści polscy i żydowscy, którzy w 1944 roku z pomocą Moskwy objęli w Polsce władzę, nie byli – jak próbowali to wmówić Polakom Michnik i Cimoszewicz – budują-cymi lepszy świat, błądzącymi naiwniakami. Byli bezwzględnymi zdrajcami Polski i ludo-bójcami, a dowody ich zbrodni w postaci niezliczonych przestrzelonych czaszek „Zapory’,

„Inki”, „Rysia” i innych żołnierzy antykomunistycznego podziemia zostały odnalezione dopiero w drugiej dekadzie XXI wieku.

W roku 1995 minęło sześć lat od rzekomego upadku komunizmu. Komuniści jednak mieli się w Polsce dobrze i nadal sprawowali władzę. Adam Michnik rządził polskimi mediami, zaś Włodzimierz Cimoszewicz pełnił funkcję ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego III RP. Obaj mieli polityczne i osobiste powody do tego, aby prawda o heroicznej walce polskich żołnierzy oraz prawda o komunistycznych zbrodniach nigdy nie ujrzała światła dziennego. Opublikowany przez nich artykuł był swego rodzaju rozkazem dla polskich historyków, aby nie ruszali tematu. Bohaterska walka tych, którzy nigdy nie poddali się, miała według nich na wieki utonąć w niepamięci. Ponieważ moja książka

„Zaporczycy 1943-1947” oraz publikowane w następnych latach tomy relacji żołnierzy

10

Zaporczycy 1943-1949

„Zapory” urągały ogłoszonej przez postkomunistycznych mocarzy III RP jedynie słusznej linii wersji powojennej historii Polski, w 1997 roku zostałam wezwana przed oblicze Sądów RP w charakterze oskarżonej.

W Polsce ponoć od 1989 roku zniesiona została cenzura. Mimo to otrzymałam wezwanie do sądu, bowiem wpłynął przeciwko mnie pozew żony i córek adwokata Władysława Siła-Nowickiego, w którym powódki żądały między innymi: „aby w terminie 7 dni wycofać z dalszej sprzedaży i zniszczyć pozostałe egzemplarze książki pod tytułem Zaporczycy 1943-1947”. Pozew został potem rozszerzony o relacje żołnierzy „Zapory”. Sąd nie zgodził się na zniszczenie książek. Rozpoczął się proces. Nie miałam adwokata, bo wierzyłam w sprawiedliwość sądów i miałam na utrzymaniu troje dzieci. Przed sądem stawali kolejno żołnierze „Zapory”. Po kilkunastu rozprawach przerwałam ich zeznania, bowiem adwo-kaci Zbigniew Kokoszyński i Jerzy Nauman oraz sędzia Jacek Czaja traktowali starych partyzantów tak, jak niegdyś kaci z UB i NKWD. Bałam się, że któryś z nich nie opuści sądowej Sali żywy. Sędzia Sądu Okręgowego w Lublinie Jacek Czaja orzekł w końcu ocen-zurowanie fragmentów mojej książki oraz relacji żołnierzy „Zapory”, a także nakaz opublikowania w czterech gazetach moich przeprosin dla rodziny Siłą-Nowickiego. Decyzjję tę podtrzymał Sąd Apelacyjny w Lublinie, a w 2004 roku sędziowie Sądu Najwyższego RP: Tadeusz Żyznowski, Elżbieta Sokwrońska-Bocian i Mirosława Wysocka [patrz: Sąd Okręgowy w Lublinie, akta sprawy IC 235/97 i SN III CK 329/02].

Ponieważ nie podałam w mojej książce żadnych nieprawdziwych informacji, a ponadto, podczas trwającego 7 lat procesu nie znalazł się w Polsce historyk, który udowodniłby mi błąd w historycznym rzemiośle, natomiast zawarte w mojej książce informacje potwierdzili przed Sądem żyjący wówczas żołnierze „Zapory” lub okazały się być zgodne z aktami sądowymi z lat 1948 i 1957, nie widziałam powodu, aby kogokolwiek przepraszać. Wówczas żona i córki Siła-Nowickiego w moim imieniu przeprosiły się same, a do drzwi mojego domu zawitał adwokat Zbigniew Kokoszyński z żądaniem natychmiastowej zapłaty kwoty 41.000,00 złotych za ogłoszone przeprosiny i groźbą licytacji domu w razie niespeł-nienia żądania zapłaty. Wzruszające wpłaty partyzantów „Zapory” były kroplą w morzu.

Sytuację uratowało odszkodowanie, jakie otrzymały moje dzieci po śmierci ojca. Syn mój, Zawisza, dokonaną wpłatą uratował naszą rodzinę przed bezdomnością. Nie były to dla mnie i dla mojej rodziny lata łatwe.

Proces i wyroki sądowe, mocą których ocenzurowane został relacje żołnierzy niezłomnego cc majora „Zapory” i moja poświęcona im książka na zawsze pozostaną świadectwem hańby Sądów III RP.

Wyroki sądów obudziły we mnie bezsilną wściekłość. Postanowiłam bronić się w jedyny dostępny historykowi sposób, czyli zadrukowanym papierem. Gdy przedstawiłam młodemu lubelskiemu adwokatowi pomysł wydania książki oraz relacji żołnierzy „Zapory”

w formie ocenzurowanej, czyli w miejscu ocenzurowania pozostawienia białych plam i podania w ramkach wyroków sądowych – tak, jak to robili swego czasu komuniści – i zapy-tałam, co mi za to grozi, odpowiedział:

– Według prawa, kwestionuje pani słuszność wyroków sądowych z wyrokiem Sądu Najwyższemu włącznie. To w Polsce jest prawem zabronione i Sąd Najwyższy może panią pozwać do sądu.

– Niezła zabawa. Historyk pozwany do sądu przez Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej!

Wstęp

11

Tego chyba jeszcze w tysiącletnich dziejach Polski nie było – roześmiałam się, bo zabrzmia-ło to arcyśmiesznie. – Będzie mnie pan w razie czego bronił, panie Krzysiu?

– Będę, oczywiście, że będę! A tak w ogóle, to jest to całkiem niegłupi pomysł, bo jeśli Sąd Najwyższy pozwie panią do sądu, to pójdziemy z całą sprawą do Strassburga.

– A teraz nie możemy?

– Nie, nie możemy, bo powództwo było cywilne. Jeśli natomiast pozwie panią Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polski, będzie to sprawa państwo polskie przeciw obywatelowi historykowi. To zakwalifikuje sprawę do Strassburga, bo obywatel historyk ma prawo bronić się przeciwko zakusom państwa, czyli cenzurą.

– Wobec tego drukuję książkę w formie ocenzurowanej z odpowiednimi ramkami o sę-dziach cenzorach i czekam na pozew – zdecydowałam.

Od wydrukowania pierwszych książek „Zaporczycy 1943-1947” oraz tomów „Zaporczycy – relacje” minęło kilkanaście lat. Od kilkunastu także lat mówię publicznie głośno o bezprawnych wyrokach sądów III RP z Sądem Najwyższym włącznie. Sąd Najwyższy i rodzina adwokata Siła-Nowickiego milczą. Nikt nie pozwał mnie dotychczas do sądu za obrazę sądów. Bardzo żałuję. Byłaby niezła zadyma. Widocznie sądom Rzeczypospolitej pozywanie mnie do sądu wydało się zbyt kompromitujące. Wszak sędziowie najlepiej widzą skalę bezprawia w wydanych przez siebie wyrokach. Nie wiem, czy sprawa uległa już przedawnieniu, ale póki co, sądy odpuściły. Najpewniej widzą bezprawie swej własnej cenzury, bowiem Trybunał w Strassburgu w orzeczeniu Lehideux i Isorni przeciwko Francji w sprawie marszałka Petaina z dnia 23 września 1998/VII, par. 51-55 „…podkreślił

znaczenie publicznej debaty historycznej. Wydarzenia, o których mowa w publikacji, miały miejsce ponad czterdzieści lat temu. Nawet jeśli takie wypowiedzi mogą prowadzić do ponownego otwarcia sporu […] to jest to część wysiłku, który każdy kraj musi podjąć, aby umożliwić otwartą i pozbawioną emocji dyskusję na temat własnej historii”. [Patrz: M.A.

Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej, Zakamycze 2002, s. 310.]

Władysław Siła-Nowicki był politykiem i postacią historyczną. W latach 1945/46 był

inspektorem WiN w Kielcach i wraz z Antonim Hedą ps. „Szary” planował rozbicie więzienia na Rakowieckiej. W tym samym czasie, w latach 1946/47 pod pseudonimem „Stefan”

był inspektorem Lubelskiego Inspektoratu WiN i zwierzchnikiem cc majora „Zapory”; do chwili śmierci był adwokatem i piastował najwyższe urzędy; był także kandydatem na prezydenta Rzeczypospolitej. Ustalenia, na podstawie których Sądy III RP objęły cenzurą fragmenty relacji żołnierzy „Zapory” oraz fragmenty mojej książki, urągają naukowym metodom historycznego rzemiosła, urągają zasadom logiki oraz podstawowym przepisom obowiązującego w Polsce prawa.

Żeby było śmieszniej i straszniej, Sądy III RP podważyły na przykład wiarygodność swoich własnych akt sądowych i bezprawnie uznały, że protokół zeznania Władysława Siła-Nowickiego opublikowany w mojej książce, według którego na rozprawie sądowej w 1948 roku Siła-Nowicki zeznał, że: „Po 25 stycznia 1945 roku spotykał się z ludźmi z organizacji […] za wiedzą władz UB”, jest wynikiem popełnionego przez protokolantkę błędu. W aktach – zdaniem sądów – powinien być zapisany rok 1947. Sędziowie nigdy nie uzasadnili, na jakiej podstawie sfałszowali akta sądowe. Po prostu wycięli fragment własnych akt z mojej książki, bo tak im się podobało, i tyle. Sędziowie nigdy nie uzasadnili także, na podstawie jakiego prawa ja osobiście odpowiadam za ewentualny błędny zapis

12

Zaporczycy 1943-1949

sądowej protokolantki z czasu, gdy jeszcze nie było mnie na tym świecie, i jakie prawo pozwoliło sędziom na wymierzenie mi kary za „czyn popełniony” przed moim urodze-niem. Jednocześnie dla Sądów nie miał znaczenia fakt, że wiarygodność akt sądowych z roku 1948 potwierdziła jedyna siostra Władysława Siły-Nowickiego i napisała, że jej brat w styczniu 1945 roku: „… w zupełnie głupi sposób dostał się w Korytnicy w Kieleckiem w ręce NKWD”.1 Fakt ten w tomie swoich wspomnień potwierdza także sam Władysław Siła-Nowicki i podaje relację Renaty Staszewskiej, wdowy po Zbigniewie Staszewskim, która oświadczyła: „Po wojnie zobaczyłam się z Władkiem Siła-Nowickim w Krakowie, na wiosnę 1945 roku. Powiedział mi wtedy, że wiedząc, iż Zbyszek nie żyje, różne zarzucane mu przez NKWD działania w czasie okupacji przypisał właśnie jemu”.2 Inne ocenzurowane fragmenty relacji żołnierzy „Zapory” i mojej książki dotyczą kilku mniej istotnych, a czasem nawet bzdurnych zdarzeń. Na przykład tego, czy „Żbik” wiosną 1947 roku rzeczywiście wpuścił Sile-Nowickiemu wesz do kołnierza jego futra. Fakty te zostały potwier-dzone przed Sądem przez żyjących wówczas „Zaporczyków”.

Wszystko to świadczy o tym, że relacje żołnierzy „Zapory” oraz moja książka zostały ocenzurowane, ponieważ nie podporządkowałam się wspomnianym wyżej dyrektywom Michnika i Cimoszewicza, ale także dlatego, że relacje żołnierzy „Zapory” i moja książka nie były zgodne z oczekiwaniami lewicowych i prawicowych polityków i prawników, przyjaciół Władysława Siła-Nowickiego i jego rodziny w Warszawie i Trójmieście. Jeszcze niedawno jeden z czołowych polityków prawicy oświadczył mi, że od lat siedemdziesiątych przyjaźnił się z Siła-Nowickim i dlatego nie przyjmuje do wiadomości żadnych rewelacji żołnierzy „Zapory” na temat jego osoby z czasów wojennych i powojennych. Fakt, że Siła-Nowicki chodził na kawę, jadał ciastka i jeździł samochodem z Julią Brystigerową, żydowskim katem żołnierzy niezłomnych, nie ma dla tego prawicowego polityka żadnego znaczenia.

Ocenzurowane, moja książka i relacje żołnierzy „Zapory”, nie tracą na wartości. Wszystko to, co wycięła sądowa cenzura, opublikowałam w formie akt sądowych z procesu przeciwko „Zaporze” w roku 1948; akt z procesu rehabilitacyjnego Władysława Siła-Nowickiego z 1957 roku oraz zeznań „Zaporczyków” złożonych podczas procesu przeciwko mnie w latach 1997/98. Moralna bezwartościowość i bezsensowność ogłoszonych przez córki i żonę Siła-Nowickiego w moim imieniu i na mój koszt przeprosin nie wymaga ko-mentarza. Nie chodziło o przeprosiny lecz odebranie mnie i moim dzieciom domu, czyli zniszczenie mnie raz na zawsze jako historyka, matkę i człowieka. Nie udało się. Proces i fakt ocenzurowania mojej książki oraz relacji żołnierzy „Zapory” na zawsze pozostanie świadectwem tego, że cenzura – mimo iż oficjalnie zniesiono ją w 1989 roku – ma się w III Rzeczypospolitej całkiem dobrze. Tyle tylko, że nie stoi już za nią państwowy urzędnik zwany cenzorem, a przyodziana w togi trzecia władza, czyli sędziowie. Wolność słowa ograniczana w ciszy sądowych sal i przez komornicze zajęcia, jako niejawna i represyjna, jest stokroć gorsza niż w czasach PRL. Wszak Bierut, Gomółka, Gierek i Jaruzelski nie ukrywali, że chodzi im o zamknięcie Polakom gęby. Spośród wszystkich prawników usiłujących zmusić żołnierzy „Zapory” i mnie do milczenia, szczery w komunistycznym stylu był jedynie adwokat Jerzy Naumann, który postawę sądów III RP wobec wolności 1 Janina Szczepkowska-Szydłowska, Siła-Nowiccy z Wyląg, Lublin 2003, s. 87.

2 Władysław Siła-Nowicki, Wspomnienia i dokumenty, Wrocław 2002, Tom I, s. 180.

Wstęp

13

słowa w Polsce określił w wywiadzie udzielonym TVP dość jednoznacznie: „Groźny pies ma być prowadzony w kagańcu”.

Panie mecenasie Naumann, zapomniał pan o jednym: ludziom wolnym kagańca nie zdołali założyć w Polsce zaborcy ni komuniści. Nie zdołają go też założyć w XXI wieku togi adwokatów i sędziów. Moja książka, mimo białych plam sądowej cenzury, nie traci na wartości. Kagańce, nawet te sądowe, czyli z najlepszej wydawałoby się stali, nie działają w wypadku wolnego słowa.

W roku 2013 prof. Krzysztof Szwagrzyk odnalazł na Łączce szczątki zamordowanego przez komunistyczne władze cichociemnego majora „Zaporę” i jego oficerów. Mechanizm zdrady, która doprowadziła do ich pojmania, nie jest wyjaśniony do dziś. Śledztwo z ramienia IPN podjął swego czasu prokurator Andrzej Witkowski, który zajmował się także śledztwem w sprawie zamordowanego błogosławionego księdza Jerzego Popiełuszki. Ze względu na zbytnią dociekliwość, prokurator Andrzej Witkowski został odsunięty od obu niewygodnych dla postkomunistycznej III RP śledztw.

* * *

Zamiast rzetelnego śledztwa IPN na temat okoliczności schwytania i zamordowania majora „Zapory” i jego oficerów, w publikacjach, prasie i w Internecie od pewnego czasu krąży niespójna ze znanymi faktami ustalonymi na podstawie wiarygodnych źródeł historycznych „radosna” twórczość historyków i dziennikarzy, którzy z zastępcy „Zapory”, kpt.

Stanisława Wnuka ps. „Opal” usiłują zrobić agenta odpowiedzialnego za śmierć komendanta i jego oficerów. Najpierw Leszek Pietrzak napisał o agencie „Iskra”, który działał

w otoczeniu „Zapory” od roku 1945 do roku 1956 i: „„Złożył UB około 1800 doniesień odnośnie żołnierzy AK-WiN. […] Zwerbowany prawdopodobnie już w grudniu 1945

roku, ulokowany był w bezpośrednim otoczeniu „Zapory””. Ten sam autor w innej publikacji zidentyfikował agenta „Iskrę” jako Stanisława Wnuka ps. „Opal” i powtórzył, że: „…

z niemal stuprocentową pewnością stwierdzić można, że jego współpraca z UB trwała od końca 1945 roku”.3 Informacje te potwierdził i rozszerzył Jarosław Kopiński z lubelskiego oddziału IPN.4

Autorzy cytowanych publikacji popełniają błąd podstawowy, bowiem faktem bez-sprzecznym jest, iż od 20 grudnia 1945 roku Stanisław Wnuk ps. „Opal” ulokowany był

nie „w bezpośrednim otoczeniu Zapory”, lecz po aresztowaniu, był kolejno ulokowany w bezpośrednim otoczeniu bolszewickich siepaczy w areszcie śledczym UB oraz w więzieniach na Zamku Lubelskim i Mokotowa. Jako więzień, nie mógł przesyłać bezpiece donosów, bo donosicielstwo do UB zza więziennych murów o tym, co na wolności dzieje się aktualnie w oddziałach AK-WiN majora „Zapory”, wymagałoby od „Opala” nadprzy-rodzonych zdolności bilokacji, których z całą pewnością nie posiadał. Uwięziony „Opal”

mógł jedynie składać podczas śledztwa zeznania.

Z cytowanej przez Jarosława Kopińskiego, sporządzonej w 1945 roku w języku rosyj-3 L. Pietrzak, Kto wydał Zaporę? , w: „Zeszyty Historyczne WiN-u”, Nr 15, R 2001; L. Pietrzak, W odpowiedzi na recenzję Pamiętników Zdzisława Brońskiego, w: „Zeszyty Historyczne WiN-u”, Nr 23, R 2005.

4 J. Kopiński, „Zapora” w sieci agentów, w: „Gazeta Polska”, Nr 25 (674), R 2006.

14

Zaporczycy 1943-1949

skim notatki z przesłuchania „Opala” wynika, że kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” obiecał

swemu śledczemu, że wyda w ręce UB: dwie łączniczki; „Bolka” z Urzędowa; komendanta obwodu „Borutę”; nawiąże kontakt z ludźmi z NSZ; wyda także „Zaporę”, który ukrywa się u siostry i byłej narzeczonej Haliny w Tarnobrzegu oraz nawiąże dla UB kontakty z komendantami innych placówek dywersyjnych. Cytowane fragmenty złożonych przez

„Opala” zeznań autor artykułu komentuje w sposób następujący: „Wystarczyło kilka dni, aby nowo zwerbowany informator bez żadnych skrupułów zdobył i przekazał samorzutnie funkcjonariuszowi UB interesujące go informacje”.

Nazywanie informatorem kapitana Armii Krajowej, który na przełomie 1945/46 roku dostał się w łapy śledczych z UB i NKWD, jest niedopuszczalną kpiną z pokolenia niezłomnych żołnierzy. Dowodzi albo braku wyobraźni i zwykłej głupoty, albo świadomego manipulowania faktami po to, aby osłonić prawdziwych sprawców śmierci „Zapory” i jego oficerów. Na pewno świadczy o tym, że autorowi brak warsztatu historycznego nawet na podstawowym poziomie. Jarosław Kopiński zdaje się bowiem nie zdawać sobie sprawy z faktu, że prowadzone w tamtym czasie przesłuchanie przez sowieckiego kapitana NKWD – chociaż nasi ubowcy wcale nie byli lepsi – nie było tym samym, co rozmowa przy kawie w ciepłym i wygodnym pokoiku Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie lub klasyczny werbunek agenta ze szpiegowskich filmów przy kawiarnianej lampce wina. Jestem ciekawa, przy wyrywaniu którego paznokcia lub po ilu godzinach siedzenia na nodze odwróconego taboretu, połączonych z brakiem snu i litrach wlanej do nosa zimnej wody, nie mówiąc już o zwykłym laniu w mordę, Jarosław Kopiński zacząłby mówić całą znaną mu prawdę oraz czy zdołałby – tak jak uczynił to przesłuchiwany kpt. Stanisław Wnuk ps.

„Opal” – zamiast prawdy, opowiadać śledczym z NKWD I UB bajki przekonujące na tyle, że zadowolą oprawców i ulżą jego cierpieniom, a jednocześnie ochronią przed represjami zarówno dowódcę, jak i kolegów partyzantów i chroniącą ich ludność Lubelszczyzny.

Łączniczki z Łodzi i Warszawy, które „Opal” obiecał wydać w ręce UB, były bowiem czystą fantazją przesłuchiwanego kapitana i tak naprawdę nigdy nie istniały. Jedyną dziewczyną z Warszawy, która przewinęła się przez oddziały „Zapory”, była przebywająca na Lubelszczyźnie w ostatnich miesiącach niemieckiej okupacji Anna Paulina Koryzna ps.

„Dunin”, korespondentka wojenna Komendy Głównej AK, która zapewne miała kontakty z Delegaturą Rządu na Kraj. Tyle tylko, że „Dunin” nigdy nie wpadła w łapy UB LUB

Sowietów. Jej opublikowana przeze mnie w 1997 roku relacja znajduje się w dziale rękopi-sów Biblioteki KUL.5 Podobnie rzecz ma się z „Bolkiem” z Urzędowa, „Borutą” i innymi.

Jeśli zaś chodzi o „Cichego” z NSZ, to przesłuchiwany na przełomie 1945/46 roku kapitan

„Opal” wiedział, że „Cichy” jest już bezpieczny na Zachodzie, wobec czego mógł spokojnie obiecać Sowietom i ubowcom, że nawiąże dla nich z nim kontakt. Obietnica ta miała taką samą wartość, jak obiecanie Sowietom i ubowcom, że kpt. „Opal” doprowadzi przed ich oblicze siedzącego na księżycu Twardowskiego.

Złożona natomiast śledczym obietnica wydania „Zapory” i wskazanie Tarnobrzega jako miejsca jego ukrycia (dom siostry lub byłej narzeczonej), było świadomym odciąganiem uwagi bolszewików od partyzanckiego rejonu Bełżyce-Kazimierz Dolny i skierowanie ich na fałszywy trop. Przesłuchiwany przez NKWD i UB kpt. „Opal” doskonale bowiem wiedział, że jego oprawcy na pewno nie znajdą komendanta „Zapory” ani w jego rodzinnym 5 Relacja A. P. Koryzna ps. „Dunin”, w: Zaporczycy relacje, Lublin 1997, Tom III, s. 33-134.

Wstęp

15

domu przy ul. Kolejowej6, ani u boku byłej narzeczonej, która po pierwsze miała na imię Alicja nie Halina, a po drugie, wszyscy od zawsze w oddziale wiedzieli, że komendant „Zapora” nie utrzymuje z nią żadnych kontaktów i jest to ostatnie miejsce, w którym bezpieka mogłaby go znaleźć. Sanitariuszka Nagnajewicz-Woś ps. „Krysia” wspominała po latach:

„„W 1946 w Tarnobrzegu nocowaliśmy [z „Bachusem”] u dawnej narzeczonej komendanta, Alicji. On sam nigdy o niej nie mówił. Oni, jak zdali maturę, przyrzekli sobie, że będą na siebie czekać. Jak „Zapora” wrócił do kraju, ona była już mężatką. Stary ją przekreślił

i nigdy się z nią nie spotkał. Spaliśmy wtedy w domu tej Alicji komendanta. Nie było jej męża. Po kolacji Alicja powiedziała mi: – Jak ja pani zazdroszczę, że pani może być ze swoim komendantem. Podzieliłabym cały trud, żeby tylko być u jego boku. Nie raz potem nasłuchiwałam, że może komendant o niej wspomni. Nie wspomniał nigdy””.7

Nie trzeba być prawnikiem aby wiedzieć, że wymuszone torturami zeznania nie mają dla praworządnych sądów wagi dowodowej. Jeśli zatem historyk uznaje wymuszone torturami UB i NKWD zeznania za wiarygodne i nie konfrontując ich z innymi dostępnymi źródłami historycznymi, na ich podstawie oskarża torturowanego człowieka o zdradę, urąga podstawowym zasadom prawa, etyki i nauki historycznej. Gdyby Jarosław Kopiński skonsultował treść wymuszonego na kpt. „Opalu” zeznania z żyjącymi żołnierzami

„Zapory” lub przynajmniej zapoznał się z opublikowanymi przeze mnie w latach 1996-1999 ich relacjami, które są pełnoprawnym źródłem historycznym, a w wypadku faktów dotyczących głębokiej konspiracji, źródłem bardziej wiarygodnym niż wytworzone przez UB i NKWD dokumenty, wiedziałby, że fakt aresztowania kpt. Stanisława Wnuka ps.

„Opal” i jego męstwo pamiętali wszyscy żyjący żołnierze „Zapory”. W złożonej w 1994

roku relacji jeden z nich, Eugeniusz Mordoń ps. „Gitarka”, powiedział: „„W grudniu 1945

roku poszliśmy dużym oddziałem za Wisłę. Musieliśmy iść, bo wtedy UB aresztowało kpt. „Opala” Stanisława Wnuka, zastępcę „Zapory”. Komendant „Zapora” bał się, że jak

„Opal” nie wytrzyma czekających go na śledztwie mąk, bicia i tortur, jak zacznie sypać, to wszyscy leżymy. My i ludzie, co nam dawali schronienie. Bo „Opal” znał wszystkich. Znał

partyzantów i znał nasze meliny, czyli kwatery. W każdym razie „Zapora” uznał wtedy, że najlepiej będzie usunąć się z terenu i przeczekać. Zobaczyć, co będzie. Nie to, żeby „Zapora” nie ufał „Opalowi”. Ale kto tam wiedział wtedy, czy da radę przetrzymać te wszystkie bolszewickie tortury? „Opal” przetrzymał i nie wydał nikogo, ale zaraz po aresztowaniu Stasia Wnuka ps. „Opal” komendant „Zapora” tego nie wiedział i dlatego wyprowadził

nas z Lubelszczyzny. Poszliśmy wtedy aż pod Łowicz. Wyprawę tę pamięta „Maciek”. Żyje i mieszka pod Chodlem””.8

Gdyby zatem Jarosław Kopiński – zanim oskarży o zdradę jednego z najdzielniejszych żołnierzy lubelskiego podziemia – przeprowadził rzetelne badania historyczne, wiedziałby, że kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” opowiadał śledczym z UB i NKWD nic nie warte bzdury, nikogo nie zdradził, a latem 1946 roku „Zapora” przygotował odbicie go z rąk UB.

6 Adres i rozkład domu „Zapory” znał „Opal” z opowiadań „Tęczy” i „Kruka”, którzy w sierpniu 1944

roku spędzili kilka dni pod opieką matki i sióstr komendanta. Patrz: Relacja Stanisława Ruska, w: Zaporczycy relacje, Lublin 1997, Tom II, s. 157.

7 Relacja Barbary Nagnajewicz-Woś ps. „Krysia”, w: :Zaporczycy relacje”, Lublin 1997, Tom I, s. 69-99.

8 Relacja Eugeniusza Mordonia ps. „Gitarka”, w: Zaporczycy relacje, Lublin 1997, Tom I, s. 23-24. Patrz także: Ewa Kurek, Major Zapora, film dokumentalny, TVP Lublin, 1996.

16

Zaporczycy 1943-1949

Akcja miała być przeprowadzona podczas transportu więźnia z Zamku Lubelskiego do lubelskiego sądu wojskowego Pod Zegarem. Nie doszła do skutku, ponieważ po trwającym ponad pół roku śledztwie, stan zdrowia trzydziestoletniego więźnia kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” był taki, że nie nadawał się do transportu do odległego od Zamku Lubelskiego zaledwie o dwa kilometry sądu.

Kapitan Stanisław Wnuk ps. „Opal” był postacią szczególną. W momencie wybuchu wojny student prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w konspiracji ZWZ-AK był

od pierwszych miesięcy. Latem 1945 roku w imieniu komendanta „Zapory” rozmawiał

z premierem Mikołajczykiem, a następnie na rozkaz komendanta „Zapory” ujawnił się i wraz z szefem Lubelskiego Okręgu AK płk Franciszkiem Żakiem ps. „Wir” zasiadał w komisji prowadzącej ujawnienie żołnierzy Armii Krajowej. Od sierpnia 1945 roku do chwili pierwszego aresztowania żył na powierzchni i pełnił rolę pośrednika pomiędzy komunistycznymi władzami a pozostającym w podziemiu „Zaporą”. Dokładnie do tej samej roli powrócił po wyjściu z więzienia w końcu 1946 roku. Nie będąc już formalnie żołnierzem

„Zapory”, nadal był jego łącznikiem z komunistycznymi władzami, czli kurierem, listono-szem i uczestnikiem prowadzonych przez „Zaporę” w roku 1947 pertraktacji ujawnieniowych. Jak m.in. podaje kpt. Aleksander Głowacki ps. „Wisła”: „„W Bełżycach pod koniec lutego 1947 roku na spotkanie [z komunistami] przybył także „Opal”. Wydawało mi się wtedy, że występuje w charakterze byłego oficera i zastępcy „Zapory”, choć ujawnił się jeszcze w 1945 roku””.9 Spójne ze sobą relacje żołnierzy wskazują na to, że „Zapora” darzył

swego zastępcę kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” szczególnym zaufaniem i szczególnego rodzaju męską odpowiedzialną przyjaźnią. „Opal” był tym człowiekiem, który jako jedyny zawsze wiedział, gdzie w danej chwili znajduje się komendant „Zapora”. Kpt. Aleksander Głowacki ps. „Wisła”, drugi zastępca „Zapory”, który w Lubelskim Okręgu AK-WiN

prowadził w 1947 roku ujawnienie oddziałów, relacjonuje: „„Na początku czerwca 1947

roku wyjechałem z płk „Drugakiem” z Lublina w kierunku na Bełzyce z zamiarem skon-taktowania się z „Zaporą”. Za Bełżycami, w Krężnicy Okrągłej, wstąpiliśmy do domu

„Opala”, którego nie zastaliśmy, ale którego żona pomogła nam nawiązać kontakt z „Zaporą” i uzgodnić z nim miejsce i datę wspólnego spotkania nas, to znaczy płk „Drugaka”,

„Zapory” i mnie „Wisły” z płk Tatajem [z UB]. Spotkanie miało się odbyć kilka dni później we wsi Obliźniak””.10

To samo zdarzenie kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” przedstawił następująco: „„W końcu maja lub na początku czerwca 1947 roku miałem już dosyć. Pierwszy raz przyjechał

„Drugak”, „Wisła” i Tataj, szef wojewódzkiego UB z Lublina. Przyjechali do mnie tutaj, do Krężnicy Okrągłej. Szukali „Zapory”. – Ja nie wiem, gdzie jest „Zapora”. Dajcie mi spokój.

Przecież od tego jest „Wisła”, jego zastępca. A komendant [Lubelskiego Okręgu AK-WiN]

też nie ma kontaktu z „Zaporą”? – zdziwiłem się. To już było po ich ujawnieniu, ale „Zapora” jeszcze wtedy się nie ujawnił. Oni przyszli do mnie do młyna. Pracowałem wtedy we młynie, bo przecież nie miałem pieniędzy na życie. Czworo dzieci, żona… W końcu obie-całem, że się postaram. Tataj po tej rozmowie poszedł z „Drugakiem” i „Wisłą” do mnie, do mojego domu. A ja pytam się jednego chłopa, który mieszka może trzy kilometry stąd, czy jest u niego „Zapora”. Chłop potwierdził, że jest. Poszedłem do domu i powiedziałem 9 Relacja Aleksandra Głowackiego ps. „Wisła”, w: „Zaporczycy relacje”, Lublin 1997, Tom I, s. 232.

10 Tamże, s. 238.

Wstęp

17

żonie, gdzie ma szukać „Zapory”. Żona poszła tam i przedstawiła sprawę. „Zapora” zgodził

się na spotkanie””.11

Z relacji żołnierzy „Zapory” jasno wynika, że komendant do końca darzył „Opala” zaufaniem. Takim samym zaufaniem darzyli go do końca konspiracji podziemni żołnierze.

Mimo iż od 1945 roku żył „na powierzchni”, mimo iż oficjalnie w imieniu „Zapory”

prowadził rozmowy z UB i dawno nie był już formalnym zastępcą komendanta, po powrocie w grudniu 1946 roku z więzienia żołnierze „Zapory” nadal uznawali w nim swego dowódcę. „„To było przed Bożym narodzeniem 1946 roku – relacjonuje „Gitarka” – szliśmy przez Krężnicę Jarą. Tam zaszedł incydent. Chciałem wrócić do swoich, do „Zapory”. „Bór” napisał mi wtedy list i kazał oddać kpt. „Opalowi”. Nocą, sam, poszedłem do domu „Opala”. […] 6 stycznia 1947 roku Jurek „Cedur” [w potyczce z UB] dostał

odłamkiem w plecy. Gdy już odegnaliśmy od siebie ubowców, cofnęliśmy się, wzięliśmy z łóżka płachtę, wynieśliśmy z pobojowiska. W następnych chałupach wzięliśmy konie, sanie, „Cedura” położyliśmy na saniach. Wycofaliśmy się na Borów. Z Borowa pognaliśmy szybko do „Opala” dać znać, że „Cedur” ranny. W saniach „Cedur” jeszcze żył. Jeszcze był

ciepły. Ale zanim przywieźliśmy go do domu „Opala”, zanim przyjechał lekarz, „Cedur”

już nie żył. Pochowaliśmy go z kpt. „Opalem” w nocy w lasku na Kolonii Borowskiej””.12

Poważnym błędem w rzemiośle historycznym popełnionym przez Leszka Pietrzaka i Jarosława Kopińskiego jest brak porównania treści ewentualnych donosów kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” z jego czynami, czyli postawą wobec komendanta „Zapory” i jego żołnierzy. Autorzy oskarżający kpt. Stanisława Wnuka o zdradę nie zadali sobie trudu sprawdzenia, czy w rzekomych donosach kpt. „Opala” do UB znajdują się także informacje o chłopach udzielających „Zaporze” schronienia, lekarzach przyjeżdżających do leżących w domu „Opala” umierających partyzantów oraz o partyzantach, którzy do niego nocą przywozili rannych. Odpowiedź jest oczywista. Gdyby kpt. „Opal” rzeczywiście był

donosicielem i zdrajcą, na Lubelszczyźnie w latach 1944-56 wyludniłaby się przynajmniej połowa wsi, a Zamek Lubelski nie pomieściłby wszystkich chłopów i bab ukrywających

„Zaporę” i jego żołnierzy. Gdyby kpt. „Opal” rzeczywiście był donosicielem i zdrajcą, spośród lekarzy, którzy do 1951 roku opatrywali rannych i leczyli chorych partyzantów

„Zapory”, na wolności nie pozostałby żaden z nich, bo kpt. „Opal” wszystkich ich znał.

Tymczasem żaden z partyzanckich medyków nigdy nie trafił w łapy UB. Bezpieka nigdy także nie dowiedziała się od „Opala” o tych partyzantach, którzy przywozili pod jego dach rannych kolegów, szukali schronienia lub rozstrzygania sporów. Ujawniony kpt. „Opal”, cywil w oczach UB – w opinii historyków Leszka Pietrzaka i Jarosława Kopińskiego donosiciel i zdrajca – wyprawiał żołnierzom „Zapory” nocne pochówki i do powtórnego aresztowania w 1949 roku wspomagał i chronił jak potrafił. Do końca pobytu „Zapory” na Lubelszczyźnie – jak dowodzą spójne ze sobą relacje żołnierzy – zawsze miał pewny i stały kontakt z komendantem, a po jego wyjeździe z pozostającymi w podziemiu jego żołnierzami. Spośród tych podkomendnych „Zapory”, którzy pod dowództwem por. „Kędziorka”

najdłużej trwali w konspiracji, do lat dziewięćdziesiątych XX wieku przeżyli jedynie Mikołaj Malinowski i Lucjan Ronduda walczący odpowiednio do 1948 i 1952 roku. Obaj zachowali dla kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” absolutne zaufanie, bowiem ich zdaniem 11 Relacja kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal”, w: „Zaporczycy relacje”, Lublin 1997, Tom I, s. 140-141.

12 Relacja Eugeniusza Mordonia ps. „Gitarka”, w: „Zaporczycy relacje”, Lublin 1997, Tom I, s. 56-57.

18

Zaporczycy 1943-1949

i zdaniem ich poległego w 1951 roku dowódcy por. „Kędziorka”, żaden jego czyn nigdy nie godził w bezpieczeństwo żołnierzy „Zapory”.

Dokumentem bezpieki, który bodaj jako jedyny ukazuje prawdziwą rolę kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” w zgrupowaniu partyzanckim AK-WiN majora „Zapory”, jest cytowane przez Jarosława Kopińskiego pismo lubelskiego prokuratora wojskowego uzasadniające ponowne aresztowanie kpt. „Opala” w 1949 roku, w którym czytamy: „Melduję, że Wnuk Stanisław został aresztowany mimo, iż był współpracownikiem UB na tej podstawie, iż tutejszy WUBP posiadał poważne poszlaki stwierdzające, iż Wnuk Stanisław jako współpracownik WUBP informuje bandy o przedsięwzięciach władz bezpieczeństwa – udzielając im różnego rodzaju wiadomości”.

Gdyby Jarosław Kopiński przeprowadził solidne badania historyczne nad dziejami oddziału „Zapory”, wiedziałby, że kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” już podczas amnestii 1945

roku został wyznaczony przez „Zaporę” na tego, który żyjąc na powierzchni, oficjalnie prowadząc z UB i NKWD rozmowy i składając ubowcom kontrolowane donosy, będzie pełnił

swego rodzaju działającego na dwie strony szpiega, co stanowiło zarówno dla dowódcy jak i żołnierzy ważny parasol ochronny. Pismo lubelskiego prokuratora UB, datowane dwa lata po aresztowaniu „Zapory” i rok po jego zamordowaniu dowodzi, że kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” nigdy nie został przez bezpiekę przewerbowany na bolszewicką stronę i do końca życia pozostał wierny jedynie Armii Krajowej, „Zaporze” i jego żołnierzom, którzy byli także jego, jako zastępcy komendanta, podwładnymi. Nawet wtedy, jeśli rzeczywiście potwierdziłoby się, że w ewentualnych kontrolowanych donosach opowiadał ubowcom i esbekom jakieś osadzone w realiach bajki. Za tę podwójną rolę – niezbędną „Zaporze”

i jego pozostającym w podziemiu żołnierzom do przetrwania – zapłacił Stanisław Wnuk dwukrotnym uwięzieniem, zrujnowanym i spalonym domem, chorobą córki, utratą kupionego dzięki pożyczce „Zapory” młyna, brakiem pracy i prześladowaniami, zaś po śmierci zszarganą przez nieodpowiedzialnych historyków opinią. Nie tak komunistyczna władza nagradzała swoich kapusiów. Ludzie, również zdrajcy z AK-WiN, zawsze dostawali od komunistów wysokie odszkodowania za ewentualne więzienie, mieszkania, stanowiska i władzę.

Kolejnym przykładem bezpodstawnego szkalowania kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal”

jest artykuł Anny Kołakowskiej, w który autora przedstawia wykreowane przez siebie losy łączniczki Izabelli Kochanowskiej ps. „Błyskawica” i pisze, że po aresztowaniu, następnego dnia zawieziono łączniczkę do wojewódzkiego UB, gdzie był „Opal”, który zeznał, że „Zapora” zlecał jej różne zadania, a łączniczka nie wytrzymała i dała mu w twarz”.13

Z artykułu Anny Kołakowskiej jednoznacznie wynika, że przyczyną aresztowania Izabelli Kochanowskiej był donos kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal”. Trudno powiedzieć, czy za taką właśnie interpretacją stoi zawodna pamięć łączniczki, czy raczej radosna literacka twórczość autorki artykułu. Jedno jest pewne: aresztowanie i przebieg śledztwa łączniczki

„Błyskawicy” był zupełnie inny niż opisała go Anna Kołakowska, bowiem w roku 1999

Izabella Kochanowska, córka właścicieli majątku Łopiennik, przedstawiła sprawę następująco: „„[Jesienią 1944 roku] zapadła decyzja o wykonaniu wyroku śmierci na Pawlaku, sklepikarzu z Łopiennika. […] Żona Pawlaka współpracowała z UB. Jeździła po terenie i mszcząc się, wydawała Sowietom ludzi. Szczególnie skwapliwie szukała mojej osoby. Była 13 A. Kołakowska, Byłam łączniczką „Zapory”, „Nowy dziennik” z dnia 17 listopada 2012 roku.

Wstęp

19

postrachem całej okolicy. […] W maju 1945 [jako sanitariuszka] dołączyłam do oddziału

„Cichego” z NSZ liczącego około 80 mężczyzn. […] Jesienią 1946 roku opuściłam Lubelszczyznę. Na przełomie 1948/49 studiowałam na pierwszym roku prawa KUL w Lublinie. W dniu 1 maja 1949 roku uczestniczyłam w pochodzie pierwszomajowym. Wtedy podeszła do mnie w towarzystwie milicjantów Otylia Pawlakowa, której mąż za współpracę z Niemcami otrzymał wyrok śmierci. Wdowa po Pawlaku w 1949 roku dosłużyła się rangi pułkownika UB. Śledztwo początkowo toczyło się wokół śmierci Pawlaka. Wkrótce zostało rozszerzone o moją działalność u „Zapory” podczas obu okupacji (niemieckiej i sowieckiej) oraz o moje wysiłki zmierzające do ratowania „Zapory” przed śmiercią. Dochodzi do konfrontacji z kpt. Stanisławem Wnukiem ps. „Opal”, zastępcą „Zapory z czasów pierwszej okupacji. Konfrontacja przebiegała uroczyście. Zeznania „Opala” sprawiły, że z podejrzanej stałam się oskarżoną. Mając świadka swoich „zbrodni”, wszystko stracone.

Nie muszę się nawet przyznawać do winy, pomyślałam i ogarnęła mnie wściekłość. Nic nie odpowiedziałam. Wykonałam tylko w stronę „Opala” nieprzystojny gest. Sąd Wojskowy w Lublinie skazał mnie na 6 lat””.14

Z opublikowanej w 1999 roku relacji Izabelli Kochanowskiej ps. „Błyskawica” jasno wynika, że przyczyną jej aresztowania w 1949 roku nie były rzekome donosy kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal”, lecz jej związek z wykonanym na mężu funkcjonariuszki UB Otylii Pawlakowej wyrokiem śmierci. W swej relacji złożonej w 1994 roku kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” powiedział: „„To był rok 1948. Spotkałem się wówczas z Izą Kochanowską i mówiłem jej, że myślę o wyjeździe za granicę, bo się boję. Rozmawiałem o tym z Izą dlatego, ponieważ jej rodzice mieszkali wtedy na Wybrzeżu, a ja wiedziałem, że tą drogą udała się w 1945 roku ucieczka Piotrowskiego ps. „Cichy” z NSZ. Iza odpowiedziała, że w tej sprawie nic nie wie. Potem napisała mi list o jakichś koniach, nie mówiąc wyraźnie, o co chodzi. To był list o jakimś przyjeździe z końmi. Nie mówiła wyraźnie, czy jest w stanie mi pomóc. W każdym razie ja nic z tych listów Izy nie zrozumiałem i już potem wycofałem się z tego całkowicie. Może w dwa miesiące po pierwszym liście Iza przysłała mi drugi, podobny do pierwszego list. Ja już wtedy czułem się bardzo niepewnie, nie wiedziałem, co ze sobą mam zrobić. W 1949 roku żona Pawlaka z Łopiennik, tego, który przeprowadzał

reformę majątku Kochanowskich i którego na prośbę Izy Kochanowskiej rozwalił „Renek”

[Jan Szaliłow], pracowała w UB i była już w stopniu porucznika. 1 maja 1949 roku Pawlakowa spotkała Izę Kochanowską na ulicy w Lublinie, rozpoznała ją i kazała aresztować. Jak ją aresztowali, to Pawlakowa waliła wszystko na Kochanowską, że Iza zrobiła to, że tamto itd. Pawlakowa to był kawał drania, niemożliwa baba. Potem została zlikwidowana.

Wkrótce po aresztowaniu Izy Kochanowskiej ubowcy aresztowali także i mnie. Zawieźli mnie do Warszawy. U mnie w domu w czasie rewizji znaleźli dwa listy Kochanowskiej i pokwitowanie „Zapory” na pieniądze. Tam czarno na białym stało, że zwróciłem „Zaporze” taką a taką sumę. To był dowód. Nie było już co mówić. Na śledztwie powiedziałem, że pożyczyłem od „Zapory” pieniądze i zwróciłem mu. Wtedy na podstawie tego, udowod-niono mi kontakty z „Zaporą”. A przez listy Kochanowskiej, które znaleźli u mnie w domu podczas rewizji, połączono jej sprawę z moją. Na śledztwie pokazano mi zeznania Izy Kochanowskiej. Iza powiedziała na badaniu, że ona „Renka” na Pawlaka nie nastawiała, tylko 14 Relacja Izabelli Kochanowskiej ps. „Błyskawica”, w: „Zaporczycy relacje”, Lublin 1999, Tom V, str.

23-58; Pełna relacja autorki ukazała się w formie książki: Izabella Kochanowska, Major Zapora, Lublin 1999.

20

Zaporczycy 1943-1949

rozkaz o likwidacji Pawlaka musiał „Renek” dostać od swego dowódcy. A kto był wtedy dowódcą „Renka”? Ja! A ja siedziałem w areszcie UB.

Jak się ta baba dowiedziała, co Iza zeznała, ta Pawlakowa… to ją licho brało. Wtedy już było ze mną gorzej. Oskarżyli mnie o wydanie „Renkowi” rozkazu zabicia Pawlaka.

Że niby to ja dałem taki rozkaz. A „Renek” już przecież wtedy nie żył. Ja wcześniej się wszystkiego wyparłem. Powiedziałem, że nie wydawałem żadnego rozkazu, a tu masz…

pokazują mi zeznanie Kochanowskiej, że „Renek” wykonał rozkaz dowódcy. Wprawdzie nie było wyraźnie powiedziane, że to był mój rozkaz, ale w tamtym czasie bezpośrednim dowódcą „Renka” byłem właśnie ja. O „Zaporze” nic nie mówili, tylko o mnie. Potem konfrontacja. Ja powiedziałem, że była taka i taka sytuacja. Powiedziałem. Cóż ja miałem do powiedzenia? Nic. Mając dwa listy Kochanowskiej, mając te pokwitowania o pożyczce od „Zapory”… Co ja miałem do powiedzenia? Nic. Absolutnie nic. Nie mogłem powiedzieć na konfrontacji, że nie znam Izy. Powiedziałem tak, jak było. Wyparłem się w końcu kontaktów z „Zaporą”. Tłumaczyłem, że spotykałem się z nim tylko wtedy, gdy ci z UB

mi polecili, gdy kazali mi się spotkać z „Zaporą”. Poza Izą Kochanowską wyparłem się wszystkich znajomych i kontaktów”.15

Już tylko z fragmentów obu cytowanych relacji jasno wynika, że nic nie było tak proste, jak w artykule Anny Kołakowskiej, która – miast dochować rzetelności dziennikarskiej i metody badań historycznych – podobnie jak cytowani wcześniej autorzy, wykreowała i opisała swoją własną wizję faktów historycznych. Kapitan Stanisław Wnuk ps. „Opal” nie żyje od kilkunastu lat. Nie może się już bronić. Może jedynie liczyć na rzetelność historyków. Znałam kapitana Stanisława Wnuka ps. „Opal” osobiście, tak zresztą jak znałam tych wszystkich „Zaporczyków”, którym udało się dożyć do upadku PRL-u. W roku 1994 to właśnie kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal” ramię w ramię z Izabellą Kochanowską walczyli w warszawskim sądzie o rehabilitację majora „Zapory”. Z tego okresu pamiętam wieczór w domu kpt. „Opala”, podczas którego przy wódce oboje rozliczali się z tamtych ciężkich dni.

– Do dziś nie rozumiem, po co pisałaś mi te głupie listy o koniach. Jak je u mnie znaleźli, to już nie mogłem się ciebie wyprzeć – powiedział w pewnym momencie „Opal”.

– Jak to dlaczego? Przecież miałeś sprzedać te dwa konie i ratować „Zporę” – oburzyła się Iza Kochanowska.

– Tak… sprzedać konie. Przecież wtedy, w 1948 roku „Zaporze” już nic nie można było pomóc – „Opal” pokiwał smutno głową. – A co do ciebie, to wiesz, Iza, ja po drugim aresztowaniu, muszę to przyznać otwarcie, miałem już tak zwaną miękką d..ę. Bałem się.

Pierwsze śledztwo jakoś zniosłem. A jak mnie aresztowali za drugim razem, to już wiedziałem, co mnie czeka. Bałem się tego bicia, tortur i tego wszystkiego. Bałem się, że mnie zabiją, a w domu czworo dzieci. Coś musiałem im powiedzieć. Pomyślałem, że trzymają cię za to, że byłaś łączniczką. To było nic. To nie było żadne wielkie przewinienie. Pomyślałem, że dostaniesz pół roku i cię puszczą. Dostałaś sześć lat. Przepraszam – powiedział.

Izabelle Kochanowska przyjęła przeprosiny. Uściskali się, wycałowali, przepili kieliszkiem wódki. Rozmawiali potem o „Renku”, Pawlakowej, nieprzystojnym geście pani Izy na konfrontacji, a w końcu oboje zaczęli się śmiać i wspominać lepsze momenty tamtych strasznych dni. Do śmierci „Opala” oboje żyli w wielkiej komitywie.

15 Relacja kpt. Stanisłąwa Wnuka ps. „Opal”, w: „Zaporczycy relacje”, Lublin 1996, Tom I, s. 99-156.

Wstęp

21

Cytowani wcześniej autorzy, za nimi zaś okazjonalnie różnej maści dziennikarze, po-wtarzają pod adresem kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” dalekie od udokumentowanych faktów oszczerstwa z insynuacjami, że poza donosami, jest on także winien śmierci „Zapory”. Bezpodstawne oszczerstwa powtarzane są mimo tego, że dostępne źródła historyczne, zarówno akta sądowe jak relacje partyzantów „Zapory” – wśród nich świadectwa żyjących do dziś Mariana Pawełczaka ps. „Morwa” i Stanisława Ruska ps. „Tęcza”, którzy mieli uczestniczyć w wyprawie „Zapory” – jednoznacznie wykluczają jakiekolwiek uczestnic-two „Opala” w przygotowaniach do tragicznej wyprawy na Zachód komendanta „Zapory” i jego oficerów. Wyprawa bowiem przygotowana była i wykonana z wiadomym skutkiem z udziałem innych ludzi. Nie podwładnych, do których wszak zaliczał się kpt.

Stanisław Wnuk pa. „Opal”, lecz zwierzchników komendanta „Zapory”. „Opal” na pewno nie uczestniczył w organizowaniu wyjazdowej grupy, nikogo nie namawiał do wyjazdu, nie znał punktów kontaktowych ani nazwisk wpisanych do dokumentów ani trasy wyprawy, które stanowią klucz do ustalenia okoliczności zdrady, w wyniku której „Zapora” i jego sześciu oficerów znalazło się nie na Zachodzie, lecz w odkrytych w 2013 roku dołach warszawskiej Łączki.

* * *

Lubelszczyzna jest szczególną częścią Polski. Tutaj od wieków tradycją jest, że „prikazy”

zaborców nie mają żadnej mocy. Podobnie stało się z wytycznymi Michnika i Cimoszewicza z „Gazety Wyborczej”, które Lubelszczyzna swoim zwyczajem za nic sobie miała.

Moją książkę o „Zaporze” i jego żołnierzach od 1995 roku czytały wsie i miasteczka Lubelszczyzny. Wkrótce w moim domu pojawił się ś.p. Ryszard Lubicki i oraz Kazimierz Parfianowicz z Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza Dolnego z propozycją upamiętnienia wydarzeń z kazimierskiego rynku z 1945 roku wmurowaniem na domu Kifnerów, w którym wówczas zainstalował się Urząd Bezpieczeństwa, tablicy upamiętniającej majora cc

„Zaporę”. W pomysł włączyło się 137 żyjących wówczas Zaporczyków, ich rodziny i szereg środowisk obywatelskich.

Pierwsza w powojennej Polsce uroczystość upamiętniająca żołnierzy AK-WIN Lubelszczyzny, którzy nigdy nie poddali się, nazwanych później żołnierzami niezłomnymi lub wyklętymi, została zaplanowana na dzień 19 maja 1996 roku, dokładnie w rocznicę wydarzeń z roku 1945, kiedy to drużyny plutonów „Ducha”, „Jura” i „Renka” z oddziału AK majora cc „Zapory” zaatakowały posterunek MO-UB w Kazimierzu Dolnym, który już od dawna dawał się we znaki zarówno partyzantom, jak i okolicznej ludności. Posterunek mieścił się nieopodal rynku, w prywatnym domu Kifnerów. Jego obsadę stanowiło siedmiu milicjantów i funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Puławach. Żołnierze „Zapory” zdobyli wówczas posterunek bez strat własnych, a do oddziału „Zapory” dołączył mieszkaniec Kazimierza Dolnego, kpt. Aleksander Głowacki ps. „Wisła”, późniejszy zastępca „Zapory”.

22

Zaporczycy 1943-1949

Fot.1. Kazimierz Dolny 1996. Drugi zastępca cc majora „Zapory”, kpt. Aleksander Głowacki ps. „Wisła”.16

W roku 1996, gdy przygotowywana była pierwsza w Polsce uroczystość poświęcona niezłomnym żołnierzom, żyło jeszcze jednak wielu dawnych funkcjonariuszy UB i SB, którzy oświadczyli, że jeśli tablica „Zapory” zawiśnie w Kazimierzu Dolnym na domu Kifnerów, zniszczą ją, bo czczenie bandytów stanowi obrazę dla ich powojennej walki z bandami.

Wobec takiego dictum bezpieki, ś.p. ksiądz kanonik Zdzisław Maćkowiak, proboszcz kościoła farnego w Kazimierzu Dolnym oświadczył, że bierze „Zaporę” do siebie, czyli tablica zawiśnie w jego kościele, gdzie nie dosięgnie go długa i mściwa ręka bezpieki.

16 Autorem wszystkich fotografii z uroczystości w Kazimierzu Dolnym w roku 1996 jest Grzegorz Braun.

Wstęp

23

Fot.2. Tablica poświęcona cc majorowi „Zaporze” wmurowana 19 maja 1996 r.

w bocznej nawie kościoła farnego w Kazimierzu Dolnym.

19 maja 1996 na kazimierski rynek nadciągnęły tłumy. Minęło pół wieku i jeden rok.

Nikt nie spodziewał się, że dożyją czasu, gdy będzie im wolno z podniesionym czołem mówić o komendancie „Zaporze” i jego prawdziwej roli w tamtym straszliwym teatrze zbrodni i niewoli powojennych lat. Przed południem fara zapełniła się. W głównej nawie stanęli żołnierze cc majora „Zapory” pod dowództwem dwóch żyjących wówczas jego za-stępców kpt. Stanisława Wnuka ps. „Opal” i kpt. Aleksandra Głowackiego ps. „Wisła”. Pół

wieku czekali na tę chwilę.

24

Zaporczycy 1943-1949

Fot.3. Kazimierz Dolny 1996. Pierwszy zastępca cc majora „Zapory”, kpt. Stanisław Wnuk ps. „Opal”.

Fot.4. Kazimierz Dolny 1996. Nabożeństwo wmurowania tablicy cc „Zapory”.

Wstęp

25

Koncelebrę mszy świętej w intencji cc majora „Zapory” i jego poległych żołnierzy prowadził ks. proboszcz Zdzisław Maćkowiak. Do wygłoszenia homilii stanął ogromnej postury i obdarzony potężnym głosem ś.p. ksiądz kanonik Aleksander Baca, proboszcz z Babina.

Nigdy nie zapomnę jego kazania. Rozpoczął cichym głosem. Mówił o tragicznych latach walki, zdrady i niewoli w czasach, gdy wolny świat świętował zwycięstwo nad Hitlerem, a Polska, wciśnięta za żelazną kurtynę komunizmu, toczyła śmiertelny bój o być lub nie być polskiego narodu. Mówił o niezłomnym „Zaporze” i jego żołnierzach, którzy nigdy nie poddali się, nie zdradzili i do śmierci pozostali wierni Bogu i Ojczyźnie. Głos księdza Bacy rósł z minuty na minutę.

– Majorze Zaporo! Gdzie twój grób?! Nie masz grobu! – zawołał w końcu, a stojące w głównej nawie sztandary pochyliły się na znak żałoby. Mężczyźni, starzy żołnierze, ukradkiem ocierali łzy. – Majorze „Zaporo”, nie masz grobu, bo komuniści bali się ciebie, niezłomnego, nawet wtedy, gdy pozbawili cię życia! Bali się i boją nadal, że zza grobu, jako symbol wolności i wierności Bogu i Ojczyźnie, zawsze będziesz dla nich groźny! Wyklęli ciebie i twoich żołnierzy sądząc, że wyklną na zawsze. Nie wiemy, majorze „Zaporo”, gdzie komunistyczni zbrodniarze ukryli twoje doczesne szczątki. Pewnie nigdy się nie dowiemy.

Ale pamięci ludzkiej bolszewicka dzicz zabić nie zdołała. Duch twój majorze „Zaporo”

przetrwał miedzy nami i trwać będzie na wieki!

– Majorze „Zaporo”! Gdzie twój grób?! – powtórzył raz jeszcze ksiądz Aleksander Baca, a z ławek dobiegł pierwszy głośny szloch. – Nie masz grobu. Ale mimo to, twoja Podziemna Armia właśnie powraca! Da Bóg, wmurowana dziś tablica będzie pierwszym krokiem ku temu, że powróci na zawsze. Powróci do pamięci nas tutaj zgromadzonych i powróci na zawsze do pamięci przyszłych pokoleń Polaków! – zakończył ksiądz Aleksander baca przy akompaniamencie płaczu tych, którzy nigdy nie zapomnieli.

Głos księdza Aleksandra Bacy brzmiał jak wołanie, jak rozkaz komendanta zza grobu, jak testament dla przyszłych pokoleń. Po mszy po raz pierwszy kapłani, żołnierze „Zapory” i wierni publicznie odśpiewali Marsz Zaporczyków i ze śpiewem na ustach opuścili świątynię. Orszak powracającej armii „Zapory” poprowadził Stanisław Rusek ps. „Tęcza” i Konrad Strycharczyk ps. „Słowik”. Po pół wieku Kazimierz Dolny znów znalazł się w rękach żołnierzy „Zapory”. Mieszkańcy Lubelszczyzny znali doniosłość tego wydarzenia i świętowali wraz z nimi. Wypoczywający w Kazimierzu warszawiacy nie wiedzieli, co to za wojsko, kim był „Zapora” i o co w tym wszystkim chodzi.

26

Zaporczycy 1943-1949

Fot.5. Kazimierz Dolny 1996. Stanisław Rusek ps. „Tęcza” z Rzeczycy po lewej i ś.p. Konrad Strycharczyk ps. „Słowik” z hymnem Zaporczyków na ustach wyprowadzają żołnierzy Zapory z kościoła.

Fot.6. 19 maja 1996, Kazimierz Dolny na powrót w rękach Zaporczyków.

Wstęp

27

Fot.7. 19 maja 1996, Kazimierz Dolny na powrót w rękach Zaporczyków.

Fot.8. Siostra cc majora „Zapory” Helena Dekutowska (z lewej) i łączniczka Izabella Kochanowska ps. „Błyskawica” prezentują świeżo wyhaftowany sztandar cc majora „Zapory”.

28

Zaporczycy 1943-1949

Fot.9. Kazimierz Dolny 1996. Sanitariuszka cc „Zapory”, Barbara Nagnajewicz-Woś ps. „Krysia”.

Wieść o „Zaporze” i lubelskich niezłomnych żołnierzach dotarła do Warszawy w roku 2008. Kilku żołnierzy „Zapory” zostało uhonorowanych przez prezydenta RP ś.p. Lecha Kaczyńskiego orderami, zaś w roku 2011 ustanowiony został Dzień Żołnierzy Wyklętych.

W roku 2013 na Łączce znalezione zostały szczątki majora cc „Zapory”. Z roku na rok uroczystości nabierają rozmachu. Nie ma dziś w Polsce polityka ni dziennikarza, który nie wypowiedziałby peanów na cześć Niezłomnych Wyklętych Żołnierzy. Lewicowi historycy nagle zamilkli, a jeszcze parę lat temu ostrożni historycy urzędnicy z IPN i uniwersytetów nagle stali się historykami odważnymi i na hurra przystąpili do zbierania relacji, robienia filmów dokumentalnych m.in. o „Zaporze” i wygłaszania uczonych prelekcji. Dziennikarze również z dnia na dzień stali się ekspertami w temacie. W tyle nie pozostają także politycy. Zwłaszcza prawicowi. Nabrali odwagi i każdy z nich za punkt honoru uznał

wypowiedzenie – najchętniej przed kamerami jakiejś telewizji – chociażby jednego przemówienia, w którym ogłaszają światu, że Żołnierze Wyklęci są ich wzorcami osobowymi.

W niedzielę 7 maja 2016 roku, podczas transmitowanej przez TVP Info konferencji in-ternetowej, taką deklarację złożył także prezes Jarosław Kaczyński i oświadczył, że poza św.

Janem Pawłem II i Prymasem Tysiąclecia, jego wzorcami osobowymi są Żołnierze Wyklęci.

Przyglądam się temu wszystkiemu i myślę o pokrętnych duszach polskich polityków, urzędników, dziennikarzy i historyków. Ale to wszystko nieważne. Najważniejsze, że speł-niło się proroctwo ś.p. ks. kanonika Aleksandra Bacy z Babina, wygłoszone w 1996 roku w kościele farnym w Kazimierzu Dolnym. Udało się.

Niezłomna Podziemna Armia powróciła na dobre do świadomości młodego pokolenia Polaków.

Wstęp

29

Wspólny wysiłek Lubelszczyzny, walka o pamięć historyczną po ponad 20 latach przyniosła efekty. Zastanawiam się jedynie, jak to się dzieje, że prezesi, ministrowie, posłowie i senatorowie prawicy akceptują fakt, że ich wzorce osobowe nadal nie mają głosu, bo ich relacje objęte są sądową cenzurą. Czy politycy nie widzą w tym sprzeczności? Wolą moją jest, aby moja książka „Zaporczycy 1943-1949” została w stanie ocenzurowanym. Dla potomnych będzie świadectwem haniebnego braku wolności słowa po roku 1989. Dzięki załączonym do niej fragmentom akt sądowych cenzura nie odbiera jej wartości.

Ale stempel sądowej cenzury na dwóch tomach relacji żołnierzy majora cc „Zapory” jest hańbą odradzającej się Najjaśniejszej Rzeczypospolitej i dopóki cenzura ta nie zostanie zdjęta, będzie także hańbą dla wszystkich polityków świętujących w podniosłych uroczystościach kolejny Dzień Żołnierzy Wyklętych.

dr Ewa Kurek

CZĘŚĆ PIERWSZA

ARMIA KRAJOWA

32

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 1

Świtało, choć nie było widać świtu. Mgła tylko z granatowoburej zrobiła się nieco bled-sza. Na dobrą sprawę pewność czasu dawał tylko zegarek. W ciągu ostatnich tygodni Hieronim tyle razy przemierzył te ścieżki, że nie potrzebował już światła. Przeszkadzało w upo-rządkowaniu samego siebie. Pomyślał, że może to wreszcie dziś, i tak jak w poprzednich dniach nie był pewien, czy rzeczywiście cieszy go ta ewentualna dzisiejsza perspektywa.

Z jednej strony radosna nadzieja, że jeśli rzeczywiście dziś, to skończy się wreszcie wyczekiwanie i za kilkanaście godzin spełnią się jego marzenia. Z drugiej ponury lęk, czy to wszystko jest możliwe? Czy może się udać? Czy porzucanie bezpiecznej Anglii ma sens?

Czy rzeczywiście tam tak bardzo go potrzebują? A może to nieuczciwe, może to on bardziej potrzebuje Polski niż ona jego?

Bo czymże dla Hieronima była właściwie Polska? Alicją, która obiecała czekać, niepowta-rzalnym matczynym ciepłem, ulicami Tarnobrzega; kolegami, z którymi śnił sen o przyszłości i mogiłą brata poległego w bolszewickiej wojnie, tego samego, o którego miejsce w sercu matki zawsze walczył; polami pachnącymi tak, jak, teraz już to wie, nie pachną pola w żadnym innym kraju; mgłą poranną zapowiadającą słońce; obowiązkiem umierania za ojczyznę. Czy jestem bohaterem? – zapytał sam siebie. Bzdura. Nikt nic rodzi się bohaterem, odpowiedział. Mgła podnosiła się z wolna. Przystanął. Na co mi to wszystko? Przecież tu też świeci słońce, rosną drzewa, żyją ludzie. Tu też walczę za Kraj. Długo spoglądał

na mokrą trawę, dzikie wino splątane wokół domu, drzewa i majaczące w oddali pola. To jednak nie jest to, rzekł półgłosem i zdecydowanym już krokiem skierował się do budynku. Jak codziennie od kilku już tygodni, znów był na siebie zły za te poranne mazgajstwa.

Zazdrościł kolegom, którzy snem sprawiedliwych spali do śniadania. On budził się zawsze przed świtem Coś wyganiało go z domu. Włóczył się po parku. Myślał i gadał do siebie.

To przez tę cholerną mgłę. Jak można żyć w takim kraju, usprawiedliwił się ostatecznie.

Zaczął kolejny dzień wyczekiwania. Śniadanie, a potem rutynowa, codzienna czyn-ność sprawdzania, czy wszystko jest gotowe do drogi. Z trzymaną w ręku listą przekładał

ubranie: płaszcz, buty, sweter, czapka, szalik, dwie koszule, dwie pary ciepłych kalesonów, trzy pary skarpetek, trzy chustki do nosa, rękawiczki, ręcznik, teczka, podwiązki, pasek, dwa krawaty, dokumenty, niemieckie papierosy, niemieckie golarki, pieniądze, kombinezon, hełm z okularami, dwa bandaże, wkładki do butów, dwa automatyczne pistolety, amunicja, saperska łopatka, latarka, kompas, alkohol, apteczka, podgumowane płótno.

Wszystko było na swoim miejscu. Robił to każdego ranka, mimo iż wiedział, że stan jego wyposażenia jest w doskonałym porządku. Rozkazy lotów odczytywane były zawsze przy południowym posiłku.

Rozdział 2

Sołtys z Matczyna zaprzęgał właśnie konie. Ciemne chmury zapowiadały deszcz. Może to i lepiej, że wypadło mi dziś do Bełżyc, w polu pewnie nic po mnie, pomyślał siadając na furmankę, gdy od drogi dobiegł go tętent koni. Za chwilę na podwórze wjechał Rolla ze Stasina, w konspiracji „Maks”, komendant placówki AK z sąsiedniej wsi.

– Baśka w domu? – rzucił z wozu.

I. Armia Krajowa

33

– W domu – odrzekł sołtys.

– Dawajcie ją zaraz, sołtysie, pilna potrzeba do Podola – mruknął przybyły.

Sołtys Nagnajewicz bez słowa wszedł do mieszkania.

– Basiu, ubieraj się, muszę zawieźć cię do Podola. Rolla po ciebie przyjechał – powiedział

miękko do córki.

– Chwilę tatusiu, zaraz będę gotowa.

„Maks” pojechał w swoją stronę. Sołtys Nagnajewicz znów wiózł swą dwudziestoletnią córkę na pomoc rannemu partyzantowi. Wolał jechać z nią sam niż oddawać dziecko w nieznane. W nieznane? To przecież on wciągnął ją do konspiracji. Teraz już nie ma odwrotu, ale gdyby zginęła, nigdy nie wybaczyłby sobie własnej głupoty. Obrała pseudonim

„Seniora”, ale jaka tam z niej seniora. Drobna, mała, z warkoczem. Co mu strzeliło do głowy, by ją wciągać w wojnę? Wojna to nie dziewczyńska rzecz. Trwała już pełne cztery lata. Zaczął się piąty rok i tylko jeden Pan Bóg wie, kiedy się skończy.

Wkrótce znaleźli się w jednej z chałup Podola. Basia pochyliła się nad bladym, półprzy-tomnym chłopakiem.

– Postrzał w brzuch. Nic nie poradzę, tu trzeba lekarza – orzekła.

– Ona ma rację. Chłopaka trzeba natychmiast zawieźć do szpitala. Pojedziesz z nim

„Seniora” – potwierdził diagnozę dziewczyny sprowadzony z Bełżyc doktor Wójtowicz.

– Ciężko rannych zostawiamy u szarytek w Lublinie, na oddziale ocznym. Pojedziesz, odszukasz siostrę Prezepię, podasz hasło i zostawisz „Błyskawicę”. Ty jedziesz tam pierwszy raz, siostry cię nie znają, ale jeśli nie pomylisz hasła, uratujesz chłopakowi życie. Niemcom mów, że wieziesz chorego na tyfus. Jesteś dzielną dziewczyną, wszystko musi się udać.

Tylko coś ty za pseudonim sobie wymyśliła? Jaka tam z ciebie „Seniora”, dziecko – doktor pogłaskał ją po głowie. – Nie mogłabyś być zwyczajnie, „Krysią” na przykład? – dodał.

– Tak jest, panie doktorze! Będę „Krysią”, rozkaz wypełnię! – wyprężyła się sanitariuszka i zasalutowała do jasnych loków.

Mężczyźni wybuchnęli śmiechem, choć tak naprawdę nikomu nie było do śmiechu. Bo oni, silni, zostawali w domu, a obowiązek wykonania trudnego zadania spadał na barki kruchej dziewczyny, dziecka jeszcze. Czy zobaczą ją żywą? Gospodarz wymościł furmankę słomą, ułożono półprzytomnego „Błyskawicę”.

– Czas na ciebie, Basiu – powiedział cicho ojciec.

Wziął córkę na ręce, posadził koło rannego, otulił pledem i nieznacznym ruchem uczynił znak krzyża na jej czole.

– Niech cię Bóg prowadzi, dziecino – szepnął, z całej siły próbując zapanować nad łzami.

Świsnął bat. Podcięte konie ruszyły kłusem. Ranny zaczął jęczeć.

– Niech pan stanie, zrobię mu morfinę. Będzie mniej cierpiał i nie zdradzi nas przed Niemcami – Basia, świeżo upieczona sanitariuszka „Krysia” przejęła dowodzenie. Stanęli pod drzewami.

Droga ciągnęła się w nieskończoność. „Krysia” spoglądała na chorego. Żył wciąż, tylko taki był blady… Czy zdążą? Wreszcie zobaczyli rogatki Lublina. Siąpił drobny deszcz. Sylwetki Niemców ubranych w peleryny majaczyły złowrogo na posterunku.

– No, panienko, w Imię Ojca i Syna... – szepnął woźnica podcinając konia.

Krysia zebrała całą swoją odwagę.

– Halt! – usłyszała po chwili.

34

Zaporczycy 1943-1949

Przy furmance stało dwóch Niemców. Woźnica podał dokumenty. Jeden z Niemców zajrzał w twarz „Błyskawicy”.

– Ranny na tyfus! – krzyknęła „Krysia” i natychmiast uświadomiła sobie sens własnych słów.

Zamilkła. Niemiec odskoczył jak oparzony.

– Raus! – krzyknął.

Zrozumiał na szczęście tylko to, co miał zrozumieć.

Resztę drogi do szpitala przy ul. Staszica przebyli spokojnie. „Krysia” usiłowała odmawiać „Pod Twoją obronę”. Słowa modlitwy plątały się, umykały. Zachować kamienną twarz, tylko twarz... Szpitalne podwórze. W drzwiach stanęła siostra zakonna. „Krysia”

w pierwszym odruchu chciała biec do niej, krzyczeć, że przywiozła… Opanuj się, idiotko, mruknęła do siebie i powoli, majestatycznie zeszła z wozu. Siostra już spostrzegła przy-byszów.

– Proszę siostry, gdzie mogłabym znaleźć siostrę Prezepię? Ja w bardzo pilnej sprawie –

usłyszała swój spokojny głos.

– Acha, w pilnej sprawie, do siostry Prezepii… Rozumiem, dziecko – odpowiedziała zakonnica znacząco spoglądając na „Błyskawicę”. – Idź do chorego, siostra zaraz do was zejdzie – dodała i zniknęła w drzwiach.

„Krysia” pochyliła się nad rannym chłopakiem.

– Pani do mnie? – usłyszała po chwili.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus. Zegarmistrz prosi o odebranie budzika.

Postrzał w dół brzucha – wyrzuciła z siebie jednym tchem powitanie, hasło i informację o rannym.

– Tak, oczywiście – uśmiechnęła się siostra.

Sanitariusze, nosze i po chwili „Błyskawicy” nie było już na furmance. Wtedy „Krysia”

wybuchnęła płaczem.

– Nie trzeba, nie trzeba, wszystko będzie dobrze – siostra pogłaskała ją po zapłakanej buzi.

– Ja wiem, siostro, ja tylko tak, z radości, że wszystko się udało… – wyszeptała przez łzy

„Krysia”.

– Panienko, nie czas na mazanie. Trzeba nam co prędzej wracać do domu, żeby zdążyć przed godziną policyjną – niby szorstko powiedział chłop, żołnierz AK z placówki w Podolu.

– Niech będzie Pochwalony, siostro – dodał pomagając „Krysi” wejść na kozioł.

Droga do domu już się nie dłużyła. Woźnica i „Krysia” odprężeni rozmawiali o wszystkim. Śmiali się z rannego na tyfus „Błyskawicy”. Ani się obejrzeli, jak dojechali do przejazdu w Motyczu. Krzyk, hałas. Wrzeszczący Niemcy usiłowali rozładować jakiś zator.

W pewnym momencie któryś z nich podbiegł do furmanki i zaczął okładać woźnicę batem. Dostało się i „Krysi”. Wtuliła głowę w ramiona, zasłoniła twarz rękami. Nie bała się.

To przecież tylko zwykła okupacyjna rzeczywistość. Kilka minut i pędzili już dalej. Tak bardzo chciała pochwalić się ojcu wykonaniem rozkazu.

Czekał na nią w Podolu. Godzinami stał wypatrując na drodze. Zwątpił już, gdy z mroku wyłoniła się furmanka. Po chwili „Krysia” zeskoczyła wprost w ojcowskie ramiona.

– Jesteś wreszcie – powiedział krótko i przytulił ją do siebie. – Pora wracać do domu.

I. Armia Krajowa

35

Rozdział 3

W jadalni panował trudny do opisania hałas. Nikt nie siedział przy stole, wszyscy gesty-kulowali i mówili jeden przez drugiego.

– Co tu się dzieje? – zapytał Hieronim pierwszego z brzegu.

– Stary, czarna noc. Kazik, Władek i Rysiek prawdopodobnie zginęli. Na dwanaście wczorajszych startów nie doleciały cztery samoloty, jeden zawrócił, a trzech dotąd nie ma

– odpowiedział zapytany.

– Cholera, mieli pecha Wilniuki. To po to uciekli Stalinowi, przeszli cały świat, żeby zginąć nad krajem?! – dodał ktoś inny.

– Nie wiadomo, gdzie zginęli, chyba nie nad Polską – dodał cicho Boguś Żórawski, o którym wiadomo było, że ma swoje wtyczki w bazie.

– A może jednak żyją, może lądowali w Danii lub gdzieś w ciemno, nad Polską, może dostali się do niewoli? – powiało optymizmem.

– Nie ma co krakać. Wilniuki, jeśli tylko żyją, nie zginą. Zawsze trzymali się razem i z niejednego już piekła wyleźli.

– Daj Boże! – zakończył ktoś inny i była po temu najwyższa pora.

W drzwiach jadalni stał dowódca, a oficjalnie przecież nie wolno im było nic wiedzieć.

Obiad upływał w milczeniu. Wiadomo, jeśli nie o Wilniukach, to o czym mieli gadać?

– Panowie, w związku z powagą sytuacji, postanowiłem odstąpić od obowiązującej dotychczas zasady nieinformowania was o niepomyślnych lotach – rozpoczął dowódca. –

Wczoraj, w dniu 14 września 1943 roku, w bazie lotniczej Tempsford przygotowano do lotu nad Polskę 12 samolotów. Na przerzut oczekiwała XXX ekipa spadochronowa: 15

oficerów radiotelegrafii oraz pokaźna ilość sprzętu bojowego. Pech zaczął się już na lotnisku. Jeden z Halifaxów został zawrócony ze startu. Powodem był defekt kółka ogonowego samolotu. Poleciało 11 maszyn zabierając całą naszą ekipę. Do bazy powróciło dotychczas 7 samolotów, w tym cztery postrzelone przez nieprzyjaciela. Placówki odbiorcze w Polsce potwierdziły drogą radiową przyjęcie ppor. Kazimierza Furmana, ppor. Romana Wisz-niowskiego, ppor. Franciszka Żaka, ppor. Ryszarda Chmielocha, ppor. Józefa Nowackiego, ppor. Henryka Ostrowińskiego, ppor. Stanisława Kujawińskiego, ppor. Anatola Maka-renko, ppor. Józefa Żakowicza, ppor. Zdzisława Peszże, ppor. Jarosława Poliszuka i ppor.

Ryszarda Zygi. Do bazy nie powrócił dotychczas samolot wiozący ppor. Kazimierza Lew-kę, ppor. Władysława Siakiewicza i ppor. Ryszarda Skowrońskiego. Placówka odbiorcza w Polsce nie potwierdziła ich przejęcia.

Jadalnię zaległa cisza.

– Przypuszcza się, iż Niemcy wzmocnili wydatnie obronę przeciwlotniczą Danii – zaczął

znowu po chwili. – Panowie, wasze loty do Polski stały się w dwójnasób niebezpieczne.

Dlatego zdecydowałem się poinformować panów o sytuacji. Ponieważ w najbliższym czasie nie przewidujmy zawieszenia lotów, proszę zastanowić się. Na rezygnację czekam do kolacji. Dziękuję – zakończył.

Rozdział 4

– My name is Aleksander. I was born in Poland. I am Polish – twardo i wyraźnie mówił

36

Zaporczycy 1943-1949

młody porucznik.

Wypłowiały mundur, wysoko podgolona głowa, lśniące oficerki. Siedział wśród podobnych mu przy stole. Widać, że górował nad nimi wzrostem. Trwała lekcja angielskiego.

Zabijanie jenieckiej nudy. Za oknem deszcz i jasna szarość wrześniowego poranka. Ktoś z trzaskiem otworzył drzwi.

– Poczta. Poruczniku Głowacki, list do pana – niebieska koperta wylądowała na najbliższej pryczy.

– Poruczniku, zwalniam pana z dzisiejszych zajęć. List w oflagu to ważna rzecz – powiedział do Aleksandra prowadzący lekcję major.

Wyszedł na deszcz by ukryć cisnące się do oczu łzy. Danusia, narzeczona Aleksandra, pisała, że bardzo przeżyła śmierć jego rodziców. Najpierw ojca, potem matki. Zmarli w odstępie kilku miesięcy zaledwie. Dlaczego siostra ukrywała przed nim to wszystko?

Nagle szare baraki oflagu zamieniły się w kazimierski rynek. Studnia, jeszcze parę metrów i wydawało się, że Aleksander będzie już u swojej dziewczyny. Dowie się. To na pewno nieprawda. To jakaś straszna pomyłka. Wyciągnął jeszcze raz list i czytał. W kółko to samo.

Nie było studni. Nie było rynku z rodzinnego miasteczka. Nie było Danusi. Wokół

stały szare baraki jenieckiego oflagu. Zmieszane ze łzami Aleksandra krople deszczu roz-mazywały atramentowe litery listu narzeczonej. Ogarnęła go złość. Na siebie, wojnę, zły los i własną niemoc. To przecież zaledwie kilkaset kilometrów stąd. Czy nie można czegoś wymyślić? Czy nie można się stąd wyrwać? Czy naprawdę nie można już nic? Tam przecież umierają i giną ludzie. A ich tu kilka tysięcy wybieranych, malowanych, zabija nudę lek-cjami angielskiego. Czuł, że za chwilę rzuci się na te przeklęte druty, rozerwie je i pójdzie przed siebie. Nad Wisłę. To przecież tylko kilkaset kilometrów stąd…

– Poruczniku, co z panem, nie cieszy się pan z listu? – usłyszał głos majora od angielskiego.

– Moi rodzice nie żyją – wydusił.

– Niech pan będzie dzielny. Proszę mi wierzyć, nie ma w życiu dobrej pory na śmierć rodziców. Jest wojna. Jak to się stało? – zapytał.

– Ojciec zmarł wiosną. Mamusia miesiąc temu. Rodzina nie chciała mnie martwić.

Dostałem list od narzeczonej, dziewczyny z mojego miasteczka – porucznik zmuszał się do mówienia.

Nadeszli koledzy. Jego list stał się głównym tematem jenieckiego dnia. Aleksander był

wściekły. Dopiero wiele tygodni później zrozumiał, że rozgadanie, pytania, komentarze i dyskusje nad śmiercią jego rodziców pozwoliły mu przetrwać najgorsze i oswoić się z myślą, że jeśli wróci nad Wisłę, dom będzie pusty.

Aleksander Głowacki z Kazimierza Dolnego nad Wisłą miał dwadzieścia jeden lat i kilka miesięcy, gdy w dniu 1 sierpnia 1939 roku, jako absolwent Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu, został promowany na oficera Wojska Polskiego. Głowa pełna wojennych teorii, doświadczenia zdobyte podczas pozorowanych ataków i upragniony oficerski stopień.

Dziadek, powstaniec styczniowy, byłby dumny widząc wnuka w galowym mundurze oficera. Nikt nie przypuszczał, że młody porucznik już w miesiąc po promocji posmakuje prawdziwej wojny. Gorzkiej, naznaczonej niemocą, nierównością sił i uzbrojenia, zakończonej po zaledwie czterech dniach walki niemiecką niewolą. Potem lata nudnych, chłodnych, czasem głodnych oflagów w Łambinowicach, Itzehoe, Sandbostel, Lubece i Woldenber-

I. Armia Krajowa

37

gu. Ukryte radio informowało jeńców o działaniach wojennych. Do szału doprowadzały przymusowa bierność i uwięzienie. Przetrwać pozwalały tajne i jawne zajęcia. W połowie września 1943 roku w Woldenbergu dopadła go wieść o śmierci rodziców.

Rozdział 5

Zazwyczaj jeszcze długo po skończonym obiedzie jadalnia tętniła życiem. Jeśli dowódca nie podawał nazwisk wytypowanych do wieczornego lotu, młodzi oficerowie dyskutowali nad nudą wyczekiwania. Jeśli podawał, z ich grona ubywało kilku lub kilkunastu, a pozostali zazdrościli wybrańcom Losu i zastanawiali się, dlaczego właśnie tamci, a nie oni polecą dziś do Polski. W końcu śmiali się, opowiadali przeżyte przygody, gadali o kobietach i o wszystkich innych męskich głupstwach. Doczekiwali kolacji. Wiedzieli, że i na nich kiedyś przyjdzie kolej. Jeśli nic dziś, to jutro, pojutrze lub za miesiąc. Nie bali się. Byli młodzi. Nie myśleli o śmierci. Zresztą śmierć to żołnierska rzecz. Przyjdzie umrzeć, to umrą.

Tak ich wychowano. Tak ich zakodowano od dziecka. Już jako mali chłopcy znali przecież wierszyk: „Kto ty jesteś? Polak mały… polskie dziecię. Coś jej winien? Oddać życie!”.

Żal kolegów. Każdy z nich, opuszczając dziś jadalnię, miał w oczach Wilniuków. Tak ich nazywali. Weseli i pogodni. Wierzyli, że w trójkę pokonają Hitlera i Stalina razem wziętych. Śpiewnym wschodnim akcentem opowiadali jeden przez drugiego jakieś niesa-mowite, prawdziwe lub zmyślone historie, wyśpiewywali znane tylko im, kresowiakom, piosenki. Wydawało się, że za chwilę wejdą, napełnią jadalnię męskim rechotem.

Nie ma Wilniuków. O czym mówić? O rezygnacji z lotu do Polski? Rozeszli się. Mieli czas do kolacji. Hieronim zastanawiał się, czy nie wybrać się na spacer. Stanął w otwartym oknie i zapalił papierosa. Nie chciało mu się. Nic mu się nie chciało oprócz tego, aby znowu znaleźć się w jadalni, w grupie kolegów, i upewnić się, że ich decyzja jest taka jak jego. Bo on nie miał nad czym rozmyślać. Bez względu na wszystko, przede wszystkim chciał do Polski. Położył się na łóżku, wyciągnął wygodnie nogi i palił. Bure kłęby dymu unosiły się pod sufit i ginęły w mglistej zaokiennej przestrzeni. Przed oczami przesuwały mu się urywane, nie związane ze sobą obrazy. Myślał i nie myślał. Spał i nie spał. Z letargu wyrwało go ostre pukanie.

– Proszę – powiedział wypuszczając kolejny kłąb dymu.

– Śpisz, Hirek?

W drzwiach stał Bronek Rachwał z Wilkołaza koło Lublina. Starszy od Hieronima, dy-plomowany oficer, kapitan. Poznali się jeszcze na Węgrzech. Potem różne jednostki i prze-lotne spotkania. Na dobre zaprzyjaźnili się dopiero tutaj, w stacji wyczekiwania.

– Nie masz ochoty na nic mocniejszego? Nie będę przecież pił do lustra – powiedział

stawiając na stole niewielką piersiówkę.

– Ochotę mam, siadaj, tylko w czym? – odpowiedział Hieronim leniwie.

– Poruczniku, jako starszy stopniem i wiekiem, rozkazuję przed odlotem do Polski rozpocząć trening picia pod palec – z nutką prześmiewcy w głosie powiedział Bronek.

– O, tak! – odkręcił butelkę i głośno pociągnął kilka łyków.

– Tak jest, panie kapitanie! – w głosie Hieronima zagrało rozbawienie.

Wypił solidny łyk alkoholu.

– Tego mi było właśnie trzeba. Bo cóż to za durny pomysł, żeby dawać nam czas do

38

Zaporczycy 1943-1949

kolacji. Nad czym się tu zastanawiać? Decyzję podjąłem raz i więcej nie muszę. Szkoda Wilniuków. Ale co to ma wspólnego z moją decyzją powrotu do kraju? Przecież my tutaj, w Anglii, bawimy się tylko w wojnę. Oni tam walczą – Hieronim zamilkł zdziwiony własną gadatliwością.

– Wiesz, stary, czasem mam wrażenie, że cała ta emigracja, rząd i część wojska, to wszystko tutaj w Anglii, to nic innego, jak zwykłe dekowanie się, chronienie swoich tyłków. A ja chcę walczyć. Może nie dolecę. Trudno. Ale spróbować muszę. Inaczej nigdy w życiu nie darowałbym sobie. Jestem oficerem. W wolnej Polsce składałem przysięgę, że będę jej bronić do ostatniej kropli... Czy oni myślą, że mógłbym się przestraszyć jakichś niemieckich działek? No, stary, pod to nasze lądowanie! – Bronek podniósł piersiówkę w stronę Hieronima.

Rozmowa zeszła na inne tematy. Nie mówiąc, radośni ze swej zgodności, dotrwali kolacji.

Rozdział 6

Z daleka trudno rozpoznać w niej dziewczynę. Smukła, wysoka, odziana w oficerki, bryczesy i ciemną kurtkę przeciętą rzemieniem brezentowej raportówki. Wysoko upię-te włosy skrywała męska czapka. Nie spiesząc się prowadziła za uzdę osiodłanego konia.

Spoglądając w pochmurne niebo pomyślała, że ojciec chyba miał rację mówiąc, że może padać. Nie chciała jeszcze dosiadać konia. Bez względu na kierunek jazdy, opuszczając dom zawsze lubiła popatrzeć na staw, po którym latem majestatycznie pływały stada kurek wodnych i domowych kaczek. Była dopiero połowa września 1943 roku, ale w takie dni jak ten zdawało się, że była już pełna jesień.

Leżący na uboczu, pięć kilometrów od szosy w Ratoszynie i siedem od stacji w Leśniczówce, dwór w Łopienniku od pierwszych dni wojny stanowił bazę i przytułek dla podziemnych organizacji. Z rozkazu Komendanta Okręgu AK Lublin, właściciel majątku Jerzy Kochanowski, ojciec Izy, przystąpił do organizowania Wojskowej Służby Ochrony Powstania na terenie gminy Chodel. Koncesję na Związek Walki Zbrojnej, późniejszej Armii Krajowej, od pierwszego roku wojny posiadał w Łopienniku zatrudniony w majątku stolarz Bolesław Dolewski, zastrzelony później przez niemieckich żandarmów. Po jego śmierci komendantem placówki, podporządkowanej organizacyjnie Stanisławowi Wnu-kowi z Borowa ps „Opal”, został gospodarz o nazwisku Woś. Komendantem oddziału BCh w Łopienniku był kowal Stanisław Mrok ps. „Jabłko”, a jego zastępcą Stefan Stolarski ps. „Grusza”.

Iza od najmłodszych lat chodziła swoimi ścieżkami. Hodowała króliki i z zarobionych na ich sprzedaży pieniędzy szykowała fornalskim dzieciom gwiazdkowe prezenty. Resztę wolnego czasu spędzała przy koniach. Już wówczas, gdy jeszcze nie dorastała im do brzuchów, były najważniejszą cząstką jej życia i największą miłością. Konie... Wierne konie wysłuchi-wały wszystkich żalów i trosk młodziutkiej Izy. Nigdy jej nie zawiodły. Od wybuchu wojny największą troską trzynastoletniej dziewczynki był brak możliwości walki. Żałowała, że nie urodziła się chłopakiem. Mijały lata okupacji. Iza rosła, a rodzice wciąż powtarzali, że jest za młoda na konspirację.

– Ciągle jestem za młoda! Minie cała wojna, a ja wciąż będę na wszystko za młoda! –

buntowała się.

I. Armia Krajowa

39

– A poza wszystkim, nie zapominaj, że jesteś jednak dziewczyną! – padał zwykle koron-ny argument.

– A co, dziewczyny na wojnie niepotrzebne może? A Emilia Plater nie była dziewczyną?

– odpierała argumenty tyczące jej dziewczyńskości.

Dopięła w końcu swego. W styczniu 1943 roku, w obecności inspektora Michała Koto-wicza ps. „Michał” oraz Andrzeja Goralika ps. „Wilk”, powtarzała ze łzami w oczach słowa żołnierskiej przysięgi: „W Obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Maryi Panny, Królowej Polski, kładę swe ręce na ten Krzyż Święty, znak męki i zbawienia, przysięgam być wierną Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej. Nieugięcie stać na straży Jej honoru i o wyzwolenie Jej z niewoli walczyć ze wszystkich sił, aż do ofiary z życia. Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej i rozkazom Naczelnego Wodza oraz wyznaczonemu przezeń dowódcy Armii Krajowej będę bezwzględnie posłuszna, a tajemnicy dochowam niezłomnie, cokolwiek by mnie spotkać miało’’. Przyjmująca przysięgę komendantka Wojskowej Służby Kobiet AK, nauczycielka z Ratoszyna Maria Partykowa ps. „Kukułka”, odpowiedziała:

„Przyjmuję cię w szeregi żołnierzy Armii Krajowej walczącej z w wrogiem w konspiracji o wyzwolenie Ojczyzny. Twym obowiązkiem będzie walka. Zwycięstwo będzie twoją na-grodą. Zdrada karana jest śmiercią”.

Iza obrała pseudonim „Błyskawica”. Przydzielona po przeszkoleniu do łączności, utrzy-mywała kontakt między dowódcami miejscowej siatki konspiracyjnej. Niemal codziennie krążyła pomiędzy Ratoszynem, Leszczyną, Zakuciem, Majdanem Radlińskim i Kępą. Za-niepokojeni rodzice odkryli w końcu przyczynę ciągłej nieobecności córki. Któregoś dnia ojciec zaczepił gotową do drogi Izę:

– Rozumiem Izuniu. Byłem przeciwny, ale skoro dopięłaś swego, będę spokojniejszy, jeśli przestaniesz chodzić pieszo. Powiedziałem już stajennemu. Od dziś masz do swej dyspozycji konia pod siodło, jednokonną linijkę lub bryczkę z parą koni. Polecam zwłaszcza bryczkę. Chodź, pokażę ci, dlaczego – popchnął córkę lekko w kierunku wozowni. – Popatrz, tutaj w dyszlu jest skrytka. Szczególnie ważne i niebezpieczne rzeczy lepiej schować tutaj – objaśnił córce dyszlowe tajemnice bryczki.

Jechała teraz stępa zaoranymi polami, przywodząc na pamięć wydarzenia ostatnich miesięcy. Nie spieszyła się. Meldunek i tak dotrze przed czasem. Spoglądała na mijane pola.

– Jeszcze trochę, a przy odrobinie szczęścia zdobędę broń – uśmiechnęła się do własnych marzeń.

Ścisnęła mocniej konia i niczym błyskawica pomknęła w lubelskie wsie.

Rozdział 7

Kolacja suto zakrapiana alkoholem trwała do późnych godzin wieczornych. Jak gdyby chciano odrobić towarzyskie zaległości nieudanej poobiedniej sjesty. Z lotu do Polski nie zrezygnował nikt.

Hieronim wstał następnego dnia ciężki i leniwy. Zaspany zszedł na śniadanie. Nie było mowy o porannych spacerach. Przed obiadem sprawdził jedynie ekwipunek. Czas leciał

szybko. Dziś wyjątkowo nie czekał na obiad i ewentualną listę lotów. Nie chciało mu się zastanawiać, kiedy poleci do Polski. Ważne, że poleci na pewno.

– Panowie, pragnę poinformować, że loty do kraju zostały utrzymane. W dniu dzi-

40

Zaporczycy 1943-1949

siejszym, 16 września 1943 roku do Polski polecą: kpt. Bronisław Rachwał, kpt. Bogusław Żórawski, por. Mirosław Kryszczukajtis, ppor. Hieronim Dekutowski, ppor. Norbert Gołuński, ppor. Kazimierz Smolak, ppor. Bernard Wiechuła i ppor. Otton Wiszniewski.

Proszę przygotować się do drogi. Wyjazd na lotnisko nastąpi o godzinie szesnastej. Proszę, aby wyczytani oficerowie udali się po obiedzie do magazynu, gdzie otrzymają wyposażenie uzupełniające: spadochron, szelki do spadochronu, zestaw map rejonu lądowania, spis zrzucanego sprzętu, porcję żywności i, jeżeli któryś z panów sobie życzy, truciznę. Poczta służbowa zostanie panom wręczona na lotnisku. Dziękuję.

Rozdział 8

Nad Bęczynem wisiały ciężkie chmury późnego, pochmurnego wieczoru. Jan Gajewski z miejscowej placówki Armii Krajowej kręcił się jeszcze w obejściu, gdy nagle usłyszał jakiś szelest. Rozejrzał się wokoło. Psy spały spokojnie.

– Matka, szykuj no jakie jedzenie. Zdaje mi się, że chłopaki do domu wracają – wszedł

do mieszkania pochylając nieco głowę.

Żona nic mu nie odpowiedziała. Dołożyła tylko do pieca i żwawiej zakrzątnęła się po izbie. Starała się być cicho, aby nie obudzić najmłodszego syna. Gajewski z powrotem wyszedł na podwórze.

– Mamo, polecę! Zobaczę, czy to oni! – usłyszała znienacka szept trzynastoletniego Stasia.

Ubrany, gotowy już do wyjścia, najmłodszy syn stał tuż za nią i błagalnym wzrokiem prosił o pozwolenie.

– Jakżeś już wstał, to idź. Ale uważaj na siebie. Nigdy nie wiadomo, kto po nocy się tłucze, swoi czy Niemcy – odrzekła szorstko.

Dwóch jej starszych synów, Gabryś i Tadzio, w partyzantce „Oset” i „Nagan” zwanych, służyło w oddziale AK Mieczysława Cieszkowskicgo ps „Grzcchotnik”. Dumni, bo niby w Kedywie, w partyzanckiej elicie. Ale dla niej, matki, jaka tam elita czy duma? No pewnie, chłopcy porządni, o Polskę walczą, ale co to za pociecha? Ile to nocy nieprzespanych, przepłakanych, czy dzieci żywe ujrzy jeszcze... Tylko Staś jej został. A i ten, choć trzynaście lat dopiero, matki się nie trzyma i wojaczka mu w głowie. Przyniosła z komory jajka, ze smażeniem na gońca czeka. Łzy same jakoś do miski wpadają. Bo to może wcale nie oni.

Może kto od nich z wieścią, o której myśl po nocach spać nic daje. A bo to dawno? Ledwie trzy dni temu w Skorczycach zamordowali Niemcy ze dwudziestu chłopa, domy ludziom popalili. Cały teren był obstawiony. U nich, w Bęczynie, strzały słyszeli wszyscy. Wieczorem łuna niebo rozświetlała. Od tamtego czasu wieści o chłopakach nie było żadnych.

Już wszystkie dzieci w domu. Gabryś, wiatr szalony i zawsze nad wiek poważny Tadzio, a przy nich dowódca „Grzechotnik”.

– Porządny człowiek, prawdziwy komendant – pomyślała Gajewska.

Była szczęśliwa. Czy doczeka dnia, w którym wszyscy jej mężczyźni zasną spokojnie pod własnym dachem? Czy ta wojna kiedyś się skończy?

Staś krążył koło domu. Wprawnym okiem wyłuskiwał z otoczenia wszystko, co mogłoby okazać się niebezpieczne dla partyzantów. Kolejny raz okrążył dom i obejście, rzucił okiem na niewidocznych dla innych wartowników.

– Panie komendancie, melduję, że koło domu wszystko w porządku – zameldował

I. Armia Krajowa

41

„Grzechotnikowi”.

– Dziękuję, Stasiu. Zachowujesz się jak prawdziwy partyzant. Ty właściwie jesteś już żołnierzem. Nosisz meldunki, pełnisz wartę. Czy chcesz złożyć przysięgę? – zapytał dowódca.

Stasiowi roziskrzyły się ze szczęścia oczy.

– Bardzo chcę, panie komendancie – odparł z przejęciem.

Po chwili wiejska chata nabrała powagi. Mężczyźni stali wyprostowani, gdy Staś przed krzyżem powtarzał słowa przysięgi. Tylko Gajewska, nie bacząc na ceremonię, pochlipy-wała w kącie. Nie wiedziała. Cieszyć się czy smucić, że jej mały Staś takiego zaszczytu dostąpił. Płacząc ucałowała syna. Staś wkrótce pobiegł z meldunkiem.

Rozdział 9

Już wszystko gotowe do drogi. Na koniec pożegnania z kolegami, żarty i męskie zaklęcia na szczęście. Ostatnie godziny w wyspiarskim kraju. Opuszczając go Hieronim nie czuł

żalu. Właściwie opuścił Anglię kilka tygodni temu, gdy przyjechał do stacji wyczekiwania.

Teraz to już tylko jak gdyby końcowy akord tamtej decyzji. Zastanawiał się, czy zostawia tu coś, za czym mógłby tęsknić. Uśmiechnął się na wspomnienie kupki popiołu, która została po napisanych przez siebie i spalonych dziś wierszach. Nie wolno mu było zabrać ich do kraju. Nie chciał zostawiać w depozycie. Kto wie, czy przeżyje tę wojnę. Nie były pisane dla nikogo stąd. Nie zniósłby myśli, że ktoś obcy po jego śmierci mógłby grzebać w jego duszy. Ponadto wiersze nie przystoją cichociemnemu. Kraj, ojczyzna, Polska potrzebuje teraz twardego żołnierza Hieronima Dekutowskiego vel „Zapora”, nie poety.

Rozdział 10

Przedwojenny uczeń gimnazjum w Kraśniku nigdy nie widział granicy i opuszczając stację kolejową w Trzebini zastanawiał się, jak może wyglądać. To właśnie gdzieś tutaj kończyła się III Rzesza i zaczynało Generalne Gubernatorstwo. Uznał najpierw, że Niemcy to idioci. Na cholerę im granica, skoro rządzą tu i tam? W końcu jednak zwrócił honor sąsiadom i stwierdził, że idiotami nie są, a granicę ustanowili zapewne po to, żeby jemu, Marianowi Pawełczakowi z Popkowic koło Kraśnika, utrudnić ucieczkę z przymusowych robót. Wstąpiła w niego nagła odwaga:

– Tyle już za mną i mam się dać złapać na tej głupiej granicy? Nigdy!

Omiótł wzrokiem mijaną okolicę. Może to już tutaj? Ale wokół nie było żywej duszy.

Jedynie dwie dziewczyny wsparte o rowery plotkowały na drodze.

– Uciekłem z robót. Czy jest tu ktoś, kto mógłby mi pomóc przekroczyć granicę? – za-ryzykował po polsku bez wstępu.

Dziewczyny schwyciły za kierownice i bez słowa, spłoszone, rozeszły się w przeciwnych kierunkach. Po chwili jedna z nich przystanęła jednak:

– Niech pan idzie dalej. Zaraz będzie wieś. Ostatnia przed granicą. Tam mieszkają Niemcy i Polacy. W murowanych domach Niemcy – powiedziała szybko śląską gwarą, wsiadła na rower i odjechała.

Śląska wieś. Czysta i wyludniona. Dwa pierwsze domy murowane. Na łuku drogi nagle

42

Zaporczycy 1943-1949

pojawili się dwaj żandarmi z psem. Tylko że trzeci dom też był murowany! Marian nie miał wyboru. Zimny pot spływał mu po plecach, gdy wolnym krokiem zmierzał w kierunku sieni. Nagle w oknie błysnęła mu gipsowa figurka niebieskiej Niepokalanej. Nabrał

otuchy. Zapukał. Kobiecy głos po niemiecku zapraszał do środka. Marian po niemiecku poprosił o wodę.

– Przepraszam, ale ja nie znam niemieckiego – usłyszał i nie wierzył własnym uszom.

Młoda kobieta z dzieckiem na ręku była wyraźnie zaskoczona, gdy Marian czystą polszczyzną poinformował ją o swej sytuacji. Żandarmi mijali właśnie okna domku.

– Dobrze, że zdążył pan przed nimi. Proszę siadać. Wróci mąż, to na pewno coś wymyśli

– dodała.

Wieczorem, przy kolacji, Marian musiał jeszcze raz dokładnie opowiedzieć dzieje swej ucieczki z kopalni węgla brunatnego w Wolmiraleben koło Magdeburga.

– Odważny pan, a i szczęścia panu nic brak. Granicę przejdziemy rano na leśnym duk-cie, w porze zmiany patrolu – powiedział mąż goszczącej go kobiety.

Wczesnym rankiem następnego dnia zalegli w krzakach. Po chwili minął ich niemiecki patrol rowerowy.

– Idziemy! – szepnął przewodnik.

Susami przeskoczyli dukt. Pochyła wierzba nad jakąś rzeczką, zeskok i Marian usłyszał:

– Jesteśmy po krakowskiej stronie.

– Za granicą, znaczy? – zapytał z niedowierzaniem.

– Jaka tam granica. Tu wszędzie Polska, to tylko Szwaby tak sobie wymyśliły – roześmiał

się głośno Ślązak.

Rozdział 11

Nie myślał o niebezpieczeństwie. O mogących w każdej chwili odezwać się działkach nieprzyjaciela. Przed wejściem do samolotu uczynił ręką znak: „W imię Ojca i Syna...”.

Wiedział, że od tamtego momentu wszystko było w ręku Boga Najwyższego, który, jeśli zechce, to on, Hieronim Dekutowski, zawalczy jeszcze o Najjaśniejszą Rzeczpospolitą. Jeśli nie, Bóg i Ojczyzna przyjmą jego ofiarę jeszcze dzisiaj. Może nie będzie daremna.

Szum silników utrudniał konwersację. Sprawiał, że pasażerowie i obsługa samolotu milczeli wsłuchując się we własne myśli. Monotonię lotu przerywały jedynie komunikaty nawigatora.

– Minęliśmy wybrzeże Danii – powiedział przed chwilą.

Najgorsze chyba za nami, może jednak wyląduję, pomyślał Hieronim. Teoretycznie wiedział wszystko. Że najpierw samolot zniży lot, potem zobaczy światła i skoczy w inny świat tracąc imię i nazwisko. Zostanie „Zaporą”. Człowiekiem bez życiorysu, znajomych, przyjaciół i rodziny. Nie będzie mógł się z nimi kontaktować. Ze względu na dobro jego i najbliższych nie wolno mu będzie nawet zawiadomić ich, że wrócił do kraju.

Do jakiego kraju? Na szkoleniach w najdrobniejszych szczegółach opisywano życie Polaków pod okupacją. Ale jak to wszystko wygląda naprawdę? Jacy są teraz ludzie po tym, co przeżyli w ciągu czterech lat wojny? A czy ja jestem taki sam? Cóż zostało we mnie z chłopaka, który z wiarą, że wkrótce wywalczą wolność, opuszczał granice ojczyzny? Hieronim poczuł się nagle bardzo stary. Jak gdyby nie ćwierć wieku, ale wiek co najmniej dźwigał

I. Armia Krajowa

43

na swych barkach. Czy dam radę? Ogarnęło go nagłe przerażenie, że pogubi się w pseudonimach i kamuflażach, konspiracji i udawaniu kogoś innego niż jest w rzeczywistości.

Dotychczas zawsze był sobą. We wrześniu l939, na Węgrzech, we Francji i Anglii był żołnierzem. Jak to wszystko będzie? Z zadumania wyrwał go głos nawigatora:

– Zbliżamy się do granicy Generalnego Gubernatorstwa. Do miejsca zrzutu pozostało kilkanaście minut. Proszę przygotować się do skoku.

Hieronim ostatni raz sprawdził, czy wszystko było na swoim miejscu W myślach od-twarzał ułożenie przedmiotów. Mogą mu być za chwilę potrzebne. Był gotów. Spokojny.

Wszystko, co do niego należało, wykonał. Samolot zniżył lot. Zwolnił. Wszyscy w skupieniu spoglądali w dół, gdzie powinny rozbłysnąć światła lądowiska. Dlaczego to wszystko trwa tak długo? Czy czekają na nas? Czy nie wykryli ich Niemcy? Przyszły „Zapora” nie potrafi już teraz opanować lekkiego drżenia rąk:

– Spokój. Tylko spokojnie, stary – zamruczał sam do siebie. – Tyle już za tobą, musisz teraz być spokojny i opanowany. Nie możesz... – zaczął wygłaszać kazanie do swego własnego strachu, gdy w dole, w ułamku sekundy rozbłysły umówione światła.

Nie było już czasu na rozważania, lęki i dylematy. Hieronim działał jak automat. Ustawił

się przy drzwiach. Samolot zatoczył łuk, ktoś głośno odliczał sekundy. Skoczył pierwszy.

Pęd świeżego powietrza. Rosły światła lądowiska. Furkot jedwabiu. Szarpnięcie.

Wszystko nagle ucichło. Zawieszony w przestrzeni, rozglądał się wokół. Są. Spadochro-ny Bronka Rachwała i Kazia Smolaka za nim, trochę wyżej, kołysały się w przestworzach.

Po chwili nogi szczęśliwie dotknęły ziemi. Polskiej ziemi. Ktoś biegł w jego stronę. „Zapora” chwycił mocniej broń. Nożem ciął linki spadochronu.

– Garnek! – usłyszał z dala hasło.

Swoi. Wpadł w ramiona jakichś mężczyzn. Biegną gdzieś razem. Zgasły światła lądowiska. Po chwili siedział już na furmance. Wjechali w las. Było dwadzieścia pięć minut po północy.

– Panie poruczniku, musimy odskoczyć jakieś dziesięć kilometrów, tak będzie bezpieczniej. Tam czekają na nas z kolacją – powiedział towarzyszący mu człowiek.

W lesie nie było widać jego twarzy ocienionej daszkiem głęboko naciśniętej maciejówki.

Zresztą, jakie to miało znaczenie. Miał pseudonim „Bór”.

– Można palić – padła komenda „Bora”. „Zapora” zaciągnął się ostrym gryzącym dymem.

Rozdział 12

Dyżurny ruchu stacji kolejowej w Niedrzwicy, Szczepan Żelazny, objął właśnie służbę, gdy podjechała dwukółka.

– Dzień dobry panie dyżurny. Jestem Jerzy Kochanowski z Łopiennika. Może pan oczywiście odmówić, ale ja bardzo proszę. To już ostatni termin. Jeśli pan mi nie pomoże, zmarnuję tegoroczne zbiory – zaczął bez zbędnych wstępów przybyły.

Potrzebował pilnie dwu wagonów, aby odstawić wymłócone ziarno. Wydeptał już wszelkie możliwe ścieżki. Bezskutecznie. Dyżurnego ruchu w Niedrzwicy, jako „swojego” człowieka, polecił mu komendant miejscowej placówki AK. Żelazny nie znał osobiście Kochanowskiego. Słyszał tylko, że w jego majątku znajdują przystań wszelkiej maści konspiratorzy.

44

Zaporczycy 1943-1949

– Nic nie mogę obiecać. Zechce pan dziedzic spocząć na chwilę, przedzwonię do kolegów w Lublinie. Zobaczymy, co da się zrobić – powiedział bez zbytniego namysłu.

Zadzwonił telefon. Trzeba było przyjąć i odprawić pociąg.

– Teraz powinno być trochę spokoju. Spróbuję – rzucił ni to do siebie ni do gościa i sięgnął po korbkę telefonu.

Pertraktacje trwały dość długo. Wreszcie po kolejnej rozmowie Żelazny odłożył słuchawkę, rozparł się wygodnie na krześle i westchnął.

– Wydaje mi się, że znalazłem ratunek dla pana dziedzica. Kolega postara się przysłać dwa wagony dziś, najdalej o 12.00 w południe. Przepraszam, ale kolega zaznaczył, że w razie wypełnienia zobowiązania, winien mu jestem pół litra.

– Drobiazg, pół litra dla kolegi oczywiście będzie – powiedział szybko Kochanowski.

– Proszę dowiedzieć się koło południa. Jeśli wagony przyjdą, najlepiej jeszcze dziś, na mojej służbie załadować je i odprawić. Służbę kończę o 20.00 – poinformował dyżurny ruchu.

– Zastanawiam się, czy zdążę. To jednak parę ładnych kilometrów. Może zrobimy tak, jeżeli przyjdą wagony, da pan znać na stację w Leśniczówce. Tam zostawię swojego człowieka. Będzie szybciej – rozważał głośno dziedzic.

Szczepan Żelazny przyznał mu rację.

Ledwo ucichł turkot dwukółki, do pokoju dyżurnego ruchu wszedł młody chłopak.

Bystrym wzrokiem ogarnął pomieszczenie

– Meldunek dla pana dyżurnego od pana komendanta „Mira” – wyszeptał przejęty waż-nością wypełnianej misji.

– Słucham – równie cicho odpowiedział dyżurny Szczepan Żelazny, w konspiracji

„Żaba”.

– Zbiórka dziś o północy w Krężnicy Jarej, czwarty dom po prawej stronie licząc od przejazdu w Majdanie. Hasło: „konopie”. Proszę być w mundurze i z krótką bronią –

recytował łącznik.

– Meldunek przyjąłem. Rozkaz wykonam – powiedział spokojnie „Żaba”.

– Tak jest, panie… – glos chłopaka zawisł w próżni.

Wyprostował się, nieznacznie stuknął obcasami i wyszedł.

– Co za dzień – pomyślał „Żaba”. – Najpierw dziedzic z wagonami, teraz ten z rozkazem.

Wszystko na raz na głowę mi się wali.

Nie miał jednak czasu na rozmyślania. Dzwonił telefon. Życie, jak pociągi, gnało naprzód.

– Posyłam ci te dwa wagony – kolejny dzwonek oderwał „Żabę” od spóźnionego śniadania.

– Cholera, nawet zjeść me dają – mruknął nieopatrznie w słuchawkę.

– Co nie dają?! Daję ci przecież te dwa wagony, a ty mi jeszcze wymyślasz! – oburzył się Władek z Lublina.

– Nie, nie, to nie do ciebie. A za wagony dziękuję. Jak przyjdą, pół litra murowane –

powiedział głośno. – Poczekam jednak z tym telefonem do Leśniczówki. Jeśli rzeczywiście wysłał, wagony będą tutaj w ciągu godziny. Lepiej już o pewnym powiadomić. Zresztą, kto wie, czy dziedzic zdążył już dojechać na miejsce – zdecydował, odkładając słuchawkę.

Jeden pociąg, drugi, wreszcie nadeszły. Wydawał właśnie dyspozycje nastawniczemu, aby

I. Armia Krajowa

45

wagony dla Kochanowskiego odstawił na bocznicę, gdy w drzwiach posterunku stanęła żona.

– Obiad ci przyniosłam. Pewnie głodny już jesteś. Dziś późno, bo dzieci marudziły.

Gienia poszła do sklepu, nie mogłam z niczym zdążyć – powiedziała stawiając metalowe trojaczki na stole.

– Nawet jeść mi się nie chce w tym młynie. Zresztą, niedawno zjadłem drugie śniadanie

– westchnął. – Przygotuj mi Stasiu sweter i ciepłą bieliznę na wieczór. Noce już zimne.

Po służbie zajrzę tylko i dziś w nocy nie będzie mnie w domu – powiedział do żony gdy zostali sami.

– Gdzie? Na długo? – zapytała z lękiem.

– Nie wiem. Tego nigdy nie wie się do końca – rzekł cicho.

Na punkt dotarł przed czasem. Dowodzący akcją „Ostoja” poinformował Szczepana o czekającym go zadaniu.

– Wejdzie pan na stację od strony Zemborzyc Kościelnych jako pierwszy z nas wszystkich. Proszę związać dyżurnego ruchu i zwrotniczego, zamknąć ich w przyległej komórce, a następnie wstrzymać ruch na stacji. Tak, aby nic nam niespodziewanie nie wyskoczyło.

Czerwone światło opuszczonych z obu kierunków semaforów będzie dla nas sygnałem do rozpoczęcia akcji. W drodze towarzyszyć będą panu „Olcha” i „Piotruś” z miejscowej placówki. Znają teren. Po akcji odwiozą pana do domu – zakończył.

Łąki tłumiły odgłos kroków. Nadrzeczne krzaki Bystrzycy osłaniały ich od strony drogi.

Niewprawne oko nie wyłowiłoby z mroku nocy żadnej sylwetki. Żadnego ruchu. „Żaba”

rozglądał się wokoło. Gdzieś tutaj, grupkami, schodzą się partyzanci. Czy wszyscy wrócą dziś do domu?

– Niedługo mostek. Przeskoczymy go od strony młyna. Stamtąd już blisko do stacji.

Pójdzie pan sam – usłyszał szept idącego przodem przewodnika.

Starał się iść spokojnie, wolno. Mundur kolejarski i czerwony otok czapki dyżurnego ruchu nie powinny wzbudzić podejrzeń nadchodzących od strony Lublina niemieckich strażników. Minęli go. Jeszcze parę metrów i „Żaba” otworzył drzwi dyżurnego ruchu zemborzyckicj stacji.

– Panowie, proszę o spokój – powiedział kierując lufę pistoletu w stronę siedzących ko-lejarzy. – Dla waszego dobra muszę panów związać i zamknąć. Od tej chwili ja obejmuję dyżur na stacji – usłyszał swój spokojny głos.

– Tak jest, panie dyżurny. Tylko trzeba mocno, żeby nie było wątpliwości – powiedział

zwrotniczy Stanisław Berecki, już od dawna żołnierz placówki AK w Zemborzycach.

Nie wtajemniczono go w akcję, aby nie narażać bez potrzeby wobec zwierzchnika. Berecki sprawnie związał dyżurnego ruchu i swoje nogi, po czym stanął z wyciągniętymi w stronę napastnika dłońmi. Po chwili zgrzytnęła zasuwa przyległego do dyżurki schowka.

„Żaba” upchnął w ustach kulkę zwiniętego papieru. Kolejarze z sąsiednich stacji znają jego głos. Lepiej, żeby go nie rozpoznali. W ruch poszła korbka telefonu. Tymczasowy dyżurny ruchu stacji Zemborzyce podszedł do stojących rzędem dźwigni. Jedno po drugim bły-snęły czerwone światła semaforów. Stacja Zemborzyce była gotowa do rozpoczęcia akcji.

Po chwili gruchnęły strzały. „Żaba” nie wiedział skąd, z której strony. Tupot nóg i znowu strzały. Odległe i całkiem bliskie. Nie usłyszał otwierających się z trzaskiem drzwi. Przed nim stanął „Piotruś”, jego przewodnik.

46

Zaporczycy 1943-1949

– Panie dyżurny, pora na nas. Proszę za mną – wrzasnął przekrzykując huk wystrzałów.

Jeden skok i już byli przy bryczce. Podcięte konie ruszyły z kopyta. Młyn, mostek i wreszcie zbawcza ściana lasu. Przez Prawiedniki, okrężną drogą, „Żaba” przed świtem dotarł do domu.

– Cały i zdrów. Bogu Najwyższemu dzięki! – ucieszyła się żona.

W Niedrzwicy od rana nie mówiło się o niczym innym, jak tylko o rozbiciu obozu Bau-dienstu i magazynów przy stacji kolejowej w Zemborzycach.

– Niemców podobno nasi natłukli co niemiara. A ile broni i wszelkiego dobra Szwabom zrabowali! Z naszych nie zginął nikt, choć Niemcy wysłali przeciwko nim pociąg pancerny

– informował „Żabę” najbliższy sąsiad.

– Czy to wszystko prawda? Ludzie różne głupstwa plotą – odrzekł niby z powątpiewa-niem Żelazny.

– Acha, to niby pan dyżurny ruchu o niczym nie wie... – sąsiad mrugnął porozumie-wawczo okiem i odszedł.

Rozdział 13

Szum wiatru. Upiorna czerń lasu. Hieronim chciałby już być na miejscu. Zobaczyć ludzi, pogadać z Bronkiem i Kaziem. Podobno wylądowali szczęśliwie. Podobno jadą na tę samą melinę.

– Już niedaleko. Za tamtym zakrętem będziemy na miejscu, panie oficerze – powiedział

„Bór”.

Hieronim uśmiechnął się. Nic widział żadnego zakrętu. Wszystko zlane było w jednolitą masę konarów, pni i cieni. Widocznie trzeba wychodzić swoje kilometry po lesie, aby mimo ciemności dostrzegać „tamte zakręty”, pomyślał, gdy furmanka nagle skręciła i wjechała wprost między jakieś zabudowania.

– Stój! Kto idzie? – usłyszeli.

– Co ty, Franek, swego nie poznajesz? – zaśmiał się „Bór”.

– Zagapiłem się trochę. Wyjechałeś tak nagle – powiedział wartownik i odszedł w mrok.

Cisza. Nie zaszczekał pies. Żadnego ruchu. Przewodnik przywiązał lejce do czegoś na kształt kołka.

– Pójdę przodem – powiedział i po chwili byli już w środku.

Zza stołu poderwał się Bronek Rachwał.

– No, jesteś wreszcie! Myślałem już, że cię wilki zjadły. Tyle kilometrów i granic przele-cieć, by dać się zjeść wilkom pod Wyszkowem?! – zażartował jak zawsze.

Po chwili powitania, gwar rozmów, pytania o przebytą drogę.

– A gdzie Kazik? – Hieronim doszedł wreszcie do głosu i zapytał o trzeciego kolegę.

– Nie Kazik tylko „Nurek”, mój ty ptaszku. Nic dekonspiruj kolegi przed czasem – upomniał ze śmiechem Bronek.

– Panowie, wasze zdrowie! Trzeci „ptaszek” zaraz będzie. Jedzie najdłuższą trasą – komendant miejscowej placówki AK wzniósł pierwszy toast.

– A nie bądźże taki prędki! Poczekaj z tym trochę! Panowie z drogi, zmęczeni, nie nawykli do naszego bimbru, to na pusty żołądek jeszcze zaszkodzi. Niechże wpierwej zjedzą co gorącego. Zaraz bigos, jajecznicę podam – ofuknęła go stojąca przy piecu żona.

I. Armia Krajowa

47

Zapach dawno nie smakowanego jadła drażnił nozdrza skoczków.

– Cicho, ktoś chyba jedzie – komendant podskoczył do zaciemnionego okna.

W izbie zaległa śmiertelna cisza. Swoi czy obcy? Tego nigdy nie wiadomo na pewno. Po chwili w sieni rozległ się tupot nóg i w drzwiach stanęło kolejnych kilku mężczyzn.

– Wreszcie jesteś, Kaziu – powiedział z ulgą Hieronim.

Znów powitalne zamieszanie.

– No, to już wszyscy w domu. Może tak na apetyt, przed ucztą, angielskiej wódeczki gospodyni jednak pozwoli? – Bronek Rachwał podskoczył z płaską piersiówką ku rozgrzanej kuchnią kobiecie.

– Ano, chyba że angielskiej, zanim na stół podam – odrzekła wycierając w fartuch ręce.

Po krótkim posiłku załatwiono sprawy służbowe. Poczta, pas z pieniędzmi, instrukcje co do szczegółów dalszej jazdy. Bo to tylko krótki przystanek. Za kilka godzin droga do Warszawy. Najtrudniejsza. Tam odpoczną.

Rozdział 14

„Tygrys” i „Młody”, jak na weselników przystało, ubrali się w najlepsze odzienie. Pachnący, zgodnie z wojenną modą w wyświeconych oficerkach i świeżo odprasowanych bryczesach, szli środkiem wsi. Przystojni, eleganccy i młodzi. Oczami niepostrzeżenie rzucali w bok, na chałupy co ładniejszych dziewczyn. Może w którymś poruszy się firanka, znak, że widzą i podziwiają? Nie trzeba było specjalnie wprawnych oczu by spostrzec, że marynarki chłopaków w odpowiednich miejscach odstają wymownie.

Partyzanci.

Ich dowódca, komendant „Ewa” – podporucznik Jan Poznański, skoczek z Anglii, dowódca lubelskiego Kedywu, świadkuje dziś na ślubie Mariana Ciżmińskiego ps. „Wydra”

i sanitariuszki Marysi ps. „Róża”. Od miesiąca „Tygrys” i „Młody” są jego łącznikami. Dziś stanowią jego osobista ochronę. Komendant nie może się ich powstydzić.

„Ewa”, w spodniach ledwie i w podkoszulku, namydlał właśnie twarz, gdy przez otwarte okno spostrzegł zbliżających się chłopców. Ryknął na ich widok potężnym głosem: Markito, Markito, megiero, kobito!

Odchodzisz i mówisz: a kysz!

Odchodzisz subtelnie, z perfidią, bezczelnie

I mówisz: pocałuj mnie w krzyż!

Były to słowa piosenki, która nie wiadomo skąd przyplątała się do lubelskich oddziałów partyzanckich Armii Krajowej.

– Dzień dobry, panie komendancie! – starał się przerwać dowódcy „Tygrys”.

– Dzień dobry, „Tygrysie”. Pozwól mi skończyć, jeszcze nie wyśpiewałem najważniejsze-go – odpowiedział ze śmiechem „Ewa” i jak gdyby nigdy nic, z na wpół namydloną twarzą, wymachując pędzlem śpiewał dalej:

Co robisz, pętaczko?! Co robisz łajdaczko?!

Z tym fiokiem chcesz iść zdradzić mnie?!

On głupi jak wałach, zwyczajny patałach!

Więc powiedz mu lepiej: adieu!

Pamiętam te chwile, jak wonne motyle,

48

Zaporczycy 1943-1949

Na łonie leżałaś ty mym. Kwiatuszki pachniały,

Pitaszki śpiewały i razem puszczaliśmy dym.

Ja byłem jak tygrys, co wszystko by wygryzł...

Komendant urwał nagle w pół słowa.

– A co, „Tygrys”, może nie mam racji? – zapytał z udaną powagą.

– Pan komendant to zawsze... – nie wiedział co powiedzieć zarumieniony wyśpiewany.

Niby to nie pierwszy raz, bo dowódca zawsze, gdy miał humor, tak go witał, ale „Tygrys”

wciąż nie potrafił opanować rumieńca.

– A co z podwodą, chłopcy? Na ślub muszę przecież godnie stanąć – „Ewa” zaczął z innej beczki, choć nutka rozbawienia wciąż drgała w jego głosie.

– Bryczka dla pana komendanta podjedzie za pół godziny. Konie najpiękniejsze w okolicy wybrałem. Specjalnie dla pana komendanta – meldował na baczność „Tygrys”.

– Daj spokój, chłopaku, dziś mów do mnie na spocznij – „Ewa” był rzeczywiście w wy-śmienitym nastroju.

Wkrótce komendant, jak zawsze elegancki, wsiadł do bryczki.

– Do Godowa. Drużbuję razem z Danusią, córką tamtejszego nauczyciela – powiedział

do siedzącego na koźle woźnicy.

– Tak jest, panie komendancie! – odpowiedział chłop.

– Ty, „Tygrys”, siadaj przy mnie. Tylko nie uwiedź mi druhny – rozkazał „Ewa.

Ksiądz z powagą wiązał młodym ręce. „Wszystkich tu obecnych biorę na świadków...” –

wygłaszał sakramentalne słowa.

– Partyzancki ślub... – szeptali weselni goście.

– Partyzancki ślub, chłopaki jak malowane... – szeptały baby na rynku w Chodlu, gdy młodzi wsiadali do bryczki.

– Panie komendancie, Niemcy!

– Spokój, chłopcy, tylko spokojnie! – cicho nakazał „Ewa”.

Pod kościół podjechało na rowerach dwóch żandarmów. Zsiedli z rowerów i wsparci o kierownice lustrowali weselny korowód.

Weselnicy kończyli właśnie gorący rosół z kluskami, gdy Niemcy stanęli w sieni. Nikt nie był zaskoczony. Przed chwilą ubezpieczenie dało znać, że dwaj gapie spod kościoła jadą w ich kierunku.

– Prosimy, prosimy do stołu! – „Tygrys” już zerwał się zza stołu i przejął rolę gospodarza.

Wysiedlony z Wielkopolski, jako jedyny w gronie biesiadników znał niemiecki. Tuż za nim, w niedbałej na pozór pozie, stanął czujny na wszystko „Młody”. Obaj chłopcy, ochroniarze dowódcy, rozumieli się bez słów. Wystarczyłby jeden nieopatrzny ruch nieproszonych gości... Żandarmi nie nawykli do wysokich progów i niskich drzwi polskich chałup.

Jeden z nich, pochyliwszy się przed futryną, nie podniósł nogi i potknął się o próg. Wpadł

prosto w objęcia „Ewy”. Wyczuł broń, czy nie? Tylko weselnicy widzą, jak ręka idącego na końcu „Młodego” szarpnęła się w charakterystyczny sposób. „Tygrys” udał, że wszystko w porządku. Pomógł żandarmowi odzyskać równowagę i usłużnie wskazał miejsce przy weselnym stole.

– Proszę, panowie, bardzo proszę – powiedział lokując się po prawej stronie jednego z Niemców.

Naprzeciw usiadł „Młody” z drugim żandarmem. Napięcie rozładował „Cedur”.

I. Armia Krajowa

49

– Przybyli ułani pod okienko… – zaintonował pięknym głosem.

– Przybyli ulani pod okienko... – podjęli rozbawieni nagle wcselnicy.

– A dolej tam, „Tygrys”, naszym ułanom! Niech nie siedzą o suchym pysku! – „Wydrze”, panu młodemu udało się przekrzyczeć śpiewających.

Niemcy zjedli, wypili i po niedługim czasie zbierali się do wyjścia.

– Życzymy wesołej zabawy. Dziś spokojnie, partyzantów nie ma w okolicy – powiedział

na odchodnym jeden z nich.

„Tygrys” przetłumaczył słowa żandarma.

– To prawda, w okolicy ich nie ma! – rzucił ktoś zza stołu.

Chałupą wstrząsnęły salwy śmiechu. Niemcy wsiedli na rowery i odjechali. Partyzanckie wesele trwało.

Rozdział 15

Znów chłopska furmanka, lasy, a potem wiejskie trakty. Hieronim, po sutym posiłku i kilku głębszych kielichach miejscowego bimbru, czuł się ociężały i senny.

– Niech pan oficer się nie krępuje, śpi spokojnie. Obudzę, gdy będzie trzeba. Bo potem to już spać nie będzie wolno – rozgadał się towarzyszący mu nadal „Bór” rozwodząc się nad szczegółami planu dalszej podróży. – Bo to tak zrobimy, panie oficerze. W Tłuszczu na przedmieściu zostawim furmankę i konia. Dalej już, na stację, pójdziem piechotą. Ja pierwszy, pan za mną. Bilety mamy kupione. Wsiądziemy do tego samego wagonu. Będę miał pana cały czas na oku. Ale tam już się nie znamy. Da Bóg, nie będzie szwabskiej kontroli. Z dworca w Warszawie trzeba już samemu sobie radzić. Czy pan oficer zna Warszawę? A może pierwszy raz do stolicy? Pytam, bo widzę, że pan oficer bardzo młody –

usprawiedliwiał się chłop.

– Ma pan rację. Pierwszy raz będę w stolicy. Ale trafię pod mój adres. Drogę z dworca przestudiowałem na planie i znam ją na pamięć – odrzekł Hieronim.

Rześkie powietrze przedświtu, gadanie „Bora” i rosnące napięcie przed najtrudniejszym odcinkiem drogi sprawiły, że odeszła go senność. Świtało.

Duszny, zatłoczony do granic możliwości wagon, gdakanie przyduszonych kur, spocone twarze kobiet i śmierdzący bimbrem zmieszanym z ostrym tytoniem mężczyźni.

– A szanowny pan, dla towarzystwa, troszeczkę nie posmakuje co mocniejszego? – zaga-dała siedząca obok baba i jedną ręką podsunęła Hieronimowi butelkę brunatnego płynu, drugą musztardówkę.

– Nie, dziękuję, bardzo dziękuję, za wcześnie jak dla mnie – próbował wymówić się od poczęstunku.

– Co za gadanie, za wcześnie?! Panie, a kto to dziś wie, czy dożyje południa? Co to odkładać na później. Jak dają, to trza pić! A może pan gardzisz? – ostatnie słowa warszawskiego wąsacza spod okna zabrzmiały złowrogo.

– Nie, to nie to! – odparł szybko Hieronim i sięgnął po musztardówkę.

Baba nalała do połowy, podała kawał kiełbasy z chlebem na zagryzkę. Wychylił szklankę.

Łzy w oczach, brak tchu, ktoś walił go kułakiem w plecy.

– Panie, panie, coś pan taki delikatny?! – usłyszał przestraszony głos baby.

– Wody... poproszę wody! – wydusił z siebie Hieronim.

50

Zaporczycy 1943-1949

– Widać nie na żarty, prawdziwe panisko jakieś! – skwitował wąsacz.

Picie, jedzenie, żarty. Hieronima już jednak do picia nie namawiali.

– Jeszcze dwa przystanki i Warszawa – powiedział ktoś spoglądając w okno.

Ucichły rozmowy, znikł bimber i kiełbasa. Ludzie poprzyciągali ku sobie toboły.

– Będą dziś dziady, Szwaby, czy nie będą? – zastanawiała się głośno baba od bimbru.

– A co pani takie głupie pytania zadaje?! Kto ich to wie, psiajuchów! – obruszył się nie wiedzieć na co łysy grubas z naprzeciwka.

Hieronimowi udzieliła się atmosfera napięcia. Jeśli będą Niemcy, to co? Przecież cała teoretyczna wiedza, którą miesiącami karmili go w Anglii, nie przystaje w żaden sposób do zastanej w tym pociągu rzeczywistości. Gdzie jest „Bór”? Czy widzi go i czy rzeczywiście może na niego liczyć? Pociąg ruszył z ostatniej przed Warszawą stacji. Po chwili w miarowy stukot kół wdarł się ostry zgrzyt hamulców. Ludzie bez słowa rzucili się do drzwi.

Brzuchy, tobołki, brzuchy. Nalane przerażone twarze. Wszystko to w ciszy, błyskawicznie, wysypywało się teraz z wagonów i ginęło w przylegających do torów polach. Łysy grubas z naprzeciwka wyskoczył ostatni.

– A pan, paniczyku, nie boi się Niemca? Papiery w porządku? – wysapał stojąc już na ziemi.

Jeden ruch i Hieronim stał przy nim. Był ku temu najwyższy czas. Pociąg szarpnął i potoczył się dalej. Do Warszawy Wileńskiej, gdzie na pasażerów czekała niemiecka obława.

„Zapora” bez słowa chwycił toboły przygodnego towarzysza podróży.

– Szybciej proszę pana, szybciej, czy tu jest bezpiecznie? – zapytał.

– Panie, coś pan, z nieba pan spadłeś, czy co?! Tu nigdzie nie jest bezpiecznie! – odsapał

ze złością grubas.

Hieronim uśmiechnął się do użytego porównania. Trafiłeś bracie w dziesiątkę: prosto z nieba, pomyślał.

– A teraz, dokąd idziemy? – zapytał głośno.

Cisza. Grubas sapał, ziajał i wyciągał do przodu nogi. Łysina lśniła mu od potu. Hieronim starał się dostosować krok do jego rytmu. Weszli wreszcie między jakieś zabudowania.

Grubas stanął i wyrwał toboły z rąk „Zapory”.

– Panie, dziękuję panu za pomoc, ale odczep się pan już ode mnie. Pan jesteś chyba jakiś trefny. Masz pan kawałek kiełbasy na drogę i odczep się pan. Ja tam w politykę się nie mieszam – mrugnął znacząco zanurzając rękę w tobołek.

– Kiełbasa mi niepotrzebna. Proszę mi tylko wytłumaczyć, jak stąd dojść do Dworca Wileńskiego – szybko odrzekł Hieronim.

– Zgłupiał chyba człowiek, czy co? Przecież mówiłem, że tam są Szkopy! – zdumiał się gruby.

– To nic, ja muszę.

– A idź pan do diabła! Jak mus, to mus. Ta droga na lewo to radzymińska szosa. Wyjdziesz pan nią na ten swój zasrany dworzec. A jakby pójść dalej prosto, zostawić po prawej cerkiew, to i do Wisły się dojdzie – zakończył grubas, po czym zebrał swoje toboły i szybko się oddalił.

I. Armia Krajowa

51

Rozdział 16

Gienek Mordoń szedł ulicą i płakał. Bolały go obite plecy i pośladki, ale jeszcze bardziej od ran bolało upokorzenie.

– Ty gnoju jeden, ty Szwabisko przeklęte, jeszcze mnie popamiętasz – szlochał.

Łzy żłobiły na umorusanej buzi białe korytarze. Do domu ciotki miał dwa kroki ledwie.

Ciotka na jego widok załamała ręce.

– Jezus Maria, Gienek, jak ty wyglądasz?! Co się stało?! – wykrzyknęła przerażona.

– Niemiec, ten Szkop z warsztatu mnie pobił – wyjąkał chłopak i rozbeczał się na dobre. – Bo mówiłem już cioci, że nasz warsztat przedzielony jest na pół. W jednej połowie Niemcy, w drugiej Polacy. Wszystkim rządzi majster, ten Szkop. Nie raz daliśmy jego małym tchórzliwym Szkopiakom w dupę, to teraz się zemścili. Coś zginęło, to powiedzieli, że to my. Ja i Władek Stasiak – mówił przez łzy Gienek.

Ciotka bez słowa zdejmowała z niego ubranie. Koszula przesiąknięta była świeżą krwią.

– Jezus Maria, dziecko, a czym on cię tak pobił?! – wykrzyknęła po raz drugi.

– Gumą. Taką, co leci nią para między wagonami – odpowiedział Gienek i przestał nagle płakać.

Wspomnienie upokorzenia obudziło w nim wściekłość. Zacisnął zęby. Ciotka zabrała się do opatrywania ran. Nie pytała o nic więcej.

– Boga się to nie boi. Boga w sercu nie ma. Szwab przeklęty! Żeby tak dziecko, sierotę, do krwi pobić – pomrukiwała zmieniając Gienkowi okłady.

Życiorys Gienka był krótki. Miał osiem lat, gdy umarła matka i dziesięć, gdy wybuchła wojna. Gienka i jego dwie starsze siostry w małym domku na Ogródkowej wychowywał

ojciec. Najpierw Niemcy wyrzucili ich z domu. Potem zastrzelili ojca. Do niewielkiego mieszkania na poddaszu w okolicach dworca kolejowego w Lublinie przyjęła Gienka ciotka, siostra matki. Chciał zostać maszynistą. W czasie wojny było to niemożliwe, więc po skończeniu podstawówki, latem 1943 roku, ciotka umieściła go w warsztacie ślusarskim stacji Lublin. Pod niemieckim nadzorem uczył się zawodu.

Gienek długo w nocy leżał z otwartymi oczami. Rany bolały już mniej. Sen jednak nie przychodził. Nie ujdzie ci to szwabski gnoju na sucho, zamruczał w końcu i zasnął z gotowym już planem zemsty.

Następnego ranka, jak zwykle, zjawił się w warsztacie nieco przed czasem. Udawał, że nic się nie stało, że nie pamięta wczorajszego bicia. Żywy i wesoły, był tylko tego dnia mniej rozmowny, spięty jakiś. Polscy chłopcy nie zaczepiali go. Rozumieli. Gienek kilkakrotnie tylko złapał tryumfujące spojrzenia szwabskich wyrostków. Pomyślał, że jeszcze zobaczą, czyje będzie na wierzchu, jeszcze go gnoje popamiętają... W czasie przerwy śniadanio-wej, w małym kantorku służącym za jadalnię usiadł przy oknie. Wychodząc, nieznacznym ruchem otworzył z haczyka lufcik. Przed wyjściem z pracy jeszcze raz zajrzał do jadalni.

Sprawdził, czy ktoś nie zamknął okienka.

Popołudnie w domu dłużyło mu się w nieskończoność. Wreszcie nadeszła noc. Śpiąca ciotka nie słyszała skrzypnięcia drzwi. Po uśpionych ulicach miasta dudniły tylko podkute buty niemieckich patroli. Ale Gienek nie bał się Niemców, nie potrzebował ulic. Od miesięcy już kradł nocami z chłopakami węgiel. Wspomagał budżet ciotki i sprawiał, że oboj-gu było ciepło na poddaszu. Dzięki wyprawom węglowym znał tutaj każdy kąt, wszystkie tajemne przejścia i skróty. Skradał się więc teraz jak kot. Piwnice, dachy, krótki skok i już

52

Zaporczycy 1943-1949

znajome tory i rozjazdy. Jeszcze chwila i był przy okienku warsztatu. Było otwarte. Jeden sus i Gienek był w środku. Nie zapalił światła. Po omacku trafił do baniek z naftą i sma-rami. Ostra woń rozlanego paliwa potęgowała specyficzny warsztatowy zapach. Najpierw polał część niemiecką, potem polską. Na koniec poprowadził małą strużkę nafty w stronę okna. Otworzył je na całą szerokość i siedząc okrakiem na parapecie, wrzucił podpalony gałgan. Po podłodze popłynęła czerwona struga. Gienek nie patrzył, co będzie dalej. Resztę postanowił obejrzeć ze swego poddasza.

W maleńkim pokoiku ciotki jasno było od ognia. Krzyki żandarmów zmieszały się z sy-renami wozów strażackich i wrzaskliwą paplaniną gawiedzi.

– Pożar! Stacja się pali! – mimo godziny policyjnej ludzie wylegli na ulicę.

– Gieniu, co to się dzieje? – ciotka zerwała się z posłania i stanęła w oknie obok chłopca.

– Nic ciociu. Spaliłem tylko Szwabom warsztat – odpowiedział spokojnie Gienek.

– Jezus Maria, coś ty narobił?! Co teraz z tobą będzie?! Przecież oni cię zabiją! – zaszlochała ciotka.

Do rana ustalili, że Gienek musi uciekać. Najlepiej na wieś, do Krężnicy Jarej, do brata matki.

– Wujek już tam coś zaradzi. Mężczyzna przecież. Tylko powiedz mu, Gienek, całą prawdę. Jak na spowiedzi świętej – zdecydowała w końcu ciotka.

Ustalili, że pojedzie pierwszym rannym pociągiem. Musi uważać, żeby na stacji nie trafić na któregoś z warsztatowych Szwabów.

Wujek w Krężnicy Jarej nie pytał, po co przyjechał. Nakarmiony, Gienek sam zaczął

opowieść. Szczerze. Jak nakazała ciotka.

– Oj, Gienek, Gienek… bo to ty jeden od Szkopa dostałeś? Przecie to wojna. Mścić się zaraz musiałeś? A swoją drogą, twarda z ciebie sztuka. Hardyś. W matkę, znaczy w moją siostrę i we mnie się wdałeś! – zakończył z nutką dumy w głosie i zamyślił się głęboko wujek. – W takiej sytuacji to i u nas nie najbezpieczniej dla ciebie – podjął po chwili. –

Będą cię szukać po rodzinie. Trzeba cię gdzie na dobre schować. Stachu Bekiera, rodzony brat mojej żony, znaczy twojej wujenki, jest u nas we wsi komendantem placówki Armii Krajowej. Ja też przecie mu przysięgałem. Pójdę do niego, może co wymyśli – zakończył

i sięgnął po czapkę.

Zmierzchało, gdy Stanisław Bekiera bocznymi drogami poprowadził Gienka Mordonia do Borowa koło Belżyc, do „Opala” – Stanisława Wnuka, niekoronowanego króla okolicznych konspiratorów i partyzantów. „Opal” na szczęście był w domu. W skupieniu wysłuchał opowieści Bekiery.

– Ile masz lat, chłopcze? – zapytał Gienka.

– W marcu skończę już szesnaście – skłamał bez zmrużenia oka, dodając sobie równo rok.

– Trochę za mało, jak na partyzanta. Ale coś z tobą zrobić trzeba. Nie brak ci odwagi, smarkaczu – uśmiechnął się dobrodusznie. – Szkody Niemcom narobiłeś więcej niż nieje-den prawdziwy partyzant. Pojedziesz do „Wiarusa”, do taborów. Jego słuchaj jak rodzonego ojca. Będzie twoim dowódcą. Podrośniesz, to zobaczymy, co z tobą dalej robić – „Opal”

poklepał Gienka przyjacielsko po plecach.

I. Armia Krajowa

53

Rozdział 17

W konspiracyjnym lokalu przy Alejach Jerozolimskich w Warszawie „Irka” i „Antosia”

miały nie lada problem. Dwóch skoczków od kilku godzin siedziało w mieszkaniu i w żaden sposób nie można było ich namówić, aby wyruszyli na przydzielone im kwatery. Prze-mowy o elementarnych zasadach konspiracji nie odnosiły żadnego skutku. Nie rozumieli ich lub nie chcieli zrozumieć.

– Tu musi się zjawić jeszcze jeden nasz kolega. Razem czekaliśmy w Anglii na lot do Polski, razem skakaliśmy, a teraz razem rozejdziemy się z tego mieszkania – upierał się Bronek.

– Jeszcze nie było tak zakutych łbów, jak ci dwaj – szeptały między sobą po kątach łączniczki.

Nie mówiły o tym najgorszym, o czym od pewnego czasu obie myślały: że ten trzeci, jak go nazywali, „Zapora”, może w ogóle nie dotrzeć do ich lokalu i że nie będzie pierwszym, któremu się to przytrafiło.

– Warszawa to duże miasto, mógł zabłądzić – mówiły głośno.

A w duchu dodawały, że to także bardzo niebezpieczne miasto. Nawet dla stałych mieszkańców, a co dopiero dla świeżo zrzuconego „ptaszka”. W atmosferę rosnącego napięcia wdarł się ostry dzwonek u drzwi. Pokój zaległa cisza.

– Ja otworzę – zerwała się „Irka”.

W progu stał niewysoki mężczyzna. Bez wstępu rzucił hasło. Usłyszał odzew.

– No, wreszcie pan jest. Już traciliśmy nadzieję – rzekła dziewczyna popychając przybysza w stronę pokoju, w którym siedzieli pozostali goście i pobiegła do stojącego w głębi korytarza telefonu.

– Wiesz, dostałam wreszcie tę trzecią parę pończoch, którą obiecałam ci dziś rano. Jeżeli znajdziesz chwilę czasu, wpadnij, to sobie zabierzesz – paplała z nagłym przypływem bab-skiej gadatliwości.

W języku łączniczek znaczyło to, że wszystkie „angielskie ptaszki” dotarły już na kontakt i jak najszybciej należy zabrać je na właściwe kwatery. Tymczasem „Zapora”, już rozluźnio-ny, przy herbacie, opowiadał przeżycia dzisiejszego dnia.

– Miałeś, bracie, pecha. My z Bronkiem dotarliśmy tutaj nieomal bez przeszkód – skwitował opowieść Kazio.

Zdążyli wymienić pierwsze uwagi na temat okupowanego kraju i załatwić formalności, gdy zaczęły się schodzić ich osobiste opiekunki.

– A teraz, panowie, marsz do swoich łóżek! – władczym tonem zakomenderowała

„Antosia”.

– Spać! Spać! Spać! – wykrzyknęli nieomal chórem.

Bo to wprawdzie mijała dopiero druga doba bez snu, lecz im wydawało się, że od chwili odlotu z Anglii minęły wieki całe. Opadało napięcie, rosła fala zmęczenia. Ktoś tutaj, w Polsce, był już za nich odpowiedzialny. Mogli spać. Kolejno, pożegnawszy się ze sobą, w kilkuminutowych odstępach, każdy z przydzieloną mu opiekunką, opuszczali lokal kontaktowy. Kwatera „Zapory” była blisko. Nie minęła godzina, jak zasnął kamiennym snem.

Pierwszy raz od ponad czterech lat w ojczystej ziemi.

54

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 18

Zapowiadał się jeden ze spokojniejszych, partyzanckich dni jesieni 1943 roku. „Tygrys”

lubił takie dni. Nie dlatego, że były wolne od trudnych obowiązków, ale dlatego, że w takie dni jego pedantyczna wielkopolska natura wracała do stanu psychicznej równowagi. Przed wojną uczeń gimnazjum w Chodzieży, wysiedlony na początku wojny wraz z rodziną do Urzędowa, wyniósł z poznańskiego domu zamiłowanie do porządku, czystości i dbałości o używane przez siebie przedmioty. Budziło ono podziw i uznanie gospodyń kwater, na których wypadało mu się zatrzymywać, oraz śmiech i kpiny rówieśników, którzy pozbawieni nagle matczynej opieki, uważali, że partyzantom nie przystoi zbytnia dbałość o tak przyziemne sprawy.

– Nie do wiary, że też matka tak pana porządnie wychowała. Ja swoich chłopaków do mycia i czyszczenia butów jak do największej katorgi zaganiać muszę – mawiały lubelskie chłopki.

– Te, laluś, bo ci pierwszy niemiecki patałach te buty razem z nogami odstrzeli, blask od nich na kilometr bije! – śmiali się koledzy.

„Tygrys” nic sobie z tych docinków nie robił. Ze stoickim spokojem w każdej wolnej chwili prał, czyścił i cerował. Pieścił swój skromny wysiedleńczo-partyzancki dobytek. Cieszył się z dzisiejszego poranka. Spokój i cisza. Dowódca kwaterujący w sąsiednim domu niczego na razie nie wymagał. „Tygrys” rozpoczął więc poranny rytuał. Najpierw broń. Siedząc jeszcze na posłaniu ze słomy, rozłożył na części pistolet. Oglądał pod światło każdą część, ścierał niewidzialne pyłki, oliwił, polerował. Gdy pistolet był już absolutnie doczyszczony, przyszła kolej na partyzancką plagę. Wszy. Codziennie rano czyścił swą bieliznę z insektów, nie mogąc zrozumieć, skąd te małe, złośliwe stworzenia biorą się w jego odzieniu. Czuł do nich wstręt i odrazę, ale nie miał wyboru. Musiał z nimi żyć. Potem przyszła kolei na mycie, golenie i wreszcie śniadanie. Kończył z „Młodym” jajecznicę, gdy do kuchni wszedł komendant. Chłopcy poderwali się zza stołu do salutów.

– Nie trzeba, chłopaki. Ale zaraz po śniadaniu podskoczysz „Tygrys” do „Opala”. Na wiadomość od niego czekam u „ciotki” w Podolu. „Młody” pojedzie ze mną – powiedział

komendant „Ewa”.

Był przystojny, zadbany, na partyzanckie warunki nawet bardzo elegancki. Dbałość o wygląd zewnętrzny była wspólną cechą dowódcy i jego łącznika, ochroniarza zarazem, Bogumiła Adamskiego ps. „Tygrys”, dla którego skoczek z Anglii był niedościgłym wzorem.

Zbliżało się południe, gdy „Tygrys” wchodził w opłotki Borowa. Chata, do której zmierzał, na pozór niczym nie wyróżniała się spośród innych gospodarskich zabudowań. Mieszkał w niej z żoną i czteroletnią córeczką Stanisław Wnuk ps. „Opal”, podpora „Ewy”

i wszystkich okolicznych konspiratorów. Mimo iż nie był dowódcą oddziału, lecz zastępcą komendanta Armii Krajowej w Chodlu, w jego rękach od dawna krzyżowały się wszystkie nitki tutejszych podziemnych powiązań. Bez jego rady i pomocy komendant „Ewa”

nie podejmował żadnych poważniejszych decyzji. Bo „.Opal” był stąd. Ten przedwojenny oficer i student prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego budował na tym terenie konspiracyjną siatkę; znał każdy dom, każdą ścieżkę i niemal wszystkie rodziny, z których wywodzili się żołnierze miejscowego podziemia. Niby zakonspirowany, niby w cywilu, a każdy okoliczny dzieciak wiedział, że „Opal’’ to pierwszy partyzant w okolicy. Przyjął

I. Armia Krajowa

55

teraz meldunek „Tygrysa”. Żona przygotowała dla obu posiłek.

– Muszę cię pochwalić, „Tygrys”, za ostatnie „pranie”. Pamiętasz tego zawodowego pod-oficera, który dostał wyrok na 40 batów za opowiadanie głupot o Organizacji? Spotkał

mnie parę dni temu i powiedział, że bicie było wprawdzie przykre, ale wreszcie uwierzył

w nasze wojsko. Powiedział też, że jeśli mam wszystkich takich żołnierzy jak ty, to można na nas liczyć. Coś ty zrobił, że chłop tak spokorniał? – zapytał z uśmiechem „Opal”.

– Normalnie, jak zawsze panie poruczniku. Tyle, że on był twardy. Czytam mu wyrok, daję rozkaz „padnij”, a ten stoi i wypytuje o mój stopień wojskowy. Że to niby on jest zawodowym podoficerem, więc ja powinienem być wyższy od niego stopniem. Dam ci ja mój stopień, pomyślałem. Wyjaśniłem mu spokojnie jeszcze raz, że działam z wyroku i rozkazu Armii Krajowej i nie muszę mu się opowiadać ze stopniami. Daję mu znowu rozkaz „padnij”, a ten dalej stoi. No to jak nie ryknę na niego, że zaraz użyję broni, jak nie machnę pistoletem i moją dorożkarską nahajką... Przestraszył się i wreszcie padł. Potem już tylko potulnie liczył baty. Przyłożyłem mu trochę ponad normę za nieposłuszeństwo, to popamiętał – opowiadał z dumą „Tygrys”.

Od końca lipca 1943 roku, to znaczy od chwili, gdy jako „spalony” musiał porzucić pracę i ukryć się w oddziale „Grzechotnika”, „Tygrys” wykonywał wyroki chłosty. Nadawał

się do tej roboty. Ostry, wygadany, elegancki, i co najważniejsze, jako wysiedleniec, nie był

znany w terenie. Godnie i bezpiecznie reprezentował podziemną władzę. Towarzyszyli mu zwykle „Bufor” i „Koniczyna”.

Rozdział 19

Hieronim leżał w łóżku i chociaż porę trudno byłoby nazwać porankiem, nie miał ochoty na wstawanie. Bo i po co? W ciągu kilku ostatnich dni zdążył już przecież poznać swą melinę, więzienie, jak w myślach nazywał konspiracyjne mieszkanie w centrum Warszawy, z którego póki co, nie wolno mu było wychodzić. Głodny nie był, a gospodarze i jego osobista opiekunka, ze swymi instrukcjami i ostrzeżeniami na temat okupacyjnego życia w stolicy, stawali się po prostu nudni. Jak dotąd, wymaga się ode mnie przede wszystkim anielskiej cierpliwości, pomyślał z niechęcią i zwlókł się z łóżka. Ciągnęło go na ulicę, w pola, do lasu. Chciał jak najszybciej uciszyć czteroletnią tęsknotę gwarem rozbrzmie-wających polską mową miast, widokiem niepowtarzalnych szachownic pól i zapachami polskiej ziemi. Chciał walczyć. Ale nic z tego chcenia nie wychodziło. Najpierw tygodnie wyczekiwania na załatwienie jakichś formalności, które dadzą mu prawo do pierwszego spaceru. Czasem odnosił wrażenie, że tutaj, w Warszawie, traktują go jak dzieciaka lub ubezwłasnowolnionego idiotę, który nic nie rozumie i nie potrafi samodzielnie zrobić żadnego kroku. Nużyło go to wszystko.

Dopijał właśnie w towarzystwie gospodyni kawę, gdy w drzwiach stanęła jego osobista opiekunka, „Irka”, konspiracyjnie zwana „ciotką”.

– Drogi panie, koniec leniuchowania. Idziemy dziś na spacer i do fotografa. Pańskim dokumentom brakuje jedynie pańskiego oblicza – zaszczebiotała od progu.

Nic nie odpowiedział. Nie chciało mu się wpadać w euforię, nie chciał być niegrzeczny wobec przydzielonej mu „ciotki”. Wstał od stołu i zapytał tylko, kiedy wyruszą.

– No, powiedzmy, za pół godziny. Czy nie zechce nam pan towarzyszyć? Zmarzłam po

56

Zaporczycy 1943-1949

drodze i chętnie wypiję filiżankę czegoś gorącego – zaproponowała „Irka”.

– Nie, dziękuję, nie piję herbaty. Muszę się jeszcze przygotować – skłamał tłumacząc się w duchu, że jeszcze zdąży się dziś zmęczyć gadaniem tych babskich cerberów, po czym zniknął za drzwiami przydzielonego mu pokoju.

Nie miał nic do roboty. Paląc papierosa myślał o swej niewdzięczności dla obu kobiet.

Był wobec nich niegrzeczny, nieuprzejmy, a przecież, między Bogiem a prawdą, nie za-sługiwały na to. Chyba przez te cztery lata wojska odwykłem od towarzystwa kobiet, pomyślał i miał w tym dużo racji. W koszarach, między mężczyznami, galanterię i zwykłą uprzejmość zastępowała dyscyplina, a w wolnych chwilach niewybredne żarty i grubiań-stwo przyprawione gęstym papierosowym dymem i kieliszkiem czegoś mocniejszego. Postanowił, że musi wziąć się w garść i zacząć zachowywać normalnie, a przynajmniej w miarę uprzejmie wobec swych opiekunek, na których towarzystwo skazany jest w najbliższym czasie.

Ulice nie zrobiły na Hieronimie specjalnego wrażenia. Śmieszył go widok riksz, ale zdążył się o nich nasłuchać jeszcze w Anglii i napatrzyć pierwszego dnia, gdy piechotą przemierzył pół Warszawy.

– Nie taki diabeł straszny, jak go malują – powiedział do „Irki” w odpowiedzi na jej kolejną uwagę, jak bardzo zmieniła się stolica pod niemiecką okupacją.

– Bo pan nie znał Warszawy przed wojną – odcięła się poirytowana dziewczyna.

Hieronim nic nie odrzekł, uśmiechnął się tylko do niej promiennie. Pierwszy raz od powrotu do Polski.

– Dziwny z pana człowiek. Jeśli odburknąć panu ze złością, potrafi się pan nawet uśmiechnąć – roześmiała się głośno.

Rozmawiali już teraz bez złości i dąsów. Warszawska ulica żyła tymczasem swym własnym rytmem.

– Łapanka! – krzyknął ktoś nagle.

Tłum zafalował, zaszumiał. Zanim do Hieronima dotarł sens okrzyku, zanim spostrzegł

nagłą zmianę w zachowaniu przechodniów, biegł już ciągnięty za rękaw przez towarzyszącą mu „ciotkę”. Brama, podwórze, znowu jakaś brama, piwnice, schody i wreszcie zbawcze drzwi jego kwatery, które otworzyły się, nim zdążyli zapukać lub nacisnąć dzwonek.

– Jesteście! Już myślałam, że umrę ze strachu, gdy was nie było. Z okna widziałam.

– Na szczęście byliśmy blisko domu, gdy się zaczęło – „Irka” wpadła gospodyni w słowo.

– A ja… ja bez pań byłbym zupełnie bezradny… – dokończył Hieronim, spontanicznie wyrażając wdzięczność swym opiekunkom i przepraszając za swoje dotychczasowe zachowanie.

– A widzi pan, miałam rację mówiąc, że Warszawa pod Niemcami zmieniła się nieco –

nie darowała sobie „Irka”.

Zasiedli do wspólnego stołu. Teraz i tak żadne z nich nie mogło opuścić mieszkania.

Rozdział 20

Marian Pawełczak trwał w zadziwieniu, że granica polsko-niemiecka wyglądała tak nie-winnie. O tym, że naprawdę ją przekroczył, upewniła go dopiero konieczność wymiany niemieckich marek na okupacyjne złote. Dokonał tego w sklepiku po polskiej stronie,

I. Armia Krajowa

57

którego właściciel zaopatrywał nielegalnych podróżnych w odpowiednią walutę i prowiant na dalszą drogę.

– Bardzo panu dziękuje, oto umówiona należność za pańską pomoc – rozliczył się i pożegnał z przewodnikiem.

Od sklepikarza kupił chleb, pęto kiełbasy i ruszył w stronę Krakowa. Nie opuszczało go szczęście. Pod Wawel zawiozła go niemiecka ciężarówka z węglem. Potem pociągiem udał

się do Tarnowa. Przesiadka, szczęśliwie zakończona niemiecka kontrola dokumentów i oto pociąg powiózł go prosto w rodzinne strony.

Marian nigdy nie dowiedział się, skąd Niemcy wiedzieli o jego powrocie. Czy przyszła wiadomość z Magdeburga, czy może przyczynili się do tego rodzimi informatorzy? Nie ukrywał się wprawdzie, ale też nie afiszował ze swą obecnością. Kilka dni po powrocie szedł

z wizytą do sąsiadów, gdy znienacka, na zakręcie drogi pojawiła się furmanka Na przedzie siedział żandarm Reicher z nieodłączną wilczycą Norą. Z tyłu dwaj granatowi policjanci: Kubicz i znany ze służalczości wobec Niemców Flaszecki. Było za późno, aby uciekać. Podniósł więc wysoko głowę i patrząc w oczy policjantom, szedł w stronę furmanki. Osobiście znał go jedynie Kubicz, który wbił teraz w Mariana wzrok, jakby chciał mu coś przekazać.

Pawełczak usłyszał warknięcie Nory i furmanka potoczyła się dalej. Nie zatrzymano go.

Marian wolnym krokiem poszedł przed siebie. Po pewnym czasie nieznacznie obejrzał się.

Reicher z wilczycą na smyczy wkraczał w rodzicielskie obejście. To po mnie przyjechali.

Kubicz wiedział, że po mnie, pomyślał z wdzięcznością o policjancie. Nie wrócił już do domu. Nie chcąc narażać żadnego z sąsiadów, ukrył się na cmentarzu.

Drzewa i rząd krzewów osłaniały grobowiec Hemplów od strony wsi. Ulokował się na nim w miarę wygodnie i nasłuchiwał. Szczekały psy, jeździły furmanki. Trudno zgadnąć, czy policjanci opuścili już wieś. Nawet nie wiedział, kiedy przysnął na chwilę.

– Zbudź się, przecież nie będziesz spał na grobowcu – usłyszał jak z zaświatów.

Otworzył oczy. Otaczał go krąg chłopaków z Popkowic.

– Już wyjechali. Miałeś szczęście. Wzięli Staśka Biłgorajskiego, tego co uciekł od juna-ków. Reicher poszczuł go swoją suką i strasznie pobił. Nie wiadomo, czy przeżyje – mówili jeden przez drugiego.

Znał ich od dziecka. Razem z Marianem, przed schwytaniem go na roboty do Niemiec, wstąpili do Związku Walki Zbrojnej.

– Nie możesz spać w domu. Myślę, że ojciec nie będzie miał nic przeciwko temu, jeśli zanocujesz w naszej stodole – zaproponował młodszy syn Józefa Węcławskiego.

Chłopcy poczekali do zmroku i chyłkiem, opłotkami, ruszyli w stronę wsi.

Noce spędzał w cudzych stodołach, dni na wpół w ukryciu. Jak długo można tak żyć?

Wcześniej czy później dopadną go przecież. Marian szedł polną drogą i snuł niewesołe myśli, gdy nagle, jak spod ziemi, wyrósł przed nim Józek Stachurski z Ewunina. Znali się jeszcze z podstawówi.

– Co porabiasz? Słyszałem, że masz kłopoty – zagadnął Józek.

– Tak. Już dość mam tego ukrywania się. Chciałbym pójść do partyzantki, ale nie mam pojęcia, jaka jest, gdzie, i jak do niej trafić. Moje dawne kontakty pourywały się i nie bardzo wiem, co mam teraz robić – odparł Marian.

– Partyzantek masz u nas, bracie, do wyboru i do koloru – ironizował Józek. – Po pierwsze, jest endecka NSZ, która czasem bije się z Niemcami, ale chętniej z komunistami. Po

58

Zaporczycy 1943-1949

drugie, jest czerwona Gwardia Ludowa, która czasem bije się z Niemcami, ale chętniej z tymi z NSZ. A po piąte i dziesiąte, masz Armię Krajową, dawny ZWZ, podporządkowaną polskiemu rządowi, a w jej ramach Bataliony Chłopskie. Do tych ostatnich należę ja, ale mam też kontakty z wszystkimi innymi partyzantkami. Gdzie chcesz, pomogę ci się dostać – zakończył.

– Chcę do Armii Krajowej – bez namysłu odparł Marian.

Chłopcy ustalili czas i miejsce następnego spotkania i rozeszli się. Marian Pawełczak nie do końca wierzył w obietnicę Józka.

– No, to masz szczęście. Nie dość, że najlepiej wybrałeś, to jeszcze okazuje się, że w oddziale Armii Krajowej masz brata. Czemu nic nie mówiłeś? – przywitał go za kilka dni Józek.

– Bo o Jurku od kilku miesięcy rodzice nie mają żadnych wieści. Któż mógł przypusz-czać, że jest w oddziale Armii Krajowej? – ucieszył się Marian.

Od spotkania z Józkiem wypadki potoczyły się błyskawicznie. Wyprawa do Urzędowa, krótka rozmowa z tamtejszym komendantem Hipolitem Cicszkowskim ps. „Odyniec”, złożenie przysięgi i Marian Pawełczak, jako „Tarzan”, został przydzielony do patrolu Mieczysława Cieszkowskiego ps. „Grzechotnik”, do młodzieżowej drużyny Konstantego Wójcika ps. „Chińczyk”. Jakież było jego zdziwienie, gdy oprócz rodzonego brata Jurka ps.

„Jur”, spotkał w niej między innymi Tadka Gajewskiego jako „Nagana”, Gabriela Gajewskiego jako „Osta”, Tadka Malinowskiego jako „Jacka”, Roberta Surdackicgo jako „Jurka”

i Benedykta Surdackiego jako „Cygana”. Przywitali się serdecznie.

– Czuję się jak w domu – powiedział Marian.

– Lepiej powiedz, że czujesz się jak w naszym starym kraśnickim gimnazjum – roześmiał

się Tadzio Gajewski.

– Brak tylko belfrów i dzwonka na lekcje – dorzucił ktoś inny.

Chłopcy zaczęli wspominać swe szczenięce, przedwojenne lata gimnazjalne, gdy jedyny-mi ich troskami były nauka, zabawa i pilnowanie, aby rodzice i nauczyciele nie odkryli ich uczniowskich szalbierstw.

– Co było, nic wróci. Nie ma o czym gadać – któryś z chłopaków wstał i demonstracyj-nie opuścił gimnazjalno-partyzancki krąg.

Nie wiadomo, wyrósł już ze wspomnień, czy żal za brutalnie przerwanym dzieciństwem przypłynął falą tak wielką, że młody partyzant nie był w stanie dłużej rozprawiać o przeszłości.

Mężczyźni, dzieci jeszcze, którym nie zawsze zdążył się wąs wysypać, długo w noc rozprawiali o obecnych i minionych czasach. Beztroski śmiech przeplatała nad wiek rozumna rozwaga. Wojna. Traktowali ją po trosze jak zabawę. Trochę jak święty ojczyźniany obowiązek. Czasem jak okrutne jarzmo, które zbyt wcześnie spętało ich młode życie. Mieć broń i walczyć, marzyli. To było teraz najważniejsze. W takie jednak wieczory jak dziś, czuli, że znów są razem, że wojna odpłynęła od nich gdzieś daleko wraz ze swymi okru-cieństwami i śmiercią. Nie mieli do niej żalu.

Rozchodzili się właśnie, gdy niespodziewanie nadszedł dowódca ich drużyny. Myśleli, że znów będzie ich łajał za przydługie pogawędki, nieposłuszeństwo, brak dyscypliny, łamanie zasad konspiracji i wszystko, co mu tylko przyjdzie do głowy. Tymczasem „Chińczyk”

stał smutny i długą chwilę po prostu milczał.

I. Armia Krajowa

59

– Chłopcy – zaczął w końcu cicho jakoś i głos mu się załamał.

Stali w ciszy, zaskoczeni.

– Chłopcy, przed chwilą dotarł do mnie łącznik od „Kordiana”. Wczoraj, 22 października 1943 roku, w Opolu Lubelskim, podczas wykonywania wyroku na konfidentce, poległ

nasz komendant „Ewa” – Jan Poznański, skoczek z Anglii, dowódca oddziałów naszego Kedywu. Pogrzeb odbędzie się jutro. Nie wszyscy z was znali osobiście porucznika „Ewę”, ale mogę was zapewnić, że straciliśmy wspaniałego człowieka, świetnego dowódcę. Nie wiem, jak bez niego damy sobie radę – zakończył.

Chłopcy stali jak skamieniali. Wojna, o której udało im się na chwilę zapomnieć, wróciła śmiercią tego, którego śmierci najmniej się spodziewali.

Od „Kordiana” jako łącznik przyjechał Wacek Nieleszczuk z Opola Lubelskiego pseudonim „Sokół”. Przydzielono go na kwaterę chłopców „Chińczyka”.

– Mów, co się stało, dlaczego? – pytali.

– Wieczorem poszliśmy załatwić konfidentkę. Dawno już był na nią wyrok. Ja byłem w pierwszej linii obstawy, nie więcej jak 50-100 metrów od jej domu. Do mieszkania poszedł komendant z „Hajnerkiem”. „Hajnerek” strzelił dwa razy, ale widocznie nie dość celnie, bo gdy wyszli do sieni, usłyszeli łomot. Jak mówił „Hajnerek”, komendant postanowił poprawić. Wrócił, otworzył drzwi, a zza parawanu wyskoczył niemiecki żandarm, kochanek konfidentki. „Ewa” dostał w szyję i w głowę. Słysząc strzały, nie wiedząc, co się dzieje, wpadliśmy do domu. Komendant leżał cały we krwi.

„Sokół” przerwał opowiadanie. Nie mógł dalej mówić. Minęła długa chwila nim podjął

na nowo opowieść.

– W czasie, gdy byliśmy przy „Ewie”, żandarm wyskoczył przez okno i uciekł. Ponieśli-śmy komendanta w stronę Godowa. Oddychał jeszcze, chociaż był nieprzytomny. Umarł

na naszych rękach. Zanieśliśmy go do stodoły Stanisława Chmielewskiego w Antonówce.

Rano ułożyliśmy go w trumnie. Koło południa do Antonówki zjechali Niemcy. Na swoje szczęście nie zajrzeli do Chmielewskiego – zakończył.

Dopytywali się o szczegóły. Jak gdyby rozmowa o komendancie, o jego ostatnich chwilach, mogła przedłużyć mu życie.

– Nie wiadomo jeszcze dokładnie, co z chłopakami z dalszej obstawy. Jak wycofywali-śmy się z Opola, słychać było strzały. Stali od nas w odległości około 400-500 metrów.

Straciliśmy z nimi kontakt. Podobno „Szponder” i „Lew” zginęli – „Sokół” powiedział już wszystko.

Pierwszy partyzancki pogrzeb w Lasku Godowskim. Mimo nocy okoliczna ludność tłumnie uczestniczyła w ceremonii. Pierwszy raz patrole lubelskiego Kedywu spotkały się w jednym miejscu i o jednym czasie. Smutny to czas. Wykopany grób, trumna, nad trumną ksiądz Kiełboń z Chodla. Tuż za nim stanął „Tygrys”, „Sokół” i „Wydra”, na którego ślubie tak niedawno świadkował komendant. Oni pierwsi nie wstydzili się łez. „Markito, Markito...”, brzmiała jeszcze w uszach „Tygrysa” frywolna piosenka, którą tyle razy swemu łącznikowi wyśpiewywał „Ewa”.

Ciszę nocy rozdarła salwa. Nie ma już komendanta „Ewy”. Został tylko kopczyk świeżej ziemi, partyzancki krzyż z wyrytym pseudonimem i pamięć, która trwać będzie w przyszłe pokolenia. Ale któż z tych młodych wówczas ludzi myślał o pamięci przyszłych pokoleń?

60

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 21

Pociąg miarowo wystukiwał kilometry. Za oknem noc, w przedziale tłok i zaduch. Próbował nawet spać, lecz głośne rozmowy współpasażerów i zgrzyt hamulców już dawno skutecznie udaremniły ten zamiar. Pozostały mu własne myśli. Ale o czym tu myśleć?

Wszystko, co możliwe i ważne w jego życiu, przemyślał już w ciągu ostatnich tygodni na stacjach wyczekiwania, angielskiej i warszawskiej. Mimo wszystko czuł ulgę. Wreszcie koniec szkoleń i wbijania mu do głowy konspiracyjnej teorii. Dziś, jutro, znajdzie się w partyzanckim oddziale, wśród żołnierzy. Wreszcie będzie walczył. Będzie bronił ojczyzny.

– Proszę pana, dojeżdżamy do Zamościa. Pociąg dalej już nie jedzie – stojąca przed nim starsza kobieta, ubrana do wyjścia, poszturchiwała lekko Hieronima w ramię.

– Proszę? Co? To ja zasnąłem?! – zdziwił się.

– Tak. Tuż przed świtem. Spał pan twardo, młodym snem, jak to mówią. Nie chciałam budzić wcześniej, ale teraz to już trzeba było. Za parę minut Zamość. A może pan zaspał?

Może panu trzeba było wcześniej gdzieś wysiadać? – rozgadała się nagle.

– Nie, nie zaspałem. Ja właśnie do Zamościa, bardzo pani dziękuję – chciał jakoś uciąć tę rozmowę.

– Do Zamościa, a na jaką ulicę? Widzę, ze pan nietutejszy, to może coś doradzę? – wy-pytywała dobrodusznie.

– Na Żdanowską – odpowiedział machinalnie i rozzłościł się na samego siebie, że jest tak nieostrożny?! Jak może podawać kontakt jakiejś obcej babie?!

– A, to niedaleko od stacji, jak na takie młode nogi. Za torami od przejazdu w prawo, potem w lewo i już będzie pan na Żdanowskiej. Znam tę ulicę. Wszyscy ją tu znają, bo tam siostry misjonarki dzieci trzymają. Ileż tych dzieci w wojnę się uzbierało... Pan młody, to nie wie, co to dzieci. Ale pan zapewne nie do sióstr, bo pan nie dziecko przecież?

– Nie, nie do sióstr – odburknął Hieronim.

Nie było sposobu, aby powstrzymać potok słów kobiety. Na szczęście pociąg zwalniał.

Z oddali w świetle poranka majaczyły pierwsze zabudowania miasta.

– Ma pani rację. Ja jestem ze Skierbieszowa – z nieoczekiwaną pomocą przyszła Hieronimowi siedząca naprzeciwko okutana w chustkę babina. – W ostatnią niedzielę to ksiądz nawet w naszym kościele na ambonie ogłaszał, żeby dzieci ze Żdanowskiej brać, siostrom ulżyć, bo już nawet w kaplicy łóżka sierotom ustawić musiały. Tyle ich w tę wojnę się namnożyło. Chętni najpierw do księdza proboszcza muszą się zgłosić po zaświadczenie, ze uczciwi katolicy. A potem już tylko do sióstr po dziecko. Ale kto tam weźmie od sióstr sierotę? Może bezdzietni jacy. Bo tak, komu tam dzieci brakuje? Swoich nie zawsze jest czym w wojnę karmić – zadumała się teraz nad losem dzieci i zamilkła.

– No wiecie państwo, dzieci brać od sióstr, to już trochę za wiele! Niby trzeba siostrom ulżyć, ale bo to wiadomo, jakie dziecko kto dostanie? W mieście mówią, że siostry nie tylko polskie, ale i ukraińskie, a nawet żydowskie dzieci do swego stadka przygarniają –

starsza paniusia przy ostatnich słowach konfidencjonalnie zniżyła głos.

– A bo co? Jak brać, to brać. Wszystkie dzieci jednakowe sieroty. Wszystkim w wojnę, bez ojca i matki, głód i bieda jednakowe – obruszyła się babina ze Skierbieszowa.

– No, niby ma pani rację, ale jakbym już brała, to wolałabym polskie – nadąsała się starsza pani.

– Paniusia to już musi za stara, żeby kto pani dzieci mógł dać na wychowanie. Nawet

I. Armia Krajowa

61

jakby chciała. A co tam siostry zakonne osądzać, że dzieci żydowskie trzymają. Jeszcze w dodatku w takich czasach. Wstyd i obraza boska tylko – zadziornie w obronie sióstr misjonarek odezwał się chłop spod drzwi.

– Panie, a od mojego wieku to panu wara. Bo jak... – rozeźliła się nagle paniusia.

Nie dokończyła jednak, co zamierza zrobić z arogantem, bo pociąg wjechał właśnie na stację i pasażerowie zaczęli przepychać się ku drzwiom. Hieronim stwierdził, że z tej krótkiej rozmowy dowiedział się o swoim punkcie kontaktowym więcej niż od wszystkich warszawskich informatorów. Zeskoczył na peron i zniknął w tłumie. Dzięki gadatliwości starszej kobiety nie musiał pytać o drogę. Na Żdanowskiej bezbłędnie trafił do domu sióstr franciszkanek misjonarek Maryi, które miały dla niego wytyczne co do dalszej drogi. W ogrodzie, mimo dość wczesnych porannych godzin, grudy i chłodu późnej jesieni, gwarno było od rozhukanej dziecięcej gromady. Otworzył furtkę. Otoczyły go roześmiane, biednie, lecz czysto odziane dzieci.

– Pan do kogo? Można wiedzieć? – zapytał rezolutnie najbardziej śmiały wyrostek.

– Do siostry Bogumiły, znasz ją?

– Tak, znamy siostrę Bogumiłę – odpowiedziały chórem dzieci, w których wianuszku szedł już teraz w stronę klasztoru.

W drzwiach stanęła zakonnica w jasnoszarym habicie.

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus. Czy mogę mówić z siostrą Bogumiłą Ma-kowską? – Hieronim witając się zdjął czapkę.

– Na wieki wieków... proszę za mną – odparła siostra wprowadzając przybysza do niewielkiej rozmównicy.

Po chwili w drzwiach stanęła młoda i bardzo piękna zakonnica.

– Jestem siostra Bogumiła… – zawiesiła głos.

Hieronim podał hasło.

– Tak, spodziewałam się pana właśnie dzisiaj. Przepraszam za skromny posiłek, który zaraz podam, ale my tutaj żyjemy na ziemniakach i chlebie od dobrych ludzi – dodała usprawiedliwiająco.

– Nic nie szkodzi, siostro. Nawet to dla mnie zbędne. Nie jestem głodny – odparł.

– Po podróży zawsze trzeba coś zjeść. Tym bardziej, że przed panem dzisiaj jeszcze kawał

drogi. Przysłano po pana bryczkę od braci franciszkanów z Radecznicy. Od nich zabiorą pana ludzie „Podkowy”. Już siostry zaprzęgają konie. Jeśli pan nie ma nic przeciwko temu, to ruszymy zaraz po śniadaniu, żeby zdążyć przed zmrokiem – rzeczowo informowała siostra Bogumiła.

Nareszcie poczuł, że naprawdę wrócił do Polski. Jechali bocznymi, tylko siostrze znanymi drogami. Fachowo trzymała lejce, nie pytała o drogę. Bryczka raźno podskakiwała po zamarzniętej ziemi. Rozkoszował się widokiem pól.

– Ależ tu pięknie – nie umiał się powstrzymać Hieronim.

– Pięknie, pewnie, że pięknie, bo to wszystko stworzył Pan Bóg, żeby ucieszyć człowieka. Pan wybaczy, ale ja już nie zawsze dostrzegam to piękno. Tyle razy człowiek jedzie, to obojętnieje – odparła siostra.

– A siostra nie boi się tak sama jeździć?

– Pewnie, że się boję. Ale jak trzeba, to trzeba. Dzieci utrzymujemy z jałmużny, prosić trzeba coraz dalej, bo okoliczni ludzie nie mają już co dać. Sami przymierają głodem. Jak

62

Zaporczycy 1943-1949

trzeba, do wszystkiego człowiek się przyzwyczai – bagatelizowała.

Hieronim od dłuższego już czasu obracał w palcach papierosa. Nie wiedział, palić, czy nie palić przy zakonnicy. Siostra spostrzegła jego dylemat.

– Niech się pan nie krępuje, proszę zapalić, mnie dym z papierosów nie przeszkadza.

Przed wojną, zanim wstąpiłam do klasztoru, w czasie studiów w Warszawie, sama paliłam i to nawet dużo – roześmiała się.

– Siostra pochodzi z Warszawy?

– Tak.

– I aż tutaj wylądowała?

– No, to przecież znowu nie koniec świata. Nasza siostra przełożona, Katarzyna, aż z Irlandii do nas przyjechała.

– Z Irlandii? – zainteresował się Hieronim.

– Tak, ale już dawno, chyba dwadzieścia lat temu. Siostra jest Irlandką, ale nauczyła się polskiego, pokochała Polskę, tutaj jest jej misja. Zresztą, to cudowny człowiek. Dla naszych dzieci oddałaby wszystko – rozgadała się siostra.

Rozmawiali najpierw o dzieciach, Irlandii, Warszawie, a potem o wszystkich możliwych sprawach. Ani się spostrzegli, jak stanęli przed klasztorem w Radecznicy.

– Odprowadzę pana do furty, tam brat furtian poprosi ojca „Robaka”, i już on zajmie się panem. Ja muszę wracać do sióstr. Już się chyba nie zobaczymy. Życzę panu szczęścia.

Niech Bóg prowadzi w dalszej drodze – pożegnała się siostra Bogumiła.

– Chwileczkę siostro... proszę przyjąć to ode mnie. Dla waszych dzieci. Przepraszam, że to nie złotówki, ale może siostry jakoś poradzą sobie z wymianą – rzekł Hieronim wręczając siostrze kilka dolarowych banknotów.

Nie wolno mu było używać angielskiego żołdu w tej postaci i zachował się wbrew podstawowym zasadom konspiracji. Był jednak pewien, że przed siostrami nie musi nic ukrywać, że na pewno nigdy go nie zdradzą.

– Bóg zapłać w imieniu naszym i naszych dzieci – podziękowała zaskoczona siostra i ruszyła w swoją stronę.

Rozdział 22

W Bęczynie, gdzie na kwaterach ulokowali się poprzedniego dnia chłopcy „Chińczyka”, panował ożywiony ruch. Wszyscy szykowali broń, przygotowywali ciepłe ubrania. Nikt nie wiedział gdzie i jaka, ale akcja szykowała się, to było pewne. „Tygrys”, który po śmierci komendanta wrócił do drużyny, z namaszczeniem pastował, a następnie pucował do bły-sku swe oficerki.

– Te, „Tygrys”, czy ty na randkę, czy na akcję się wybierasz? – przycinał mu jak zwykle

„Cygan”.

– Randka, czy akcja, wszystko jedno. W brudnych butach nie pójdę – ze stoickim spokojem odpowiadał „Tygrys”.

Chłopcy zagrzmiali beztroskim śmiechem Między braćmi Pawełczakami wybuchła kłót-nia. Młodszy wiekiem „Jur” najchętniej zostawiłby Mariana na kwaterze. Starszy partyzanckim stażem, starał się oszczędzać brata. Wolał, aby zostawał na tyłach. Tam, gdzie, jego zdaniem, nic mu nie groziło.

I. Armia Krajowa

63

– Pilnuj swego nosa, smarkaczu. Na szczęście nie ty decydujesz, kto idzie na akcję, a kto nie – warknął Marian.

– Pójść, pójdziesz, ale moja już w tym głowa, żebyś nie powąchał prochu. Jeden z nas musi wrócić do matki. Najlepiej, jeśli będziesz to ty, jej pierworodny.

– Do matki to my obaj musimy wrócić – Marian nie dawał za wygraną.

Kłócili się tak od miesiąca, od chwili, gdy Marian dołączył do drużyny.

– Dość tego! – „Chińczyk” przerwał kłótnię braci. – „Jur”, skoczysz natychmiast pod las, do kwatery Kałmuków. Trzech z nich idzie z nami. Ten stary, co się ciągle żegna, lekarz, i weźmiesz jeszcze jednego ochotnika. Wymarsz za godzinę. I nie napychać się, żeby w razie czego brzuchy puste... – nie dokończył, odwrócił się i wyszedł.

Część trasy przeszli piechotą, kawałek przejechali na furmankach, a potem znów wyciągnęli się w długi wąż pojedynczych postaci. Zapadał wczesny, listopadowy zmierzch, gdy weszli w pierwsze rzędy drzew niewielkiego zagajnika, w którym „Chińczyk” zarządził

postój.

– Tutaj niedaleko jest wieś Czesławice. Tam, za tamtym wzgórzem biegną tory kolejowe linii Dęblin-Lublin, a na prawo jest stacja Sadurki. Wiem, bo tutaj mieszka moja ciotka –

szeptał w ucho „Tygrysowi” leżący obok niego „Młotek”, syn urzędowskiego chłopa.

– Pewnie pociąg będziemy robić – odpowiedział „Tygrys”.

Ciemności już dawno ogarnęły ziemię, gdy „Grzechotnik” z „Lisem” wrócili z odprawy.

Komendant „Siapek”, cichociemny podporucznik Stanisław Jagielski, dowódca oddziałów partyzanckich lubelskiego Kedywu, rozdzielił zadania poszczególnym patrolom.

– Chyba ze stu chłopa się zeszło. Oprócz nas są patrole „Ducha”, „Kordiana”, „Wydry”, „Krzywdy”, „Maksa”, „Szterlinga” i „Żbika” – informował dowódców swych drużyn

„Grzechotnik”.

– Naszym celem jest pociąg z urlopowanymi Niemcami. „Chińczyk”, zajmiesz ze swoimi stanowisko na skarpie tamtego głębokiego wykopu. W dole jest tor kolejowy. „Nagana” z rkm-em obsadzisz po drugiej stronie toru. Do momentu wybuchu min obowiązuje zakaz palenia i absolutna cisza – dowódca zakończył wydawanie dyspozycji.

Żołnierze zajęli przydzielone im stanowiska.

Listopadowy chłód przenikał zalegających już od wielu godzin wzdłuż torów partyzantów. „Siapek” bezskutecznie próbował opanować coraz głośniejsze szczękanie zębów, ukryć wstrząsające nim coraz częściej dreszcze. Sukno wojskowego płaszcza i mundur nie chro-niły przed wilgotnym lodowatym powietrzem. Dlaczego tak długo nie ma tego pociągu, zmarzniemy tutaj na śmierć, myślał, gdy dobiegł go szept leżącego obok „Wydry”:

– Panie komendancie, włoży komendant mój kożuszek. Ja mam jeszcze pod spodem ciepły wełniany sweter, nie zmarznę.

– Nie opowiadaj głupstw, nie ma mowy – odpowiedział trzęsący się z zimna „Siapek”.

Po dłuższych naleganiach przyjął jednak w końcu sweter. Wciągnął go szybko na mundur. Dreszcze trochę ustały.

Dochodziła druga w nocy, gdy do „Siapka” podbiegł zdyszany „Opal”:

– Panie komendancie, kolejarze dali znać, że wreszcie jedzie. Maszynistą jest Polak. Trzeba go ocalić – zameldował.

– W porządku. Wszyscy na swoje stanowiska – odpowiedział krótko „Siapek”. – Po kiego licha dałem się skusić „Wydrze” na ten sweter? – zamruczał po chwili.

64

Zaporczycy 1943-1949

Rozpiął płaszcz. Było mu gorąco. Nasłuchiwał. Wieki trwające minuty, odmierzane fos-foryzującymi wskazówkami zegarka. Wreszcie nadjeżdżał. Pociąg widmo. Pociąg zjawa.

Wesoło posapywał równomierną pracą kotłów i stukotał kołami o złącza szyn. Oświetlone pulmanowskie wagony. Rozebrani do koszul, rozbawieni urlopem niemieccy żołnierze.

Nad nimi ukryta w mroku nocy, niewidzialna jak ręka Boga, skostniała, zastygła na dźwigni zapalnika ręka „Siapka”.

– Jeden, dwa, trzy, cztery... – odliczał pierwsze wagony chcąc ocalić życie polskiego maszynisty.

– Teraz! – wrzasnął wciskając całym sobą dźwignię.

Huk wybuchu i grad partyzanckich pocisków tłukących o wagony zlał się w jedno.

„Siapek” oczami wyobraźni widział wzdymający się w górę wąż wagonów. Z huku min i granatów wyłowił szczęk opadającego żelastwa. Uświadomił sobie w tym momencie, że jego ręka wciąż kurczowo wciska zapalnik dawno wybuchłych min. Klęcząc rozprostował

palce. Gdy po chwili składał się do strzału, coś ciężkiego zwaliło mu się pod nogi. Sięgnął

ręką. Dotykiem rozpoznał rękaw kożuszka „Wydry”. Przyklęknął. Dłoń trafiła w gorącą maź, rozświetloną nagle krwawą poświatą wybuchających butelek z benzyną. Czarna pla-ma mazi na rękawie rosła w oczach.

– Sanitariuszka! Do mnie! – wrzasnął, nie wierząc, że ktokolwiek usłyszy jego wołanie.

„Myszka”, narzeczona „Kordiana”, i „Róża”, świeżo poślubiona żona „Wydry”, stały przy taborach i nerwowo wyczekiwały końca akcji. Bardziej wyczuły niż usłyszały wezwanie.

Marysia z daleka rozpoznała kożuszek męża. Dobiegła, złapała za puls. W miejscu twarzy

„Wydry” majaczyła krwawa miazga. Rękaw kożuszka przemieszany był ze strzępami ciała.

– Żyje! Żyje jeszcze! – krzyknęła przez łzy.

„Alosza” i „Sokół” pędem wynieśli rannego z pola walki, ułożyli na wymoszczonej słomą furmance, podsadzili Marysię. Po chwili wóz podskoczył na pierwszych wybojach.

– „Wydra”, kochany, musisz żyć! Boże… „Wydra”, nie umieraj! – szeptała w kółko przez łzy dziewczyna.

Ułożyła ręce pod głową rannego męża by łagodzić wstrząsy. Gorąca krew spływała po jej dłoniach i wsiąkała w słomę. Po chwili jazgot strzelaniny został gdzieś za nimi.

Drużyna „Chińczyka” znalazła się w samym środku walki. Kolby karabinów parzyły zgrabiałe jeszcze niedawno dłonie. Któryś z Sowietów próbując odblokować zacinający się zamek klął siarczyście, „Cygan” szykował się do skoku na wagon, aby zdobyć trochę broni, gdy otrzymali rozkaz odwrotu. Odskoczyli od skarpy. Wszyscy. Nikogo nie drasnęła nawet kula. Dobiegli do furmanek i najszybciej, jak tylko można, oddalili się.

– Dziękuję wam za wspaniałą postawę – powiedział „Chińczyk” do Azerów, Turkmenów czy może Rosjan.

Kto zresztą wiedział, kim naprawdę są? Przylgnęło do nich miano „Kałmuków”. Nikt do końca nie był pewien ich zachowania. Wszak ledwo kilka tygodni temu odłączyli od Niemców.

Zbliżało się południe. Wszyscy chłopcy dawno już byli po śniadaniu, a „Tygrys” wciąż jeszcze pucował przydzieloną mu broń.

– Czy ty już nigdy nie skończysz? Ruszyć się nie ma gdzie, ciasno, a ten bez końca składa i rozkłada to żelastwo – „Cygan” odreagowywał na koledze nocne przeżycia.

„Tygrys” przemilczał tę uwagę. Nie chciało mu się podejmować codziennych utarczek.

I. Armia Krajowa

65

Myślał o „Wydrze”. Dziś właśnie mijał miesiąc od śmierci komendanta „Ewy”, świadka na ślubie rannego w nocy dowódcy patrolu. Czy „Wydra” przeżyje? Kto będzie następny? Kto z uczestników tamtego wesela w ogóle zdoła przeżyć tę wojnę?

– Sześciu Niemców zabitych, dwudziestu rannych. Rozwaliliśmy prawie 200 metrów torów. Lokomotywa i 7 wagonów w rozsypce. Ruch nadal przerwany – na kwaterę wpadł

łącznik od „Ducha” i od drzwi wykrzykiwał najnowsze informacje.

– A co z „Wydrą”? – wpadł mu w słowo „Tygrys”.

– Z „Wydrą”? Rany wprawdzie bardzo ciężkie, ale mówią, że się wyliże. Odwieźli go do szpitala w Opolu. Chyba straci prawą rękę – odparł chłopak.

„Tygrys” odetchnął z ulgą.

Rozdział 23

Po nocy przespanej w klasztorze franciszkanów w Radecznicy Hieronim czuł się rześki i wypoczęty. Rozpierała go energia, podniecała bliska perspektywa dotarcia do partyzanckiego oddziału i walki z Niemcami. Wczoraj długo w noc rozmawiał z ojcem „Robakiem”

pełniącym w klasztorze funkcję odpowiedzialnego za kontakty z podziemiem. Zakonnik opowiadał o wysiedlonych przez Niemców wsiach Zamojszczyzny, o tragedii wywożonych w nieznane ludzi, o cierpiących dzieciach. Hieronim dopytywał się o szczegóły.

– Przepraszam, nie chciałbym być natrętny. Dziś takie czasy, że lepiej wiedzieć jak najmniej. Z pańskich pytań wnioskuję jednak, że pan nietutejszy. Pewnie z daleka? – ojciec

„Robak” badawczo przyglądał się Hieronimowi.

– No, trochę z daleka... – indagowany przez zakonnika nie bardzo wiedział, co odpowiedzieć.

– Bo widzi pan, pańskie pytania są co najmniej dziwne. Ktoś, kto tutaj mieszka, takich pytań nie zadaje.

– A co w nich szczególnego? Przyjechałem z Warszawy, to chciałbym wiedzieć, co u was.

– Tyle, że o pewnych sprawach, w pewnych kręgach, wie się nawet w Warszawie. A ja też muszę wiedzieć, dla kogo narażam klasztor i całą zakonną wspólnotę – ojciec „Robak”

zawiesił wymownie głos i przenikliwie wpatrywał się w Hieronima.

Zaległa długa cisza.

– Bo widzi ojciec, ja nie bardzo mogę… – bąknął w końcu.

– Rozumiem, że pan nie może. Tyle tylko, że pan jest na terenie klasztoru i rozmawia z zakonnikiem, zaprzysiężonym żołnierzem Armii Krajowej. Pan wie o mnie wszystko. Ja o panu nie wiem nic i na dodatek, proszę wybaczyć szczerość, wydaje mi się pan mocno podejrzany – ostatnie słowa ojca „Robaka” zabrzmiały niemal wrogo.

– Właściwie to ojciec ma rację – zaczął Hieronim po chwili. – No cóż, nie mam wyboru.

Muszę powiedzieć całą prawdę, jak na spowiedzi – uśmiechnął się. – Jestem stąd i nie jestem. Polskę opuściłem we wrześniu 1939 roku. Teraz wróciłem na spadochronie, z Anglii, stąd może moje głupie pytania – dokończył usprawiedliwiająco.

– Trzeba było tak od razu! Witaj, bracie, w ojczyźnie! – ojciec „Robak”, wysoki i barczy-sty, rozłożył szeroko ręce.

Rękawy habitu, niczym skrzydła wielkiego ptaka, objęły Hieronima. Potoczyła się długa i serdeczna rozmowa. Ojciec „Robak” musiał wiedzieć wszystko o polskim wojsku w An-

66

Zaporczycy 1943-1949

glii. Dopytywał o najdrobniejsze szczegóły, oglądał ekwipunek angielskiego zrzutka.

– Ten kordzik otrzymałem od samego premiera Mikołajczyka – Hieronim wyciągnął

ukryły w cholewkach oficerek niewielki sztylet. – Proszę, niech ojciec spojrzy, tutaj wy-grawerowana jest dedykacja: „Zaporze – premier Stanisław Mikołajczyk”. Dostałem go w nagrodę za ukończenie z wyróżnieniem kursu dla skoczków. W zasadzie nie wolno mi było zabrać go do Polski, ale nie mogłem go zostawić. Zwrócę go premierowi w wolnej ojczyźnie wraz z meldunkiem, że rozkaz wykonałem – ostatnie słowa Hieronim wyrzekł

z powagą, wyprostowany i uroczysty.

– Tak mu dopomóż Bóg – równie uroczyście dokończył ojciec „Robak”.

Siedzieli teraz w malutkiej celi przy wspólnym śniadaniu.

– Właściwie to nawet nieźle się stało, że ojciec wyspowiadał mnie wczoraj z całej mojej przeszłości. Jakoś lżej na duszy, gdy wreszcie mogę być wobec ojca sobą – wyznał Hieronim.

– Co dla pana mógłbym zrobić? Bardzo proszę zawsze i we wszystkim liczyć na naszą wspólnotę. Nasz klasztor jest pańskim domem o każdej porze dnia i nocy. Muszę przyznać, że ja bardzo dużo skorzystałem z naszej wczorajszej rozmowy. Wlał mi pan tyle otuchy w serce, tyle wiary w zwycięstwo... Bo jeśli rzeczywiście w Londynie jest nasz rząd, nasze wojsko i tacy żołnierze jak pan... – rozczulił się franciszkanin.

Podjechała furmanka. Hieronim musiał pożegnać ojca „Robaka”.

– Do zobaczenia, niech Bóg ma pana w swojej opiece – błogosławił na nowe życie zakonnik.

– Oto Polska właśnie... – Hieronim mruknął do siebie i spojrzał przez ramię na znika-jący za plecami klasztor.

– Słucham, czy pan coś do mnie mówił? – zapytał towarzyszący mu chłopak.

– Nie, ja tylko tak, do siebie – odpowiedział.

Nie podjął rozmowy. Musiał wiele przemyśleć, poukładać w sobie ostatnie przeżycia.

Po pewnym czasie furmanka skręciła w opłotki oddalonego od wsi gospodarstwa.

– Tutaj zostawimy konie, dalej pójdziemy pieszo – przewodnik wskazał czerniejący na horyzoncie las.

Poszli. Mroźna wilgoć oszroniła pola, pomalowała drżącą bielą konary i gałęzie uśpionego lasu. Mijali drogi, ścieżki i leśne ścieżynki. Wokół panowała niczym nie zmącona cisza.

– Stój! kto idzie?! – odezwał się nagle nie wiedzieć skąd silny męski głos.

– Do dowódcy.

– Hasło?

– Zorza – odpowiedział przewodnik.

– Proszę tędy – zza krzaków wyrosła niewidoczna dotychczas postać wartownika.

– Znam drogę – odparł chłopak.

Hieronim rozglądał się teraz uważnie. Nie mógł pojąć, gdzie i kogo mogą tutaj spotkać.

Ścieżka wiodła pod górę. Wokół las. Nagle przewodnik skręcił ostro w prawo. Minęli niewielki załom i zeszli do solidnego bunkra. Zza skleconego z surowych belek stołu podniósł

się mężczyzna.

– „Podkowa” jestem, podporucznik – przedstawił się Tadeusz Kuncewicz, dowódca oddziałów partyzanckich Inspektoratu Rejonowego Zamość.

– Podporucznik „Zapora” – zrewanżował się Hieronim.

I. Armia Krajowa

67

Rozdział 24

Ireneusz Bieniaszkicwicz ps „Irenka” świętował tamtego listopadowego dnia 1943 roku podwójną uroczystość. Po pierwsze, skończył 18 lat. Po drugie, w konspiracyjnej lubelskiej podchorążówce zdał egzamin i otrzymał stopień kaprala podchorążego. Wchodzić w dorosłe życie jako żołnierz, w dodatku podchorąży, to było coś! Szedł Krakowskim Przedmieściem w Lublinie dumny i szczęśliwy.

Było ich w podchorążackiej klasie sześciu: „Irenka”, Winiarski ps. „Seweryn”, Mirek Grabowski ps. „Prawdzic”, Tadek Baczyński ps. „Grom”, Władek Gogoliński ps. „Szczapa”, Olgierd Iwaszkiewicz ps. „Rawicz” i Wojtek Kozłowski ps. „Tomek”. Jako pierwszy złożył egzamin „Grom”. Czekał już w „Lubliniance”, gdzie oblewać mieli zdany egzamin i urodziny „Irenki”. Wkrótce do kawiarni przyszli pozostali chłopcy. Zdali wszyscy. Opowiadali o zadawanych im pytaniach, udzielonych odpowiedziach i uzyskanych stopniach, gdy do stolika podeszła kelnerka.

– Czy panowie coś sobie życzą? – zapytała.

– Może napijemy się po lampce wina? Tak, poproszę o wino dla wszystkich.

– Jakie panowie sobie życzą, słodkie czy wytrawne?

– Może... może słodkie poprosimy – powiedział niepewnie „Irenka” i poczuł, że płoną mu policzki.

Podobnie jak jego koledzy, „Irenka” nie miał wprawy w zamawianiu alkoholu.

Wrócił do domu tuż przed godziną policyjną. Wrażenia z całego dnia i wypite wino sprawiły, że ciągle trwał w euforii. Otrzeźwiły go dopiero ostre słowa matki.

– Czy ty myślisz, że fakt, iż skończyłeś dziś l8 lat, upoważnia cię do całodziennego prze-bywania poza domem? Przecież jest wojna, ja muszę wiedzieć, gdzie jesteś, bo zwariuję!

– rozpłakała się.

Nie przewidział tego. Podszedł, pogłaskał ją po włosach.

– Mamusiu, ja naprawdę nie robię nic złego. Dziś zdałem podchorążacki egzamin. Jestem kapralem podchorążym, żołnierzem, tak jak tatuś – powiedział cicho.

– Ach, ci mężczyźni… Duże małe dzieci. A co ja mam począć z tym wszystkim? – zapytała smutno i ucałowała syna. – Piłeś alkohol – stwierdziła bez złości.

– Mamusiu, ja przecież jestem już dorosły.

Przestała płakać. Zrobiła synowi kolację, usiadła przy stole.

– Może opowiesz mi o swojej podchorążówce – poprosiła.

Gdyby krzyczała, złościła się. Ale tak... Coś musiał jej powiedzieć.

– Wiosną Józek Pelczarski zaproponował mi wstąpienie do Armii Krajowej, podziemnego wojska polskiego. Potem umówił mnie z porucznikiem „Anną”, który, gdy usłyszał, że jesteśmy z Poznańskiego i tatuś był zawodowym oficerem, zaproponował mi konspiracyjną szkolę podchorążych. To dlatego nie było mnie tak często w domu. Dziś właśnie zdałem egzamin – zakończył.

– Ależ dziecko, ty przecież masz dopiero 18 lat! Jaki tam z ciebie żołnierz?! – wykrzyknęła matka.

– Mamusiu, ja mam już 18 lat! – poprawił ją „Irenka”.

68

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 25

Od kilku dni Hieronim wiódł partyzanckie życie.

– Popatrz, znajdujemy się teraz w Dołach Topoleckich. Najbliższa wieś to Topólcza.

W pierwszych dniach listopada rozwiązaliśmy na okres zimowy oddziały „Norberta”, częściowo „Wara” i „Groma” oraz „Kompanię Warszawską”. Poza bunkrami, w których jesteśmy, mamy bunkry w rejonie Hoszni Ordynackiej – „Podkowa” wodził palcem po rozłożonej sztabówce. – Za kilka dni poznasz wszystkich swoich ludzi. Dostaniesz kilku warszawiaków, kilku chłopaków od „Groma” i kilku moich. W sumie około 30 ludzi.

Wśród nich trzecia część to Sowieci. Dobrzy, ostrzelani żołnierze, którymi dowodzi starszy lejtienant Wasilian, pseudonim „Aram”. Nie powinieneś mieć z nimi większych problemów. Pozostałymi dowodzą „Sławian” i „Pantera”. Poznasz ich jeszcze dziś.

Hieronim nie mówił „Podkowie”, z jak wielką radością słuchał jego wywodów. Oto spełniają się jego marzenia. Wkrótce stanie na czele „swoich” ludzi i pójdzie na Niemców.

Bał się trochę odpowiedzialności i tego, czy potrafi dowodzić. Tylko głupiec nie boi się niczego, pomyślał, i rozgrzeszył się ze swych lęków. Nie było zresztą czasu na rozmyślania.

– Na początek proponuję ci akcje aprowizacyjne. Po pierwsze, musisz wykarmić swoich ludzi – uśmiechnął się „Podkowa”. – Najpierw Liegenschaft w Czarnięcinie. To niedaleko stąd, koło Szczebrzeszyna. Weź Zbigniewa Orlińskicgo ps. „Sławian” i jego ludzi. Pochodzi stąd, zna tutaj każdą dziurę. Na pierwszą akcję, twój chrzest bojowy, on będzie najpew-niejszy. Potem zrobisz Źrebce, wieś zasiedloną przez Niemców. Tam już nic nie będę ci radził – zakończył.

Akcja w Czarnięcinie, suto zakropiona zdobyczną wódką, zakończyła się pomyślnie.

Hieronim trwał w euforii. To nic, że czasem budził się zlany potem, że brak mu było w bunkrze powietrza, a jego wypieszczone odzienie oblazły wszy. Wreszcie był partyzantem. Walczył. Wkrótce rozpoznawał już twarze wszystkich swoich ludzi, pamiętał ich pseudonimy. Powoli zaczynał orientować się w terenie.

Noc 4 grudnia 1943 roku była pochmurna i wilgotna. Niemieccy osadnicy ze wsi Źrebce nie dali się zaskoczyć. Od kilkunastu minut trwała strzelanina.

– „Aram”, oskrzydlaj z prawej sukinsynów! – krzyknął „Zapora” do leżącego obok Sowieta.

– Jest, komiendant! – usłyszał odpowiedź i kilkanaście zgiętych postaci poderwało się do biegu.

W tym samym momencie jasny słup ognia rozdarł mrok nocy. Przez ułamki sekund ludzie „Arama” widoczni byli jak na dłoni. Grad kul od strony wsi przygniótł ich do ziemi. „Zapora”, jak na zwolnionej nagle taśmie filmowej, widział, że jeden z żołnierzy, miast przywrzeć do polnej grudy, w nienaturalnym podskoku uniósł się w górę, rozłożył ręce i padł. Reszta oddziału osłaniała odwrót „Arama”.

– Rany Boskie, to Haik?! – krzyknął nagle leżący obok Hieronima podporucznik „Szmaragd”.

Nie bacząc na świst kul, wyprostowany, pobiegł w stronę wleczonego przez kolegów chłopaka. Chwycił na ręce jego drobne ciało i wyniósł z pola walki. Ranny, z głową na kolanach wybawcy, wyszeptał w niezrozumiałym dla nikogo języku jakieś słowa.

„Szmaragd” nie krył łez.

Ciało „Haika” zwiotczało, opadła głowa.

I. Armia Krajowa

69

Pochowali go w lesie niedaleko Hoszni Ordynackicj. Partyzancki krzyż i wyryty w drew-nie pseudonim. Nikt nigdy nie dowie się, jak brzmiało jego prawdziwe nazwisko.

Partyzanci przystawali nad jego grobem.

Zdejmowali czapki. Pamiętali.

„Haik” był Ormianinem.

Rozdział 26

Po akcji pod Sadurkami „Siapek” rozchorował się. Po kilkudniowym leżeniu na kwaterze w Podolu kazał zawieźć się do Jana Nowaka, kierownika szkoły w Ożarowie koło Garbowa, z którego rodziną zaprzyjaźnił się od pierwszych dni pobytu na Lubelszczyźnie. Odpowiedzialni za ochronę komendanta, „Kwiat” i „Bimber”, wybrali najlepsze konie w okolicy, wymościli sanie słomą i derkami, po czym ułożyli w nich półprzytomnego porucznika.

Woźnica gnał ile sił w końskich nogach.

– Ostre zapalenie płuc – orzekł sprowadzony natychmiast lekarz.

– Panów na czas choroby komendanta zapraszam do siebie – powiedział właściciel majątku w Ługowie, pan Łabędzki, i zabrał „Kwiatka” i „Bimbra” do dworu.

Rankiem 7 grudnia 1943 roku sypał gęsty śnieg. Śnieżne płaty leniwie wirowały na lek-kim wietrze. Widoczność sięgała ledwie najbliższego odcinka biegnącej obok domu drogi.

Jan Nowak wyszedł przed chwilą do szkoły. Przy gorączkującym wciąż „Siapku” została jego żona. Kręciła się teraz po kuchni przygotowując choremu śniadanie.

Łomot wywalanych butem drzwi. Dom kierownika szkoły w mgnieniu oka wypełnił się niemieckim wrzaskiem. Czarni, ośnieżeni, z bronią gotową do strzału, wywlekli z łóżka rozpalonego gorączką „Siapka”. Nowakową postawili pod ścianą. Pobieżna rewizja i po kilkunastu minutach sanie z aresztowanymi ruszyły w kierunku Lublina. Od strony majątku w Ługowie rozszczekały się karabiny. „Kwiatek” i „Bimber” bronili się do ostatniego naboju. Niemcy nie dostali ich żywych. Łabędzkicgo aresztowali.

Komendant „Siapek”, cichociemny podporucznik Stanisław Jagielski, według meldunków żołnierzy AK, strażników więzienia na Zamku Lubelskim, poddany został okrutnemu śledztwu. Próba odbicia więźnia nie powiodła się. Oddziały Lubelskiego Kedywu Armii Krajowej po raz drugi tej jesieni straciły dowódcę.

Rozdział 27

„Szmaragd”, cichociemny podporucznik Ignacy Konstanty, na dobrą sprawę mógłby być ojcem wielu spośród młodszych żołnierzy. Wysoki, kościsty i poważny, nie znał co to strach. Stronił jednak od dowództwa i wyższych funkcji.

– Nie potrafię posyłać ich na śmierć, przecież to jeszcze dzieci – zwykł mawiać, gdy proponowano mu dowodzenie.

Nie rozumieli jego słów. Po kątach podśmiewali się trochę, czasem jawnie kpili.

– Las to nie miejsce na filozofowanie.

Oficerowie, wiedząc, że z wykształcenia jest filozofem, tracili czasem cierpliwość do odstającego od grupy „Szmaragda”. Nie wiedząc, co począć z dziwakiem, podesłali go

70

Zaporczycy 1943-1949

„Zaporze”.

– Obaj są skoczkami z Anglii, to chyba znajdą wspólny język. Może oni tam wszyscy tacy? Zamiast w walce, szkoleni w medytacjach – żartowano, podejmując decyzję co do losów „Szmaragda”.

Hieronim zwrócił na niego uwagę dopiero pod Źrebcami. Śmierć „Haika” i wspólna emigracyjna przeszłość zbliżyły ich do siebie. Zwyczajem cichociemnych, gdy byli sami, mówili sobie po imieniu.

– Chyba przesadzasz z tym ciągłym roztrząsaniem wszystkiego, ze zbytnim zastanawia-niem się nad życiem. Jest wojna. Giną ludzie. Czy myślisz, że mnie nie jest żal „Haika”? Ale co mam zrobić? Przecież chcieliśmy walczyć. Nie chciałem, żeby zginął! – Hieronim czuł, że musi porozmawiać z kimś o tej pierwszej śmierci pod swoim dowództwem.

– Chcieliśmy walczyć i walczymy. Ja przecież cię nie krytykuję. Wręcz przeciwnie, jestem pełen podziwu, że potrafisz zmieścić w sobie odpowiedzialność za cudze życie. Ja tego nie potrafię, a wojsko potrzebuje dowódców – podjął „Szmaragd”.

– Mówisz tak, ale w głębi duszy winą za śmierć „Haika” obarczasz mnie, choć, Bóg mi świadkiem, ten Ormianin nie zginął z mojej winy.

– To właśnie jest cena, jaką płaci każdy dowódca. Nawet jeśli nie obwinię cię ja, ani nie zrobią tego twoi żołnierze, ty sam, jeśli myślisz i masz sumienie, poniesiesz w sobie winę za śmierć tamtego chłopaka. I nie opuści cię ona aż do końca twoich dni. To, co w tej chwili mówisz, dowodzi, że już je masz: twoje własne, wewnętrzne poczucie winy. A to dopiero początek. Co zrobisz z następnymi? Wojna dla ciebie, jako dowódcy, dopiero się zaczęła.

Czy pomieścisz w sobie winę za śmierć wszystkich poległych, którzy zginą pod twoim dowództwem?

– Nie wiem. Po prostu nie wiem. Boję się, że masz rację. I to jest jedyne, czego obawiam się na tej wojnie. Mam w oczach dziecinną twarz „Haika”, której jego matka w Armenii już nigdy nie zobaczy. Kto zresztą wie, gdzie jest ta cholerna Armenia? – zawiesił na chwilę głos. – Mam też w oczach twarze reszty Rosjan i pozostałych moich żołnierzy. Myślą pewnie, że gdybym nie posłał wtedy „Arama”, „Haik” mógłby żyć. Pewnie mają rację – podjął

po chwili Hieronim.

– Daj spokój, nie zadręczaj się. Śmierci „Haika” winna jest wojna i Stalin, który posłał tego dzieciaka na niemieckie armaty, nie podpisując międzynarodowej konwencji o jeńcach wojennych. Gdyby podpisał, „Haik” siedziałby teraz w jakimś jenieckim obozie i w miarę spokojnie czekałby na koniec wojny, a nie umierał za Polskę. A tak, zginął, zanim zdążył stać się prawdziwym mężczyzną. Z daleka od domu, od matki i własnej ziemi.

Zresztą, śmierć pewnie wszędzie jednaka. W cudzej, czy we własnej ziemi – zamyślił się

„Szmaragd”.

– Nie jednaka. Wiesz o tym. Bo czy nie po to skakaliśmy, aby umrzeć w swojej ziemi? –

Hieronim nie oczekiwał odpowiedzi.

– Tak, po to. Więc nie zadręczaj się już śmiercią „Haika”. Musisz być dowódcą. Widocznie taki los ci pisany. Oswoisz się ze śmiercią. Gdy będą ginąć twoi żołnierze, a ginąć będą, to pewne, pomyśl zawsze, że równie dobrze mogłeś to być ty. A my przecież nie boimy się własnej śmierci. Dopóki żyjesz, myśl o tych, którzy żyją. Których życie wciąż jeszcze zależy od ciebie. Taka jest istota dowodzenia – mówił „Szmaragd”.

– Skoro tak wszystko dobrze wiesz, skoro wszystko rozumiesz, dlaczego ograniczasz się

I. Armia Krajowa

71

do teorii dowodzenia? Dlaczego nie spróbujesz sam?

– Taka jest rola filozofa. Znać i wiedzieć. Praktykę pozostawiam takim jak ty. Lepszym ode mnie i młodszym. Ja już tylko filozofem zostanę, nie dowódcą – zakończył „Szmaragd”.

Rozdział 28

Gienia Rachwalska, nauczycielka z Matczyna, przyjaźniła się z Nagnajewiczową, matką

„Krysi”, jeszcze przed wojną. Razem uczyły matczyńskie dzieci.

– Jadę do Lublina. Landgiert obiecał dać mi z majątku konie. Może wybierze się pani ze mną? – zaproponowała starszej koleżance Gienia.

– Nie wiem, co na to mój mąż. Czy to wypada niemieckimi końmi do miasta jeździć?

– odrzekła indagowana.

– W żadnym wypadku. Nie dość, że przez tę twoją Gienię zostałem sołtysem, to teraz z niemiecką lafiryndą szwabskimi końmi do Lublina chcesz jechać?! – zdenerwował się Nagnajewicz.

Romans Gieni z Landgiertem, Ślązakiem, zarządcą miejscowego majątku, był dla rodziny Nagnajewiczów nieszczęściem i łaską zarazem. Gienia przychodziła ze swym adorato-rem do ich domu i nie sposób było pozbyć się takich gości. Landgiert, z atencji do znajomych swej wybranki, zmusił w końcu Nagnajewicza, od dwu lat zaprzysiężonego żołnierza ZWZ-AK, do przyjęcia dwuznacznej funkcji sołtysa. Jego wizyty nabrały służbowego cha-rakteru i stały się częstsze. Były uciążliwe, przynosiły wstyd i hańbę, ale stanowiły także doskonałą osłonę dla konspiracyjnej działalności ojca i jego córki, sanitariuszki „Krysi”.

Nagnajewicz pamiętał o zasługach Gieni i Landgierta dla swojej rodziny oraz całej wsi.

Zawsze powtarzał, że w razie czego po wojnie będzie świadczył za tą parą. Chcąc chronić dziewczynę, opowiadał, jak, zgodnie z prawdą, wstawiając się u Landgierta, uratowała Matczyn przed niemiecką rekwizycją krów. Był też dzień, gdy przywieziono „Krysi” rannego partyzanta. Leżał w pokoju, dom przesiąknięty był zapachem jodyny i lekarstw, gdy w drzwiach stanął Landgiert. Nawet nie zdążyli wnieść rannego do stodoły.

– Może napije się pan herbaty? – matka „Krysi” starała się ukryć naglą bladość i drżenie rąk.

– Chętnie.

Gość udawał, że nic nie widzi i nie czuje. Zasiadał z sołtysem do stołu, gdy na drodze pojawili się Niemcy. Z automatami w rękach biegli w kierunku domu Nagnajewiczów.

Wpadli do mieszkania. Niemiecki mundur Landgierta i herbata na stole zbiły ich z tropu.

Po grzecznej wymianie zdań poszli sobie.

– Wszystko to nie upoważnia jednak mojej żony do jazdy końmi Landgierta – powiedział sołtys Nagnajewicz usprawiedliwiając swą szorstkość.

Zresztą, nie miał czasu na rozmyślania. Musiał najpierw załatwić gospodarskie sprawy, a potem pojechać z Basią do Kolonii Kraczewickiej na melinę, gdzie leżał jakiś ranny chłopak. Jeśli tylko mógł, nie puszczał córki samej.

– Po obiedzie wyjeżdżam z Basią. Pewnie nie wrócimy na noc. Nie czekaj na nas – powiedział do żony wchodząc do domu na południowy posiłek W nocy obudziło Nagnajewiczową mocne walenie w drzwi. Narzuciła szlafrok i podeszła do drzwi.

– Kto tam?

72

Zaporczycy 1943-1949

– Swoi. Proszę otworzyć – usłyszała polską mowę.

Szybko odsunęła zamek. Do mieszkania wpadło trzech mężczyzn. Rozbiegli się po pokojach, a następnie, grożąc nauczycielce bronią, wypytywali o męża.

– Nie ma go w domu – odrzekła spokojnie.

– W imieniu Rzeczypospolitej, wyrokiem sądu podziemnego, za współpracę z Niemcami, Nagnajewicz poniesie zasłużoną karę... – mówił ostry, stanowczy głos.

– Ale panowie, to pomyłka, mój mąż jest razem z wami. Tylko jako sołtys, musi czasem rozmawiać z Niemcami. To pomyłka! W naszym domu ranni partyzanci... – rozpłakała się.

Czekali do rana. Nie doczekawszy się sołtysa, opuścili dom. W ciągu następnych dni rzecz się wyjaśniła. Wyrok anulowano. Dla Nagnajewiczowej tamta noc pozostała jednak najgorszą nocą wojny.

Rozdział 29

Kilka dni po akcji na Źrebce w bunkrze w Hoszni Ordynackiej trwała odprawa. Oma-wiano między innymi kwestię wykonania wyroku śmierci na konfidencie Janie Bondysie z Radecznicy.

– Jest już ku temu najwyższa pora. Rzadki sukinsyn z chłopa. Jest zasada, że wyroki wykonują ludzie spoza terenu, których nie znają sąsiedzi i rodzina. „Zapora”, weźmiesz to na siebie – powiedział „Podkowa”.

– Tak jest – odpowiedział krótko Hieronim.

Rozpoznanie przeprowadzili chłopcy z plutonu „Pantery”. Kilku z nich pochodziło z Radecznicy i osobiście znało konfidenta. Akcję wyznaczono na późny wieczór 12 grudnia 1943 roku. Zmierzchało, gdy „Zapora” w towarzystwie nieodłącznego już teraz „Szmaragda” i kilku żołnierzy podchodził pod wieś. Ustalono, że o wyznaczonej godzinie spotkają się pod murami klasztoru franciszkanów. Do tego czasu chłopcy mieli przeprowadzić ostatnie rozpoznanie, zaś „Zapora” i „Szmaragd” złożyć wizytę zakonnikom.

Ojciec „Robak” ucieszył się na widok gości.

– Zaraz bracia podadzą do stołu. Proszę się rozgościć – zapraszał.

– Jeśli ojciec pozwoli, może najpierw umyjemy ręce? – zaproponował „Szmaragd.

– Ależ ze mnie gapa! Tak. Rozumiem. To nie potrwa długo. Zaraz bracia przygotują dla panów kąpiel i zmianę bielizny. Nie będzie nowa, ale czysta – ojciec „Robak” wybiegł

z gościnnego pokoju raz po raz otwartą dłonią uderzał sie w łysiejące czoło.

Wymyci, wyświeżeni, zasiedli do skromnej wojennej kolacji. Tematów do rozmowy nie brakowało.

– Wybaczy ojciec, że poproszę o przysługę – zaczął niepewnie „Zapora”.

Nie był pewien, czy wypada wykorzystywać zakonnika do załatwiania swoich prywat-nych spraw. Tęsknota za rodzinnym domem, za Tarnobrzegiem i Alicją była jednak tak wielka, że mimo wątpliwości, postanowił spróbować.

– Ależ proszę, bardzo proszę, jeśli to tylko w mojej mocy – zachęcał ojciec „Robak”.

– Bo widzi ojciec, ja już prawie trzy miesiące jestem w Polsce... Moja matka od czterech lat nie wie, czy jeszcze żyję. Chciałbym, aby ktoś pojechał do niej. Powiedział o mnie i przywiózł wieści od rodziny. Nie mogę napisać listu. Najbezpieczniej może będzie, najmniej podejrzaną wydaje się być wizyta zakonnika. Stąd moja prośba – zakończył niepew-

I. Armia Krajowa

73

nie spoglądając na franciszkanina.

– Drogi panie, natychmiast, choćby jutro, wybiorę się w tę podróż. Cóż to jest, ledwie sto kilometrów. Zresztą, w Sandomierzu jest klasztor naszych braci, a Tarnobrzeg obok, więc wizyta będzie uzasadniona. Może jednak napisze pan jakiś list?

– Nie, to byłoby zbyt niebezpieczne zarówno dla ojca, jak i dla mojej rodziny. Ojciec przecież wie o mnie wszystko, a moja matka zaufa habitowi. Proszę jeszcze, aby ojciec zapytał o Alicję. To moja narzeczona. Umówiliśmy się, że będziemy na siebie czekać.

Ostatnie zdanie z trudem przeszło Hieronimowi przez gardło. Wiedział jednak, że nie potrafi dłużej żyć w niewiedzy i nieświadomości, co z Alicją. Mimo upływającego czasu, wciąż była dla niego najważniejsza.

Kolacja trwała. Nie wiadomo, kto pierwszy z nich zaczął mówić o wojnie. Nie było w tym nic dziwnego. Był to temat wiodący przy wszystkich polskich stołach.

– Każda wojna jest wojną przeciwko Bogu i przeciwko podstawowym boskim prawom.

Zabija, a więc odbiera dane ludziom przez Boga życie. Obecna wojna jest chyba najgorsza, najbardziej okrutna ze wszystkich, jakie dotychczas prowadzono – ojciec „Robak” zamyślił

się nad własnymi słowami.

– Jeżeli ojciec tak rygorystycznie zdaje się potępiać zabijanie, to dlaczego nas przyjmuje, pomaga nam? Przecież jesteśmy partyzantami. Naszym głównym zajęciem i zadaniem jest zabijanie – zapytał zadziornie „Szmaragd”.

– To prawda, zabijacie. Ale jest to zabijanie w obronie własnej, w obronie życia kobiet i dzieci. Takie zabijanie posiada inny wymiar teologiczny, etyczny i moralny. Pan doskonale o tym wie, więc dlaczego pan pyta? – ojciec „Robak” uśmiechnął się dobrodusznie do

„Szmaragda” i poklepał go po wyciągniętej dłoni.

– A wyroki? Wykonywanie wyroków śmierci na zdrajcach? Czy ojciec uważa, że powinno się to robić? – zapytał Hieronim.

Uświadomił sobie nagle, że główną przyczyną dzisiejszej wizyty w klasztorze była konieczność zadania ojcu „Robakowi” tego właśnie pytania. Myśl, czy wolno mu wykonać rozkaz, dręczyła go od chwili otrzymania go. Był człowiekiem głęboko wierzącym. Nie potrafił sam rozstrzygnąć, czy z pełną premedytacją, na zimno i nie w walce, wolno mu zabić człowieka? Polaka w dodatku, nie wroga, Niemca? Nie mógł odmówić wykonania rozkazu. Nie mógł bez rozmowy z ojcem „Robakiem” wykonać go.

– Widzisz, synu... Pozwól, że ze względu na twój młody wiek, będę się tak do ciebie zwracał. To już nie jest łatwy i jednoznaczny problem...

Ojciec „Robak” zaczął, urwał w pół zdania i zamyślił się głęboko. Wszyscy trzej trwali dłuższą chwilę w milczeniu.

– Myślę, że największą tragedią jest w tym wszystkim to, że życie stawia nas, Polaków, wobec dylematów nie na miarę jednego ludzkiego sumienia. Nie mamy jednak wyboru, musimy im jakoś sprostać. W czas pokoju zdrajców i morderców osądza niezawisły sąd, a wyroki śmierci wykonują zawodowi kaci. Nie mam wątpliwości co do tego, że zdrajca, wszystko jedno jakiej narodowości, musi ponieść zasłużoną karę. Rozumianą podwójnie.

Jako karę za śmierć tych, których wydał Niemcom, oraz jako środek zapobiegawczy, chroniący społeczeństwo przed następstwami kolejnych zdrad i denuncjacji. Problem jedynie w tym, że działające w podziemiu sądy nie zawsze mają możliwość dokonania sprawie-dliwej oceny czynów i wydania sprawiedliwego wyroku. Dlatego, niestety, zdarzają się

74

Zaporczycy 1943-1949

pomyłki. Czasami zawiść ludzka, czasem zwykłe niedopatrzenie są przyczyną pomyłek.

Giną wtedy niewinni ludzie – ciągnął zakonnik.

– Jeśli wiec zabiję niewinnego człowieka... Jak można tego uniknąć? – zapytał spłoszony Hieronim.

– Nie można. Dopóki trwa wojna, taka ewentualność zawsze istnieje. Jeśli wyrok na niewinnego człowieka wydasz ty sam, samowolnie, jego krew pozostanie na twoich rękach.

Jeśli jednak będziesz jedynie wykonawcą wyroku podziemnego sądu, winę za pomyłkę poniosą sędziowie. Ty pełnić będziesz w tym wypadku jedynie rolę kata. A kat, również w czas pokoju, nie odpowiada za fakt zabijania. Żołnierze podczas obecnej wojny muszą niekiedy spełniać funkcje katów. Nigdy jednak nie powinni być sędziami. Strzeż się, bo długie przebywanie w lesie, wśród śmierci, łatwo może zatrzeć granice pomiędzy jednym a drugim. W wątpliwych wypadkach lepiej niech zdrajca pozostanie żywy, niż miałbyś wziąć na siebie śmierć niewinnego – zakończył ojciec „Robak”.

Milczeli. Nawet filozof „Szmaragd” nie miał nic do dodania. Stracił ochotę do dyskusji.

Wszak już wkrótce będzie jedynym świadkiem i towarzyszem kata.

Wszystko przebiegało zgodnie z ustalonym wcześniej planem. Nie zaszczekał pies. Gospodarstwo Jana Bondysa uśpione było i ciche. Wyrwany ze snu chłop, w koszuli i gaciach, sprawiał żałosne wrażenie. Jego baba, słysząc wyrok, zawodziła w kącie.

– To nie ja, ja niczemu nie winien, to wszystko nieprawda! – próbował się bronić.

Upadł na kolana, ręce złożył jak do modlitwy.

– Co masz na swoją obronę? Kto poświadczy, że jesteś niewinny? – zapytał „Zapora”.

Pytanie było poza regulaminem. Chłop zamilkł. Załzawione oczy, w których malowało się jedynie bezgraniczne przerażenie, wpatrywały się wprost w oczy kata. Nie miał nic na swoją obronę. „Zapora” strzelił. Raz, drugi, trzeci. Zgasła naftowa lampa. „Szmaragd”

przyświecił latarką. Wyrok złożyli na piersi trupa. Wyszli z domu.

Rankiem następnego dnia ojciec „Robak” wybierał się w podróż.

– Czy ojciec wie, że dzisiejszej nocy leśni kropnęli tego szpicla, Jaśka Bondysa? Wyrok podziemnego sądu miał przypięty do koszuli. Doczekał się wreszcie, łotrzyk – rozgadał się woźnica, opowiadając zdarzenie, którym od wczesnego ranka żyła cała Radcznica.

– Wiedziałem, czułem, że coś się stanie – mruknął ojciec „Robak” i uczynił znak krzyża świętego. Nie wiadomo: ofiarę, kata, czy cały ten lud nieszczęśliwy i ziemię krwią przesiąk-niętą błogosławił.

Rozdział 30

Jan Kocoń z Opola Lubelskiego przysięgę złożył jeszcze wiosną 1941 roku. Obrał pseudonim „Ryś”. Od początku związany był z Januarym Ruschem, przedwojennym kadetem ze Lwowa o pseudonimie „Kordian”. Wraz z nim, jako jeden z pierwszych żołnierzy plutonu, wszedł w skład powstałych w roku 1943 oddziałów partyzanckich lubelskiego Kedywu Armii Krajowej. Nie wiadomo, z powodu konspiracyjnego stażu, młodzieńczej brawury, czy wrodzonej mu odwagi, „Ryś” nie znał co to strach. Powalony w połowie października chorobą, śmierć bliskiego mu komendanta przeleżał w szpitalu. Ze szpitala nie poszedł do domu. Od dawna był już spalony. Dochodził do zdrowia u Karola Madeja w pobliskiej cukrowni. Wracał właśnie do kwaterującego w Bęczynie patrolu „Kordiana”, gdy na rogat-

I. Armia Krajowa

75

kach Opola spostrzegł furmankę wiozącą Stanisława Nabożnego, pracownika opolskiego Arbeitsamtu.

Janek poznał Nabożnego tuż po jego przyjeździe do Opola i rozpoczęciu pracy w niemieckiej administracji. Początkowo cichy i spokojny, Nabożny nabrał z czasem pewności siebie i podjął jawną współpracę z Niemcami. Nie miał litości. Każdego, kogo mógł, wysyłał na roboty, by niewolniczą pracą wspomagał budowę tysiącletniej Rzeszy. Wierny Niemcom, pewny siebie pan życia i śmierci okolicznej młodzieży, siedział teraz rozparty na furmance i obliczał w duchu srebrniki, jakie otrzyma w nagrodę za przeprowadzony dziś w Karczmiskach nabór do przymusowej pracy. Powoził woźnica. W Janku na wspomnienie porwanych do Niemiec za sprawą Nabożnego rówieśników aż zawrzało.

– Co robić? Leci ten wariat Nabożny, jest tylko z woźnicą. Wyrok ma już od wiosny.

Dawaj rower i jakąś spluwę. Może go dogonię – Janek wpadł do mieszkającego w pobliżu

„Terrego”.

– Mam tylko belgijkę z trzema nabojami i granat – odparł Terry.

– Trudno, dobre i to! – „Ryś” upchnął w kieszeniach broń, wskoczył na rower i odjechał.

Koła podskakiwały w zamarzniętych koleinach. Chciał go dogonić przed Karczmiska-mi, bo dalej wykonanie wyroku nie byłoby już możliwe. Naciskał coraz mocniej pedały.

Ze wzgórza, na które właśnie wjechał, zobaczył wstążkę drogi z sunącą po niej furmanką.

Starał się wyrównać oddech i odpocząć podczas zjazdu. Rower podskakiwał z górki coraz szybciej. Po chwili zrównał się z wozem. Nabożny odwrócił głowę, lecz spostrzegłszy Janka, spokojnie jechał dalej. „Ryś” minął furmankę, po czym gwałtownie zahamował, odrzucił

na bok rower i odwrócony w stronę pasażera, począł wygłaszać formułę:

– Za zdradę Ojczyzny, w Imieniu Rzeczypospolitej...

– Janek, co robisz?! – krzyknął Nabożny, który dopiero teraz spostrzegł wycelowaną w siebie broń.

„Ryś” nacisnął spust. Suchy trzask. Niewypał. Nabożny skoczył z furmanki wprost na niego. Chwycił rękaw marynarki, odskoczył i skulił się w rowie, gdy dopadła go kula. Dostał w szyję. Trysnęła krew. Poderwał się i pobiegł dalej. „Ryś” po raz trzeci nacisnął spust.

Znów niewypał. Jednym susem dopadł Nabożnego i rzucił się do szyi zdrajcy. Gorąca krew między palcami, chrzęst łamanej krtani. Charczący oddech cichnie, z ust wypłynęła ciemna stróżka krwi. Poprawił kolbą belgijki. Nabożny znieruchomiał. „Ryś” szybkim ruchem sięgnął do wewnętrznej kieszeni leżącego w poszukiwaniu dokumentów. Są. Skoczył na rower i odjechał łapiąc w przelocie ni to przerażony ni zadowolony wzrok woźnicy. Okrężną drogą wrócił do Opola. Wieść lotem błyskawicy rozeszła się po mieście.

– Zawieźli go do szpitala – poinformował nie pytany „Terry”.

– Leć sprawdzić, bo jeśli żyje, krucho ze mną – poprosił „Ryś”.

„Terry” wrócił z dobrą nowiną. Gorliwy pracownik opolskiego Arbeitsamtu Stanisław Nabożny skonał, nim dowieziono go do szpitala. Woźnica, mimo długotrwałego przesłu-chiwania, nie przypomniał sobie, kto wykonał wyrok podziemnych sądów. Zaplanowana branka młodzieży z Karczmisk do przymusowej pracy w Niemczech nie udała się.

Rozdział 31

Zbliżały się święta Bożego Narodzenia. W domu przy ulicy Kolejowej w Tarnobrze-

76

Zaporczycy 1943-1949

gu trwały świąteczne przygotowania. Sprzątanie, pieczenie ciast i gotowanie świątecznych potraw. Było tego co niemiara. Bo chociaż Maria Dekutowska, wdowa, mieszkała tylko z najmłodszą córką, to wiadomo było, że w wigilię i w święta dom zatętni życiem. Szóstka dorosłych dzieci, wnuki, zięciowie, wszyscy mieszkali w pobliżu i w czasie świąt odwiedzali matkę. Aby wszystkim dać choćby po kawałku ciasta, upiec trzeba było co najmniej kilka blach.

– Zuziu, te strucle już pewnie gotowe. Posmaruj jajkiem i biegnij z nimi do piekarni.

Niech wsadzą do pieca. Kruche pewnie już upieczone, to przyniesiesz – zawołała Dekutowska z pokoju do krzątającej się w kuchni córki.

Zmieniając pościel, jak zawsze przed wigilią, rozmyślała o swoich dzieciach. Nie ma w gruncie rzeczy na co narzekać. Wszak nie dalej jak dziesięć dni temu dobry Bóg wrócił

jej najmłodszego syna. Przez zakonnika przysłał wieść o Henusiu, którego śmierć opłakała już w pierwszych miesiącach wojny. Wędrował po świecie, a teraz gdzieś tu, blisko niej, jest wielkim partyzantem i walczy z Niemcami. Cieszyła się. Była dumna, ale tym gorli-wiej prosiła Boga, aby nie dosięgła go niemiecka kula. Na wspomnienie Heniusia, jego bliskości i tego, że zginąć może, ciche łzy ciurkiem popłynęły z jej starczych oczu, plamiąc wykrochmaloną, śnieżnobiałą pościel.

– Mamusiu, to ja już pójdę – Zuzanna, gotowa do wyjścia, stanęła w drzwiach pokoju. –

Mamusia płacze? Dlaczego mamusia zawsze przed świętami chodzi zapłakana? – zapytała.

– Tak już jakoś, moje dziecko, przed świętami płacz mnie nachodzi. Za ojcem, za tymi, co odeszli, a teraz to rozpłakałam się z radości, że Henuś żyje i jest gdzieś blisko nas – wes-tchnęła Dekutowska i ręką przetarła załzawione oczy.

– Mamusiu, nie trzeba płakać. Przecież Hirek jest cały i zdrów. Trzeba się cieszyć, bo zza grobu wrócił. Zakonnik powiedział, że nawet odwiedzić nas kiedyś może – Zuzanna pogłaskała matkę po włosach. – Pójdę już, bo strucle rzeczywiście gotowe są do pieca –

powiedziała, gdy rozległo się głośne pukanie.

W drzwiach kuchennych stał żebrak.

– Mamusiu, jeszcze ktoś po prośbie, co mam mu dać? – zawołała Zuzanna.

Żebrak oparł kij o ścianę, wyprostował się, zsunął z głowy ogromną czapę.

– Zuźka, nie poznajesz mnie!? – zapytał ze śmiechem.

– Mamusiu, szybko! Hirek przyjechał! – krzyknęła Zuzanna i rzuciła się bratu na szyję.

W drzwiach stanęła matka.

– Henuś, to ty!? To naprawdę ty?! – wyszeptała i znów rozpłakała się ze szczęścia.

Rozdział 32

Jest w Polsce taki dzień w roku, gdy ludzie ciągną do domu. Bezrozumnie, instynktownie, nie zważając na trudy i niebezpieczeństwa, ciągną do bliskich, aby usiąść przy zaścielo-nym sianem stole i połamać się opłatkiem. Wigilia 1943 roku zastała żołnierzy lubelskiego Kedywu na kwaterach w Bęczynie.

– Pan komendant pozwoli dziś do rodziny. Nie byłem w domu od jesieni – Janek Kocoń ps. „Ryś” z Opola Lubelskiego zameldował się u „Agawy” pełniącego po aresztowaniu

„Siapka” obowiązki dowódcy.

Pan komendant pozwolił. W noc Bożego Narodzenia „Ryś” dotarł na kwaterę babci

I. Armia Krajowa

77

Szubakowskiej w Opolu Lubelskim. Rano ogolił się, wyświeżył, oddał broń pod opiekę gospodyni i pomaszerował na poranną, główną mszę, która rozpoczynała się o dziewiątej rano. Stanął, jak dawniej, pod chórem. Obok koledzy, bliżsi i dalsi sąsiedzi. Porozumie-wawcze uśmiechy, zdziwione spojrzenia, że „Ryś”, znany w mieście partyzant, w biały dzień, pod bokiem Niemców, kolędy z nimi śpiewa. Czuł się bezpieczny. Sami swoi, któż może go wydać?

Tłum wysypał się ze świątyni. Do Janka Koconia podeszły jego dwie kuzynki: Jadzia Rosołówna i Stasia Kowalska.

– Janek, nie boisz się? – zapytały patrząc na Janka z uwielbieniem i podziwem.

– A czego mam się bać? Chodźcie się przejść, dziewczyny – zaproponował chwacko.

Nie musiał namawiać. Spacer główną ulicą z partyzantem, w biały dzień... Dopiero inne dziewuchy będą im zazdrościć! Wolno ruszyli opolskim deptakiem. Nagle do „Rysia” podskoczyło dwóch żandarmów oraz policjanci Ligman i Hugo. Wykręcili mu ręce, odebrali dokumenty i zaciągnęli do pobliskiego aresztu. Tego samego, który „Ryś” wraz ze swoim patrolem rozwalił kilka miesięcy wcześniej, uwalniając osadzonych w nim kolegów. Była diesiąta rano. Pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia 1943 roku.

Janek siedział w celi sam. Rozmyślał nad niepotrzebną brawurą, własną głupotą i gro-żącymi mu konsekwencjami. Po tamtej akcji Niemcy ogrodzili areszt wysokim na sześć metrów płotem, postawili na warcie policjanta z psem. Wszystko teraz niby spokojne było i ciche, bo żandarmi i policjanci zasiedli do świątecznego stołu, ale to nie zwiększało jego szans na ucieczkę. Zbliżało się południe, gdy „Rysiowe” rozmyślania przerwał kamień.

Trzasnął w szybę i wszystko na powrót zacichło.

– Ki czort?! – mruknął i uchylił zakratowane okno.

– Janek, Janek, słyszysz mnie? – usłyszał szept.

– „Terry”, to ty? – zapytał.

– Janek, wiej stąd! Po południu mają cię rozwalić! Tak jak Tadka Wosia. Rób co możesz, i wiej! Ja lecę po pomoc, ale ty rób, co możesz, i wiej! – wyszeptał „Terry” i zniknął.

Ojciec Jerzego Seroki ps. „Terry” był komendantem granatowej policji w Opolu Lubelskim. „Terry” od dawna był w miejscowej placówce Armii Krajowej. Przyjaźnił się z Jan-kiem. Aresztowany chłopak uświadomił sobie, że Jurek wie, co mówi. Pamiętał Tadka Wosia z Gwardii Ludowej. Złapali go, a potem zamordowali na ulicach Opola. Na postrach mieszkańcom miasta.

Klucznikiem aresztu był Bogdan Rupnik. Jego młodszy brat był w Armii Krajowej.

„Ryś” uświadomił sobie nagle, ze gdyby nie brat, kropnąłby klucznika, wrzucił do celi i koniec. Zastukał na klucznika. Klucznik był pijany.

– Słuchaj, Bogdan, wypuść mnie i chodź z nami. Zechcesz, dostaniesz kwaterę, nie ma sprawy. Zechcesz, będziesz chodził z oddziałem – namawiał.

Rupnik czkał, marudził, podzwaniał kluczami.

– No to chodźmy, idę do was. Muszę tylko oddać wartownikowi klucze – rzekł w końcu.

– Po cholerę?! Wiej z kluczami, co za różnica? – zdenerwował się „Ryś”.

Nie było sposobu, aby odwieść pijanego klucznika od raz powziętego zamiaru.

– Dobrze, wychodzimy. Oddaj klucze i wracaj – zdecydował w końcu „Ryś”.

Po chwili wyszli obaj na dziedziniec aresztu. Rupnik, z kluczami w ręku, chwiejnym krokiem zmierzał ku wartowni. „Ryś” pozostał na placu. Wysoki płot, mury. Nieobecność

78

Zaporczycy 1943-1949

Rupnika przedłużała się. Każda minuta trwała wieki. Wreszcie Rupnik wrócił.

– Zmieniłem zdanie. Nie oddam kluczy. Jak amnestia, to amnestia. Taka ich mać, pusz-czamy wszystkich... Jedna władza zamyka, druga wypuszcza. Puszczamy wszystkich – beł-kotał idąc w kierunku rzędu cel.

– Co robisz, wariacie?! Wpadniemy obaj! – krzyknął przerażony „Ryś”.

Gdy Rupnik z uporem maniaka otwierał kolejne cele, „Ryś” z całej siły kopał w dębo-we drzwi oddzielające areszt od apteki. Puściły w końcu. Regały pełne leków, okno i po chwili „Ryś” wmieszał się w tłum wiernych opuszczających kościół po południowej sumie.

Opatrzność zlitowała się nad ściganym chłopakiem. Zaczął padać gęsty śnieg. Ogromne wirujące płaty ograniczyły widoczność niemal do jednego metra. „Ryś” postawił kołnierz kurtki, wtulił głowę w ramiona. Jakiś czas szedł spokojnym krokiem, a potem puścił

się pędem. Tak dotarł do zabudowań Karola Madeja, u którego przeczekał do wieczora.

Wieczorem ruszył do mieszkającej w Grabówce Elki Długoszównej. Swoja, zaprzysiężona dziewczyna. Od niej chciał dowiedzieć się, co wydarzyło się w mieście.

W domu Elki panował gwar i zamieszanie. Nie wystawiono żadnej warty, a w środku było ze dwudziestu chłopa.

– Rany Boskie, Janek! Ty tutaj?! A my właśnie szykowaliśmy się na akcję. Dziś w nocy mieliśmy cię odbić! – krzyknął „Tcrry” i kieliszek wypadł mu z ręki.

Brzęk szkła, przekrzykiwania, opowieści, śmiech i radość, że Janek Kocoń, żywy i cały, znowu jest wśród nich. Nadszedł Wacek Nieleszczuk pseudonim „Sokół”.

– Co w mieście? – dopytywali się chłopcy.

– Rupnik otworzył wszystkie cele w areszcie. Nikt nic chciał wyjść, bo chłopi tylko za kontyngent siedzieli, to po cóż im ucieczka i większe kłopoty? Poszedł więc do twojego domu, Janek, ale tam byli już Niemcy. Dowlókł się wtedy do restauracji mojej matki, wlazł do sieni i dzwoniąc kluczami, pokrzykiwał: „Jedna władza zamyka, druga puszcza”.

Nikt nie wiedział, o co w tym wszystkim chodzi, bo może zdążylibyśmy go jakoś ukryć.

Za chwilę wpadł Ligman, ten policjant wysiedlony z bydgoskiego, i aresztował Rupnika.

Podobno zabrali go na gestapo do Kazimierza. W mieście mówią, że ciebie, Janek, ten Ligman wydał. Ludzie widzieli, że stał za tobą w kościele, a potem wyszedł przed końcem mszy. Podobno on był też przy twoim aresztowaniu? – zapytał na koniec Wacek.

– Tak, był – potwierdził „Ryś”.

Późną nocą chłopcy rozeszli się. Jedni do swoich domów, inni na kwaterę do pana Marca, aby następnego dnia dołączyć do swoich w Bęczynie.

Bogdana Rupnika, klucznika z aresztu w Opolu, kilka dni później rozwaliło gestapo.

– Gdyby nie ja, chłopak żyłby pewnie – pomyślał Janek Kocoń.

Czuł się winny tej śmierci. Zacisnął zęby z bezsilnej wściekłości. Pomszczę go! Na Boga, pomszczę cię, Boguś! – przysięgał w duchu.

Rozdział 33

Zamarło partyzanckie życie. Po Bożym Narodzeniu spadły śniegi, wziął tęgi mróz. Kto mógł, siedział w domu lub na kwaterze. Innym pozostawały bunkry. „Szmaragd” i „Zapora”, obaj skoczkowie z Anglii, nie mieli dokąd pójść. Siedzieli więc w bunkrze w Hoszni Ordynackiej, z dala od świata i ludzi. Grali w karty, wspominali Francję i Anglię, wiedli

I. Armia Krajowa

79

długie dysputy.

– Bo gdy skończy się wojna... – zaczął kiedyś Hieronim, lecz filozof, wpadając mu w słowo, nie pozwolił dokończyć rozpoczętej myśli.

– Bo gdy skończy się wojna, młody człowieku, staniesz przed na pozór głupimi i proza-icznymi problemami, jak założenie rodziny, zarobienie na życie świeżo urodzonych dzieci, którym to dzieciom opowiadać będziesz, jakim dzielnym byłeś partyzantem. Nie wspo-mnisz, mam nadzieję, o tym, że zasypany śniegiem i wszami, zabijałeś ze „Szmaragdem”

najzwyklejszą nudę. Proszę cię, mów o mnie swoim wnukom „Szmaragd”, nie Ignaś – ciągnął filozof.

– Ty, Ignaś, jak już pieprzniesz, to bunkier może się rozwalić. O czym ty człowieku ga-dasz? – lekceważąco odparł Hieronim.

– Udajemy wielkich bohaterów, ludzi stworzonych do wyższych celów, a w gruncie rzeczy każdemu z nas baba, dzieciaki i tłusty rosół ze schabowym na niedzielny obiad chodzą po głowie. Jeśli powiesz, że tobie nie, to ci po prostu nie uwierzę – ciągnął „Szmaragd”.

– A nie wierz. Rosół, baba, dzieciaki kręcą się we łbie tylko takim starcom, jak ty, nie mnie.

– To po coś gnał do Tarnobrzega? Po to, aby, gdy skończy się wojna, wrócić do swojej Alicji. Odbędzie się huczne weselisko, urodzą się dzieci i zakwitnie rodzinne szczęście, które docenisz, żółtodziobie, dopiero wtedy, gdy będziesz taki stary, jak stary jestem ja –

śmiał się „Szmaragd”.

– Nie wrócę do Alicji. Ona już jest szczęśliwa z innym. Kilka miesięcy temu urodziła mu syna – żachnął się Hieronim.

– Przepraszam. Naprawdę przepraszam. Nie wiedziałem, że to tak. Alicje zwykle czekają na swych rycerzy. Przykro mi, że twoja nie.

– Moja Alicja, jak wszyscy, myślała, że zginąłem. Ale to i tak niczego nie tłumaczy – powiedział Hieronim.

Rozmowa nie kleiła się. „Szmaragd” czuł się winny z powodu swoich niefortunnych żartów.

– Zwykła proza życia, Hirek. Po wojnie poznasz jeszcze niejedną Alicję. Poznanie jakiejś nowej Alicji jest zatem jednym z twych pierwszych zadań na powojenne czasy – próbował

łagodzić.

– Odpieprz się, Ignaś, dobra – powiedział Hieronim ze spokojem.

Mijały kolejne, zasypane śniegiem i nudą dni.

– 24 stycznia 1944 roku stawisz się w Komendzie Okręgu w Lublinie – powiedział na odprawie „Podkowa”, podając niezbędne do spotkania namiary. – Podobno przenoszą cię.

Nie mam pewnych informacji, ale mówi się, że obejmiesz dowództwo zgrupowania oddziałów Kedywu Inspektoratów Lublin-Puławy. Po śmierci „Ewy” i aresztowaniu „Siapka”, obu cichociemnych, obowiązki dowódcy pełni „Agawa”. Widać jednak, że Komenda ceni tylko skoczków, więc szykuj się. Prawdopodobnie zostaniesz samodzielnym dowódcą –

uzupełnił.

Hieronim nie wiedział, cieszyć się, czy smucić z czekającego go awansu. Przez te dwa miesiące przywykł już do życia w bunkrze, poznał ludzi i okolicę.

– Z kim ja tam będę gadał, Ignaś? Gdzie znajdę takiego drugiego dziwaka jak ty? – powiedział przyjacielowi.

– Nie znajdziesz, to pewne – przytaknął „Szmaragd”.

80

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 34

W pobliżu drogi wiodącej z Lublina do Opola, tuż za Bełżycami, w niewielkim majątku w Krężnicy Okrągłej stał niewielki dworek. Zofia Kuźnicka po śmierci męża sama wycho-wywała czwórkę dzieci. W dworku od pierwszych miesięcy wojny funkcjonował punkt kontaktowy Lubelskiego Okręgu ZWZ-AK, zaś w budynku gospodarczym za stawami odbywały się szkolenia sanitariuszek i leżeli ranni lub chorzy partyzanci. Gdy w majątku nagromadziło się zbyt dużo żywności, Kuźnicka zawiadamiała „Opala”:

– Panie Stanisławie, trzeba by tu u nas jakąś rekwizycję przeprowadzić – mówiła.

Gdzieś w połowie stycznia 1944 roku, gdy ustaliła się sanna, do dworku Zofii Kuźnickiej dotarła łączniczka Komendy Okręgu Lublin, Helena Moroz ps. „Juka”. Wezwanemu

„Agawie” – Czesławowi Piaseckiemu, który po aresztowaniu „Siapka” pełnił obowiązki dowódcy zgrupowania oddziałów lubelskiego Kedywu, przekazała, że w dniu 24 stycznia wzywany jest na odprawę do Komendy Okręgu.

– Jako pierwszy pozna pan nowego komendanta – mówiła „Juka”. – Dowódcą Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu Inspektoratu Rejonowego Lublin mianowany zostanie cichociemny porucznik „Zapora” z Inspektoratu Rejonowego Zamość. „Zapora” obejmie powierzoną mu funkcję w dniu 25 stycznia l944 roku. Komenda prosi o sprawne przygotowanie przyjazdu i wprowadzenie w teren nowego komendanta.

„Agawa” rozesłał łączników do dowódców plutonów, potocznie zwanych patrolami, aby w dniu 25 stycznia l944 roku stawili się w Stoczkach koło Poniatowej. Zawiadomieni zostali: Stanisław Wnuk ps. „Opal”, Stanisław Rola ps. „Maks”, January Rusch ps „Kordian”, Mieczysław Cieszkowski ps. „Grzechotnik”, Stanisław Piecyk ps. „Babinicz”, Mieczysław Lorenc ps. „Szmerling”, Stanisław Jasiński ps. „Żbik”, Aleksander Sochalski ps. „Duch”

oraz dowódca małej garnizonowej grupki z rejonu Motycz-Sadurki, Kazimierz Mącik ps.

„Krzywda”. Wszyscy potwierdzili przybycie.

– Będziecie oczywiście także wy obaj – „Agawa” zwrócił się do swego zastępcy Teofila Machnicy ps. „Toll” oraz do Tadeusza Łabędzia ps „Świda” kierującego punktem kontaktowym dowódców. – No, to tylu nas do przedstawienia nowemu komendantowi na początek. Pozostaje sprawa transportu – zakończył.

– Mam pomysł. Ty pojedziesz do Lublina już 24 stycznia z woźnicą pani Kuźnickiej, bo musisz zdążyć na odprawę w Komendzie Okręgu. A następnego dnia rano, drugimi sankami, pojedzie po nowego komendanta ktoś inny. Jest w patrolu „Kordiana” taki „Sokół” z Opola Lubelskiego. Jego matka, wdowa, ma restaurację, więc chłopak już od dawna dowozi jej z Lublina wódkę. Zna miasto, zna drogi, poślijmy jego. Bezpieczniej, jeżeli nie będziecie wracać razem – poradził „Toll”.

– Masz rację. „Świda”, pchnij kogoś do „Kordiana”. Niech znajdą mi tego „Sokoła”

i niech chłopak melduje się jutro bezpośrednio do mnie – polecił „Agawa”.

Ostatecznie ustalono też, że po odprawie w Komendzie Okręgu, nowy komendant zatrzyma się w lubelskim mieszkaniu Zofii Kuźnickiej przy ulicy Narutowicza 14.

– Sama wcześniej pojadę do Lublina, aby godnie przyjąć komendanta. Chyba, żeby coś ważnego się stało. Wtedy będzie na niego czekała któraś z moich córek – odrzekła dziedziczka Krężnicy Okrągłej na pytanie, czy udzieli gościny nowemu dowódcy. – A kto to jest, czy panowie coś wiedzą? – dodała zaciekawiona.

– Nie wiemy nic poza tym, że cichociemny, skoczek z Anglii. Przedtem był na Zamoj-

I. Armia Krajowa

81

szczyźnie – odrzekł „Toll”.

– Dałby Bóg, żeby już szczęśliwie, do końca wojny nam dowodził – dodała z powagą dziedziczka.

Rozdział 35

Dawno nie widziane miasto, ludzie na ulicach, tłok, gwar. Zdziczałem w tym lesie i odwykłem od normalnego życia, pomyślał Hieronim. Stał w oknie mieszkania Zofii Kuźnickiej i spoglądał na lubelską ulicę. Zapadał wczesny, zimowy zmierzch. Ciepłe przyjęcie gospodni, szacunek pomieszany z odrobiną podziwu towarzyszący jej słowom i gestom onieśmielały go. Za chwilę podadzą obiad. Z kuchni dolatywał brzęk naczyń i bieganina.

– Prosimy do stołu – usłyszał po chwili.

Musiał oderwać wzrok od ulicznego życia, wejść w jasny krąg jadalni.

– Przepraszam za strój, ale ostatnie dwa miesiące spędziłem w bunkrze. Pani wybaczy.

Zresztą, nie mam innego ubrania – powiedział z prostotą.

– Ależ, panie komendancie, o czym pan mówi? Jest wojna. Gościmy oficera przecież, nie dyplomatę. To dla nas wielki zaszczyt – mówiła pani Zofia.

Hieronim uśmiechnął się.

– Mam syna w pana wieku. Jest w niemieckiej niewoli. To okropne, ale każdego dnia dziękuję Bogu, że trafił do Niemców, a nie do Sowietów. Jest nadzieja, że doczeka końca wojny. Bo Sowieci... słyszał pan zapewne, co zrobili Sowieci z naszymi oficerami, jeńcami?

Pani Zofia była na szczęście osobą, której nie trzeba było zachęcać do rozmowy. Opowiadała sama i zmuszała do opowiadania Hieronima, który rozluźnił się, nabrał pewności siebie.

– Właściwie, muszę się dopiero przyzwyczaić do mojej nowej roli. Przede wszystkim do nowego tytułu. Dotychczas zawsze mówiono do mnie „poruczniku”, nie „komendancie” –

powiedział z uśmiechem, gdy Kuźnicka po raz kolejny nazwała go komendantem.

– Nie wątpię, że taki zuch jak pan, zasługuje na tytuł, jaki przyznano naszemu świętej pamięci marszałkowi Piłsudskiemu. Pod pana komendą od dziś są przecież prawie trzy powiaty: lubelski, janowski i puławski – wyliczała odginając kolejno palce.

– No tak, to zobowiązuje – Hieronim uświadomił sobie ogrom spadającej na niego odpowiedzialności.

– Niech pan komendant będzie dobrej myśli. Nasi ludzie, tak w majątkach, jak i we wsiach czy miasteczkach, nie mówiąc już o oddziałach, to przyzwoici, porządni ludzie.

Pokochają pana. Tak jak ja od pierwszej chwili pana pokochałam. Proszę mi wierzyć – powiedziała Zoila Kuźnicka jak gdyby czytając w myślach Hieronima.

Wieczorem, już po kolacji, Hieronim długo siedział nad wręczonymi mu w Komendzie Lubelskiego Okręgu AK sztabówkami. Odszukał Bełżyce, Krężnicę Okrągłą i Jarą, Zalesie, Urzędów, Borów, Opole, Poniatową, Ratoszyn i Stoczki, nad którymi od jutra obejmie komendę. Czy potrafię? Czy będę umiał być dobrym komendantem? – pytał sam siebie.

– Ludzie. Zawsze pamiętaj o ludziach, których życie zależy od ciebie – brzmiały mu w uszach ostatnie słowa filozofa „Szmaragda”.

Ignaś, nawet nie wiesz, jak mi ciebie brakuje, mruknął „Zapora”, po czym złożył starannie mapy, zgasił lampę i zasnął.

82

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 36

„Sokół” – Wacek Nieleszczuk czyścił konie i pucował sanki. Lśniły już, a on jeszcze znajdował ukryte w załomach źdźbła słomy. Przeciągał szczotką po końskim zadzie. Jutro nie będzie już na to czasu. Jutro jedzie do Lublina po nowego komendanta.

– Sanna, póki co, dobra. Jak nie zasypie, na południe powinieneś być z powrotem? –

podszedł do niego „Kordian”.

– Nie da rady. Świt późno, więc w najlepszym wypadku w Lublinie będę między dzie-siątą a jedenastą. Trochę tam pewnie zejdzie, dobrze jak przed zmierzchem dotrzemy do Stoczek – odparł „Sokół”.

„Kordian” poklepał konia i wrócił na kwaterę. Od kilku dni wszyscy żyli myślą o nowym dowódcy. Jaki jest’? Głupi czy mądry? Wesoły czy ponurak? I najważniejsze, co potrafi?

Droga do Lublina minęła szybko. Śnieg skrzył się w słońcu, wypoczęte konie gnały wesoło. Po drodze żadnych niespodzianek. Wkrótce „Sokół” jechał wolno zaśnieżoną ulicą Narutowicza. Stanął przed numerem 14. Znalazł miejsce dla sanek, okrył konie derkami i zawiesił im owies. Po chwili pukał do drzwi mieszkania Zofii Kuźnickiej. Otworzyła gosposia, lecz natychmiast za jej plecami ukazała się starsza, dystyngowana pani. „Sokół”

podał jej hasło.

– Wasz pseudonim? – zapytała jeszcze.

– „Sokół”.

– Zawieziecie komendanta do waszego oddziału – powiedziała.

– Tak jest – odparł chłopak.

– Wasz komendant – przedstawiła wskazując na wchodzącego właśnie mężczyznę.

Ubrany w czarną kapotę, saperki i zwykłe spodnie, niewysoki „Zapora” budził jednak z miejsca respekt wojskową postawą, wąsem, powagą i czymś nieuchwytnym, co malowało się w jego twarzy. „Sokół” trzasnął w kopyta i zamaszyście zameldował się nowemu komendantowi.

– No, to pojedziemy?! – zapytał rozkazując „Zapora” i sięgnął po cyklistówkę.

– Tak jest. Pojedziemy, panie komendancie – „Sokół” stał ciągle wyprężony i spięty.

– To ruszaj, chłopcze – poklepał go po ramieniu i pożegnał gospodynię.

Pojechali. Sanie cicho sunęły po ubitym śniegu. Z natury powściągliwy „Sokół” milczał.

Nie wypadało pierwszemu zaczynać rozmowę z komendantem. Wjeżdżali w zabudowania miasteczka.

– Czy to Bełżyce? – zapytał „Zapora”.

Przestudiował wczoraj dokładnie mapy i chciał sprawdzić swoją wstępną orientację w terenie.

– Tak, panie komendancie, dojeżdżamy właśnie do Bełżyc – odpowiedział chłopak.

– Czy nie myślisz, że konie powinny odpocząć?

– Przyda im się odpoczynek. Ale pan komendant na pewno głodny. Tu niedaleko jest restauracja pani Dubielowej. Można dobrze zjeść. Jak trafimy, to i golonkę podadzą. Do tego piwo. Ale może pan komendant nie lubi golonki ani piwa? To na pewno coś innego się znajdzie – rozgadał się „Sokół”.

– Lubię golonkę i lubię piwo. Jedziemy na obiad – zdecydował komendant.

Dubielowa wiedziała, że syn Nieleszczukowej z Opola Lubelskiego nie sypia w domu, z partyzantami chodzi. Obie restauratorki znały się od lat i wspomagały w różnych spra-

I. Armia Krajowa

83

wach. Nie pytała o nic, gdy „Sokół” z komendantem stanęli w drzwiach gospody.

– Wacek, prowadź swego gościa na tył. Tam spokojnie odpoczniecie – znała chłopaka od dzieciństwa, więc po imieniu mu mówiła.

– A więc Wacek masz na imię, „Sokole”? – uśmiechnął się „Zapora”.

– Tak, ludzie znają mnie przecież. Szczególnie pani Dubielowa – wytłumaczył restau-ratorskie koneksje goszczącej ich kobiety i jego matki. – Zresztą, pan komendant sam zobaczy. U nas nie ma lasów. Ludzie nas żywią i kryją, są naszym lasem. Niby pseudonimy, a jeden o drugim wie wszystko. Kto partyzant, a kto kapuś, czy jeszcze coś innego – opowiadał.

Dubielowa podała pachnące golonki i postawiła przed nimi kufle jasnego piwa.

– Ja już tam z matką Wacka się policzę – powiedziała, gdy „Zapora” wyciągnął portfel i poprosił o rachunek.

Czerwone, zimowe słońce chyliło się ku zachodowi, gdy dojeżdżali do wsi Stoczki koło Poniatowej. Po chwili sanie wjechały na podwórze. Przed niewielkim domem, w szeregu, stało na baczność kilkunastu mężczyzn. Chociaż ubrani po cywilnemu, jeden rzut oka wystarczył, aby rozpoznać w nich wojsko. Do sań podskoczył poznany wczoraj „Agawa”.

Zameldował się, przywitał, a następnie rozpoczął prezentację.

– „Toll”, mój zastępca. „Świda”, szef punktu kontaktowego dowódców oddziału. Pozostali to dowódcy patrolów: „Opal”, „Maks”, „Kordian”, „Babinicz”, „Grzechotnik”,

„Duch”, „Krzywda”, „Żbik” i „Szmerling” – wymieniał kolejne pseudonimy.

– A panowie bez żadnej obstawy i ubezpieczeń, tak na oczach całej wsi defilujecie? –

zapytał „Zapora”.

– Tu sami swoi, nikt nie wyda. Przed wsią nie ma się co kryć. I tak wszystko wiedzą.

A ubezpieczenia są z każdej strony. Tylko rozkaz miały, żeby nie niepokoić pana komendanta – wyjaśnił stojący z brzegu „Opal”.

Weszli do domu.

– Rozkazem Komendy Okręgu Armii Krajowej w Lublinie mianowany zostałem dowódcą Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu Inspektoratu Rejonowego Lublin. Jestem porucznik „Zapora”. We wrześniu 1943 roku zostałem zrzucony do kraju. Dotychczas peł-niłem funkcję dowódcy 4 kompanii w oddziale „Podkowy” na Zamojszczyźnie. Wierzę, że walka przeciwko okupantowi będzie przez was nadal kontynuowana – powiedział, gdy usiedli przy stole.

Jako pierwszy głos zabrał „Agawa”. Złożył raport o stanie organizacyjnym oddziału, uzbrojeniu i dotychczasowej działalności.

– Panowie, aby poznać zarówno was, jak i waszych podwładnych, a także teren i problemy organizacyjne, z którymi się borykacie, rozpocznę od jutra lustrację patroli w rejonach ich działania. Zacznę od najbardziej odległych terenów Kazimierza Dolnego, którymi dowodzi… – „Zapora” zawiesił głos.

– „Babinicz”, panie komendancie – zameldował się wywołany dowódca patrolu.

– Termin i kolejność wizyt ustalana będzie w miarę potrzeb i przekazywana panom poprzez łączników. W lustracji towarzyszyć mi będzie podporucznik „Agawa”. Odprawę uważam za zakończoną – powiedział „Zapora”.

Władczy głos, zmarszczone brwi. Nowy komendant wydawał się ostry i surowy.

84

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 37

„Zapora” rozpoczął lustrację od garnizonowego plutonu „Babinicza” nie tylko z powodu położenia geograficznego. Już w Komendzie Okręgu zwrócono mu uwagę na trudności organizacyjne patrolu, którego pierwszy dowódca, „Kmicic” – Jan Płatek, we wrześniu 1943 roku został zamordowany przez swego zastępcę Łaszanowskiego ps. „Róg”, za co ten ostatni został wkrótce zastrzelony przez ludzi wiernych „Kmicicowi”. Po śmierci „Kmicica” i „Roga” dowództwo nad patrolem przejął „Iwan” – Stanisław Bukowski, przeciwny podporządkowaniu się oddziału dowództwu Kedywu. Większość żołnierzy patrolu nie ak-ceptowała przyjętej przez „Iwana” koncepcji i skupiła się wokół „Babinicza”, który w czasie dokonanej przez „Zaporę” lustracji został ostatecznie mianowany dowódcą kazimierzow-skiego plutonu.

Trudne rozmowy z „Iwanem” i „Babiniczem”. Atmosfera wzajemnych oskarżeń i insy-nuacji. Konieczność rozstrzygania sporów i podejmowania decyzji personalnych były dla Hieronima czymś zupełnie nowym. Patrzył na tych wielkich małych ludzi z bólem. Wielkich, bo w sensie patriotycznej postawy, byli elitą narodu. Małych, bo momentami trudno mu było orzec: patriotyzm to, czy przynajmniej w wypadku niektórych, zaspokojenie dyktatorskich zapędów i realizacja własnych lokalnych ambicji. Po kilkudniowej wizytacji zebrał wszystkich członków patrolu i zakomunikował, iż bezpośrednim dowódcą oddziału mianowany został „Babinicz” – Stanisław Piecyk, zaś cały pluton wszedł w skład Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu Inspektoratu Rejonowego Armii Krajowej Lublin, którego on, porucznik „Zapora”, jest komendantem.

– Nierespektowanie wydanego rozkazu karane będzie zgodnie z kodeksem wojskowego prawa wojennego – zakończył i dał komendę do rozejścia się.

Po chwili podszedł do niego „Iwan”.

– Panie komendancie, proszę o zgodę na opuszczenie szeregów plutonu – powiedział.

– Tak będzie chyba najlepiej. Dla nas i dla pana.

„Zapora” poprosił o konie i następne dni spędził wśród żołnierzy patrolów „Szmerlinga” – Mieczysława Lorentza w Kolonii Poniatowa i „Maksa” – Stanisława Rolli w Podolu.

Rozdział 38

Stanisław Wnuk ps. „Opal” oczekiwał nowego komendanta w rodzinnym Borowie. Dowództwo nad patrolem przejął wprawdzie stosunkowo niedawno z rąk rannego w końcu listopada 1943 roku „Wydry”, lecz od początku wojny związany z konspiracyjnymi struk-turami ZWZ-AK, będąc zastępcą chorego komendanta Chodla, od dawna sprawował

faktyczną władzę nad podległym mu terenem. Żywy, bezpośredni, inteligentny, otoczony w swych podziemnych poczynaniach przychylnością żony i rodziny, dawno już swój dom zamienił w czynną całą dobę „bazę” Armii Krajowej. Od kilku dni drzwi w domu „Opala”

nie zamykały się. Co rusz, z bliższych i dalszych kwater, wpadali żołnierze z pytaniem, kiedy przyjeżdża nowy komendant.

– Przyjedzie, nie ominie was – opędzał się jak mógł „Opal”.

Wreszcie przybyły z Podola łącznik doniósł, że komendanta mają się spodziewać wieczorem w dniu święta Matki Boskiej Gromnicznej. Zmierzchem, umówionego dnia, pod

I. Armia Krajowa

85

dom „Opala” podjechały sanie, z których wysiadł komendant „Zapora”. Na spotkanie wyszedł gospodarz w towarzystwie komendanta placówki w Borowie, „Olszyny” – młynarza Bolesława Kamińskiego. Hieronim zdjął czarną ocieplaną bluzę. Te same co uprzednio, szare, mocno podniszczone spodnie, saperki, zwykła marynarka i sweter.

– Śniegu pani naniosę – rzekł otrzepując dokładnie buty i witając się z żoną „Opala”.

– Nie szkodzi, panie komendancie, posprząta się przecież – odrzekła.

„Zapora” z miejsca ujął gospodynię prostotą w wyglądzie i troską o wysprzątany na jego przyjazd dom. Mężczyźni zasiedli do stołu, podano kolację. Rozmawiali o wynikach dotychczasowej lustracji, o „Babiniczu” i o jutrzejszych spotkaniach w Borowie.

– Jutro na obiad i kolację proszę pana komendanta do siebie. W końcu ja tu jestem go-spodarzem placówki, nie Stach – rzekł przy pożegnaniu „Olszyna” i przyjacielsko poklepał

„Opala”.

Był już późny wieczór, gdy „Zapora” poprosił żonę „Opala” o wiązkę słomy do spania.

– Ależ skądże, co pan komendant? Jaka słoma? Nasz komendant nie może na słomie sypiać. Łóżko dla pana komendanta z czysto powleczoną pościelą od dawna już czeka. Nie ma mowy o żadnej słomie – żachnęła się kobieta.

– Ależ proszę pani, ja nie mogę skorzystać z łóżka... – upierał się.

Wyjaśnił w końcu z zażenowaniem, że już od wielu dni nie miał możliwości zmiany bielizny, że był w terenie, w związku z czym obawia się, że znów nabawił się zmotoryzo-wanego łupieżu, czyli wszy.

– Na to jest przecież rada, panie komendancie. Chwilę, nagrzeję wody, a czysta bielizna też się znajdzie – Wnukowa zakrzątnęła się koło kuchni.

Kąpiel, czysta bielizna i wykrochmalona na sztywno, pachnąca pościel, sprawiły, że Hieronim poczuł się jak w domu. Nasz komendant nie może... dźwięczały mu w uszach słowa Wnukowej. Był ich. Po raz pierwszy poczuł, że rzeczywiście do nich należy. Zasnął

kamiennym snem.

Wczesnym rankiem, gdy „Zapora” jeszcze spał, „Opal” prowadził ożywioną naradę z „Olszyną”.

– Ty wiesz, do łóżka nie chciał się położyć, że niby łupież zmotoryzowany po nim chodzi. Długo z moją żoną i siostrą wieczorem gadali. Kobity z podziwu wyjść nie mogą, że taki delikatny, wrażliwy, a dowódca zarazem – opowiadał „Opal”.

– Stachu, a czy ty widziałeś jego spodnie? Chyba od skoku z Anglii w tych samych chodzi.

Nasz komendant musi mieć porządne spodnie. Może się nie obrazi, jeżeli sprawimy mu nowe? Jest tu po sąsiedzku krawiec, materiał mam. Jakby miarę rano zdjąć, najdalej na jutro spodnie będą gotowe. Fajny chłop ten nasz komendant, to i warto – mówił „Olszyna”.

Przy śniadaniu „Opal”, przepraszając za ewentualną niestosowność, przedstawił „Zaporze” propozycję „Olszyny” w sprawie spodni.

– Dbały ten wasz komendant placówki, nie powiem – roześmiał się Hieronim. – Szczerze powiedziawszy, będę nawet wdzięczny. Bo moje, przywiezione z Anglii, niedługo ze mnie spadną – spojrzał na spraną, wypłowiałą szarość nogawek, na których jasną nitką odcinał się zaprasowany wielokrotnie kant.

Wkrótce w drzwiach domu „Opala” stanął miejscowy krawiec i przywitawszy się, zdjął

z „Zapory” miarę.

– Dziś wieczorem, najpóźniej jutro rano, pan komendant będzie się mógł ubrać w nowe

86

Zaporczycy 1943-1949

spodnie – obiecał.

Wyszli z „Opalem” na kwatery, do żołnierzy. „Zapora” z każdym rozmawiał, każdego wypytywał. Wszędzie przyjmowany był z wielką serdecznością.

– Tutaj, panie komendancie, kwateruje „Wiarus”. Ma pod sobą tabory patrolu. Wstą-pimy do niego, bo tam jest problem, który pan komendant musi sam rozwiązać – „Opal”

wskazał ręką na stojącą pod lasem chatę.

Wkrótce weszli do wiejskiej chaty.

– To jest „Wiarus”, a to „problem”, o którym panu komendantowi wcześniej mówiłem

– „Opal” z uśmiechem dokonywał wstępnej prezentacji, wypychając do przodu chłopaka kryjącego się za plecami „Wiarusa”.

– A co, czy to też nasz partyzant? – zdziwił się „Zapora” i podniósł chłopakowi podbró-dek, aby przyjrzeć się jego przestraszonej, dziecinnej jeszcze twarzy.

– Nie, nie partyzant, ale bardzo chciałby, a ja nie wiem, co z nim zrobić. Uczył się ślusarki w warsztacie na stacji w Lublinie, majster Niemiec sprał go, więc chłopak spalił

ślusarnię. Musiał uciekać. Przyprowadził mi go komendant placówki w Krężnicy Jarej i tak został – informował „Opal”.

– Jak się nazywasz i ile masz lat? – zapytał „Zapora”.

– Melduję, panie komendancie, że nazywam się Eugeniusz Mordoń i za miesiąc skończę 16 lat – wyprężony na baczność Gienek kłamał jak z nut, dodając sobie równy rok.

– Coś mi ty nie wyglądasz na swoje szesnaście lat. Wszystko jedno, za młody. Trzeba go ulokować u jakiegoś gospodarza blisko warsztatu ślusarskiego. Niech uczy się dalej. Na wojaczkę ma jeszcze czas – zdecydował „Zapora”.

Gienek rozbeczał się.

– Panie komendancie, pan komendant pozwoli złożyć przysięgę. Ja naprawdę niedługo skończę 16 lat, choć może nie wyglądam na tyle – wielkie łzy cicho toczyły się po policzkach chłopaka.

Widać było, że wszelkimi siłami stara się zapanować nad szlochem.

– Nie ma mowy, to wojsko, nie przedszkole – szorstko odparł „Zapora”.

– Panie komendancie, pan pozwoli na przysięgę... – Gienek nie dawał za wygraną.

– A cóż na to powie twoja matka? – przerwał komendant.

– Melduję, panie komendancie, że moja mamusia nie żyje – chłopak wyprostował się, przestał nagle płakać.

– A ojciec? – zapytał speszony „Zapora”.

– Melduję, panie komendancie, że ojciec rozstrzelony przez Niemców już dwa lata temu

– spokojnie odpowiedział Gienek.

Zapadło długie milczenie.

– Rozstrzelony powiadasz... Przygotować do przysięgi, zostanie z nami – rozkazał „Zapora” wichrząc na pożegnanie i tak wiecznie potargane włosy świeżo upieczonego partyzanta.

Gienek nie posiadał się ze szczęścia.

– Obiorę sobie pseudonim „Jeleń” – pochwalił się „Wiarusowi”, gdy zostali sami.

Kompan posłał mu kilka kuksańców.

– Oj, „Gitarka”, prawdziwy z ciebie jeleń! – żartował ze śmiechem „Wiarus”.

W ciągu kilku dni Gienek Mordoń przeistoczył się w „Jelenia”, zaprzysiężonego żołnierza Armii Krajowej. Nikt nigdy nie nazwał go jednak obranym przez niego pseudonimem.

I. Armia Krajowa

87

Ponieważ grał na mandolinie, już dawno przylgnął do niego przydomek „Gitarka”.

Następne dni spędzone w Borowie upewniły Hieronima w przekonaniu, że największą pomocą w dowodzeniu tak rozległym terenem będzie mu znający wszystkich i cieszący się powszechnym autorytetem „Opal” – Stanisław Wnuk.

– Od dziś mianuję pana swoim zastępcą. Przy pierwszej okazji wyślę do Komendy Okręgu odpowiedni meldunek w tej sprawce. Jutro wyjeżdżam na lustrację pozostałych plutonów. Czy może mi pan towarzyszyć? – oświadczył „Zapora”.

„Opal” podziękował za okazane mu zaufanie. Dowodzenie swoim patrolem przekazał

„Wampirowi” – Mieczysławowi Szymanowskiemu i począł przygotowywać się do drogi.

„Agawa” poprosił o zwolnienie go z obowiązku towarzyszenia komendantowi w dalszych wizytacjach. Zgodę otrzymał.

Rozdział 39

Po śmierci „Ewy”, „Tygrys” wrócił do macierzystego patrolu „Grzechotnika”, do drużyny „Chińczyka”, której ton nadawała zgrana paczka kraśnickich gimnazjalistów. Nie czuł

się w niej jednak najlepiej. W czasach, gdy był u boku „Ewy”, zaprzyjaźnił się z chłopcami

„Wydry”, którymi dowodził teraz „Opal”. Ciągnęło go do tamtych. Gdy nowy komendant przybyły na lustrację patrolu „Grzechotnika” zatrzymał się we młynie Chęcińskiego na Przedmieściu Bęczyn, „Tygrys” natychmiast stanął do raportu, prosząc o pozwolenie przejścia pod komendę „Opala”. Prośbę swą uzasadnił względami bezpieczeństwa mieszkających w Urzędowie rodziców i rodzeństwa.

– Porucznik „Opal” jest teraz moim zastępcą. Dowództwo plutonu objął „Wampir”.

Jeśli nadal chcesz, jeśli twój dowódca nie ma nic przeciwko temu, wyrażam zgodę na twoje przejście do patrolu „Wampira” – zdecydował „Zapora”.

Stojący obok „Grzechotnik” zgodził się. „Tygrys” otrzymał trzy dni urlopu na załatwienie swoich spraw i zameldowanie się w Borowie. Uradowany chłopak pobiegł wieczorem do domu, aby pożegnać rodzinę.

– Wiesz, Boguś, jak kończyłem dziś pracę, na bocznicę podstawili właśnie transport z frontu wschodniego. Na platformie jednej z węglarek, wśród rozbitego sprzętu, stoi rosyjski samochód, a w szoferce wisi pepesza. Przydałaby ci się do nowego oddziału, co nie?

– powiedział starszy brat „Tygrysa”, Leszek, który pracował w Budzyniu pod Kraśnikiem jako pomocnik przetokowego.

– Może udałoby się ją jakoś zdobyć?

„Tygrysowi” na myśl o własnej broni zalśniły oczy. W wyobraźni widział już, jak z pe-peszką na ramieniu melduje się w Borowie. Jak otaczają go chłopaki i proszą o pozwolenie dotknięcia chociaż, nie mówiąc już o postrzelaniu. Następnego dnia bracia wczesnym rankiem wyszli z mieszkania.

– Leż tutaj, przy tej dziurze. Jak tylko nadarzy się okazja, rzucę ci pepeszkę. Wtedy natychmiast znikaj.

Leszek wskazał Bogusiowi miejsce przy ogrodzeniu, na wprost stojących na bocznicy wagonów. Sam pobiegł w stronę głównego wejścia. Mijały godziny oczekiwania. Boguś, wpatrzony aż do bólu w wagony i sylwetki kręcących się wokół nich postaci, nie czuł

przenikającego zimna. Wreszcie, koło południa, Niemcy zasiedli do posiłku. „Tygrys” zo-

88

Zaporczycy 1943-1949

baczył, jak Leszek przeskakuje tory, dobiega do jednej z węglarek, wskakuje na platformę, chwyta pepeszę i ogromnymi susami sadzi w jego stronę. Po chwili upragniona broń wylądowała w rękach „Tygrysa”.

– Czekaj, Boguś, znalazłem jeszcze dwa granaty! – szepcze brat i odskakuje od ogrodzenia.

„Tygrys”, obładowany granatami i pepeszą, wrócił na kwaterę. W mieszkaniu pani Żyś-kiewiczowej w Bęczynie przystąpił do żmudnych czynności doprowadzenia pepeszy do stanu używalności. Rozbiera broń na części, czyści z rdzy, oliwi. Strzela w próg domu, sprawdzając, czy działa. Potem znowu rozbiera na części, czyści, oliwi. Poranione ręce krwawią, gdy pod wieczór staje przed swą gospodynią.

– Proszę spojrzeć, jak mój pistolecik błyszczy i jak strzela! – demonstruje kobiecie wy-strzeliwując kolejny nabój w drewniany próg chaty.

– Z pana, panie Bogusiu, to już taki elegancik, że nawet broń u pana musi wyglądać jak spod igły – kobieta nie kryła podziwu dla dokładności i cierpliwości chłopaka.

Elegancki, z błyszczącą pepeszą, „Tygrys” poszedł na kwaterę dowódcy patrolu i poprosił

o podwodę do Borowa.

– Skąd masz ten pistolet? – zainteresował się „Grzechotnik”.

– Kupiłem z pewnego źródła za gotówkę uzyskaną ze sprzedaży swego najlepszego cywil-nego garnituru – skłamał chłopak.

– Jesteś już spóźniony o całą dobę w zameldowaniu się w nowym patrolu! Wrócisz teraz na swoją kwaterę. W odpowiedniej chwili zawiadomimy cię o przydzielonej ci podwodzie

– szorstko rozkazał „Grzechotnik”.

Minęło kilka długich dni, nim na kwaterę „Tygrysa” podjechała furmanka z „Chińczy-kiem” – Konstantym Wójcikiem, „Jurkiem” – Robertem Surdackim i „Buforem” – Mieczysławem Smokiem.

– Wcześniej nie można było jechać, bo ci z AL przeprowadzali jakąś koncentrację i lepiej było zaczekać. A jedziemy z tobą, bo w powrotnej drodze mamy coś do załatwienia –

„Chińczyk” uzasadnił krótko kilkudniowe oczekiwanie „Tygrysa” na podwodę.

– Stańcie, chłopaki, nie miałem jeszcze okazji dobrze jej przestrzelać. Zobaczymy, jak bije

– „Tygrys” nie mógł sobie odmówić zademonstrowania kolegom swego nowego nabytku.

Stanęli obok niewielkiego lasku. Boguś pociągnął krótką serię.

– Ależ bije! Daj popatrzeć jak wygląda po przestrzale! – poprosił „Jurek”.

„Tygrys” bez wahania podał mu broń.

– Z rozkazu komendanta „Grzechotnika” jesteś rozbrojony – usłyszał.

Przed „Tygrysem” stanął „Chińczyk” z wycelowanym w niego rewolwerem.

– A może skręcicie w prawo, każecie wykopać dół i zadołujecie? Wtedy wszyscy razem wylatujemy w powietrze! – w ręku „Tygrysa” błysnął zdobyty przez brata granat.

– Daję ci żołnierskie słowo honoru, że nic ci się nie stanie. Mamy cię tylko rozbroić z pepeszy i odstawić do Borowa – powiedział „Bufor”.

„Tygrys” znał go od dawna i wiedział, że chłopak nie kłamie. W Borowie nie zastali ani

„Wampira” ni „Opala”.

– Wracam właśnie z Urzędowa – powiedział z tajemniczą miną przybyły po kilku godzinach zastępca komendanta „Zapory” i poprosił „Chińczyka” o złożenie meldunku.

– To co, „Tygrysiu”, rozbroili cię koledzy? Nie martw się. Jeszcze dziś otrzymasz swoją pepeszę z powrotem Masz tutaj rozkaz do pana „Grzechotnika” w sprawie jej zwrotu. A tu

I. Armia Krajowa

89

ode mnie „górala”. Postaw teraz kolegom kolację za to, że tak szlachetnie z tobą postąpili.

Potem goń do Urzędowa po broń i wracaj – „Opal” nie potrafił ukryć swego oburzenia na całą tę sprawę.

– To wszystko przez to, panie komendancie, że broń leży zamelinowana gdzieś w Komendzie Okręgu, a chłopaki chodzą z pustymi rękami. Zazdroszczą, jak który coś zdobędzie. Stąd to wszystko – powiedział, relacjonując „Zaporze” przebieg wydarzeń.

– Czy nic nie można zrobić w tej sprawie? – zapytał komendant.

– Z Komendą jeszcze nikt nie wygrał. „Ewa”, „Siapek” i „Agawa” próbowali już przed panem. Bez skutku. Broń ma do powstania w magazynach leżeć i koniec. Żeby to jeszcze w magazynach leżała. Znam w Lublinie jednego z Okręgu, konspirator wielki, siedem rewolwerów w domu trzyma. Jak zapytałem, na co mu aż tyle, odpowiedział, że w razie wpadki musi mieć się czym bronić. W razie wpadki to on prędzej w gacie narobi niż się obroni. A chłopaki z gołymi rękami na Niemców idą – żalił się „Opal”.

Rozdział 40

W okolicznych dworach, czy to ze względu na zasady konspiracji, czy dla okazania szczególnego honoru, obowiązywała niepisana zasada, że komendantowi Kedywu podawały do stołu żony lub córki gospodarzy. „Zapora” w towarzystwie „Sokoła” – Wacka Nieleszczuka zasiadł właśnie do śniadania we dworze Boduszyńskich w Radlinie. Podawała córka właścicieli majątku, żona „Alego” z oddziału Narodowych Sił Zbrojnych „Zęba”. Ciekawe, czy jeśli po wojnie przyjadę w te strony, nadal będą mnie gościć z tą samą atencją. Może usłyszę wtedy, żem parweniusz, że za wysokie progi? – Hieronim uśmiechnął się do własnych myśli.

Od przyjazdu w te strony zastanawiał się i cieszył zarazem z autentycznej symbiozy dworów z partyzantami, których nie pytano, chłop, rzeźnik czy szlachcic jesteś. Walczysz o Polskę, zatem wobec ojczyzny wszyscy jesteśmy równi. Ale co będzie po wojnie? Pewnie wszystko wróci do normy. Chłop chłopem zostanie, dziedzic dziedzicem, a ja synem blacharza. Nieraz w naszych dziejach tak bywało. Ale po cóż miałbym tutaj przyjeżdżać po wojnie? Teraz łączy nas wspólny interes, wspólna walka. A potem? Wojnę wspominać będziemy we własnym gronie, zgodnym z drabiną społeczną. Nie zazdrościł dworskim ich dworów, nie czuł się gorszym niż oni. Wiedział, że tak już jest, że w jednych sprawach oni lepsi, w innych on ich przewyższa i jest w tym jakiś odwieczny sens.

Załadowali do sań dwa pistolety maszynowe przekazane mu przez żonę „Alego”, w kup-nie których pośredniczył jej mąż. Zastanawiali się wczoraj z „Opalem”, skąd NSZ ma broń. Nie dochodząc do żadnych konkretnych wniosków, stwierdzili, że właściwie nie jest ważne, skąd ją mają. Ważne, że mają i chcą sprzedawać po umiarkowanej cenie. Dwa pistolety to wprawdzie niewiele, ale starczy na dobry początek Z czasem można zaoszczędzić trochę pieniędzy i dozbroić chłopaków.

Rozmyślania „Zapory” nad dworami, NSZ-em i dozbrajaniem oddziału przerwał daleki odgłos wystrzałów. „Sokół” zerwał się od stołu.

– Niemcy idą przez pola w naszym kierunku! Musimy natychmiast uciekać! – wpadł po chwili, trzymając w ręku kapotę komendanta.

Skoczyli do sań. Droga od dworu wiodła ostro w dół, rozchodząc się na końcu w dwie

90

Zaporczycy 1943-1949

przeciwne strony. „Sokół” powoził spokojnie, nie chcąc wzbudzać niepotrzebnych podejrzeń. Zamierzał właśnie skręcić w lewo, gdy ujrzał pędzące sanie wyładowane po brzegi Niemcami. Zerwał się, stanął w rozkroku i szarpnął prawą lejcą. Konie stanęły dęba, sanki zachybotały niebezpiecznie, a potem świst bata, szaleńczy galop i śnieg walący spod kopyt wprost na twarz „Sokoła”. Posypały się strzały. Nie było czasu na oglądanie się za pości-giem. Sobie tylko znanymi drogami „Sokół” gnał w śnieżną przestrzeń.

– Wiesz, „Sokolik”, uratowałeś mi dzisiaj życie – powiedział miękko „Zapora”, gdy wje-chali w nieznane mu obejście.

– Udało się, panie komendancie – odparł skromnie chłopak wprowadzając w pośpiechu zmęczone konie i sanki w otwarte wierzeje stodoły.

Rozdział 41

Spełniły się wreszcie marzenia „Błyskawicy”– Izy Kochanowskiej z Łopiennika. Od jesieni rozwoziła meldunki, uzbrojona w Waltera kaliber 6 milimetrów, którego zgodnie z wcześniejszą obietnicą, kupił dla niej „Grusza” – Stefan Stolarski z miejscowego BCh.

Nie zaspokoiło to ambicji dziewczyny. Jej marzeniem było utworzenie niewielkiego oddziałku, który, uzbrojony i wyszkolony, poprowadzi któregoś dnia w partyzanckie szeregi.

Jesień upłynęła na werbunku ukrywającej się młodzieży: Tadka Marzentowicza, Macieja Nowakowskiego, braci Jędrka i Staszka Gumowskich oraz Juścińskiego i Pietrania z Chodla. Chęć udziału w przedsięwzięciu Izy deklarowali wszyscy, wszyscy wyrazili gotowość wstąpienia do partyzantki.

Mroźny lutowy dzień chylił się ku końcowi. Iza, zbliżając się do domu, starym zwyczajem zsiadła z konia i powoli, z uzdą leniwie zwisającą w dłoni szła ku odległym stajniom.

Zaszła od tylu, rozsiodłała konia i dopiero gdy wyszła na dziedziniec, spostrzegła parę obcych sań, przy których gotowe do drogi konie spokojnie żuły owies. Przystanęła, zastanawiając się, kto do nich przyjechał, gdy dobiegły ją ciche dźwięki fortepianu i słowa pieśni: O Panie, któryś jest na niebie

Wyciągnij sprawiedliwą dłoń

Wołamy z wszystkich stron do Ciebie

O polski dach i polską broń

O Boże, skrusz ten miecz co siecze kraj…

Cichutko wśliznęła się do domu, zrzuciła kurtkę i oparłszy się o framugę otwartych drzwi salonu, słuchała śpiewu partyzantów skupionych wokół grającego na fortepianie chłopaka.

– „Cedur”, jeszcze dla komendanta „Rozszumiały się wierzby” – zawołał któryś z nich.

„Cedura” nie trzeba było namawiać. Niezauważona przez nikogo, Iza stała wciąż w drzwiach salonu. Bryczesy, wysokie buty, sportowa bluzka i związane z tyłu włosy. Przekonana, że wzruszenie rozbraja i zmniejsza odporność psychiczną człowieka, starała się nie poddawać ogarniającym ją uczuciom. Tak ją wychowano. Należy kuć żelazo póki gorące.

To jest jedyna okazja, aby zrealizować do końca nasz plan, pomyślała. Uważnym spojrzeniem ogarnęła salon. Bez trudu rozpoznała dowódcę. Siedział na uboczu, zamyślony, nad wiek poważny, wsłuchany w słowa śpiewanej dla niego pieśni. Po chwili zamilkł fortepian.

Partyzanci, wmieszani w gromadkę domowników, rozpoczęli żywą dyskusję. Komendant

I. Armia Krajowa

91

pozostał cichy i samotny. Teraz albo nigdy, pomyślała Iza, po czym przemaszerowała przez salon i stanęła przed komendantem na baczność.

– Panie komendancie, stworzyliśmy mały oddział. Zdobywamy broń. Chcemy zameldować się pod pana rozkazy. Proszę o nas pamiętać – wyrecytowała jednym tchem.

„Zapora” obrzucił dziewczynę zdziwionym spojrzeniem.

– Nigdy tego nie zapomnę – powiedział z wielką powagą.

Rozdział 42

Prywatne śledztwo Janka Koconia pseudonim „Ryś” potwierdziło pierwotne podejrzenia. To Mieczysław Ligman, wysiedlony z bydgoskiego granatowy policjant, tłumacz niemieckich żandarmów, wydal go w ręce Niemców przed opolskim kościołem rankiem Bożego Narodzenia l943 roku. To tenże Ligman aresztował i wydał gestapo na męczeń-ską śmierć Bogdana Rupnika, nieszczęsnego klucznika opolskiego aresztu. Wyrok śmierci, wydany przez podziemny Sąd Rzeczypospolitej, wisiał już nad policjantem Ligmanem od wiosny ubiegłego roku. Był jednak niewykonalny z powodu czujności skazanego. Ligman poruszał się tylko w towarzystwie niemieckich żandarmów. Od czasu bożonarodzeniowych wydarzeń, chłopcy z opolskiej placówki, na prośbę „Rysia”, pilnie go jednak obserwowali.

Zwłaszcza „Terry”, który przez ojca miał wgląd w życie tutejszej żandarmerii i policjantów.

– Jak co roku, 19 marca u Volksdeutscha Józefa Frischwasser szykują się huczne imie-niny. Prawie na pewno będzie tam Ligman ze swoją kochanką. Wiesz, tą Stasia Kępką, co mieszka za kościołem – doniósł w końcu lutego „Rysiowi”.

18 marca 1944 roku „Ryś” poprosił „Zaporę” o trzy dni urlopu.

– Sprawy rodzinne, panie komendancie. Dostałem wiadomość, że wzywają mnie rodzice. Nie wiem, co się stało, ale muszę dostać się do Opola – skłamał, zapytany, skąd ta nagła potrzeba urlopu.

– Idź, ale spokojnie. I najdalej po trzech dniach wracaj. Bez żadnych numerów po drodze – upomniał go „Zapora” znając niespokojny charakter i uprzednie wyczyny „Rysia”.

Jurek Seroka – „Terry” czekał o zmierzchu na Janka Koconia w umówionym wcześniej miejscu. By nie wzbudzać podejrzeń, przebrali się w długie niemieckie płaszcze i kapelu-sze. „Ryś” miał dziewięciostrzałowego visa, „Terry” zaczepny granat. Upewniwszy się, że Ligman ze swą kochanką nadal biesiaduje, poszli na ulicę, przy której mieszkała Stasia Kępska. Czekali długo, kryjąc się w opłotkach i bramach pobliskich domów. Wreszcie w ulicach uśpionego miasteczka dał się wyraźnie słyszeć szurgot czyichś nóg.

– To chyba oni!? – szepnął „Terry”.

„Ryś” zdjął kapelusz i ostrożnie wychyliwszy z bramy głowę, wbił wzrok w ciemność oświetlonej jedynie blaskiem księżyca ulicy.

– Tak, to na pewno oni – odszepnął Jurkowi.

Teraz już wyraźnie widać było, że podpity mężczyzna, obejmując idącą obok kobietę, zmierza w ich kierunku. Janek rozpoznał sylwetkę Stasi Kępskicj. Raz, dwa, trzy... Nie-równe kroki zbliżały się do bramy. „Ryś” nie spuszczał ich z oczu. Nagle skoczył dwa kroki w prawo, stanął naprzeciw Ligmana i wygarnął z visa. Wszystkie dziewięć nabojów. Huk wystrzałów stłumił wygłaszaną formułę. Stasia Kępska z wrzaskiem rzuciła się do ucieczki wpadając wprost w ramiona „Terrego”.

92

Zaporczycy 1943-1949

– Cicho, suko, bo i ty oberwiesz! – warknął chłopak.

Stasia ucichła. Mieczysław Ligman upadł na chodnik. „Terry” pchnął Stasię pod mur, podbiegł do Ligmana i wyciągnął dokumenty.

– Uwaga, granat! – krzyknął i pociągnął Stasię za załom muru bramy.

„Ryś” zdążył upaść w rynsztok. Fala wybuchu przeszła tuż nad jego głową.

– Chyba oszalałeś, chciałeś mnie zabić, czy co? – krzyknął.

Rozbiegli się w różne strony. „Terry” do własnego łóżka, a „Ryś” na kwaterę u kolejarza, pana Jureczka z Grabówka. Następnego dnia „Ryś” trwał w euforii z powodu udanej akcji i spełnionej zemsty. Pomściłem, Bogdan, twoją śmierć. Ten sukinsyn nikogo już nie wyda, mówił w myślach do poczciwego klucznika, którego twarz od kilku miesięcy bezustannie stała mu przed oczami. Wieczorem na kwaterę pana Jureczka wpadł „Terry”.

– Darłeś się wczoraj jak opętany, że rzuciłem granat. A gdyby nie ten granat, byłoby po nas. Niemcy byli już za rogiem, koło Wacka Głusza. Po wybuchu wrócili po posiłki i to nas uratowało – mówił z wyrzutem „Terry”.

– No dobra, ale gdyby nie rynsztok, który w tamtym miejscu opada chyba z pół metra w dół od chodnika, ten twój granat urwałby też mój łeb – roześmiał się udobruchany „Ryś”.

– Ale nie urwał – odrzekł nadąsany wciąż „Terry”.

– Panie Jureczku, na kieliszek prosimy. Trzeba oblać śmierć tego sukinsyna Ligmana –

„Ryś” wyciągnął butelkę i pęto świeżo uwędzonej kiełbasy.

Nikt nigdy nie wiedział, skąd „Ryś” bierze to wszystko.

– Jestem, czy nie jestem kwatermistrzem oddziału? – odpowiadał indagowany.

Był kwatermistrzem, masarzem z zawodu, więc nikt już zwykle nie dociekał.

„Ryś” i „Terry” zdecydowali, że skoro stanowią tak udany duet, mogą spróbować załatwić jeszcze jedną sprawę. Oddział już miesiąc temu zdobył na Niemcach wojskowe sukno.

Nie było jednak nici, podszewki i innych dodatków niezbędnych do uszycia mundurów z prawdziwego zdarzenia.

– Chłopaki chodzą jak łajzy. A tak, będziemy wyglądać jak prawdziwe wojsko. Jak ci od

„Szarugi”, co mundury mają ze zrzutów – przekonywał „Ryś” „Terrego”.

– Wezwę do pomocy Zygmunta Myszkowskiego i Stacha Pietrasa z naszej placówki.

Niech przynajmniej obstawiają. Sami nie damy rady – powiedział „Terry”, gdy już zaplanowali szczegóły rekwizycji w niemieckiej firmie Eicke-Lohman w Opolu Lubelskim.

– Pracowałem tam kiedyś. Znam ludzi i rozkład pomieszczeń. Damy sobie radę – mówił

z zapałem „Ryś”.

– Ale, Janek, przecież stamtąd jest nie więcej jak 60-70 metrów do żandarmerii –

mitygował „Terry”.

– To co, wyrwie się kabel telefonu i po krzyku.

Pracownicy firmy Eicke-Lohman szykowali się do wyjścia. Zapadał zmierzch, zbliżała się szósta wieczór, gdy do drzwi wartowni ktoś zapukał.

– Czego? – zapytał przez okienko strażnik.

– Potrzebuję nici, podszewkę i inne rzeczy – powiedział zgodnie z prawdą „Ryś”.

– Ale już zamykamy.

– To nic, ja zrobię duże zakupy, opłaci się – zachęcał „Ryś”.

Strażnik otworzył. „Ryś” i „Terry” z flitówkami w dłoniach wpadli do środka. Na zewnątrz, uzbrojeni w granaty, zostali Zygmunt i Stach.

I. Armia Krajowa

93

– Tadziu, nie ma przeproś. Każ wszystkim ludziom kłaść się na podłogę, rączki na głowę, a ty ładuj. Cztery worki. W jeden nici, w pozostałe podszewkę, kolanówkę i wszystko, co potrzebne do szycia mundurów – powiedział „Ryś”, widząc znanego mu Tadka Kapturskiego.

Pracownicy zalegli rzędem na podłodze. Tadek ładował worki, a „Ryś” wyrwawszy kabel telefonu zabrał się do pisania pokwitowania za zarekwirowane towary. Akcja przebiegała sprawnie i cicho.

– Przez godzinę nie wolno wam nawet drgnąć. Potem niech ktoś da znać żandarmerii –

powiedział na koniec „Ryś”.

Wzięli z „Terrym” worki i wyszli. Następnego dnia rankiem dotarli do Bęczyna.

– Panie komendancie, melduję swój powrót z urlopu. Tu są zdobyczne nici, podszewka i wszystko, co potrzeba do szycia mundurów. A tutaj dokumenty policjanta Mieczysława Ligmana, na którym razem z „Terrym” wykonałem wyrok – rzekł z dumą „Ryś” stawiając na ziemi worki i podając komendantowi dokumenty.

– Ty skurwysynu jeden! To tak wyglądają twoje sprawy rodzinne!? To po to cię wzywała matka, żebyś samowolę uprawiał? Pod sąd pójdziesz! – wrzasnął wściekły „Zapora”.

Oczy zwężone w szparki, drgający nerwowo nad zaciśniętymi ustami wąs i ręka błąkająca w okolicach pasa.

– Komendancie, za co?! Komendant sprawdzi, ten Ligman miał już wyrok od zeszłej wiosny. Ja wszystko zgodnie z prawem. A nici też się przydadzą... – próbował bronić się „Ryś”.

– Zejdź mi z oczu, bydlaku! – ryknął „Zapora”.

„Ryś” wyszedł. Komendant udobruchał się dopiero późnym wieczorem. Kazał wezwać

„Rysia” do siebie. Chłopak zameldował się posłusznie.

– Tym razem daruję ci. Masz szczęście, że na tego Ligmana rzeczywiście był wyrok. Ale żeby mi to było pierwszy i ostatni raz! Spocznij! – zaczął „Zapora”.

– Bo, panie komendancie, komendant pewnie by się nie zgodził, a ja musiałem, przysiągłem sobie, że tego Ligmana osobiście... Bo on wydał gestapo Bogdana Rupnika z aresztu w Opolu i mnie w kościele – zaczął chaotycznie „Ryś”, szczęśliwy, że komendantowi minęła złość.

– Przestań gadać od rzeczy o aresztach i kościołach. Siadaj i mów wszystko od początku, jak na spowiedzi świętej – przerwał mu „Zapora”.

„Ryś” zaczął od początku.

– No, odwagi to ci nie brak, mój ty „Rysiu”. Ale pierwszy i ostatni raz toleruję twoją samowolę. Inaczej wiesz, kula w łeb. Ja nie żartuję – zakończył komendant wysłuchawszy opowieści „Rysia”.

– Tak jest, panie komendancie – odmeldował się zamaszyście Janek Kocoń.

Rozdział 43

Mijał trzeci miesiąc dowodzenia „Zapory” w lubelskim Inspektoracie Armii Krajowej.

Szeregi oddziału pęczniały, przybywało problemów z zaopatrzeniem, uzbrojeniem i utrzymaniem należytej dyscypliny. Hieronim korzystał dziś z gościny „Opala”. Musieli prze-dyskutować otrzymane z Komendy Okręgu rozkazy i zastanowić się nad sprawnym ich wykonaniem.

94

Zaporczycy 1943-1949

– Zgodnie z założeniami planu odtworzenia sił zbrojnych, przestajemy być oddziałem Kedywu i stajemy się I Plutonem Partyzanckim Oddziałów Partyzanckich Armii Krajowej 8 Pułku Piechoty Legionów, w skrócie zwanym OP 8. Podlegamy teraz „Młoto-wi”– kapitanowi Konradowi Schmedingowi – „Zapora” informował „Opala” o ostatnich decyzjach „góry”.

– Mnie tam wszystko jedno, jak nas będą zwać, byle broni trochę dali, bo już nie wiem, co chłopakom gadać i jak to wszystko tłumaczyć. Patrzą na tych od „Szarugi”, uzbrojonych i ubranych w zrzutową broń i mundury, co rusz słyszą, że przyjęto kolejny zrzut, a oni nadal na Niemców sadzą z wiekowymi karabinkami albo z gołymi pięściami – „Opal” nie krył rozgoryczenia żołnierzy na politykę „góry”.

– Mnie to mówisz? Po nocach nie mogę spać przez tę cholerną broń – od dłuższego czasu komendant i jego zastępca mówili sobie po imieniu.

– Już nie przesadzaj. Broń bronią, ale wyniki mamy niezłe. Odkąd miłościwie nam panujesz, blisko trzydzieści akcji tym naszym szmelcem wykonaliśmy –„Opal” próbował

rozchmurzyć „Zaporę”.

– Byłoby więcej, ale nie pozwalają. Mówią, że trzeba przygotować się do powstania, że nie wolno narażać ludzi na represje.

– Wiesz, że trochę w tym racji mają, bo zabijesz jednego Szkopa, a oni w odwet spalą całą wieś.

– No tak. Tak źle i tak niedobrze. Swoją drogą, to ja też nie mogę patrzeć, jak chłopaki po kwaterach bąki zbijają. Tylko wódka i dziewuchy im wtedy w głowie.

– Nie bądź taki srogi. Ostatnio to już narzekać na ciebie zaczęli, taki im wycisk dałeś.

Marsze, ćwiczenia, mapy, kompasy, minerka i diabli wiedzą co. Przydomek za to dostałeś,

„Starym” cię nazywają – roześmiał się „Opal”.

– Jak wojsko, to wojsko. Wydaje mi się, że co bystrzejszym chłopakom warto zorganizować regularne szkolenie. Na przykład na podoficerów. Im przyda się trochę wiedzy, a nam wyszkolona kadra – „Zapora” i „Opal” długo w noc omawiali sprawy podległych im ludzi.

W ramach organizacji OP8, z dotychczasowego oddziału „Zapory” odejść miały patrole

„Grzechotnika” i „Szmerlinga”, które wraz z „Agawą” i „Tollem” przekazywano do oddziału lotnego Inspektoratu Rejonowego Puławy pod dowództwo ppor. „Przepiórki”– Mariana Sikory. Gdy po patrolach gruchnęła wieść o mających nastąpić przegrupowaniach, Marian Pawełczak nie wahał się ani chwili z podjęciem decyzji.

– Mam dość twojej ciągłej opieki. Niańki nie potrzebuję. Idź sobie z „Grzechotnikiem”

do „Przepiórki”, ja zostaję u „Zapory” – powiedział do swego brata „Jura” i poprosił komendanta o pozwolenie przejścia do patrolu „Ducha”.

– Ja nie mam nic przeciwko temu, ale zapytaj wpierw „Duchów”, czy cię przyjmą. Tam nie tylko odwaga i jakość posiadanej broni decydują o przyjęciu, ale także konkurs piosen-karski – roześmiał się „Zapora”.

Miał zresztą rację. Marian, nim został przyjęty, musiał stanąć przed komisją weryfikacyj-ną, której przewodniczył pierwszy zapiewajło całego oddziału, „Cedur” – Jurek Stefański.

Po prześpiewaniu nakazanych piosenek, Marian Pawełczak, obierając nowy pseudonim

„Morwa”, został uroczyście przyjęty w szeregi bitnych i rozśpiewanych „Duchów”.

Zmiana nazwy i miejsca w strukturze Armii Krajowej nie miała praktycznego znaczenia dla partyzantów „Zapory”. Nadal nazywano ich oddziałem „Zapory”, jego samego komen-

I. Armia Krajowa

95

dantem, zaś poszczególne plutony patrolami. Po reorganizacji pozostało tych patroli sześć.

Dowodzili nimi: „Babinicz” – Stanisław Piecyk, „Duch” – Aleksander Sochalski, „Kordian” – January Rusch, „Maks” – Stanisław Rolla, „Wampir”– Mieczysław Szymanowski i „Żbik” – Stanisław Jasiński. W dyspozycji „Zapory” pozostawał ponadto garnizonowy patrol „Krzywdy” – Kazimierza Mącika, który pełnił funkcje wywiadowcze.

Rozdział 44

Ostre słońce rozświetlało świat. Wśród łagodnych wzgórz zielone łany podrosłej pszenicy, przetykane żółtym kwieciem rzepaku, czarną ziemią zagonów ziemniaczanych i kwie-cistymi łąkami tworzyły widok, jaki dany jest Lubelszczyźnie tylko raz do roku. W maju.

„Błyskawica” nie miała dziś czasu patrzeć na to wszystko. Gnała co koń wyskoczy do komendanta placówki w Ludwinowie z meldunkiem o terminie odprawy.

Wpadła w pierwsze zabudowania wsi. Wstrzymała konia i kłusem jechała środkiem drogi. Już miała skręcić w znajome obejście, gdy pokrzykując wesoło, otoczyła ją gromada ro-ześmianych chłopaków. Po mundurach, opaskach i broni poznała, że to partyzanci. Iza nie zastanawiała się wiele. Spięła konia i niemal nad ich głowami przeskoczyła płot. Krótkim galopem wpadła na podwórko, zeskoczyła z siodła i weszła do domu. Zobaczyła dowódcę.

Tego samego, którego prosiła o przyjęcie swego oddziałku w szeregi partyzantów. Speszyła się. Oddala meldunek komendantowi placówki.

– Pamiętam o tym, co mi pani wtedy powiedziała, ale jeszcze nie czas. A zresztą, czy nie jest pani bardziej potrzebna tu, w łączności? To, co pani robi, ma dla nas ogromne znaczenie – powiedział z powagą.

– Panie komendancie, czy pan komendant... czy oddział długo pozostanie w Ludwinowie? Bo może ojciec, może my ze dworu trochę jedzenia przywieziemy, jeśli trzeba?

– zapytała.

– Zostajemy do wieczora. A chłopakom nigdy dość jedzenia. Jeśli nie sprawi to państwu kłopotu, bardzo proszę – odparł „Zapora”.

– Żadnego – powiedziała szybko Iza i już jej nie było.

Skoczyła na konia i przez łąki, za wsią, pognała do swego Łopiennika. Nie schodziła z konia wcześniej, nie szła do stajni, jak to było w jej zwyczaju. Wpadła na podwórze, rzuciła wodze i pobiegła do domu.

– Dziecko, co się stało? Czy ktoś cię gonił? – przestraszony ojciec wybiegł jej na spotkanie.– Nie, tatusiu. Nikt mnie nie gonił, tylko w Ludwinowie są ci sami partyzanci, co byli u nas zimą. Oni są głodni. Obiecałam, że przywieziemy im coś do zjedzenia. Ja dlatego tak szybko... – mówiła zdyszana Iza.

– Ty moja partyzantko... Dobrze, coś im przygotujemy. Pojadę z tobą – Jerzy Kochanowski uśmiechnął się na myśl, że ta jego jedyna córka jest bardzo patriotyczna i bojowa.

Iza nie mogła się doczekać, kiedy wreszcie grochówka będzie gotowa.

– Kto to widział, żeby groch tak długo gotować? To do niczego nie podobne – zrzędziła krążąc po kuchni.

– Musi panienka chce, żeby chłopaków brzuchy rozbolały. Jak niedogotowaną grochów-kę podać, to już lepiej niech głodni zostaną – złościła się kucharka.

96

Zaporczycy 1943-1949

Iza nie chciała, żeby chłopaków bolały brzuchy. Czekała. W końcu groch był już dosta-tecznie miękki, mięso ugotowane, a pajdy chleba zawinięte w białe ściereczki. Gorące kotły ustawiono w bryczce. Iza usiadła obok powożącego ojca. Ruszyli. Przed Ludwinowem zatrzymało ich ubezpieczenie. „Błyskawica” znała hasło. Przepuścili.

Wśród chłopaków rozeszła się wieść, że przyjechała grochówka. Zbiegli się wszyscy.

Kwatermistrz grzebał chochlą w kotłach, odmierzając równe porcje. Pierwsza dla komendanta. Iza z ojcem, poproszeni przez gospodarza, weszli do domu. „Zapora”, z uchem przy trzeszczącej radiostacji, nie słyszał grochówkowej wrzawy. Przywitał teraz gości, wyłączył

radio i zasiadł do posiłku.

Rozdział 45

Dom Irki Turkowskiej z przedmieścia Zakościelnego w Urzędowie wydawał się jej zbyt obszerny dla dwóch osób.

– Sprzątanie, gospodarstwo i wszystkie sprawy na mojej głowie. Czy tatuś nie mógłby się wreszcie ożenić? – mawiała nieraz do ojca, gdy już podrosła.

Ojciec mruczał coś niewyraźnie. Nie żenił się. Po śmierci żony sam wychowywał córkę.

Wychował ją, to po cóż miałby sobie teraz głowę ożenkiem zawracać? Zresztą, gdzie znajdzie kobietę, która byłaby w stanie zastąpić mu zmarłą żonę, a Irci matkę?

– Dziecko, sama nie wiesz, co mówisz. Czy ja mógłbym cię tak skrzywdzić, żeby ma-cochę do domu sprowadzić? – mówił, gdy już zbyt natarczywie namawiała go do ożenku.

– Nasłuchał się tatuś bajek o złych macochach, to wszystko. Są też przecież dobre ma-cochy – odcinała się.

Cichła jednak, przestawała droczyć się z ojcem. W gruncie rzeczy była dumna z tego, że tak dochowywał wierności mamie, że poza nią, swoją córką świata nie widział. Dwu-dziestoletnia Irka wstąpiła w 1943 roku do Wojskowej Służby Kobiet Armii Krajowej i obrała pseudonim „Paproć”. W jej domu prowadzony był kurs sanitarny i łącznościowy.

Z czasem powierzono jej funkcję sekcyjnej koordynującej prace sześciu sanitariuszek. Gdy trzeba było, ranni leżeli w jej domu. Ojciec nie sprzeciwiał się.

– Irciu, czy to bezpieczne, czy nie stanie się nic złego? – mawiał tylko czasem, drżąc o córkę.

Irka coś mu tam odpowiadała i robiła swoje. Jej stryjeczna siostra, Todzia Turkowska, w chwili wybuchu wojny studentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, od pierwszych miesięcy okupacji prowadziła wśród młodzieży Urzędowa tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej. Bez względu na porę roku, krążyła po domach swoich uczniów. Mieszkała w Bęczvnie, więc często wygodniej jej było przespać się u Irki, z którą przyjaźniła się od dziecka, niż wracać do siebie. Irka lubiła, gdy Todzia zostawała u niej na noc. Mogły pogadać o swych dziewczyńskich sprawach, dom nie był taki pusty. 4 maja 1944 roku Todzia wpadła do Irki tuż przed zmrokiem. Dziewczyny zdecydowały, że prześpi u niej. Podały ojcu kolację i sprzątały właśnie ze stołu, gdy wbiegła „Stella”.

– Irka, szybko, coś się stało! „Cień” od bolszewików pomordował w Owczarni naszych chłopaków! Pełno rannych przywieźli. Musisz ze mną iść. Odprawa u doktora – mówiła zdyszana.

Irka wybiegła z domu. Mimo późnej nocy, ojciec i Todzia siedzieli przy stole, gdy wróciła.

I. Armia Krajowa

97

– Co się stało, mów, opowiadaj. Czy coś już wiadomo? – niecierpliwiła się Todzia.

– Daj jej usiąść. Widzisz, że zmęczona – ojciec wstał, by przygotować córce herbatę.

– Za Opolem jest taka nieduża wieś. Nazywa się Owczarnia. Od kilku dni „Moczar”

– Mieczysław Zieliński z oddziału „Hektora” z Inspektoratu Armii Krajowej Puławy prowadził tam szkolenie młodszych dowódców. Mieli też odebrać pod Owczarnią jakiś zrzut.

Naszych było czterdziestu. Po południu do Owczarni przyszedł oddział „Cienia” – Bolesława Kowalskiego z Zakrzówka, który już dawno temu przystał do komunistów z Armii Ludowej. „Cień” poprosił „Moczara” o spotkanie obu oddziałów. Bolszewików było więcej niż naszych, ale „Moczar” nic nie podejrzewał. Gdy oba oddziały stanęły naprzeciw siebie,

„Cień” strzelił naszemu „Moczarowi” w głowę. To było sygnałem. Pozostali bolszewicy

„Cienia”, wśród których są też Rosjanie, zaczęli strzelać do naszych chłopaków. Oprócz

„Moczara” zabili chyba ze dwudziestu. Kilku rannych dobili kolbami. Reszta zdążyła się wycofać. Do nas przywieziono ośmiu rannych. Dwóch leży u Skorupów na Zakościelnym, dwóch u Michała Dziurdy w Górach, a u Jacniackich, Gozdalskich, Sadowskich i Sabłów po jednym. Moja sekcja ma nad nimi opiekę. Doktor Ściegienny już ich opatrzył, a my mamy im robić zastrzyki, zmieniać opatrunki i nosić jedzenie – mówiła Irka.

– Jak to możliwe, żeby Polak strzelał do Polaka? – pytała Todzia.

– To bolszewicy. Dla nich Polak nic nie znaczy. Ich przyjaciele, Sowieci, są już blisko, to podnoszą głowę. Oj, dzieci, co to z nami wszystkimi teraz będzie? – ojciec Irki pokiwał

smutno głową.

Rozdział 46

Odjechały puste kotły po grochówce. Ludwinów szykował się do snu, a chłopcy „Zapory” do nocnego marszu, gdy do komendanta dotarł łącznik informujący o zbrodni w Owczarni. „Zapora” w milczeniu wysłuchał meldunku łącznika. Zarządzono koncentrację oddziałów Armii Krajowej. Komendant rozłożył spakowane już do drogi mapy, zapalił

karbidówkę i długo wpatrywał się w nitki dróg i nazwy miejscowości. Gdy oddział gotowy był już do drogi, poinformował żołnierzy o haniebnym mordzie, jakiego w Owczarni dopuścił się polsko-rosyjski oddział Armii Ludowej „Cienia” wobec żołnierzy Armii Krajowej.

– Nie weźmiemy udziału w planowanej koncentracji oddziałów w celu zlikwidowania

„Cienia”. To pewne, że „Cień” zasłużył na kulę w łeb. Jest też pewne, że on ucieknie ze swą sekretarką, Żydówką, a zginą młodzi chłopcy, którzy z powodu braku politycznego rozeznania dali się wciągnąć tym z AL w bolszewicką awanturę. My nie podejmiemy bra-tobójczej walki – zakończył.

Wkrótce potem Komenda Okręgu zrezygnowała ze zbrojnego rozliczenia „Cienia”, odkładając je na czas powojenny. Zarządziła natomiast propagandowe marsze oddziałów AK przez miejscowości, które sprzyjały komunistycznej partyzantce i ideologii. Oddział

„Zapory” w biały dzień i w pełnym uzbrojeniu przemaszerował przez Anielin, Grabówkę, Świeciechów, Księżomierz, Szczuczyn i Ludmiłówkę. Zza opłotków śledziły partyzantów złe oczy mieszkańców.

– Pańskie wojsko – mruczeli.

– A pewnie, ciamajdo jedna niedorobiona, że pańskie! Ja pan masarz, on pan garncarz,

98

Zaporczycy 1943-1949

ten pan ślusarz, a tamten to nawet pan chłop! Wszyscy my pany! Nawet ty, dupku, też pan jesteś! – nie wytrzymał na którymś z postojów rubaszny Janek Kocoń.

Rozległ się głośny śmiech chłopaków, zarechotały opłotki.

– Prawdę „Ryś” mówi, na cały nasz oddział chyba tylko Jurek-„Cedur” z majątku jakiegoś pochodzi. Reszta, na czele z komendantem, takie same pany, jak i wy. Jakie tam pańskie wojsko?

– Tyle tylko, że my o Polskę walczymy, a wy ją bolszewikom zawczasu sprzedajecie.

– Ziemię wam komuniści obiecują, żeby wam we łbach zamieszać. A potem was razem z tą ziemią do kołchozów zagonią! A nie zechcecie, to na białe niedźwiedzie bezpłatny bilet zafundują – tłumaczyli partyzanci.

Złe oczy zza płotów milczały. Nie wiadomo, dotarło coś do skołowanych głów, czy może większą jeszcze nienawiść do „pańskiego wojska” wzbudziło.

Rozdział 47

Zdobycie większej ilości broni na uzbrojenie napływających do oddziału, spalonych żołnierzy, było w maju 1944 roku najpilniejszym dla „Zapory” zadaniem. Po dłuższym i dokładnym wywiadzie zdecydowano, że najbardziej opłacalna w tym względzie będzie zasadzka lesie w Krężnicy Okrągłej, na drodze z Chodla do Bełżyc, po której ma przejeżdżać kolumna niemieckich samochodów ciężarowych przewożących zboże do Lublina.

Dowództwo oddziału posiadało pewną informację, że kolumna składać się będzie z 16

samochodów, w tym 2 samochodów wojska stanowiącego obstawę transportu oraz 14

samochodów ze zbożem. W każdym z nich obok kierowcy siedzieć będzie jeden żołnierz Wehrmachtu.

Wczesnym rankiem 24 maja 1944 roku oddział w sile pięciu plutonów oraz „Strzelca” – Józefa Maja z plutonem „Maksa” zajął stanowiska w lesie właścicieli wsi Wzgórze.

Od południowego skraju lasu zaległy kolejno patrole: „Kordiana”, „Babinicza”, „Ducha”,

„Wampira”. Zadaniem plutonu „Żbika” było ubezpieczenie oddziału ze strony Lublina.

Komendant zajął miejsce pomiędzy plutonami „Wampira” i „Żbika”.

Chłopcy przywarli do wilgotnego po porannym deszczu poszycia. Droga, poszerzona wyciętym po obu stronach pasmem drzew, widoczna była jak na dłoni. Oczy wpatrzone w zakręt szosy od strony Chodla, skąd nadjechać mieli Niemcy. Niespokojne dłonie. Porucznik „Rosa” założył już minę, na której ma wylecieć pierwszy samochód transportu.

Jąkający się „Abo-Piotruś” – Piotr Rejkiewicz, rozsypał kolce do przebijania dętek samochodów. Wszystko gotowe do akcji.

Nagle od strony Chodla zamiast transportu nadjechał samochód osobowy. Trafił na kolce i zatrzymał się. Granatowego policjanta, niemieckiego cywila i samochód, po zarekwi-rowaniu przewożonego miliona, partyzanci odstawili szybko poza linię zasadzki, gdzie pod silną eskortą gromadzeni byli przypadkowo podążający drogą ludzie. Zostaną zwolnieni dopiero po akcji.

Zbliżało się południe. Dawno już minęła godzina spodziewanego przejazdu, gdy z ust do ust, szeptem pobiegło hasło, że jadą. Po chwili dał się słyszeć daleki jeszcze warkot silników. Niemcy jechali ostrożnie, zachowując znaczne odległości między samochodami. Stojący na pierwszych pojazdach żołnierze powyciągali szyje i bacznie obserwowali las. Gdy

I. Armia Krajowa

99

do miny było jeszcze daleko, a w zasięgu ostrzału partyzantów znalazło się zaledwie siedem ciężarówek, okrzyk jednego z Niemców zasygnalizował pozostałym niebezpieczeństwo.

Cichy dotychczas las przemienił się w odcinek frontu.

Marian Pawełczak, który w patrolu „Duchów” przyjął pseudonim „Morwa”, w ciągu wielogodzinnego oczekiwania na akcję błogosławił swą decyzję odejścia od „Grzechotnika”

i wyzwolenia się spod męczącej opieki brata. Gdybym tam został, Jurek nigdy nie pozwo-liłby mi na wzięcie udziału w takiej akcji, myślał. Stałbym pewnie gdzieś przy taborach i zazdrościł. A tak, znalazłem się z moimi „Duchami” w samym jej środku. Czy przeżyję?

Mimo radości, „Morwa” nie potrafił opanować ogarniającego go strachu. W ciągu godzin oczekiwania chwilami trudno mu było opanować drżenie rąk i głośne szczękanie zębów. Wstydził się tego, ale gdy spoglądał na leżących obok kolegów, na ich rozszerzone nienaturalnie źrenice, blade lub purpurowe twarze, uspokajał się. Oni też się boją, oni też są w takim stanie. Wyciągał do przodu szyję i wsłuchiwał się w leśną ciszę.

Teraz, gdy rozbrzmiały pierwsze strzały, minęły wszystkie lęki. Ręce partyzantów prze-stały drżeć, zęby dzwonić. Oczy skupione na celowniku, dłonie zaciśnięte na karabinach, a uszy nastawione na jeden tylko dźwięk: głos komendanta.

Po dokładnym, ostrym ostrzelaniu niemieckich samochodów, piąte skrzydło ruszyło do ataku na unieruchomione pojazdy. Żyjący jeszcze Niemcy doskakując do rowu położonego po przeciwnej stronie szosy i kryjąc się za samochodami, sieką ostro. „Morwa” widzi, że

„Vis” – Marian Józefów i „Żbik” – Roman Groński dopadli już ze swym ckm-em do prze-ciwległej strony drogi i wymiatają Niemców wprost na nacierających kolegów. Poddający się Niemcy zostali odprowadzeni w głąb lasu.

Kanonada na lewym skrzydle rośnie. Pozostałych dziewięć samochodów zatrzymało się przezornie w odległości około 300 metrów od najdalej wysuniętego w stronę Chodla plutonu „Kordiana”. Niemcy powyskakiwali z samochodów i zalegli w przydrożnym rowie, w odległości 150 metrów przed zakrętem. „Zapora”, przez cały czas wyprostowany lub tylko lekko przygięty, poderwał teraz donośnym głosem plutony „Kordiana”, „Babinicza”

i „Ducha” z zajmowanych dotychczas stanowisk. Przebiegł z nimi około 100 metrów chcąc zaatakować Niemców z lasu należącego do majątku Krężnica Okrągła, położonego po przeciwnej stronie drogi. Tu rozkazał plutonom „Kordiana” i „Babinicza”, aby zajęli do-godne stanowiska, sam zaś pod silnym ostrzałem poprowadził „Duchów” do ataku na lewe skrzydło Wehrmachtu, aby wziąć Niemców w dwa ognie. Biegnący żołnierze zmuszeni byli penetrować las i wyszukiwać kryjącego się w nim nieprzyjaciela. Gdy wreszcie dotarli na wysokość lewego skrzydła, Niemcy, pod naporem pozostałych plutonów uciekali już w zboże.

W czasie, gdy „Zapora” na czele „Duchów” wykonywał manewr oskrzydlający, plutony

„Kordiana” i „Babinicza” przyjęły na siebie cały ogień Wehrmachtu. Polegli wówczas: podchorąży „Czarny” – Edward Szabesta i „Swen” – Jan Smutek z plutonu „Kordiana” oraz

„Mewa” – Marian Figlus z plutonu „Babinicza”. Po tych stratach partyzanci zdołali zająć bezpieczne stanowiska za pniami drzew i skutecznie wiązać siły nieprzyjaciela.

Podczas bezustannej wymiany ognia pomiędzy plutonami „Ducha”, „Babinicza” i „Kordiana”, „Opal” na czele patrolu „Wampira” starał się łukiem oskrzydlić Niemców od strony Chodla. Jako pierwszy przebiegł szosę „Wampir”. Wskoczył do rowu z niemiecką obsadą i zlikwidował pierwszego Niemca, czym ściągnął na siebie cały ogień karabinu maszyno-

100

Zaporczycy 1943-1949

wego. „Wampir” błyskawicznie schwycił trupa, przykrył się nim i przywarł do ziemi.

– Chłopcy, ratujcie, bo mnie zawalą! – wrzasnął straszliwym głosem.

„Tygrys” jednym skokiem dopadł tylnych kół trzeciego samochodu i wygarnął ze swej pepeszy do zagrażających „Wampirowi” Niemców. W tym czasie kule dosięgły „Gwizda”

z palrolu „Duchów”. Chwilę później Niemcom zaciął się karabin. Wykorzystując chwilo-wą przerwę w ostrzale, do „Tygrysa” doskoczyli inni partyzanci. Okrążeni ze wszystkich stron Niemcy zostali wybici do nogi.

W czasie trwającej około dwóch godzin walki ostatni z kolumny, dziewiąty niemiecki samochód wycofał się w stronę Chodla. Domyślano się, że wezwie pomoc. Czasu było niewiele. Sanitariat przystąpił do ratowania rannych i transportu zabitych. Partyzanci zbierali broń. Uzbierało się 56 sztuk, w tym dwa lkmy i kilka pistoletów maszynowych. Do tego duży zapas amunicji i leków.

„Morwa” wybrał się na swą pierwszą bitwę niezupełnie tak, jak chciałby. Wróciwszy w przeddzień z dwudniowej przepustki nie miał już czasu, by odebrać z meliny broń i mundur. W cywilnym ubraniu, zabrał z taborowego wozu rosyjski karabin, amunicję, dwa granaty i pomaszerował do akcji. Podczas doskoku na szosę, z szoferki ostrzelanego samochodu chwycił dobry czeski karabin i pognał w zboże za uciekającymi Niemcami.

Oblepione tłustą ziemią półbuty spadły mu z nóg, mokre spodnie okleiły nogi.

Wracając z pościgu, spostrzegł w rowie zabitego Niemca. Trafiony w piersi. Mundur do niczego, stwierdził, i zabrał się do wymiany czapki, spodni i butów. Spodnie pasowały.

Buty Niemca gotowe do włożenia stały tuż obok, gdy „Morwa” spostrzegł, że nie musi ich zakładać na przemoczone skarpety. Niemiec miał suche! Zdjął z zabitego skarpety i już miał je założyć, gdy nagle... ktoś chwycił go za uniesioną nogę i przyłożył do zimnej stopy niemieckiego trupa.

– Co robisz?! – wrzasnął leżący na ziemi „Morwa” do stojącego nad nim erkaemisty, znanego w oddziale żartownisia.

– Mierzę wasze nogi, aby mieć pewność, że buty będą na ciebie pasowały, że nie poob-cierają cię w marszu – odparł z udaną powagą chłopak.

Stopa Niemca obrzydliwie chłodziła stopę „Morwy”. Ogarnęła go wściekłość.

– Puść, ty... bo jak cię... – zasyczał wyrywając z kieszeni siódemkę.

– Buty pasują, więc o co chodzi? – żartowniś ze śmiechem puścił nogę „Morwy” i odszedł.

Buty, spodnie i czapka pasowały na „Morwę” jak ulał. Inni chłopcy, uzupełniwszy swe odzienie, dołączali do wycofującego się oddziału. Była ku temu najwyższa pora, bo gdy zbliżali się do lasu borowskiego, nadleciały dwa niemieckie samoloty.

– Do lasu, kryć się! – krzyknął „Zapora”.

Gdy dopadli gęstego poszycia brzegu lasu, zatrzymał oddział.

– Zostajemy tutaj – rozkazał.

Przyczajeni żołnierze z wdzięcznością myśleli o swym komendancie, gdy Niemcy, krążąc nad środkiem zagajnika, zrzucali wiązki granatów i ostrzeliwali przypuszczalne miejsca postoju oddziału.

Odleciały samoloty. Trzeba było szybko odskoczyć dalej. „Zapora” kazał przyprowadzić do siebie jeńców.

– Jeden Czech, jeden Holender, ośmiu Niemców i trzech Ukraińców, panie komendancie

I. Armia Krajowa

101

– zameldował pilnujący ich chłopak.

Czech i Holender, tłumacząc się, że do Wehrmachtu zostali wcieleni pod przymusem, poprosili o przyjęcie do oddziału.

– Pójdą z nami, resztę rozstrzelać. My nie mamy gdzie ich trzymać. A jeśli puścimy ich wolno, jutro znowu będą nas zabijać. „Morwa”, powiedz im, że giną za to, że napadli na nasz kraj, że znęcali się nad ludnością Polski i że założyli obozy śmierci – rozkazał „Zapora”.

„Morwa” przełożył Niemcom słowa komendanta. Po wyczerpaniu wszystkich sztuczek z pokazywaniem rodzinnych zdjęć, Niemcy ginęli hardo. Natomiast ubrani w niemieckie mundury Ukraińcy gotowi byli całować buty partyzantów, aby przeżyć. Rozstrzelano wszystkich. Wkrótce na miejsce niedawnej bitwy nadciągnęły cztery kompanie żandarmerii SS. Niemcy nie rozpoczęli pościgu. Zabrali tylko ciała zabitych, zabezpieczyli przewożone zboże, wzięli na hol uszkodzone wozy i odjechali. Wobec ludności cywilnej nie zastosowali żadnych represji.

Rozdział 48

Nadszedł wieczór. Tabory gotowały się do drogi. Na jednej z furmanek ułożono poległych chłopców. Niedawno do trzech zabitych dołączył ranny „Gwizd” z patrolu „Ducha”.

Żył jeszcze, gdy odchodzili z pola walki.

– „Morwa”, usiądź przy nich i pilnuj, żeby któremu ręka czy noga nie wpadła w szprychy

– rzeki „Duch”.

„Morwa” nie wiedział, w którym momencie zasnął. Obudził go ostry ból w okolicy prawego nadgarstka. Poczuł, że palce tkwią w lepkiej mazi. Porażony jasnym blaskiem księżyca, zaspany, nie wiedział gdzie jest i co się z nim dzieje. Po chwili dopiero spostrzegł, że jego ręka, raniona krawędzią czaszki, tkwi w mózgu zabitego kolegi, któremu seria z karabinu ścięła pół głowy. Skoczył na równe nogi. Natychmiast oprzytomniał i już pieszo dotarł do Godowa, gdzie następnej nocy, w pobliskim lesie, miał odbyć się pogrzeb poległych. Ból po ich stracie umniejszał radość z wygranej bitwy, zdobytej broni i pokonania znienawidzonego wroga. Mimo to chłopcy żyli od rana wrażeniami ze zwycięskiej walki i emocjami związanymi z wypróbowywaniem nowej broni.

– Wreszcie Stary pokazał co potrafi! Tak prowadzić bitwę, żeby na czterech naszych załatwić ponad pięćdziesięciu Szkopów! – „Hajnerek” pokręcił z podziwem głową.

– Wiecie, co mnie najbardziej zaskoczyło? Jego głos. Przecież Stary jest niski, a głos w czasie akcji... Jak ryknął, to poprzez najgęstszą strzelaninę go słyszałem – „Morwa” nie mógł ukryć podziwu nad tubalnym głosem komendanta.

– Głos, co tam głos. Żebyś ty widział, jak załatwił jednego Niemca. Przebijamy się przez las. „Zapora” na przedzie, a tu na niego wali Szkop. Zwalisty, wielki niczym niedźwiedź.

A nasz Stary jak piłka. Odbił się od ziemi, skoczył na piersi Szkopa, powalonego dobił

i pobiegł dalej. Wszystko to trwało krócej, niż ja mówię – opowiadał z przejęciem „Cedur”.

– Ale, chłopaki, czy komendant nie przesadza? Po cholerę w czasie akcji stał? Króla Jagiełłę pod Grunwaldem udaje, czy co… Był moment, że już myślałem, że za chwilę go zawalą. Niemcy prali jak diabli, a ten pochylił się tylko i dalej wykrzykiwał komendy –

dorzucił któryś.

– Co ty pieprzysz? Gdyby leżał, jak my, to w jaki sposób mógłby kierować akcją? Co by

102

Zaporczycy 1943-1949

widział? Chyba czubek swojego nosa – „Duchy” kłóciły się zawzięcie o to, czy „Zapora”, Stary, jak go nazywali, powinien leżeć, czy stać w czasie akcji.

– Wszystko jedno, chłopaki, ale przede wszystkim to za mało takich akcji, jak dzisiejsza

– zmienił ktoś temat.

– To nie od Starego zależy. Stary rwie się do walki, ale „góra” mu nie pozwala. Nie wiesz, że każdą akcję musi uzgodnić z Komendą Okręgu? Inaczej sądem grożą takie syny… –

zgodnie wyrazili swe rozgoryczenie na politykę „góry”.

Chłopcy nie wiedzieli, że „Zapora” od dłuższego czasu przysłuchiwał się ich rozmowie.

Stał, nie zdradzając swej obecności. Cieszyło go dziś wszystko. Wygrana bitwa, zdobyczna broń i obgadujący go żołnierze. Najbardziej jednak cieszył fakt, że mógł wreszcie sprawdzić się jako dowódca. Uwierzyli we mnie, mruknął zadowolony i oddalił się. Czuł, że skoczą za nim do piekła, jeśli zechce ich tam poprowadzić. Czegóż mógł chcieć więcej od losu? Czyż dla dowódcy nie najważniejsza jest ufność żołnierzy?

Euforia Hieronima gasła wraz z nadchodzącym wieczorem. Stał teraz oparty o rozłożystą gruszę, wpatrzony w zachodzące słońce. Daleki, nieobecny i straszliwie samotny. Z czego tak się cieszyłeś? Tam przecież, w tamtej stodole, stoją cztery trumny. Zapomniałeś o nich.

Zapomniałeś o swoich żołnierzach. Zginęli pod twoją komendą, mówił w myślach do siebie i ogarnęło go ogromne poczucie winy. Sam nie wiedział, za śmierć bardziej, czy zapomnienie o śmierci swoich żołnierzy może. Skąd wziąć siłę, by stanąć nad trumnami, spojrzeć w zastygłe twarze swoich chłopaków i godnie, jak na dowódcę przystało, pożegnać ich na drogę ku wiecznej ciszy? Boże, dopomóż!

Bóg nie słyszał jego wołania.

W mroku letniej, księżycowej nocy, „Zapora” szedł ze spuszczoną głową za trumnami.

Człapanie końskich kopyt, skrzypienie chłopskich wozów. W Lasku Godowskim, nad wy-kopanym grobem stał ksiądz Kiełboń. Gdy skończył modlitwy, przyszła pora na Hieronima.

– Wszechmogący, Któryś jest na niebie, przyjmij moich żołnierzy do siebie i spraw, aby ich śmierć nie była daremna. By dała Polsce wolność, o którą walczyli. Przebacz, że nie potrafiłem ocalić ich życia – usłyszał swój głos i zamilkł.

Nic więcej nie potrafił powiedzieć. Podniósł wysoko głowę, zacisnął zęby. W pochlipy-wanie wiejskich bab wdarł się łoskot rzuconej przez księdza pierwszej grudy. Sięgnął i on po swoją.

Wieść o sukcesie oddziału „Zapory” rozeszła się szerokim echem po okolicy. Grupa za-trzymanych w czasie akcji przechodniów za niezwykły podarunek losu poczytywała sobie fakt, że dane im było na własne oczy oglądać zwycięstwo partyzantów. Roznosili więc po wsiach i miasteczkach glorię oddziału i jego dowódcy.

– Ten ich komendant, co na niego mówią Stary, wcale stary nie jest. Najwyżej 25 roków, a już taki dowódca. Niewysoki, z czarnym wąsikiem, a szybki i bystry jak diabeł. Widziałam go na własne oczy. Przechodził koło nas po bitwie – opowiadała handlarka z Bełżec, chętnym dorzucając szczegóły rozegranej walki.

Hieronim powoli przyzwyczajał się do swej nowej roli. Zawsze przychylne partyzantom lubelskie wsie, witały go teraz tak, jak... sam nie potrafił określić, kogo. Bywało, wchodzi z oddziałem do wsi, a tu stoi grupa zapłakanych ze wzruszenia bab, krzyk dzieciaków i wyprostowani chłopi, gotowi spełnić każdy jego rozkaz. Czuł się zażenowany, gdy staruszki, myląc go pewnie z księdzem dobrodziejem, chwytały wymownie jego rękę. Ale jeszcze

I. Armia Krajowa

103

bardziej wtedy, gdy po raz pierwszy przyszło mu wystąpić w roli sędziego.

– Bo to pan komendant rozsądzić zechce, po czyjej stronie racja. Bo my już sami musi nie potrafimy. A jak w niezgodzie żyć? Sąsiady my przecie – stali przed nim dwaj chłopi i wolno wyłuszczali sprawę.

Poszło o wyrządzoną przez krowy szkodę. Innym razem przyszła zapłakana kobieta z prośbą, aby komendant zmitygował jej chłopa, który w pijaństwie i chodzeniu do Zośki z końca wsi już umiar stracił. Wezwał chłopa, nakazał przyzwoite zachowanie. Rozsądził

spór o szkodę. Szanowali jego wyroki.

– Nie wolno nam odpychać tych ludzi. Gdyby nie oni, nie byłoby także i nas – mawiał

świadomy faktu, iż pozbawiony lasów teren, bez pomocy chłopów, nie skryje partyzantów.

Rozdział 49

Mikołaj Malinowski, urodzony w roku 1920 nad Prypecią, w maleńkiej wsi Groszówka koło Mozyrza, nie znał Polski. Urodził się i wychował pod sowieckim batem. Rosyjsko-

-białoruska szkoła podstawowa, po skończeniu której, od 13 roku życia, praca w kołchozie. Tam, jako rzemieślnik pracował też jego ojciec.

– Kto ty jesteś? Polak mały. Jaki znak twój? Orzeł biały – powtarzał za matką, gdy już potrafił wymawiać słowa.

– Pamiętaj, że jesteś Polakiem. My już może nie doczekamy, ale ty dożyjesz czasów, że wróci tutaj Polska – powtarzali od najmłodszych lat rodzice.

Mikołaj dorastał, a Polski wciąż nie było widać. Głód tylko i codzienna kołchozowa poniewierka.

– I gdzież ta wasza Polska? – pytał rozgoryczony.

– Cierpliwości, synku, cierpliwości. Doczekasz – pocieszali.

Zamiast Polski, w rodzinne strony Mikołaja nadciągali Niemcy. Wcielony do Armii Czerwonej, wzorem innych Polaków, Mikołaj zdezerterował i ukrył się w bezkresnych bagnach Polesia. Wyszedł, gdy przyszli Niemcy. Wkrótce rozwiązano kołchozy, ludzie od-zyskali ziemię. Radość nie trwała jednak długo. Pod koniec 1943 roku wiadomo już było na pewno, że wracają Sowieci.

– Musisz uciekać, Mikołaju. Nie ma innej rady. Tu już nigdy nie będzie Polski. Tu przyjdą bolszewicy. A wtedy tylko poniewierka, łagry i śmierć cię czeka. Zbiją cię. Uciekaj do Polski. My już za starzy na drogę, ale ty uciekaj do swoich. Tylko w tym ratunek – powiedzieli rodzice.

– Niech cię Bóg prowadzi, synu. Niech doprowadzi cię szczęśliwie do Polski. My już nie zobaczymy cię nigdy, ale lżej nam będzie umierać, gdy ty będziesz wolny – matka zdjęła ze swej szyi medalik Ostrobramskiej, chłopak posłusznie pochylił głowę.

Pobłogosławiła go znakiem krzyża, ucałowała, wetknęła w rękę zawiniątko z chlebem i słoniną na drogę. Nie płakała. Dawno przemyślała już wszystko. Był jedynym jej synem.

Chciała, aby żył i umarł wolny.

Mikołaj stał, nie mogąc ruszyć się z miejsca.

– Idź, synu, matka ma rację, tak będzie lepiej. My już za starzy, dla nas bliżej tam – wskazał ręką niebo – niż tu. Umrzemy spokojnie wiedząc, żeś w Polsce. Napisz, jak będziesz mógł – ojciec ostatni raz przygarnął chłopaka i popchnął go w kierunku drzwi.

104

Zaporczycy 1943-1949

Mikołaj wyszedł. Od dawna był już umówiony z dwoma innymi Polakami, że uciekać będą razem. Wysiedli z pociągu w okolicach Kobrynia. Ludzie mówili, że gdzieś w tutejszych lasach jest polska partyzantka.

– Pastoj – usłyszeli trzeciego dnia.

Wkrótce stanęli przed dowódcą. Nie przyznali się, że są Polakami.

– Chcemy do partyzantki – odpowiadali zgodnie na zadawane im pytania.

Nie mieli wyboru. Trafili do sowieckiej brygady generała Fiodorowa. Surowa dyscyplina, nieludzkie traktowanie żołnierzy. Podczas forsownych, nocnych marszów, szło z nimi dwóch oficerów politycznych. Jeden z przodu, drugi z tyłu kolumny. Słabsi fizycznie, nie będący w stanie maszerować w odpowiednim tempie, byli rozstrzeliwani przez politruków przy pomocy nagana z tłumikiem, by wróg nie słyszał wystrzału.

Gdy Mikołajowi wydawało się, że nie jest już w stanie zrobić ani jednego kroku więcej, że to już koniec, przed oczami stawali mu rodzice. Muszę dojść do Polski... Muszę… Jeśli nie dla siebie, to przynajmniej dla nich. Wyciągał nogi, znajdował siłę i dochodził do wyznaczonego na tę noc celu.

W czerwcu 1944 roku wojska sowieckie ogarnęły Białoruś, a partyzantów Fiodorowa wcielono do Armii Czerwonej. Na wieść, że w Równym na Wołyniu przyjmują do polskiego wojska, Mikołaj natychmiast zdezerterował. Po dwóch dniach marszu przez bagna i lasy, na początku lipca 1944 roku dotarł do wymarzonego celu. Został żołnierzem 7 Zapasowego Pułku Piechoty II Armii Wojska Polskiego. Wreszcie był wśród swoich.

Polski język, polskie mundury, ale także co krok bolszewiccy oficerowie. Wśród żołnierzy spotkał dawnych partyzantów Satanowskiego i z innych, wprawdzie polskich, lecz prosowieckich ugrupowań. Mikołaj był ostrożny. Nie mówił o sobie. Wiedział, co grozi mu za dwukrotną dezercję z Armii Czerwonej. Wiedział też, że nie wolno mu ufać komunistom. Nawet jeśli to Polacy. Ale wśród żołnierzy 7 Pułku była też grupa, która trzymała się jak gdyby z dala od tamtych. Szeptem mówiono, że to wcieleni przymusowo do wojska partyzanci 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej. Prym wśród nich wiódł ogromnej postury Michał Szeremiecki. Mikołaj poszedł któregoś dnia do Szeremieckiego i powiedział

o sobie wszystko.

– Doprowadzę cię do Polski, nie martw się. Nigdy już nie wrócisz do Sowietów – za-pewnił Mikołaja.

Wołyniacy przygarnęli go jak swego. Wkrótce został przyjęty w szeregi podziemnej Armii Krajowej działającej w 7 Zapasowym Pułku Piechoty II Armii Wojska Polskiego pod dowództwem Michała Szeremiekiego ps. „Miś”. Nie opuszczę „Misia” aż do śmierci, ślu-bował w duchu Mikołaj.

Rozdział 50

W czerwcu 1944 roku „Tygrys” wraz z pięcioma innymi żołnierzami został skierowany na prowadzony w oddziale kurs podchorążych.

– Jeśli wejdą Sowieci, a my mamy dołączyć do nich jako regularne wojsko, to lepiej mieć swoich przeszkolonych podoficerów, niż mają nam przysłać diabli wiedzą kogo – powiedział „Zapora”.

– Racja, po co mają chłopaki bąki po kwaterach zbijać? Niecodziennie przecież chodzą

I. Armia Krajowa

105

na akcje – „Opal” był podobnego zdania.

Wykłady w partyzanckiej podchorążówce prowadzili kpt. „Ryszard” – Ryszard Kacy-kowski, ppor. „Rosa” – Bogusław Marzyś, porucznik „Opal”, komendant „Zapora” oraz podoficerowie. Wojska sowieckie tymczasem stały tuż za Bugiem. Lada dzień można było spodziewać się, że ruszy ofensywa i dla partyzantów nadejdzie czas ostatecznej rozprawy z okupującymi Lubelszczyznę Niemcami, a potem walki u boku sojuszniczej Armii Czerwonej aż do ostatecznego zwycięstwa. Liczący około 200 żołnierzy oddział „Zapory” był

już w tym czasie dobrze uzbrojony, a prowadzone szkolenia, obok kursów podchorążac-kich, podnosiły jego zdolność bojową. W połowie czerwca „Zapora”, podobnie jak inni dowódcy oddziałów partyzanckich, przywiózł z Inspektoratu Lublin zalakowaną kopertę, w której zawarte były szczegółowe instrukcje na czas powstania. Miał ją otworzyć w momencie otrzymania stosownego rozkazu.

Schemat i zasady działania Armii Krajowej mające na celu wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji poprzez wybuch powszechnego powstania, jako plan „A”, w swej ostatecznej wersji Komenda Główna AK opracowała wiosną 1943 roku. Latem jednak tegoż roku, po zwycięskich bitwach Armii Czerwonej pod Stalingradem, Kurskiem i Orłem, jasnym stało się, że Sowieci w pościgu za Niemcami wejdą na ziemie Polski. Komenda Główna AK, na rozkaz naczelnego wodza, przystąpiła wówczas do opracowania planu

„B”, czyli „Burza”, określającego szczegółowe zasady działania poszczególnych struktur Armii Krajowej. Idea powszechnego powstania z planu „A” ustąpiła w planie „B” wzmożo-nym działaniom dywersyjnym, które doprowadzą do szybszego pokonania Niemców, zaś walczącym żołnierzom Armii Krajowej dadzą prawo do występowania w roli gospodarza i sojusznika wojskowego wobec wkraczającej Armii Czerwonej. W założeniach Komendy Głównej AK oba warianty, plan „A” i plan „B”, miały być aktualne do końca okupacji, a rozwój sytuacji na danym terenie miał determinować wybór jednego z nich.

Ze względu na lepsze możliwości operacyjne, „Zapora” podzielił oddział na dwa podod-działy i powierzył „Opalowi” bezpośrednie dowództwo nad patrolami „Ducha” i „Wampira”, sobie zaś zostawiając patrole „Żbika”, „Kordiana”, „Maksa” i „Babinicza”. Wśród dowódców i żołnierzy wyczuwało się atmosferę rosnącego napięcia. Wykonywanie akcji odbywało się jak gdyby mimochodem. Chłopcy podkładali pod pociągi miny, wykonywali wyroki, ostrzeliwali niemieckie kolumny i rekwirowali potrzebne materiały, lecz główna uwaga wszystkich skupiona była na mającej nastąpić wkrótce walce, na którą czekali już od wielu miesięcy, niektórzy od wielu lat.

1 lipca 1944 roku, wieczorem dotarł do oddziału rozkaz inspektora Inspektoratu Rejonowego Lublin, podpułkownika „Nurta” – Stefana Jasińskiego, w sprawie przygotowań do powszechnego powstania. „Rozkazuję natychmiast przystąpić do najbardziej intensywnej pracy nad planem „A” i „B” przez wszystkich dowódców, do dowódców drużyn włącznie.

Kładę jeszcze raz wybitny nacisk, że cała nasza dotychczasowa praca, pod względem organizacyjnym i taktycznym, miała i ma przede wszystkim na celu przygotowanie dowódców i strzelców do walki powstańczej według planu „A” względnie „B”. Otrzymane dotychczas wskazówki, wytyczne, pozostają w pełnej mocy. Przypominam tylko, że przygotowanie, zwłaszcza dowódców, musi być bardzo gruntowne, począwszy od momentu zaalarmowa-nia oddziałów aż do chwili opanowania obiektów. Kalkulacja czasu, zależnie od godziny

,,W”, musi być drobiazgowo przepracowana, biorąc pod uwagę „parę wariantów”. Przy

106

Zaporczycy 1943-1949

kalkulacji czasu rozpatrzyć bardzo dokładnie konieczność dozbrojenia ludzi z obecnych magazynów broni i amunicji…” – pisał miedzy innymi „Nurt”.

„Zapora” zebrał wszystkich swych dowódców, odczytał otrzymany rozkaz i nakreślił

przewidywany przez Komendę plan działań na najbliższe tygodnie.

– Musimy dążyć do tego, aby naprzeciw wkraczającym oddziałom sowieckim wychodził

polski dowódca, mający za sobą bój z Niemcami i wskutek tego najlepsze prawo gospodarza. Dowódca polski powinien zgłosić się, wraz z mającym ujawnić się przedstawicielem cywilnej władzy administracyjnej, u dowódcy oddziałów sowieckich i stosować się do jego życzeń, pamiętając jednak, że właściwą władzą pozostają władze Rzeczypospolitej – mówił

„Zapora” relacjonując wcześniejsze wytyczne Naczelnego Wodza.

– Ale Wersal… – przerywając siarczystym przekleństwem, odezwał się nagle „Kordian”.

– Ja tam tym skurwysynom, Sowietom, nie wierzę. Byłem w 1939 w szkole kadetów we Lwowie, jak do nas weszli. Wiem, jak to wszystko wygląda. A teraz my mamy im wychodzić na spotkanie, sami pchać się w ich łapy? Póki żyję, nie zrobię tego – mówił zdenerwowany.

– Przekazałem wam wytyczne Naczelnego Wodza i naszego bezpośredniego dowództwa, nie swoje. Czy odmawiasz wykonania rozkazu Naczelnego Wodza? – zapytał ostro „Zapora”.

– Naczelny Wódz pewnie nigdy nie widział Sowietów, skoro takie rozkazy wydaje. Może mnie komendant już teraz pod sąd, ale ja oświadczam, że póki żyję, swoich chłopaków dobrowolnie Sowietom nie oddam – „Kordian” wstał i wyprostował się służbiście.

Drgające i zaciśnięte aż do bólu szczęki wskazywały, że jest gotowy na wszystko.

– Siadaj, „Kordian”. Uznaję, że ta rozmowa nigdy się nie odbyła – opanowany „Zapora”

zrezygnował ze służbowego tonu.

Odprawa dobiegła końca.

Rozdział 51

Dozbrojenie oddziału magazynowaną do tej pory bronią oraz rozluźnienie stanowczego dotychczas zakazu przeprowadzania działań dywersyjnych bez porozumienia z „górą” sprawiły, że akcje biegły jedna za drugą. „Opal” znowu zerwał tor kolejowy, pod Bogucinem ostrzelali partyzanci kilka niemieckich samochodów raniąc śmiertelnie ofice ra SS, podobno samego generała. Wyroki, rekwizycje, potyczki. 18 lipca 1944 roku plutony „Ducha”,

„Kordiana”, „Wampira” i „Żbika” zaległy za krawędzią wąwozu pod wsią Kożuchówka.

Jak doniósł wywiad, tędy właśnie miała przejeżdżać grupa kilkudziesięciu żołnierzy Wehrmachtu powracających z Ratoszyna do Chodla. Nie czekali długo. Gdy furmanki z Niemcami wjechały w wąwóz, partyzanci otworzyli ogień.

– Strzelajcie tak, aby nie ranić furmanów, to Polacy – rozkazał przed akcją „Zapora”.

Niemcy wyczuli, że choć ostrzał gęsty, kule przenoszą gdzieś ponad nimi. Błyskawicznie zeskoczyli na ziemię, ściągnęli moździerz i kryjąc się za chłopskimi wozami, sypnęli ogniem. Rozgorzała walka. „Ryś” – Janek Kocoń leżał obok „Kordiana”, kilka metrów dalej „Zapora”. Za nimi otwarte pole. Karabin maszynowy, ustawiony po drugiej stronie, który powinien ostrzeliwać teraz Niemców, milczał jak zaklęty. Pewnie się zaciął, doszedł

do wniosku „Kordian” i uniósłszy się w górę, zaczął z kolana pruć do atakujących Niemców. Nagle „Ryś” kątem oka widzi, jak „Kordian” prostuje się i wyrzuca w górę ręce…

I. Armia Krajowa

107

– Lekarz! – krzyczy chłopak nie przerywając walki.

Z tyłu, pochylony, biegnie doktor „Lwów” - Adam Jaworzyński. Po chwili, przecięty niemiecką serią, pada obok „Kordiana”. W następnych minutach od wybuchu moździerza ginie „Sławek” – Stanisław Skowyra, a „Zaporę”, „Wampira”, „Turka” oraz kilku innych ranią odłamki. Partyzantów ogarnia wściekłość. Mija jednak długa chwila, nim odzyskują przewagę. Niemcy zostają rozbici. Tracą blisko dwudziestu zabitych i rannych. W ręce oddziału wpada moździerz z 30 granatami, dwa lkm-y, pistolet maszynowy, kilkanaście sztuk innej broni oraz konie i środki opatrunkowe.

Zdobycz jednak nie cieszy. Chłopcy w milczeniu otoczyli martwego „Kordiana”, nad którym klęczy jego narzeczona, sanitariuszka „Myszka”. Dziewczyna z przerażeniem wpa-truje się w poharataną twarz chłopaka, ręką błądzi po jego zakrwawionych włosach. Po jej policzkach płyną ciche łzy rozpaczy. Nikt nie ma odwagi przerwać ich ostatniego pożegnania. Hieronim podchodzi do niej, zdrową ręką podnosi dziewczynę z klęczek.

– Chodź, „Myszka”, tak już widać było wam pisane – szepcze banalnie. – „Sokolik”, od-wieź „Myszkę” do pani Kuźmickiej w Krężnicy Okrągłej. Tam mieszka matka „Kordiana”.

Powinny być teraz razem – zwraca się do Wacka Nieleszczuka.

Chłopak wsadza zapłakaną dziewczynę na kozioł, wskakuje obok, podcina konie.

Wieczorem, na kwaterze w Godowie, dotarł do „Zapory” rozkaz inspektora Inspektoratu Rejonowego Lublin w sprawie wykonania planu „B”: „Wobec wyraźnej przewagi sowieckiej na froncie wschodnim i niemieckiej taktyki opóźniania, bez przyjmowania de-cydującej bitwy, istnieje możliwość szybkiego wkroczenia armii sowieckiej na nasz teren.

W momencie tym, zgodnie z rozkazem Komendanta Sił Zbrojnych w Kraju, oddziały AK

wystąpią do wzmożonej, czynnej walki z Niemcami, współdziałając wojskowo z armią sowiecką. Siły użyte do tego celu będą tak duże, na ile pozwolą możliwości uzbrojenia i wyposażenia – dążyć należy do zmobilizowania jak największej masy. Dowódcy wojskowi reprezentują Wojsko Polskie i uzgadniają działania bojowe z dowódcami armii sowieckiej.

Celem działań jest niszczenie armii niemieckiej, ułatwianie marszu jednostkom sowieckim, a następnie, po ukończeniu walk, koncentracja i odtworzenie jednostek Wojska Polskiego, które wystąpią do dalszej walki z Niemcami wspólnie z Armią Czerwoną…”.

– Stachu, na jutro „Młot” zarządził odprawę dowódców OP 8 w Romanowie koło Bychawy. Pojedziesz w moim imieniu. Rana nie jest zbyt wielka, ale prawdę powiedziawszy, nie czuję się zbyt dobrze – powiedział „Zapora” do swego zastępcy „Opala”, gdy zostali sami na kwaterze. – Zresztą, dziś w nocy pogrzeb „Kordiana”, „Lwowa” i „Sławka”. Winien im jestem słowo dowódcy – dodał w zamyśleniu.

Czy można przyzwyczaić się do śmierci? Czy można nauczyć się śmierci swoich podwładnych? „Zapora” nie znajdował odpowiedzi. Śmierć poległych dziś ludzi bolała tak samo, jak śmierć „Haika”. Znów szukał własnej winy i dociekał, gdzie, jako dowódca, popełnił błąd. Przed oczami stanął mu „Kordian”: „Ja swoich chłopaków, póki żyję, nie oddam Sowietom” – mówił w czasie tamtej burzliwej odprawy. Meldunek z Inspektoratu donosił, że spod Kowla dziś rano ruszyła sowiecka ofensywa. Tak, „Kordian”, ty swoich chłopaków Sowietom nie oddasz. To pewne, pomyślał „Zapora”. Wstał, pożegnał wyjeż-dżającego na odprawę „Opala” i zaczął gotować się do pogrzebu.

108

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 52

Absolwenci lubelskiej konspiracyjnej podchorążówki z klasy „Irenki” – Ireneusza Bie-niaszkiewicza rozkaz o mobilizacji dostali 19 lipca 1944 roku.

– Stanowimy samodzielną sekcję broni ciężkiej w oddziale „Zapory”. Wyruszamy jutro o dziesiątej rano z Narutowicza 14. Bryczką pani Kuźnickiej dojedziemy do jej majątku w Krężnicy Okrągłej, skąd zostaniemy odebrani przez łączników oddziału. Broń otrzyma-my na miejscu – mówił dawny starszy klasy, obecnie dowódca sekcji, „Tomek” – Wojciech Kozłowski.

Następnego dnia, w wyznaczonym miejscu i czasie, w wygodnych, sportowych ubraniach, z plecakami, zgłosili się wszyscy: „Irenka” – Ireneusz Bieniaszkiewicz, „Seweryn”

– Seweryn Winiarski, „Prawdzic” – Mirek Grabowski, „Grom” – Tadek Baczyński, „Szczapa” – Władek Gogoliński, „Rawicz” – Olgierd Iwaszkiewicz oraz bezpośredni dowódca chłopców, „Tomek” – Wojciech Kozłowski. Konie z majątku postukując niecierpliwie kopytami o bruk miejskiego podwórka, czekały gotowe do drogi. Chłopcy wskoczyli do bryczki, świsnął bat, ruszyli. Do rogatki dotarli bez przeszkód. Potem szosa kraśnicka.

– Patrzcie panowie, aż miło popatrzeć, jak Szkopy wieją – rzekł woźnica, z trudem wciskając się ze swą bryką w sznur ciągnących ku Wiśle niemieckich taborów.

Młodość, słońce, złociste łany zbóż, świadomość bliskiego końca okupacji i ta wyprawa, która spełniała najskrytsze ich marzenia. Wszystko to sprawiało, że czuli się szczęśliwi, radośni i beztroscy. Nie myśleli o niebezpieczeństwie.

– Podobno zmiana pseudonimu przed pójściem do partyzantki przynosi szczęście. Ja zmieniam swój na „Szpica” – powiedział Władek Gogoliński, dotychczasowy „Szczapa”.

– Ja swego „Beya” zamieniam ostatecznie i nieodwołalnie na „Irenkę”. I tak nigdy go nie używaliście – roześmiał się Ireneusz Bieniaszkiewicz, którego mimo oficjalnie obranego

„Beya”, wszyscy i tak „Irenką” zwali.

Rozgorzała dyskusja, przeplatana gromkim śmiechem o sensie i znaczeniu nowo obie-ranych pseudonimów. Strój chłopców i ogólna wesołość panująca w bryczce sprawiały, że z boku patrząc, rzekłbyś, młodzieńcy na majówkę jadą, nie do powstania. Niemcy nie zaczepiali wesołej gromady. Późnym popołudniem stanęli w majątku Kuźnickiej w Krężnicy Okrągłej za Bełżycami.

– Zajedziemy od tylu. Tam, za stawami, jest wasza baza – powiedział woźnica.

Wkrótce bryczka stanęła na niewielkim dziedzińcu. Chłopcy zeskoczyli na ziemię, zajęli wyznaczone im kwatery. Poznali pierwszych towarzyszy broni, swych rówieśników, dla których ciepło rodzinnych domów już od dawna było tylko dalekim wspomnieniem.

Rozmowy, marzenia, powstańcza euforia. Wieczorem, zmęczeni długim dniem, padli na posłania.

Wyrwany ze snu „Irenka” nie wiedział w pierwszej chwili, gdzie jest i co się z nim dzieje. Powtórna seria bliskich wystrzałów obudziła go na dobre. W mgnieniu oka wciągnął

spodnie i wyskoczył przed budynek. Wokół panowały niezmącona ciemność i cisza. Po chwili posłyszał zbliżające się głosy, oczy przywykły do mroku. Podszedł do grupy partyzantów. W świetle latarki ujrzał zabitego przed chwilą Niemca. W miejscu, gdzie powinna znajdować się twarz, zobaczył krwawą miazgę ciała przemieszanego ze sterczącą bielą drobnych kości i lśniące matowym blaskiem oczy trupa. „Irenka” poczuł, że za chwilę zwymio-tuje. Stał jednak, nie mogąc oderwać oczu od makabrycznego widoku.

I. Armia Krajowa

109

– Bierz, chłopie, buty, popatrz jakie dobre! – poradził stojący obok „Wiarus”, spostrzegłszy bose stopy „Irenki”.

– Co? Co proszę?

– No, bierz te oficerki, wyglądają na nowe. Przydadzą ci się przecież.

– Jakie buty? Ja nie potrzebuję żadnych butów! Ja mam swoje! – żachnął się „Irenka”.

– Nie, to nie, przydadzą się innym.

Stary partyzant wzruszył ramionami, po czym ze stoickim spokojem przystąpił do rekwizycji butów zabitego Niemca. Stanął w rozkroku, uniósł jedną martwą nogę, potem drugą, otrzepał zdjęte buty, wsadził pod pachę i ruszył wolno w mrok.

– Na oko, pasują na „Gitarkę”, a to się chłopak ucieszy – mruknął.

Klasa podchorążaków „Tomka” długo me mogła zasnąć.

– To okropne – mówili, mając na myśli zarówno widok niemieckiego trupa, jak i kradzież butów.

– Takie zachowanie odziera naszą walkę z prawości, patriotyzmu i ideałów w imię których walczymy. To takie prymitywne. Jak tak można? Łakomić się na parę szwabskich butów – mówili.

Dopiero wieczorem następnego dnia, gdy po dłuższym marszu dotarli na miejsce koncentracji oddziału, spostrzegli, że większość żołnierzy „Zapory” ubrana jest w niemieckie mundury, niemieckie spodnie buty i czapki. O tym, że to polskie wojsko, świadczyły jedynie orły w koronie nad ich głowami oraz biało-czerwone opaski na rękawach. Doświadcze-nie ubiegłej nocy podsunęło wyobraźni podchorążaków sposób, w jaki wszystko to zostało zdobyte. Nie wracali więcej do tematu nocnej rozmowy. Czuli, że nie mają prawa sądzić: kradzież to, czy dbałość o wyposażenie polskiej armii, jeśli zedrzeć odzienie z żywego lub martwego wroga.

Rozdział 53

Rannych pod Kożuchówką partyzantów przewieziono do Urzędowa, pod troskliwą opiekę doktora Ściegiennego i jego sanitariuszek. W ciele „Wampira” – Mieczysława Szymanowskiego utkwiły odłamki pocisku niemieckiego moździerza.

– Wyjmę panu tylko te, które siedzą niezbyt głęboko. Te dwa, które siedzą głębiej, pozostawię. Idzie front. Jak już wszystko się przewali, poradzimy sobie też z nimi – wyjaśnił

„Wampirowi” doktor, wodząc ołówkiem po uniesionej w górę kliszy.

Po wyjęciu odłamków i założeniu opatrunków, „Wampira” przetransportowano na kwaterę w Bęczynie, skąd po dwóch dniach zabrała go mieszkająca wówczas w Skrzyńcu żona.

Nie mógł wprawdzie siedzieć, chodzenie sprawiało mu dotkliwy ból, ale rany goiły się szybko i bez komplikacji.

W niewielkim Skrzyńcu, podobnie jak w większości wsi Lubelszczyzny, nic nie dało się ukryć. Od dawna wszyscy wiedzieli, że mieszkająca u młynarza kobieta i jej dwoje dzieci, to żona i dzieci dowódcy patrolu z oddziału „Zapory”. Wieść o jej rannym pod Kożuchówką mężu i o tym, że przywiozła go do młyna, była najświeższym tematem wiejskich pogaduszek. W pierwszą noc przespaną u boku żony, przed wschodem słońca obudziło

„Wampira” energiczne pukanie do okna.

– Kto tam? – zapytała żona.

110

Zaporczycy 1943-1949

– Panie komendancie, proszę wstać, Niemcy idą! – wołał przyciszonym głosem „Lis” –

Jan Ciekot z miejscowej placówki.

„Wampir” zerwał się, ubrał najszybciej jak mógł i wyszedł przed dom. Otoczyła go gromada około dwudziestu chłopaków.

– Panie komendancie, my wiemy kim pan jest. My wszyscy jesteśmy żołnierzami Armii Krajowej. Staliśmy na warcie. Proszę spojrzeć, o tam, Niemcy idą. Chcemy ich rozbroić.

Niech pan obejmie nad nami komendę – mówili szeptem wskazując na pole i majaczące w przedświcie sylwetki.

– A ile macie broni? – rzeczowo spytał „Wampir”.

– Jeden karabin i jeden urzynek – pokazali.

„Wampir” zaniemówił. Lotem błyskawicy przebiegła mu myśl, że jeżeli zostawi tych chłopaków, pójdą na Niemców bez niego, a Niemcy, to pewne, wybiją ich do nogi. Wtedy on okrzyknięty zostanie winnym ich śmierci tchórzem. I co gorsze, poniesie tę winę w resztę swych dni. Jeżeli poprowadzi ich teraz na Niemców, to samym zapałem nie zdoła pokonać frontowych zapewne, dobrze wyszkolonych i uzbrojonych żołnierzy niemieckich.

Co robić?

Chłopcy błagalnym wzrokiem wpatrywali się w milczącego „Wampira”.

– Dobrze, rozbroimy ich. Czy wykonacie wszystkie moje rozkazy? – rzekł w końcu.

– Tak jest, panie komendancie! – odpowiedzieli zgodnym chórem.

– „Lis” i was dwóch – wskazał najbardziej rosłych chłopaków – oraz ten z karabinem i urzynkiem zostają przy mnie. Reszta niech natychmiast postara się o kije długości karabinu – rozkazał i wrócił do domu po broń.

Zatrzeszczały płoty. Po chwili przed „Wampirem” stanął uzbrojony w kije szwadron.

– Wy dwaj po parabelce, ty „Lis” bierz pepeszę, sobie zostawiam czternastostrzałową fn-kę. Czy umiecie się z tym obchodzić? – mówił, rozdzielając swą broń.

– Tak jest, panie komendancie – odpowiedzieli.

– Okrążyć Niemców. Tylko nie podchodzić zbyt blisko. Stać w takiej odległości, żeby nie rozpoznali, że trzymane przez was kije to nie karabiny – poinstruował sztachetowe wojsko.

Z bronią gotową do strzału, na czele uzbrojonej piątki, „Wampir” ruszył przez pola w kierunku Niemców. Boże spraw, żeby nie zaświeciło słońce... żeby chłopcy nie podeszli z kijami zbyt blisko… żeby Niemcy nie zaczęli strzelać, zanosił milczące modły do Najwyższego. Wiedział, że bez Jego pomocy, mogą to być ostatnie chwile życia jego i wszystkich chłopaków.

Niemcy spostrzegli „Wampira”. Przystanęli. Chłopcy z kijami zatrzymali się w bezpiecznej odległości. Zaczynało świtać. Gdy już można było rozpoznać sylwetki, „Wampir” spostrzegł, że na czele kilkunastu Niemców, wysunięty kilka kroków do przodu, z pistoletem w dłoni stoi oficer. Dawno już nie czuł bólu poranionych pośladków. Napięty do granic możliwości, wpatrzony w oczy Niemca, wolno, krok za krokiem, szedł wprost na niego.

Złowroga cisza, przerywana jedynie ciapaniem butów wyciąganych z mokrej gleby i chrzę-stem łamanych liści buraków.

„Wampira” dzieliło od Niemców zaledwie kilka kroków, gdy oficer przełożył pistolet z prawej ręki do lewej, stanął na baczność i zasalutował. „Wampir” rzucił kątem oka w stronę uzbrojonych w kije chłopaków, przeszedł jeszcze kilka kroków i stając na wprost Niemca, przełożył broń do lewej ręki i oddał salut. Niemiec powiedział coś, co „Wampir”

I. Armia Krajowa

111

zrozumiał jako pytanie, co chcą od niego.

– Tu jest Polska i żaden obcy żołnierz z bronią nie przejdzie – „Wampir” łamaną niem-czyzną starał się wytłumaczyć oficerowi, o co chodzi.

Ustalono, że Niemcy złożą broń, w zamian za co otrzymają przepustkę na dalszą drogę.

– Gut – zgodził się niemiecki oficer i ku zdziwieniu „Wampira”, wręczył mu polskiego Visa.

Reszta Niemców poszła w ślady dowódcy. Gdy już broń legła na stosie, nadbiegli stojący dotychczas w oddali kijarze.

– Mein Gott! – krzyknął oficer na widok uzbrojonych w sztachety chłopców i złapał się za głowę.

– To jest wojna, panie oficerze, ona płata różne figle – uśmiechnął się „Wampir” starając się przełożyć wypowiedzianą po polsku sentencję na język wroga.

– Przepustka! – żądał Niemiec.

„Wampir” posłusznie sięgnął do raportówki, wyrwał z notesu kartkę i napisał: „„21 lipca 1944. Rozbroiłem dziś rano w Skrzyńcu grupę Niemców. Ktokolwiek ich przejmie, proszę ułatwić im drogę do nieba. „Wampir””.

Niemcy, z „przepustką” w dłoni oficera, pomaszerowali w stronę Chodla. W Zastawkach trafili na „Etażerkę”. Dostali jeść, a potem dołączyli do stojących na drodze czołgistów.

Uzbrojeni w zdobytą broń żołnierze Armii Krajowej placówki Skrzyniec, na czele z „Wampirem”, wyzwalali spod niemieckiej okupacji Bełżyce i Chodel.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

113

CZĘŚĆ DRUGA

RUCH OPORU

ARMII KRAJOWEJ

114

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 1

Na odprawie w Romanowie koło Bychawy w dniu 19 lipca l944 roku, „Młot”, dowódca l Batalionu 8 Pułku Piechoty Legionów Armii Krajowej, utworzonego z lotnych oddziałów partyzanckich Inspektoratu Lubelskiego, w skład którego jako 1 kompania OP 8 wchodził

także oddział „Zapory”, poinformował „Opala”, że oddział „Zapory” rozkazem lubelskiej Komendy Okręgu Armii Krajowej został wyłączony z akcji „Burza” i jako oddział partyzancki sztabowy (OPS), ma za zadanie ochronę części sztabu Okręgu pod dowództwem podpułkownika Franciszka Żaka – „Wira”.

– Na odprawie, poza „Młotem”, byli wszyscy dowódcy oddziałów OP 8, skarbnik Komendy Okręgu i właściciel majątku Piotrków – relacjonował „Zaporze” jego zastępca.

– A co z innymi naszymi oddziałami? – spytał komendant.

– Inni idą na koncentrację w lasy lubartowskie, w rejon Nowego Dworu.

– Cholera, a to wymyślili. Tyle czekaliśmy na walkę, tyle przygotowań, a teraz mamy ochraniać sztab – „Zapora” nie potrafił ukryć oburzenia na decyzję Komendy Okręgu.

– Nie złość się na zapas – mówił „Opal”. – Ja nie jestem pewien, czy to wszystko z Sowietami wygląda tak, jak nam wcześniej mówiono. Komenda boi się chyba naszych so-juszników. Bo, wyobraź sobie, „Młot” najpierw poinformował nas, że ruszyła sowiecka ofensywa, że Armia Czerwona zbliża się do Bugu i w drodze na Warszawę zajmie Lubelszczyznę, że mamy z nią współpracować i wszystkie inne rzeczy. A potem powiedział, że my, to znaczy nasz oddział, będziemy ochraniali sztab „Wira” i że to takie szczególnie ważne, bo „Wir” nie ujawni się przed Sowietami. Część sztabu, którą on dowodzi, nie wyjdzie z konspiracji. Rozumiesz, o co chodzi? Wygląda na to, że my mamy ochraniać sztab nie tyle przed Niemcami, ile przed Sowietami.

– Ta nasza przyjaźń i wspólna walka z bolszewikami coś na mój gust jest grubymi nićmi szyta. Ale to co mówisz, zmienia postać rzeczy. Musimy być w tym wszystkim bardzo ostrożni. Wszystko jedno, sam nie wiem, co powiedzieć chłopakom. Będą rozgoryczeni takim obrotem sprawy. Tyle czekali na walkę z Niemcami, a teraz przyszło im sztab ochraniać. Przecież nie mogę im szczegółowo tłumaczyć, o co chodzi. Bo może te lęki Komendy też są trochę na zapas? – zastanawiał się głośno „Zapora”.

– Oj, Henek, nie przesadzaj. Jak już ty im coś wyłożysz, to jak gdyby sam Pan Bóg do nich przemówił. Pomyślą, że tak właśnie dla nich najlepiej – roześmiał się „Opal”.

Zgodnie z rozkazem Komendy, „Zapora” poprowadził swój oddział w wyznaczony rejon. Wieczorem 21 lipca 1944 roku partyzanci zajęli kwatery w Krzczonowie pod Bycha-wą, gdzie oczekiwać mieli na przybycie sztabu pułkownika Franciszka Żaka-„Wira” i na jego rozkazy

Oczekiwanie przedłużało się. Zapomniany w te dni od Boga i ludzi Krzczonów, ożywiony przybyciem oddziału, trwał w napięciu. Czekał na rozkazy, walkę i front. Tymczasem nie działo się nic. Tylko od północy i wschodu rósł pomruk ciężkich dział, a z dala od wsi, bokiem, przemykały grupki jakichś żołnierzy. Ludzie mówili, że to ukraińscy dezerterzy.

Dopiero późnym popołudniem 25 lipca wartownik przyprowadził do „Zapory” dwóch podejrzanych mężczyzn.

– Panie komendancie, kręcą się tu jacyś. Mówią, że są od „Jemioły” i koniecznie chcą rozmawiać z panem komendantem, ale kto ich tam wie, co za jedni – mówił trzymający tego dnia wartę partyzant.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

115

– Panie komendancie, melduję, że uciekliśmy Sowietom. Jesteśmy z oddziału „Jemioły”.

Szliśmy na koncentrację w rejon lubartowskich lasów. My, „Rysie” i oddział „Nerwy”.

Wszystkimi naszymi oddziałami dowodził „Młot”. W Polanówce otoczyli nas Sowieci, rozbroili i gnali na wschód, to uciekliśmy. Bo kto wie, co oni planują? – mówili doprowadzeni partyzanci, „Kord” i „Mazur” z oddziału „Jemioły”, czyli cichociemnego Czesława Rossińskiego.

„Zapora” i „Opal” poprosili o szczegóły.

– Bo to było, panie komendancie, tak. Koło Osmolic połączyliśmy się z oddziałami

„Nerwy” – Wojciecha Rokickiego i „Rysia”– Stanisława Łukasika. Musi z pięciuset chłopa nas się zebrało. Do tego ze dwadzieścia taborowych wozów i wszystko, co potrzeba. Bo niby mówili, że idziemy w lasy lubartowskie, ale jakoś tak bardziej w stronę Lublina szliśmy. Zresztą, ja nie wiem, co tam dowództwo planowało. My zwykli żołnierze, to i w głowie nie było myśleć, gdzie nas prowadzą – zaczął „Kord”.

– Pierwszych Ruskich to spotkaliśmy za Osmolicami. Przekazaliśmy im schwytanych jeńców i tyle. Latały też nad nami sowieckie samoloty. Wtedy rozkładaliśmy płachty, żeby do nas nie walili. Znaczy się, takie białe trójkąty i kwadraty. Ruscy tak jakoś tylko machali skrzydłami, nie strzelali do nas i lecieli dalej. Podobno tak było umówione – uzupełnił

„Mazur”.

Potem mówili już na zmianę, co któremu utkwiło w pamięci.

– Tak doszliśmy do Polanówki za Żabią Wolą. W Polanówce spotkaliśmy oddział konny Sowietów, przy drodze ustawione były armaty. Dowodził nimi pułkownik.

– Oni mają parciane pasy, parciane buty i na parcianych paskach noszą broń. Na początku to tacy serdeczni byli, cebulą nas częstowali.

– A co tam, cebula nieważna. W każdym razie, to pierwsze spotkanie rzeczywiście nie było złe. Pułkownik podziękował nam za pomoc i współpracę w gromieniu faszystów, podziwiał naszą dzielność. Po jego przemowie wystąpił „Młot” i oficjalnie przedstawił nas jako trzy kompanie I Batalionu 8 Pułku Piechoty Armii Krajowej, wchodzącego w skład 3

Dywizji Piechoty. Po tym wszystkim rozlokowaliśmy się, gdzie kto mógł, najczęściej pod gołym niebem, bo wieś mała, tylu ludzi nie pomieści. Wydano nam suchy prowiant, to znaczy chleb, słoninę i kiełbasę.

– Te Ruskie to nadziwić się nie mogły, że nam słoninę i kiełbasę wydają i że wszystko ze skóry mamy. Bo niedawno to wydali nam nawet takie plecaki ze zrzutów, które zewnętrzną pokrywę miały z cielęcej skóry, panie komendancie.

– Do wieczora „Młot”, „Jemioła”, „Ryś” i „Nerwa” rozmawiali z sowieckimi oficerami.

O czym, nie wiemy. Dość, że gdy dziś rano wstaliśmy, wieś była otoczona. Gdzie spojrzeć, Sowieci. Większość z nich na takich małych kudłatych konikach siedziała, oczy skośne, strach patrzeć. Zdawało się, mysz się nie prześlizgnie. Najpierw ten kordon na koniach, a potem armaty wycelowane wprost w nas. Wszystkich nas wezwano na pastwisko. Usie-dliśmy wkoło. Do środka wszedł ten sowiecki pułkownik, ale już inaczej gadał, bo przyjechali do niego jacyś z dowództwa. Powiedział, że Armia Czerwona wyzwala naszą ziemię z wojskiem polskim Berlinga, które powstało u nich, a my mamy złożyć broń i pójść do tego wojska. Na polski tłumaczył nam to wszystko „Jemioła”. Wtedy kapitan „Młot” powtórzył akt ujawnienia, na co Sowieci kazali nam wypełnić takie ich ankiety. Imię, nazwisko, imiona rodziców, nazwisko panieńskie matki, adresy, wykształcenie i przynależność

116

Zaporczycy 1943-1949

do oddziału.

– Nie wiem, kto tam co pisał, ale ja wszystko zmyśliłem. Inni chyba też, bo Sowieci nie byli z tego pisania zadowoleni.

– Wtedy sowiecki pułkownik powiedział, że Armia Czerwona nie będzie tolerować żadnego wojska nie podporządkowanego swojemu dowództwu, więc mamy złożyć broń na wozy, ustawić się w kolumnę i iść przed taborem, gdzie nam każą. Na koniec powiedział, że opuszczenie oddziału będzie karane jak dezercja, a uciekinierzy rozstrzeliwani. Jeśli ucieknie jakiś żołnierz, to zostaną rozstrzelani nasi dowódcy, którzy od tej chwili odpo-wiadają za to, żebyśmy doszli do wyznaczonego nam celu. A jak nie będziemy wszystkiego tego przestrzegać, to potraktują nas jak wrogów i zlikwidują.

– Jak skończył, wśród chłopaków poszedł szum, że pewnie na białe niedźwiedzie nas pognają. A jak nie, to rozwalą po drodze jak tych w Katyniu. Wtedy jeden od „Rysia”

z miejsca wsadził sobie lufę pistoletu w usta i zastrzelił się – mówili.

Zapadło długie milczenie.

– No i tak, panie komendancie. Broń na wozy. Chłopaki płakali jak dzieci. Serce się krajało patrzeć, że to wszystko stracone – podjął po chwili „Mazur”.

– Ale co tam, nie wszystka przecież broń przepadła. Cięższa tylko. Pistolety maszynowe, broń krótką, granaty i lornetki, kto mógł, ukrył. „Młot” podzielił kasę zgrupowania. Wypadło po 500 złotych na każdego. Poza tym tytoń i bibułka. Ale co tam to wszystko warte.

Płakać się chciało i już. Wtedy „Jemioła” zebrał nas do kupy i powiedział tak: „Chłopcy, kurwa jego mać, weźcie się w garść! Na wojnie, jak na wojnie! Raz na wozie, raz pod wozem! W myśl Konwencji Genewskiej żołnierz ma prawo uciekać z niewoli i nikt nie może pozbawić go tego prawa. Nie można też karać przełożonych za ucieczkę podkomendnych.

Nie wiem, czy Związek Sowiecki przestrzega przepisów Konwencji Genewskiej, ale jeńcami to chyba jesteśmy. Jeśli nadal macie zaufanie do nas jako dowódców, nie spieszcie się z dawaniem powodów do rozwałki. My znajdziemy rozsądne wyjście. Ale jak który znajdzie okazję, niech wieje i innych ostrzega. Przygotować się do wymarszu! Rozejść się!”

Po tych słowach porucznika „Jemioły” lżej się na duszy zrobiło.

– Nie wiemy, co tam swoim powiedział „Ryś”. Fakt, że jak ruszaliśmy z Polanówki,

„Rysiów” już nie było. Gdzie się podziali, jak prysnęli, to jeden Pan Bóg wie. Od nas i od

„Nerwy” też trochę brakowało. Głównie tych bez mundurów. „Młot” kazał wtedy rozcią-gnąć kolumnę, żeby Sowieci nie zorientowali się, że tamci uciekli.

– Pognali nas obstawionych Kozakami na Wschód, to my przed Mętowem w krzaki.

Udało się. Szliśmy polami, aż nas wasi złapali – zakończy „Kord”, a „Mazur” kiwnięciem głowy potwierdził słowa kolegi.

„Zapora” poprosił chłopców, aby o tym, co usłyszeli, nie rozpowiadali żołnierzom. Po co ludzi straszyć na zapas.

– Warta! Nakarmić ich i opatrzyć, jeśli trzeba. Zostają z nami – rozkazał.

– Ci ludzie nie kłamią, Stachu. Nie ma co czekać na sztab. Trzeba nam stąd ruszać w swoje strony – powiedział „Zapora” do „Opala”, gdy zostali sami. – Póki żyje przynajmniej jeden z nas, jak to mówił „Kordian”, nie oddamy dobrowolnie swoich ludzi w ręce Sowietów – dodał.

– Masz rację. Tylko to nam pozostaje – odparł „Opal” i zaczęli zastanawiać się nad trasą odwrotu.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

117

Ustalili, że najlepiej ruszać wieczorem prosto na zachód, w stronę Kiełczewic. Potem posunąć się pod Piotrowice, wskoczyć w osmolicki las i tam przeczekać dzień, żeby nie wypatrzyli ich z samolotów. Następnej nocy przeskoczyć pod Tomaszówką kraśnicką szosę, a potem na Czółna i do Zalesia. Tam będą u siebie.

– Oby nam się tylko udało. Front blisko, lada moment będą tu Sowieci. A my mamy dwieście ludzi do przeprowadzenia. Idź, Stasiu, daj rozkaz, niech chłopaki szykują się do wymarszu. Nie ma co czekać, wkrótce będzie ciemno. Ruszamy za godzinę – powiedział

„Zapora” i zaczął gotować się do drogi.

– A to nam się sojusznik trafił – przeklął siarczyście „Opal” i wyszedł do żołnierzy.

Rankiem 26 lipca 1944 roku, nie napotykając żadnych przeszkód, stanęli na skraju osmolickiego lasu. Kanonada jak gdyby trochę przycichała. Mijane drogi były puste, wsie zamknięte w opłotkach. Ani Niemców ni Sowietów. Ubezpieczenie wystawiono ze wszystkich stron, w oddziale obowiązywał stan najwyższej gotowości.

– „Morwa” z „Modrzewiem”, szybko do tamtych zabudowań. Sprawdźcie, czy wszystko w porządku – rozkazał koło południa „Duch”, którego patrol szedł dziś w szperaczach.

– Tak jest – odpowiedzieli chłopcy i ruszyli we wskazanym kierunku.

Gospodarstwo stało na niewielkim wzniesieniu, więc chłop, obserwując zapewne teren, nie był zaskoczony ich wizytą.

– Spokój, cisza, tylko gdzieniegdzie, bokami, Ukraińcy grasują. Pilnować się trzeba –

rzekł nie pytany.

Widząc ich zmęczenie, wystawił sagan mleka.

– Od wczoraj w Lublinie podobno są już Sowieci. Panowie, co teraz z nami będzie, jak oni przyjdą? Ja należę do Batalionów Chłopskich, ale po tych bolszewikach niczego dobrego spodziewać się nie można – ciągnął, gdy gasili pragnienie.

– A czego tu się bać? Pójdziemy razem z nimi gonić Niemców. To wszystko – odparł

zdziwiony „Morwa”. – Dlaczego pan sugeruje jakieś kłopoty z ich strony? Przecież zwycięstwo Sowietów nad Niemcami jest naszą nadzieją na zakończenie wojny i odzyskanie niepodległości – dodał.

Zapadła cisza. Chłopcy dopili mleko, podziękowali.

– Nie darują wam, że podlegaliście Londynowi. Wojsko sowieckie przejdzie, a za nim pojawi się NKWD i ci zaczną was rozliczać – odezwał się na odchodnym chłop, wskazując na akowskie opaski partyzantów.

„Morwa” był zły na jego gadanie.

– To jakiś bechowski politykier – powiedział do „Modrzewia”, gdy wracali do oddziału.

Jeszcze tego samego dnia „Morwa” pojął jednak, że ten bechowski politykier chyba miał

rację. Był w grupie szperaczy, którą pod wieczór wysłano w stronę majątku w Piotrowi-cach. Dochodząc do rządcówki, partyzanci spostrzegli, że przed budynkiem stoją dwa mongolskie koniki obładowane workami. Po chwili z domu wytoczył się Sowiet.

– Kto wy? – zapytał z pijackim spokojem.

– Polscy partyzanci – odrzekli.

– Aha, partizany! Job jeho w tri bogi mać! – zaklął bluźnierczo i zataczając się, odszedł

w stronę dworu.

Tymczasem do gotującego się do wymarszu oddziału podeszła grupa Sowietów i zapytała o komandira. „Zapora” wyszedł im naprzeciw. Obok stanął „Opal”. Jeden z Sowietów,

118

Zaporczycy 1943-1949

klnąc siarczyście, zapytał, kim są.

– Oddział partyzancki Armii Krajowej 8 Pułku Piechoty Legionów – przedstawił się

„Zapora”.

– Aaa, wy polskie partizany. Nada wam addat arużje. Wy od nas pałuczitie łuczsze, czem wasze – powiedział jeden z nich, zapewne dowódca.

– Jesteśmy żołnierzami Armii Krajowej, polskim wojskiem. Mamy swoje dowództwo, podległe polskiemu rządowi w Londynie i wykonujemy tylko jego rozkazy – głośno i dobitnie odrzekł „Zapora”.

Zmarszczone brwi, twardy głos i powaga komendanta wskazywały, że jest w stanie naj-wyższego napięcia. Stojący dotychczas przy jego boku „Opal” cofnął się nieznacznie za plecy dowódcy gotując broń. Chłopcy z dalszych szeregów poszli jego śladem.

– U nas toże polskie wajsko. Iditie z nami, budiem w miestie wajewat. My możem wam dat samoje łuczszoje arużje – Sowiet jak gdyby nie rozumiał słów „Zapory”.

– Powtarzam, jesteśmy żołnierzami Armii Krajowej. Mamy swoje dowództwo i tylko jego rozkazy wykonujemy. Jeżeli dostaniemy rozkaz złożenia broni i przyłączenia się do Armii Czerwonej, wykonamy go. Nigdy wcześniej.

– No, charaszo, komandir. Prosim was i młodszych komandirów obiedać z nami, poga-warim – Sowiet stał się nagle miły i ugrzeczniony.

– Dziękujemy za zaproszenie. Może innym razem zjemy obiad, dziś pora nam w drogę

– „Zapora” zasalutował, odwrócił się i dał rozkaz do wymarszu.

Czuł siłę swego oddziału.

Rozdział 2

Oddział „Zapory” szczęśliwie przeskoczył kraśnicką szosę. Ranek 27 lipca 1944 roku zastał chłopców na kwaterach we wsi Czółna. Siedzący na drzewach obserwatorzy pene-trowali teren. Wczesnym popołudniem dali znać, że od strony Niedrzwicy zbliża się duża kolumna sowieckiego wojska, wokół której krążą niewielkie konne zwiady, penetrujące każdy skrawek lasu, każde zagłębienie terenu. Po chwili jeden z takich oddziałów wjechał

do wsi. Dowódca, nie zsiadając z konia, zapytał, kim są.

– Oddział partyzancki Armii Krajowej komendanta „Zapory” – odpowiedział któryś z żołnierzy.

Sowiet wyjął mapę, odznaczył na niej miejsce postoju oddziału i odjechał. Kilka godzin później przez wieś maszerowała kolumna Sowietów. Partyzanci w milczeniu obserwowali szare płaszcze sołdatów, zwinne koniki zwiadu i przemykającą w samochodach wierchusz-kę obcych wojsk. Niespodziewanie, tuż przed kwaterą „Zapory”, zatrzymał się gazik. Wysiadła z niego kobieta w stopniu pułkownika. Tęga, rumiana, z orderami po lewej stronie opiętego munduru.

– Szto eto za atriad? – zapytała.

– „Zapory” – odpowiedzieli chłopcy.

– „Zapora”… da, eto charoszij komandir. Ja chaczu z nim pogawarit – oświadczyła.

„Zapora” z kamienną twarzą i ponurym wzrokiem wyszedł na jej spotkanie. Sowietka przedstawiła się, uścisnęła mu dłoń, po czym niespodziewanie dla wszystkich, odpięła jeden ze swych medali i przypięła do munduru komendanta. „Zapora” obrzucił lodowatym

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

119

wzrokiem medal, potem Sowietkę. Milczał.

– Pajdiotie z nami, komandir – zaprosiła rozkazem.

Nie miał wyboru. Kiwnięciem głowy wyraził zgodę, gdy łamaną polszczyzną, Sowietka domagała się natychmiastowego włączenia oddziału w kolumnę sowieckiego wojska.

– Ruszam ze swym oddziałem tuż za waszą kolumną – odrzekł.

Tłumaczył, że w tej chwili to niemożliwe, bo musi zebrać oddział, a to potrwa. Sowietka, niezbyt widać zadowolona z wyników rozmowy, przystała w końcu na jego warunki i odjechała na czoło kolumny.

– A co miałem zrobić z tą babą? Powiedzieć jej, że mamy własne dowództwo? Mogli nas otoczyć, rozbroić i wystrzelać do nogi. Póki co, nie mamy żadnych szans. A tak, idzie noc.

Jesteśmy na swoim terenie. Pójdziemy w końcu kolumny. Jeszcze nie wszystko stracone –

tłumaczył się „Opalowi” ze swej zgody na wspólny marsz z kolumną Sowietów.

– Ale nam się sojusznik trafił, nie ma co – przeklął „Opal”.

– Ty lepiej przypatrz się, co to za wojsko. Nie dość, że w nim baby za pułkowników robią, to jeszcze medale rozdają. Na cholerę mi ten sowiecki medal? – głośno zastanawiał

się „Zapora”, obracając w ręku metalowy krążek.

– A może jej się spodobałeś? Podobasz się babom, stąd to wszystko – roześmiał się

„Opal”.

– Ty jak już coś pieprzniesz... Ale żarty żartami. Myślę, że ta Sowietka dała mi medal po to, żeby uśpić naszą czujność. Że niby to jesteśmy takimi sojusznikami, a w gruncie rzeczy planuje to samo, co zrobili z naszymi w Polanówce. Może chcą nas rozbroić i popędzić na wschód? – powiedział „Zapora” i zamilkł, przerażony własnymi słowami.

– Cholera ich wie. Może przesadzasz, a może masz i rację. Bo, w gruncie rzeczy, diabli wiedzą. Niby dlaczego mieliby wobec nas postępować inaczej niż postąpili względem

„Jemioły”, „Rysia” i „Nerwy”? Ale możliwe też, że z tymi medalami to tylko taki ich bolszewicki zwyczaj. Mnie zastanawia jedno. Skąd ona wiedziała, że ty jesteś „charoszyj komandir”? Może ci Sowieci z Piotrowic jej powiedzieli, albo ten zwiadowca na koniu, co zaznaczył na mapie miejsce naszego postoju? – mówił „Opal”.

– Patrz, Stachu, Sowieci ciągną teraz za Niemcami w stronę Wisły. A ta kolumna idzie boczną drogą na południowy-zachód. Może oni wcale nie szukają Niemców, tylko takich jak my? – „Zapora” podszedł do rozłożonej sztabówki.

Obaj długo zastanawiali się nad położeniem oddziału.

– Wszystko jedno. Nie mamy wyboru. Chcemy czy nie, musimy ruszać za nimi. W drodze zobaczymy, co da się zrobić – stwierdzili na koniec.

Zbliżał się wieczór, gdy „Zapora” poprowadził ustawionych czwórkami partyzantów za sowiecką kolumną. Wokół nich złowrogo krążyli jeźdźcy na zwinnych, wschodnich konikach.

– Partizany, job twoja mać, polskije partizany! – mruczeli.

Kamienne twarze chłopców, cisza i przerażenie w szeregach. Wszyscy czują, że dzieje się coś strasznego. Oni, do niedawna, mimo niemieckiej okupacji, niepodzielni władcy tej ziemi, trzymają oto w swych rękach broń, są cali i zdrowi, a nie mogą nic zrobić przeciwko tej dziwnej niewoli. Choć im nie po drodze, idą z wrogimi sojusznikami, nie wiedząc, dokąd i po co. „Zapora” milczał. „Opal” też. Szli obok siebie na czele oddziału i rozmyślali tylko nad tym, jak wyprowadzić oddział z sowieckiej matni.

Zapadła noc. Zarządzono krótki postój. „Zapora” ulokował chłopców na poboczu drogi,

120

Zaporczycy 1943-1949

obok ciągnącego się szerokim pasem łanu pszenicy. Wśród otaczającego go zamieszania zobaczył w pewnym momencie, że jakaś sowiecka żołnierka wyraźnie zmierza w jego kierunku. Pomyślał, że jeszcze jedna z medalem. Młoda dziewczyna w sowieckim żołnierskim mundurze zbliżała się, niepostrzeżenie spoglądała na boki, po czym przystając tuż obok

„Zapory”, schyliła się i poprawiała coś przy bucie.

– Komandir, praszu was, budtie astarożny. Ani chatiat wziat was w plen, zabrat u was arużje – szepnęła, po czym wyprostowała się i zniknęła w tłumie.

„Zapora” był tak zaskoczony, że nie odszepnął nawet jednego słowa podzięki.

Ruszyło czoło kolumny. Krzyki, nawoływania. „Zapora” marudził trochę z wydaniem rozkazu do wymarszu, a gdy zwinne sowieckie koniki oddaliły się nieco, poderwał oddział

i miast drogą, poprowadził swych żołnierzy w bok, przez wysokie pszeniczne łany, przez noc, tylko im znanymi ścieżkami. Znów czuł, że jest u siebie, we własnym kraju. Nad ranem, wolny i pod bronią oddział „Zapory” zakwaterował we wsi Zalesie koło Bełżyc.

Rozdział 3

Rankiem 29 lipca 1944 roku, po pięciodniowych walkach, dowództwo zgrupowania Armii Krajowej w Urzędowie otrzymało meldunek, że ostatnia niemiecka jednostka pancerna wycofała się w kierunku Dzierzkowic. Miasto było wolne od Niemców. Obok zmobilizowanego przez Hipolita Cieszkowskiego ps. „Odyniec” urzędowskiego garnizonu Armii Krajowej, w walkach wziął udział lotny oddział partyzancki AK Stefana Łokuciewskiego ps. „Mały” oraz oddział partyzancki NOW Eugeniusza Podrygalskiego ps. „Sokół”.

Drużyna „Chińczyka” z dawnego patrolu Kedywu „Grzechotnika”, wobec braku rozkazów macierzystej jednostki, oddała się do dyspozycji dowodzącego wyzwoleniem Urzędowa Stefana Rolli ps. „Sten”.

Ucichły strzały. Wieść o wyzwoleniu Urzędowa lotem błyskawicy obiegła przedmieścia.

Mieszkańcy wyszli na ulice, ze łzami w oczach witając dawno oczekiwaną wolność. Irka i Todzia Turkowskie zrywały w ogródku naręcza kwiatów.

– Pokrzyw sobie weźcie, rzućcie te kwiaty! Bo nie wiadomo, czy spotkacie naszych żołnierzy. A jak Sowieci wejdą, to zobaczycie, co tu urządzą w niedługim czasie! – uciekinier-ka z Wołynia, sąsiadka Irki, stała oparta o płot i ze złością rugała dziewczyny.

– Niech pani nie przesadza. Przecież sojusznicy idą, nie wrogowie – odpyskowala ze złością Todzia.

– Idźcie, idźcie. Zobaczycie, co wam tu ci sojusznicy urządzą! – wołynianka machnęła ręką i zamknęła się we własnym domu.

Dziewczyny z naręczami kwiatów pobiegły w stronę rynku.

„Chińczyk” na czele swej drużyny szedł wolnymi od Niemców przedmieściami Urzędowa. Bęczyn, Mikuszewskie. Na grobli, obok kaplicy św. Jana, stał radziecki czołgista.

– Chodź, „Melina”, będziesz tłumaczył – rzekł dowódca do znającego rosyjski język chłopaka.

Po krótkiej wymianie zdań wszyscy trzej udali się w stronę rynku, na którym stały trzy sowieckie czołgi.

– Miasto jest wolne. Walki z Niemcami trwały pięć dni. Chciałbym poinformować, że zgrupowanie oddziałów partyzanckich, które wyzwoliło Urzędów, nadciąga właśnie w re-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

121

jon rynku z zamiarem współdziałania z Armią Czerwoną i dalszego kontynuowania walki z Niemcami – meldował sowieckiemu dowódcy „Chińczyk”.

– Ja dowodzę tylko czołgami, ale zaraz zamelduję dowódcy, że komandir partyzantów chce mówić z naszym generałem – odpowiedział czołgista.

Obaj wysłali w tej sprawie odpowiednie meldunki, zaś „Chińczyk” wprowadził swą drużynę na urzędowski rynek. Irka Turkowska stała w tłumie rozbrzmiałym nagle krzykiem i łzami radości. Brudni, zmęczeni, z dumą i bezgranicznym szczęściem na młodych twarzach, na rynek Urzędowa wchodzili czwórkami chłopcy z drużyny „Chińczyka”. Irka dostrzegła swego Gabriela Gajewskiego. Szedł w drugim rzędzie, obok braci: Tadka ps.

„Nagan” i łącznika „Stasia”. Nie bacząc na nic, susami przeskoczyła rynek i zawisła chłopakowi na szyi.

– Gabriel, to już koniec wojny, żyjemy! – szeptała płacząc z radości.

Stojąca wśród ludzi Gajewska nie wiedziała, w którą stronę lecieć. Synów przywitać najpierw, czy może męża, który wraz z oddziałem „Odyńca” wchodził właśnie na rynek.

– Dzięki ci Boże! Wojna się skończyła, a oni wszyscy żyją! – szeptała wśród łez tuląc w przelocie chłopaków, a potem przypadając do męża.

Załamały się partyzanckie szeregi, ludzie podbiegali do swych bliskich. Na rynek wchodziły kolejne szeregi zwycięskiej Armii Krajowej, witane łzami, ogólnym i powszechnym całowaniem, naręczami kwiatów. Obdarowani bukietami sowieccy czołgiści stali w milczeniu. Po chwili, na zdobycznej niemieckiej amfibii, z polskimi proporczykami przy reflek-torach, przyjechał głównodowodzący urzędowską Armią Krajową porucznik „Sten”. Przy nim stał dowódca garnizonu Armii Krajowej w Dzierzkowicach porucznik Jerzy Wywioł.

Jadą na spotkanie z radzieckim generałem. Konspiracyjni przedstawiciele władz cywilnych ujawnili się i zajęli tymczasem urząd gminy, rozpoczynając urzędowanie od formowania służby porządkowej. Urzędowiacy pozostali na rynku. Czekali na wynik toczących się rozmów z Sowietami. Pod wieczór od strony Skorczyc powróciła amfibia. Gdy ucichł warkot motoru, „Sten” wstał i ręką dał znać, że chce mówić. Rynek zaległa grobowa cisza.

– Żołnierze Armii Krajowej! Sowiecki generał żąda bezwzględnego podporządkowania się naszych oddziałów jego rozkazom. Wobec znanych nam wypadków rozbrajania oddziałów AK i aresztowania przywódców, rozwiązuję z dniem dzisiejszym będące pod moją komendą oddziały. Dalsze postępowanie zostawiam decyzji każdego z żołnierzy. Przestrzegam przed prowadzeniem walki z sowieckimi wojskami na własną rękę – powiedział.

Na amfibię wszedł Hipolit Cieszkowski ps. „Odyniec”, komendant Armii Krajowej w Urzędowie.

– Żołnierze i mieszkańcy Urzędowa! Przez kilka lat niemieckiej okupacji byliśmy razem na dobre i na złe. Razem tworzyliśmy pierwsze zalążki konspiracji, razem walczyliśmy z wrogiem i razem wywalczyliśmy wolność naszemu miastu. Dziękuję wam za waszą patriotyczną postawę. Dziś nie wiemy, co nas czeka. Jedno jest pewne, możemy na siebie liczyć. Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy! – wykrzyknął na koniec i zamilkł.

– Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy... – podjął tłum, łzami i mazurkiem nadziei żegnając dopiero wywalczoną, a już utraconą wolność.

122

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 4

Sanitariuszki Armii Krajowej na strychu domu przy ulicy Lubartowskiej w Lublinie pod okiem doktora „Leny” przygotowywały apteczki pierwszej pomocy. Niemców od pewnego czasu nie było już widać, gdy usłyszały dźwięk wojskowej orkiestry.

– Doktorze, szybko, od strony Lubartowa idzie polskie wojsko! – krzyknęła stojąca przy okienku „Krysia”.

Doktor „Lena” podszedł do dziewczyny i w milczeniu spoglądał na zbliżającą się kolumnę.

– Nie ciesz się dziecko. Popatrz na ich czapki. Nasi żołnierze, a na czapkach orły bez korony. Ci ludzie chcieli wrócić do Polski, to Polacy, ale to nie jest polskie wojsko – powiedział ze smutkiem.

– Doktorze, to co teraz z nami będzie? – zapytała zaniepokojona „Krysia”.

– Skończyła się jedna okupacja, zacznie się druga.

– Co doktor mówi? To nieprawda!

– Tak będzie, dziecko. Zobaczysz, że tak będzie. Chciałbym nie mieć racji. Nawet nie wiesz, jak chciałbym się mylić. Ale ja ich znam – zakończył.

Zapadło przygnębiające milczenie.

– Dziewczęta, wszystkim wam radzę, abyście wobec Sowietów nie przyznawały się, że służyłyście w Armii Krajowej. Tak będzie dla was bezpieczniej. A teraz złóżcie już wszystko i rozejdźcie się do domów. Nasza praca nikomu nie jest już potrzebna – dodał.

„Krysia” nie uwierzyła doktorowi.

– Starzy ludzie to zawsze lubią przesadzać i wszystkiego się boją – powiedziała do koleżanek.

Na apel ujawnionych cywilnych władz miasta, wzywających członkinie Wojskowej Służby Kobiet AK do prac przy jego oczyszczaniu, „Krysia” zgłosiła się w punkcie sani-tarnym mieszczącym się w budynku szkoły Unii Lubelskiej. Wszak Delegat Rządu Rzeczypospolitej na województwo lubelskie, Władysław Cholewa, apelował w swej odezwie, rozplakatowanej 25 lipca 1944 roku: „...z polecenia Rządu Rzeczypospolitej obejmuję z dniem dzisiejszym władzę na terenie województwa lubelskiego. Od wszystkich żądam posłuchu zarządzeniom moim i podległych mi organów. Kierownicy cywilnych instytucji użyteczności publicznej zostają mi podporządkowani automatycznie i winni zgłosić się po dyrektywy. Wszelkie poczynania odnoszące się do akcji zbrojnej, są podporządkowane rozkazom komendanta okręgu wojskowego Armii Krajowej. W tej przełomowej chwili wzywam wszystkich Polaków do ofiarnego, karnego, pełnego godności wypełniania swych obowiązków wobec Ojczyzny…”

Ulice Lublina zasłane były żelastwem, trupami ludzi i zabitymi końmi ze sterczącymi od upału w górę nogami. Na jednej z ulic stał czołg z zabitym żołnierzem. „Krysia” dzielnie pokonywała odrazę, posłusznie wykonywała zlecone jej zadania. Po kilku dniach, gdy już jako tako uprzątnięto miasto, punkt sanitarny w szkole Unii Lubelskiej przekształcony został w szpital wojskowy, do którego wcielono sanitariuszki WSK. Do szkolnych klas wstawiono dwupiętrowe prycze, na których układano ludzkie kadłuby. Bez rąk, bez nóg.

„Krysia”, od dwóch lat otrzaskana z krwią i ranami partyzantów, z trudem wytrzymywała ogrom ludzkiego cierpienia i otaczającej ją zewsząd śmierci. Pozostałe dziewczyny, mające za sobą jedynie sanitarne kursy, mdlały.

– Polacy, Rosjanie, Ukraińcy i skośnoocy ludzie Wschodu. Wszyscy jesteśmy równi wo-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

123

bec Boga, śmierci i cierpienia. Wszyscy jesteśmy tacy sami – mruczał ksiądz kapelan krążąc wśród zakrwawionych prycz.

Dziewczyny przełamywały odrazę, zaciskały zęby i szły z posługą do nieszczęśników, nie bacząc kim są i jakich wyznają bogów.

Rozdział 5

Przed świtem 28 lipca 1944 roku „Zapora” doprowadził swój oddział do lasu w Zalesiu koło Bełżyc. Chłopcy, zmęczeni marszem i przeżyciami ostatnich dni, zasnęli kamiennym snem. Wystawiono warty. Łącznicy rozbiegli się w poszukiwaniu informacji. „Zaporę” zaprosili do swego domu mieszkający pod lasem Masiakowie.

– Pan komendant zdrożony pewnie, proszę odpocząć. Zaraz przygotuję coś do zjedzenia, a potem spać – wyrwana ze snu Masiakowa zakrzątnęła się koło kuchni.

– Nie, dziękuję. Napiję się tylko mleka, jeśli pani ma. Proszę nie szykować jedzenia ani spania – zaprotestował.

Napił się, pokręcił po chałupie i wyszedł. Nie mógł usiedzieć w domu. Nie mógł spać.

Bo wprawdzie doprowadził oddział na swój teren, ale co dalej? Brak kontaktów z Komendą Okręgu, brak od kilku dni jakichkolwiek wskazówek dowództwa Armii Krajowej sprawiał, że czuł się nieswojo. Czy dobrze zrobił opuszczając Krzczonów i idąc tutaj? Czy jego postępowanie względem Armii Czerwonej jest właściwe? Ale czy mógł postąpić inaczej?

Czy mógł pozwolić, aby odebrano jego chłopakom ich ukochaną, zdobytą z narażeniem życia broń, a potem patrzeć, jak ich pędzą na Wschód? Nie mogłem inaczej.

„Zapora” usiadł pod rozłożystym dębem. Wstawało słońce. Najpierw zaróżowiło niebo, a potem strzeliło promieniami z pobliskich krzaków idąc wprost ku wierzchołkom drzew.

Rozjaśniony nagle las przywołał wspomnienie angielskich spacerów przed świtaniem. We mgle, szarości i wilgoci. Czy mógł wtedy przypuścić, że nadejdzie bezmgielny, słonecz-ny polskim słońcem poranek, a on nie będzie wiedział, co począć i dokąd iść z dwoma setkami ludzi, których los zależy od jego decyzji? Poczuł straszliwy ciężar samotności dowodzenia. Chętnie uciekłby od tego wszystkiego, zamienił się miejscem ze śpiącym tam na mchu pierwszym lepszym chłopakiem, a po przebudzeniu wykonał to, co rozkaże komendant. Jesteś komendantem! To ty jesteś komendantem! – przywołał sam siebie do porządku. No i co z tego? Uczono mnie, jak prowadzić żołnierzy na wroga, jak w walce nie szafować ich życiem. Nikt jednak nigdy nie mówił mi, jak chronić ich przed sojusz-nikiem, myślał zrozpaczony.

„Zapora” rozważał w pamięci wszystkie otrzymane dotychczas rozkazy, zalecenia i instrukcje, szukając w nich wsparcia i rozwiązania obecnej sytuacji. Wszędzie mówiono, że gdy przyjdzie Armia Czerwona, staną u jej boku, aby wspólnie pokonać wroga, który pięć lat deptał tę ziemię. Zatęsknił nagle do dni, gdy białe białym było, a czarne czarnym. Gdy na swoich sztabówkach zaznaczał, że tu są Niemcy, a tam jego ludzie, a gdy jedni staną naprzeciw drugich, musi swoich poprowadzić do walki i zwyciężyć. Może nie wszystko jeszcze stracone? Może to tylko sprawa przypadku, że trafiliśmy na Sowietów, którzy nie dostali lub nieprawidłowo wykonywali względem jego żołnierzy otrzymane rozkazy? Promyk nadziei rozjaśnił ponurą dotąd twarz. Przymknął oczy.

– Panie komendancie, meldunki do pana komendanta! – przed „Zaporą” stał wysłany

124

Zaporczycy 1943-1949

do Krężnicy Okrągłej łącznik.

– Z Komendy Okręgu?

– Pewnie tak, skoro do pani Kuźnickiej przyszły – odrzekł partyzant.

Hieronim rozerwał je i czytał. Raz, drugi, trzeci…

Zwiesił na koniec głowę, podparł dłońmi czoło i trwał w milczeniu.

Upalne słońce przeświecało korony drzew. Na polanie w dwuszeregu stali partyzanci

„Zapory”. Stanął naprzeciw nich i donośnym głosem czytał otrzymany tego ranka rozkaz.

„Komenda Okręgu, 27 lipca 1944. Rozkaz Personalny Nr 127.

ŻOŁNIERZE! Otwartą walką zakończyliście pięcioletni okres konspiracji. Okres walk z odwiecznym wrogiem, który metodami niespotykanymi w historii wyniszczał nasz naród.

Trudy tego okresu nie poszły na marne. Dzisiaj widzimy rezultat: Armia Krajowa jednoczy w swych szeregach ludzi wszystkich klas i ludzi wszelkich przekonań politycznych, ludzi, których widmo obozów śmierci Oświęcimia, Majdanka, Zamku i tylu innych nie odstraszyło od pracy budowania Naszej OJCZYZNY.

Dzisiaj, gdy te pięcioletnie zmagania z hitlerowskimi bandytami zakończyły się na terenie naszego Okręgu, wyrażam Wam, Żołnierzom wszystkich szczebli, w imieniu Służby, żołnierskie podziękowanie. Wszystkich żołnierzy, którzy wyróżnili się szczególnie w ostatnich walkach, Dowódcy przedstawią mi do odznaczenia. Niech wyniki naszej dotychczasowej pracy będą natchnieniem i otuchą dla następnego etapu naszych wysiłków.

Ufam, że tak jak dotychczas wspólnie, ramię w ramię, przeszliśmy całą Golgotę gesta-powskich rządów, tak w dalszym ciągu r a z e m, zapatrzeni w wyśniony obraz Naszej Ojczyzny, wejdziemy kiedyś przez gościnne otwarte wrota WOLNOŚCI do WIELKIEJ, MOCNEJ, NIEZAWISŁEJ DEMOKRATYCZNEJ POLSKI.

Rzeczypospolita Polska Niech Żyje!

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej z jego Premierem

Stanisławem Mikołajczykiem Niech Żyje!

Armia Polska z Jej Naczelnym Wodzem Kazimierzem

Sosnkowskim Niech Żyje!

Komendant

Okręgu

„Marcin”.

Leśną polanę zalegała grobowa cisza. Jedynie nierozumne bezduszne ptaki wiodły dalej swój koncert raniąc ranne dusze partyzantów. „Zapora” stał niemy naprzeciw niemych jak on z boleści partyzantów.

– Żołnierze! – zaczął w końcu łamiącym się głosem. – Rozkazem „Nurta” nakazane jest złożenie broni. Ja wiem, że trudny to rozkaz. Bo jakże rozstać się z bronią, którą zdobyliście na wrogu, którą we wroga wymierzaliście, broniąc naszej Ojczyzny, Polski? Ale wiem też, że jesteście karnymi żołnierzami i rozkaz wykonacie. Chłopcy! Spełniliście swój patriotyczny obowiązek. Walka z hitlerowskim okupantem już się zakończyła. Kilku naszych kolegów złożyło dla Ojczyzny najwyższą ofiarę, oddając za nią swe młode życie. Ofiara ta nigdy nie będzie przez Ojczyznę zapomniana. Po wspólnym obiedzie, po złożeniu broni, rozejdźcie się do swoich domów, codziennych zajęć i pracy. Dziękuję wam za waszą postawę i za wspólną walkę – mówił.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

125

Podszedł potem komendant do każdego ze swych chłopców, uściskał dłoń, pożegnał

ciepłym słowem. A oni, posłuszni jego rozkazom, ze łzami w oczach brali do rąk swą broń i całując jak relikwie, układali ostrożnie w równy stos.

Rozdział 6

Pierwsi porozchodzili się do domów zmobilizowani do akcji „Burza” mieszkańcy pobliskich wiosek. Zwartą grupą odeszła w stronę Lublina podchorążacka klasa Wojciecha Kozłowskiego. Oddziałowi cudzoziemcy: Rosjanie Misza i Anatol, Belg i Czech, otrzymali zaświadczenia o partyzanckiej służbie i w towarzystwie granatowego policjanta „Radziła”

poszli swoimi drogami. Tylko starzy, zżyci ze sobą i z komendantem żołnierze Kedywu marudzili z odejściem. Rozsiedli się grupkami, kręcili bez celu po polanie, przystawali nad stosem broni, i nie mogli się ze sobą rozstać. Wielu z nich nie bardzo miało dokąd iść. Ich domy były daleko. Oddział od dawna był im domem i rodziną. „Zapora” rozumiał ich rozterkę. Każdą cząstką swej duszy czuł ich ból, rozpacz i upokorzenie. Nie kazał

im odchodzić.

– Posegregujcie i zabezpieczcie broń. Co lepszą zostawcie dla nas, może się jeszcze przydać. Złom, jeśli zajdzie taka konieczność, oddamy Sowietom. Coś, zgodnie z rozkazem, chyba zawieźć im musimy. A wy zajmijcie kwatery gdzieś blisko. Tylko tak, chłopaki, jak gdyby was tu nie było. Poczekamy kilka dni, może się coś wreszcie wyjaśni, może nie wszystko jeszcze skończone – mówił ciepło.

Chłopcom nie trzeba było dwa razy powtarzać. Usiedli przy stosie i biorąc każdą sztukę broni w ręce, oglądali, uważnie odciągając zamki i ze znawstwem zaglądając w lufy oceniali jej wartość. Albo na stos, dla Sowietów rzucali, lub pociągnąwszy grubą warstwą wazeliny, układali ostrożnie na wymoszczonej słomą furmance. Niektóre sztuki przypinali po prostu do pasów i zarzucali na ramiona jako własną. Do wieczornego apelu robota była skończona. Rozeszli się na kwatery do pobliskich, znanych im i przyjaznych domów.

Hieronim długo w noc naradzał się z „Opalem”. Co robić? Zdecydowali w końcu, że następnego dnia, 29 lipca 1944 roku, „Opal” pojedzie do Lublina. W zakonspirowanym lokalu sztabowym pułkownika Franciszka Żaka ps. „Wir”, który miał pozostać nieujawniony wobec Sowietów, powinien złapać kontakt z dowództwem i zasięgnąć informacji co do dalszych działań.

Zgodnie z planem, następnego dnia „Opal” w cywilnym ubraniu ruszył do Lublina.

Miasto powitało go ogromnymi, świeżo rozklejonymi plakatami. Przystanął przy jednym z nich i czytał:

„Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

ZARZĄDZENIE

Kierownika Resortu Bezpieczeństwa Publicznego

Godzina wyzwolenia Polski, jaką przeżywamy, budzi wśród ludności terenów uwolnio-nych od wroga głęboki entuzjazm i szlachetne pragnienie najszybszego wzięcia bezpośredniego udziału w zbrojnej walce z hitlerowskim najeźdźcą i przepędzenia niemieckich okupantów z reszty polskich ziem.

126

Zaporczycy 1943-1949

Na podstawie dekretów Krajowej Rady Narodowej o jednolitym wojsku polskim i utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, wydanych dnia 21 lipca 1944

roku, wszystkie polskie formacje wojskowe mają się podporządkować Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego i powołanemu przez Niego Naczelnemu Dowództwu Wojsk Polskich.

Entuzjazm, z jakim spotyka się Wojsko Polskie na całym terenie wyzwolonym, świadczy o wielkim przywiązaniu narodu polskiego do swojej Armii, masowe zaciąganie się w szeregi Wojska Polskiego, świadczy o głębokim zrozumieniu idei czynu zbrojnego, co jest naczelnym celem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.

Przywiązanie narodu do munduru polskiego żołnierza, pęd najszerszych mas Polaków do walki zbrojnej o wolną i demokratyczną Polskę, usiłują wykorzystać wrogie elementy, często związane z niemiecką agenturą. Z niektórych miejscowości nadchodzą wiadomości o potajemnej mobilizacji proklamowanej przez nieodpowiedzialne jednostki.

Wobec tego oświadczam co następuje:

1. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powołany przez Krajową Radę Narodową jest w chwili obecnej jedynym przedstawicielem suwerenności Narodu Polskiego i jedynie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego władny jest proklamować mobilizację do Armii Polskiej. Mobilizacja taka jawnie przeprowadzona będzie w swoim czasie na polecenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przez jego organy w terenie: Wojewódzkie, Powiatowe, Miejskie i Gminne Rady Narodowe.

2. Nie należy dawać posłuchu jakimkolwiek nakazom mobilizacyjnym nie pochodzą-cym od Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, a tych, którzy nakazy takie wydają należy przytrzymywać i oddawać do dyspozycji władz Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowe go.

Cała broń posiadana przez ludność musi być niezwłocznie zdana organom Milicji Obywatelskiej, względnie miejscowym Radom Narodowym.

Przestrzegam, że każdy kto poza organami Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego będzie podejmował próby jakiejkolwiek mobilizacji lub przechowywał broń bez pozwolenia organów Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego będzie karany z całą surowością prawa wojennego.

Kierownik Resortu

Bezpieczeństwa Publicznego

Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

(-) Stanisław Radkiewicz

Lublin, 28 lipca 1944.”

Tuż obok komunikatu PKWN i Radkiewicza wisiało naderwane i wyblakłe Obwiesz-czenie Urzędowe Delegata Rządu Rzeczypospolitej na województwo lubelskie Władysława Cholewy z dnia 25 lipca 1944 roku. Co to wszystko znaczy, zapytywał sam siebie „Opal”.

Czuł, że drżą mu ręce, że za chwilę zerwie bzdurne zarządzenia jakiegoś tam Radkiewicza z nie znanego nikomu PKWN, który groził surowością wojennego prawa za nie podpo-rządkowanie się jego rozkazom. Opanował się jednak. Pomyślał na koniec przytomnie, że zrywanie obwieszczenia PKWN nie ma sensu. Niczego nie zmieni. Poszedł w kierunku

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

127

swej kwatery. Następnego dnia, w zakonspirowanym lokalu pułkownika „Wira”, „Opal”

nie otrzymał żadnych wskazówek.

– Musimy czekać. Nie ma innej rady. W ciągu najbliższych kilku dni coś musi się wy-jaśnić, coś musi się zmienić. Wiedzcie jedno: ostatni rozkaz generała Tumidajskiego ps.

„Marcin” wydany był pod przymusem. Oni go aresztowali, więc nie miał wyboru. Sowieci podchodzą już pod Warszawę. Komenda Główna musi lada chwila podjąć jakieś decyzje, to może nastąpić w każdej chwili. Proszę być w pobliżu – usłyszał.

„Opal” powlókł się ulicami miasta. Bez celu, dla zabicia czasu. Spoglądał na świeżo uprzątnięte ulice Lublina, na których pełno było wojska i rosyjskiej mowy. Gdzieniegdzie polscy żołnierze w czapkach z orłem, jakiego nigdy wcześniej nie widział. Już chciał

zagadnąć jednego z nich, zapytać kim jest i skąd przybywa, gdy z ust „Polaka” usłyszał

rosyjskie słowa. Nie próbował więcej. Nagle spostrzegł znajomą, filigranową sylwetkę

„Szarugi”. Zrzutowy mundur, przy pasie broń. Pomyślał najpierw, że to niemożliwe, lecz już po chwili „Szaruga” wyciągał do niego rękę i witał go wylewnie. Znali się bodaj od trzech lat, gdy „Szaruga” zamieszkał w Motyczu. Potem nie raz spotykali się na partyzanckim szlaku. Zapytany przez „Szarugę”, „Opal” opowiedział najpierw dzieje ostatnich dni oddziału „Zapory”.

– A pan, panie poruczniku, pana nie rozbroili? Maszeruje pan tak spokojnie po ulicy we własnym mundurze i przy broni? Przecież na kilometr widać, że pan z AK! – „Opal” nie potrafił ukryć zdziwienia.

– Panie poruczniku, ja miałem mniej szczęścia niż wy. A zresztą, może i więcej szczęścia?

Kto dziś może wiedzieć, co dla kogo szczęściem, a co nieszczęściem” – zaczął filozoficznie

„Szaruga”. – 25 lipca 1944 roku, po bitwie z Niemcami w rejonie Bychawy, wycofałem swoich chłopaków w stronę Lublina. W Tuszowie otoczyli nas Sowieci. Było ich tylu, że nie mieliśmy żadnych szans. Rozbroili nas, a gdy wśród przekleństw zaczęli grabić moich chłopaków z zegarków, butów, i co im tam się jeszcze spodobało, nie wytrzymałem. Powiedziałem im, że to bezprawie, że mój oddział wchodzi w skład zgrupowania „Jeszcze Polska nie zginęła”. Wie pan, tego, co to niedawno pojawiło się na naszym terenie, a którym dowodzi Żyd Robert Satanowski. Nie uwierzyli mi i zabrali mnie na konfrontację. Na szczęście Satanowski, którego poznałem tydzień wcześniej, potwierdził w ciemno moje słowa. Dostałem od Sowietów zgodę na zwrot naszej broni i dwa dni temu, z obstawą Satanowskiego i Sowietów, wprowadziłem swoich chłopaków do Lublina. Zakwaterowali ich na ul. 3 Maja 6, razem z tymi z AL-u. Nie bardzo mi się to podoba, ale co mam robić?

Czy jest jakiś wybór? Gdyby nie Satanowski, pognaliby nas pewnie na białe niedźwiedzie.

Ot co, panie poruczniku – zakończył „Szaruga”.

– No tak, „Jemiołę”, „Nerwę” i „Rysia” rozbroili w Polanówce tego samego dnia, co i pana. „Ryś” ze swoimi chłopakami zwiał, a tamtych pognali do Chełma. Nie wiem, co z nimi. Ale nie wiem też, panie poruczniku, czy pan dobrze wyjdzie na tych aliansach z bolszewikami.

– A czy mam wybór? Gdzież się schowam? W Zosinie, u Nagnajewiczów, mieszka przecież moja żona z maleńkim synem. Jeśli ja zniknę, znajdą ją i dziecko. Zresztą, sam pan widzi, co to za potęga. My ze swoimi ludźmi i naszym uzbrojeniem po prostu się nie liczymy.

A armia Berlinga, jaka tam ona jest, to jest, ale zawsze to Polacy. A nawet jeśli nie całkiem, to przecież nasi polscy Żydzi w niej siedzą. Ten Satanowski na przykład. Żyd, komunista,

128

Zaporczycy 1943-1949

a jakiż zacny człowiek. Widziałem go raz w życiu. Mógł się mnie wyprzeć. Rozwaliliby mnie. I nikt nie mógłby mieć nawet do niego o to pretensji – mówił „Szaruga”.

– Może ma pan rację. Ja mam trójkę małych dzieci. Może i mnie wypada zgłosić się do tego Berlinga? Zastanowię się – odrzekł w zamyśleniu „Opal”.

Mężczyźni pożegnali się i rozeszli w swoje strony.

Rozdział 7

W Warszawie wybuchło powstanie. „Opal” przyniósł tę wiadomość wraz z poleceniem Komendy Okręgu, aby zebrać na powrót ludzi i czekać na rozkaz, a potem ruszać na pomoc walczącej stolicy. Starzy partyzanci Kedywu, którzy na dobrą sprawę wcale się jeszcze nie rozeszli, skrzyknęli się natychmiast. Las w pobliżu domu Masiaków w Zalesiu koło Bełżyc znów zatętnił życiem. Chłopcy rozpakowywali przygotowaną do ukrycia broń, czyścili ją, wyciągali bezużyteczne dotychczas hełmy, które w czekających ich walkach ulicz-nych były niezbędnym elementem żołnierskiego ekwipunku.

– „Gitarka”, przecież ciebie zupełnie nie widać spod tego garnka! – śmiali się.

– Nie martw się, jak cię cegła w łeb trzaśnie, to hełm się sam do głowy dopasuje – przyci-nali „Rysiowi”, Jankowi Koconiowi, na którego głowę wszystkie hełmy okazały się zbyt małe.

Byli radośni, weseli, znów gotowi bić się z Niemcami za wolność ojczyzny. Obiecywali sobie, iż w Warszawie z nawiązką zrekompensują fakt, że nie dość na koniec odpłacili Szwabom za łzy i poniewierkę Lubelszczyzny. 8 sierpnia 1944 roku wszystko było gotowe do drogi. Z dwustuosobowego oddziału na pomoc Warszawie szło jednak ledwie pięćdziesięciu partyzantów. Może to i lepiej, że rusza stara wiara, sami wytrawni partyzanci. Z tymi zmobilizowanymi w ostatnich tygodniach, nie ostrzelanymi, byłoby pewnie więcej kłopotu niż pożytku, myślał Hieronim. W głębi duszy czuł się jednak zdradzony przez tych wszystkich, którzy zlekceważyli obowiązek względem walczącej stolicy. A może ludzie boją się tego, jak mu tam, Radkiewicza? „Zapora” przypomniał sobie nagle treść obwieszczenia przywiezionego kilka dni temu z Lublina. Nie zastanawiał się jednak nad całą tą sprawą.

Bo jak można bać się kogoś, kto jest nikim i znikąd przybywa?

Dawno minęło południe. Las, senny upałem, rozleniwił żołnierzy, którzy półleżąc, pół-drzemiąc, czekali na wymarsz. „Zapora”, niepomny lejącego się z nieba żaru, krążył nerwowo wśród taborów, osobiście coś tam jeszcze sprawdzał, a potem szedł na skraj lasu i wypatrywał łącznika. Gdy wpatrzone w polną drogę oczy traciły ostrość widzenia, wracał

z powrotem do chłopaków, kręcił się wśród nich, by po chwili iść znów tam, skąd najszybciej można było go dostrzec.

Zbliżał się wieczór, upał trochę zelżał, gdy chłopcy zasiedli do skromnego posiłku. „Zapora” przysiadł wśród nich. Ni mówił nic. Milczeli także oni. Nagle wśród drzew zamajaczył koń. Wczepiony w końską grzywę, na oklep, pędził kilkunastoletni wyrostek.

Zeskoczył na ziemię, stanął przed komendantem i zameldowawszy się, oddał przywieziony rozkaz. „Zapora” czytał chwilę w skupieniu, po czym wcisnął zmiętą kulę papieru w kieszeń spodni, zapalił papierosa i zarządził zbiórkę oddziału. Chłopcy znali Starego. Wiedzieli, że musiało się coś stać. Błyskawicznie stanęli w równym szeregu.

– Żołnierze moi najwierniejsi – zaczął łamiącym się głosem „Zapora”. – Nie pójdziemy na pomoc walczącej Warszawie. Komendant Okręgu „Marcin” został przez Sowietów

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

129

aresztowany. Z dniem dzisiejszym rozwiązuję ostatecznie oddział. Chciałbym, abyśmy mogli rozpocząć nowe, spokojne życie. Nie wiadomo jednak, czy sytuacja nie ułoży się tak, że przyjdzie nam spotkać się znowu – zakończył.

Chłopcy ze smutkiem w oczach układali na powrót w skrzyniach broń, odpinali gotowe do drogi hełmy, żegnali komendanta i grupkami ruszali w stronę domów. Przy „Zaporze”

pozostał jedynie syn karczmarki z Opola Lubelskiego „Sokół”.

– Ty, „Sokolik”, najlepiej znasz tutejsze wertepy. Będziesz mi dziś jeszcze potrzebny –

poprosił, gdy chłopak chciał się już odmeldować.

Około północy spod domu Masiaków w Zalesiu ruszyły w stronę Borowa koło Chodla dwie furmanki wyładowane niepotrzebną już teraz bronią. Pierwszą powoził „Sokół”, drugą „Zapora”. W Borowie, po krótkiej naradzie z „Opalem” i komendantem placówki

„Olszyną” – młynarzem Bolesławem Kamińskim, zdecydowano, że broń zakopią na polu młynarza, plastik zaś za jego stodołą, obok kieratu. Poszły w ruch łopaty. Przed świtem furmanki były puste. „Sokół” ruszył wreszcie w stronę rodzinnego Opola.

– Zostań u mnie, Henek. Zastanowimy się, co dalej – zaproponował „Opal”.

Hieronim przyjął gościnę.

Mijały piękne, upalne, pachnące żniwami i dojrzewającymi w sadach owocami dni. Hieronim trochę pomagał w gospodarstwie, trochę kręcił się po polu, a wieczorami siadał

ze swym dawnym zastępcą i wspominali minione miesiące, rozważali obecne położenie.

W walce i dowodzeniu zżyli się jak bracia. Ufali sobie bezgranicznie i chociaż w poglądach

„Opal” jak gdyby lekko w lewo sterował, „Zapora” zaś bardziej w prawo, zawsze znajdowali wspólny język i kompromis w podejmowaniu decyzji.

– Wiesz co, Henek, nie może mi z głowy wyjść ten „Szaruga”. Może by tak pójść jego śladem? Przecież koniec końców, jesteśmy przede wszystkim żołnierzami. Generał „Marcin”

właściwie zwolnił nas z obowiązku służby w Armii Krajowej, a wojna trwa nadal. Jeśli nie pójdziemy z Berlingiem, to do końca wojny przesiedzimy w domu – powiedział któregoś wieczora „Opal”.

– Mnie tam nikt ze złożonej przysięgi jeszcze nie zwalniał. Ostatni rozkaz „Marcina” nic o tym nie mówi. A że kazali rozbroić się i rozwiązać oddział… Popatrz ilu bolszewików tutaj się kręci. Nie było innego wyjścia. Zresztą, sam mówiłeś, że generał „Marcin” wydał

ten rozkaz pod przymusem. Ale cholera wie. Nasze dowództwo idzie chyba w rozsypkę.

Możliwe, że masz rację. Być może armia Berlinga jest już ostatnią szansą, aby do końca wojny nie siedzieć w domu. Wiesz co, nie ma chyba innej rady. Trzeba nam, Stasiu ruszać do Lublina. Tu, w Borowie, nic nie wymyślimy.

– Ruszajmy. Jutro 15 sierpnia, święto, to i tak nic tu po nas. Wezmę od Kamińskiego konie, ruszymy z samego rana. Zobaczymy, czy ci berlingowcy świętują dzień Wojska Polskiego. A poza tym rozpatrzymy się trochę i może coś zdecydujemy – powiedział Stach Wnuk ps. „Opal” i ruszył do młyna po konie.

Rozdział 8

Lublin już od rogatek żył świętem.

– Panie szanowny, pan kupi „Rzeczypospolitą”, dziś dzień wojska, defilada się szykuje –

do niewielkiej bryczki Kamińskiego podskoczył mały gazeciarz i wciskając Hieronimowi

130

Zaporczycy 1943-1949

płachtę dziennika, biegł z wyciągniętą po zapłatę ręką.

Hieronim rzucił mu pieniądze i zatopił się w lekturze.

– Słuchaj, Stachu, to niesłychane, co tutaj piszą: „Dziś o godz. 12.00 w dniu Święta Żołnierza Polskiego zostanie odprawiona na Bronowicach msza polowa z udziałem jednostek Wojska Polskiego. Po mszy odbędzie się defilada na Krakowskim Przedmieściu” – czytał

głośno.

– To co, na Bronowice, komendancie? – zapytał wesoło Stacho Wnuk.

Bryczkę zostawili na podwórzu kamienicy przy Placu Bychawskim, pod opieką znajomych lokatorów, a potem już piechotą poszli w stronę kościoła, w nieprzebrane tłumy wojska i mieszkańców Lublina. Msza święta, defilada, klucz polskich i sowieckiech samolotów na błękitnym niebie i przemówienia, w których wysławiano tradycje polskiego oręża i bohaterstwo walczącej Warszawy.

– Widzisz, Henek, to bolszewickie wojsko jest jednak polskie. Czułem się dziś jak na przedwojennej mszy polowej, jak na przedwojennym święcie. Nie wiem, jak ty, ale ja nie zamierzam dalej siedzieć w domu. Zgłaszam się dziś do ich armii – zdecydował Stanisław Wnuk ps. „Opal” po skończonych uroczystościach.

– Nie bądź taki w gorącej wodzie kąpany, poczekaj trochę, może to jeszcze za wcześnie

– mitygował go Hieronim.

– Co za wcześnie? Widziałeś dekret mobilizacyjny. Powołują do wojska roczniki 1921/1924 i wszystkich oficerów. Nie pójdziesz sam, to i tak cię znajdą. Komenda Uzupełnień, jak mi mówiono, jest na rogu ulic Piłsudskiego i Narutowicza. To niedaleko stąd, chodźmy – gorączkował się „Opal”.

– Oj, Stachu, poczekaj trochę. Przecież to nie nasz rząd ogłosił mobilizację, tylko ten jakiś tam Komitet Wyzwolenia Narodowego. Widziałeś, jak nas wyzwalali. Poczekaj, zobaczymy, co na tę mobilizację powie Londyn i Komenda Główna Armii Krajowej.

– Ty już chyba nigdy nie wyleczysz się z tego Londynu. Londyn daleko. Komenda Główna walczy w Warszawie i nie w głowie jej lubelska mobilizacja, więc na co mamy czekać?

Cholera wie, kiedy znowu będziemy w Lublinie. A tak, zarejestrujemy się, weźmiemy karty mobilizacyjne i już będzie wiadomo, na czym stoimy – nalegał „Opal”.

– No dobrze, pójdziemy. Ale ty wejdziesz pierwszy. Ja zaczekam. Zobaczymy, jak to wszystko wygląda. W razie czego jeden z nas zostanie na wolności – powiedział z zadumą Hieronim.

– Oj, Henek, Henek. Z ciebie to wieczny partyzant, albo lepiej, wieczny cichociemny.

Mobilizacja, to mobilizacja. Co tu kombinować? W każdym razie, ja idę. A ty chcesz, to czekaj – zdecydował „Opal” i ruszył w stronę budynku Rejonowej Komendy Uzupełnień.

Hieronim zasiadł do kawy w umówionej pobliskiej cukierni. Minął może kwadrans, gdy

„Opal” był już z powrotem.

– No i co, Stachu, jesteś już oficerem armii Berlinga? – głośno zaśmiał się Hieronim.

– Cicho. Płać za kawę i wiejemy – powiedział przez zęby „Opal”.

„Zapora”, spostrzegłszy dopiero teraz jego nienaturalną bladość, zamilkł i bez słowa sprzeciwu posłusznie wykonał polecenie swego zastępcy.

– Miałeś, Henek, rację. To na pewno nie jest polskie wojsko – zaczął „Opal”, gdy znaleźli się na ulicy. – Wyobraź sobie, wchodzę tam i widzę, że do rejestracji, którą prowadzą w trzech pokojach, stoi może dwóch mężczyzn. Gdy przyszła moja kolej, powiedziałem

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

131

siedzącemu za stołem oficerowi, że jestem z AK, że byłem twoim zastępcą i tak dalej. A on nic nie pisze, przygląda mi się tylko, a na koniec prosi, żebym wyszedł z nim na korytarz.

W rogu pokoju siedziała maszynistka. Nie wiem, czy słyszała naszą rozmowę. W każdym razie na korytarzu mówi mi tak: „Panie poruczniku, proszę natychmiast opuścić ten budynek i nigdy więcej tu nie wracać. Czy pan nie zdaje sobie sprawy, że oni polują na takich jak pan? Sam się pan pcha w ich łapy? Jeśli złapią pana, nie wróci pan żywy. Proszę teraz spokojnie stąd wyjść i nikomu nie mówić, że pana ostrzegłem. Ryzykuję głową. Jestem Polakiem. To wszystko”. Podał mi rękę i odszedł – zakończył „Opal”.

– Bez paniki, Stachu. Mam broń. Tak łatwo nas nie wezmą. Teraz musimy sprawdzić, czy nie mamy „ogona”. A potem wiej do swego Borowa. Ja zostaję w Lublinie. Kontakt w razie czego przez „Bachusa” na chirurgii w szpitalu na ul. Staszica. I pilnuj się – powiedział „Zapora”.

Kluczyli dłuższy czas po mieście obserwując ulicę. Upewniwszy się, że nikt ich nie śledzi, poszli w stronę Placu Bychawskiego. „Opal” wsiadł do bryczki, podciął konie i ruszył

w powrotną drogę. Był późny wieczór, gdy stanął przed domem młynarza.

– Stachu, chyba Opatrzność Boska czuwała nad tobą, że pojechałeś dziś do Lublina. Nie wracaj do domu. Było po ciebie NKWD. Szukają cię – mówił zdenerwowany młynarz Bolesław Kamiński ps. „Olszyna”.

– Wobec tego Opatrzność Boska czuwała dziś nade mną podwójnie – odparł „Opal”

i opowiedział młynarzowi przygodę z Rejonową Komisją Uzupełnień.

– No tak, tak ludzie mówią. Skończyła się okupacja niemiecka, zaczęła sowiecka – skwitował Kamiński i zabrał „Opala” do domu.

Rozdział 9

W połowie sierpnia 1944 roku Sowieci zorientowali się, że oddział „Zapory” umknął im.

Nie było go wśród oddziałów AK rozbrojonych przez sowieckie wojska ani wśród tych, którzy broń złożyli na rozkaz lubelskiej Komendy Okręgu. Rozpoczęto usilne poszukiwania. Nie wiadomo, pod wpływem tortur, czy może dobrowolnie, współpracę z NKWD

w poszukiwaniu „Zapory” i jego żołnierzy podjął Rosjanin „Misza”, przygarnięty swego czasu do oddziału, oraz kilku Polaków, jeszcze niedawno podkomendnych ,,Zapory”, nie licząc miejscowych członków PPR i AL. Jeździli teraz z ekspedycjami NKWD i wskazywali znane im domy „Zaporczyków”.

Pierwsze, najgroźniejsze, bo niespodziewane, było uderzenie w dniu 15 sierpnia 1944

roku. Ludzie jednak, nauczeni latami niemieckiej okupacji, byli czujni. Na widok obcych informowali się wzajemnie, ostrzegali i ukrywali tych, dla których spotkanie z nową władzą mogłoby okazać się zbyt niebezpieczne. Szesnastoletni Stasiek Rusek z Rzeczycy, w oddziale „Zapory” zwany „Tęczą” z patrolu „Babinicza”, od dwóch tygodni był w domu.

Po rocznym pobycie w partyzantce wieś przywitała go jak bohatera. Dziewczyny tęsknym wzrokiem spoglądały w stronę nad wiek wyrośniętego, przystojnego, owianego legendą chłopaka. Stawał za ladą ojcowskiego sklepu, z każdym zagadał, pożartował. A w upalne, sierpniowe wieczory, siadał i bajał rówieśnikom o partyzanckich przygodach. Nie mówił o wszach, bo i po co? Domyty, odkarmiony, pod matczyną ręką szybko zapomniał

o wszystkich mankamentach tułaczego życia. 15 sierpnia 1944 roku, w dzień Matki Bo-

132

Zaporczycy 1943-1949

skiej Zielnej, szykował się na potańcówkę w sąsiedniej wsi. Kończył właśnie z rodziną świąteczny obiad, gdy pod dom zajechał samochód. „Tęcza” zerwał się, odruchowo sięgnął do boku. Bok był pusty. Nie brał broni do domu, bo i po co? Przecież wojna już się skończyła.

Nie zdążył pożałować tamtej decyzji, gdy przez otwarte kopniakiem drzwi wpadło kilku enkawudzistów. Groźne lufy pepesz, nienawistne twarze.

– Stanisław Rusek, eto wy? Sobirajties, pajdiotie s nami – powiedział Sowiet i pod lufą karabinu poprowadził „Tęczę” do samochodu.

Wieźli go krótko. W Kolonii Rąblów, w domu zajętym przez NKWD, rozpoczęli z miejsca przesłuchanie.

– Imię, nazwisko? – Jak nazywa się „Zapora”? – Jak wygląda? – Gdzie mieszka jego rodzina? – Gdzie jest broń oddziału? – Nazwiska kolegów? – Gdzie mieszkają? – Jak wyglądają?

– Czy z oddziału odeszli z bronią? – pytali.

„Tęcza” odpowiadał, że nie wie, nie zna, nie pamięta. Lali go w mordę, potem lali wodą, żeby oprzytomniał, i znów rozpoczynali tę samą litanię pytań. Trzeciej nocy prowadzący śledztwo wezwał jakiegoś pomocnika i kazał odprowadzić „Tęczę” w stronę Wisły, do dowództwa. Było blisko północy, gdy Stasiek Rusek z Rzeczycy koło Kazimierza nad Wisłą ps. „Tęcza”, pod eskortą starszawego Sowieta, wyruszył w drogę.

– Dokąd mnie prowadzisz? – zapytał chłopak.

– Nasz kamandir choczet z taboj pogawarit – usłyszał w odpowiedzi.

Milczeli. Wprawdzie „Tęcza” umierał z ciekawości, gdzie znajduje się ten ich sowiecki komandir, lecz stwierdził, że nie ma to większego znaczenia, bo i tak musi uciekać. Jasny księżyc i gwiazdy sprawiły, iż wkrótce zorientował się, że idą w stronę jego rodzinnego domu.

– Słuchaj staryk, zdies jest mój dom. Jest wodka, można charaszo pokuszat – powiedział

do enkawudzisty i nie czekając na odpowiedź, podskoczył do okna.

– Tato, stawiaj litr bimbru! – wrzasnął waląc z całych sił we framugę. – Bez wędliny i zagaduj go! – dodał cicho, gdy w oknie ukazała się głowa przerażonego ojca.

Sklepikarz w lot pojął plan syna. W mgnieniu oka otworzył sklep i gestami zapraszał

Rosjanina do stojącego na ladzie bimbru i szklaneczek.

– Zdrowie pana oficera! – wzniósł pierwszy toast.

– Tato a gdzie zakąska? – udał zdziwienie „Tęcza”.

– Z tego wszystkiego, z tego pośpiechu, zapomniałem synu. Najmocniej pana oficera przepraszam Skocz no, Stasiu, do kuchni, kiełbasa leży na stole – odpowiedział ojciec.

„Tęcza” tylko na to czekał. Podniósł się i powoli ruszył w stronę kuchni. Enkawudzista ruszył za nim.

– Pan oficer siada, chłopak wie, gdzie kiełbasa, zaraz przyniesie – powstrzymał go ojciec wkładając w dłoń enkawudzisty szklaneczkę brunatnego płynu.

Sowiet spojrzał w stronę kuchni, potem na bimber, jeszcze raz w stronę kuchni, skąd dobiegał brzęk naczyń i uspokojony przepił do sklepikarza.

Nieobecność „Tęczy” przedłużała się. Z kuchni już od dawna nie dobiegał żaden szmer, na stole nadal nie było kiełbasy. Miast wychylić kolejną szklaneczkę, enkawudzista zerwał

się, przebiegł pustą kuchnię, wyskoczył na podwórze i zrozumiawszy podstęp chłopaka, podskoczył do sklepikarza.

– Ach, ty swołocz, taka twoja mać, ubiju! – wrzeszczał machając przed nosem ojca

„Tęczy” odbezpieczoną pepeszą, po czym kazał sklepikarzowi wzywać syna do powrotu.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

133

– Stasiu, wracaj! – darł się co sił ojciec „Tęczy” mając pewność, że chłopak, nawet jeśli słyszy, i tak nie wykona jego polecenia.

– Pastoj! Pastoj! – pomagał mu Sowiet.

Zdenerwowany Rosjanin wywalił w końcu z pepeszy cały magazynek, po czym wraz z ojcem „Tęczy” zasiadł do rozpoczętej butelki i zagryzł suto kiełbasą. Byli w jednym wieku. Przy bimbrze, w nieszczęściu, szybko znaleźli wspólny język. Gdy w butelce zaświtało dno, Sowiet począł się żalić, że za głupiego syna sklepikarza, jemu samemu przyjdzie zapłacić głową. Albo rozstrzelają go od razu, albo poślą do karnego batalionu, gdzie śmierć i tak pewna, tak że sam czort nie znajet, co lepsze. Sklepikarz pocieszał go, że musi być dobrej myśli i zrzucić wszystko na Polaków. Że napadli, odbili, a on sam jeden, w nocy, ledwie z życiem uszedł. Bronił się, bo przecież wystrzelał cały magazynek. Na koniec radził, żeby enkawudzista wykupił się wódką i kiełbasą, którą on, ojciec „Tęczy”, da mu w prezencie.

Bo wprawdzie cieszy się z ucieczki syna, ale nie chce też brać na swoje sumienie śmierci człowieka. Niby enkawudzisty i Sowieta, ale w gruncie rzeczy porządnego chłopa, skoro pozwolił uciec jego dziecku. Na koniec, udręczeni wódką i ogromem nierozwiązywalnych politycznych i moralnych dylematów, posnęli.

Zbliżało się południe, gdy objuczony bimbrem i kiełbasą enkawudzista żegnając ojca

„Tęczy” jak najlepszego przyjaciela ruszył do swoich. Po śmierć, czy przebaczenie? Nikt nigdy tego się nie dowie.

„Tęcza” tymczasem biegł. Osłabiony przeżyciami ostatnich dni potykał się, sapał, lecz przystanął dopiero wówczas, gdy był pewien, że nie dosięgną go strzały. Słyszał nawoływania ojca i serię z pepeszy. Potem otoczyła go cisza. Zwolnił, rozejrzał się, po czym ostrożnie poszedł w kierunku samotnych zabudowań Obuchów. Przydała się partyzancka praktyka.

Nie zaszczekał pies. Żaden szmer nie zdradził uciekiniera, który wkrótce, zakopany po uszy w słomie, zasnął kamiennym snem. Rano, gdy syn gospodarzy wszedł do stodoły,

„Tęcza” cicho zagwizdał.

– Są tu u was Sowieci? – zapytał wychylając ze snopów głowę.

– Nie, u nas nie ma, ani nigdzie w pobliżu nie kwaterują. Ale kręcą się. Jak teraz wszędzie

– odpowiedział niezbyt zdziwiony chłopak.

We wsi od kilku dni nie mówiło się przecież o niczym innym, jak tylko o aresztowaniu Staśka Ruska pseudonim „Tęcza”.

– Skocz do mojego ojca. Powiedz, że żyję, i niech mi da trochę pieniędzy, bo wszystko co miałem zabrali enkawudziści – poprosił.

Wkrótce młody Osuch wrócił z pieniędzmi.

– Matka dała ci jedzenie na drogę. Tu są pieniądze. Ojciec twój mówił, żebyś uciekał jak najdalej od frontu, bo tutaj wszędzie cię szukają – mówił. – Wiesz co, Stachu, najlepiej będzie, jak skontaktuję cię z Michałem Trybułą, moim kuzynem. On też się ukrywa, bo szuka go NKWD. Znasz go pewnie?

– Jasne, był ze mną u „Zapory”. Miał pseudonim „Czarny”.

– Posiedź więc u nas w stodole. W dzień i tak nigdzie nie pójdziesz. Jak będziesz miał

szczęście, to wieczorem przyjdzie do ciebie Michał. We dwóch zawsze raźniej. Tymczasem bądź spokojny. Moja matka i ojciec pilnują. Gdyby co, ostrzegą – powiedział chłopak Osuchów i pobiegł szukać ukrywającego się kuzyna.

„Tęcza” i „Czarny” dotarli nocą do Nałęczowa. W domu rodziny Michała Trybuły do-

134

Zaporczycy 1943-1949

wiedzieli się, że tamtejszy oddział „Argila” z puławskiego obwodu Armii Krajowej idzie na pomoc walczącej Warszawie. Bez namysłu ruszyli wraz z nim. Trójkami, na odległość wzroku, posuwali się w kierunku Ryk. Broń ukryli na drabiniastych wozach i przykryli snopami. Nagle zobaczyli, że od strony Warszawy, przez tłum pojazdów i pieszych, trochę drogą, częściej poboczem, pędzi motocykl. Siedzący z tyłu chłopak pokazywał coś na migi, a w końcu krzyknął:

– Zdrada, chłopcy! Zdrada!

Wozy rozpierzchły się w pola, partyzanckie trójki złamały szyk i zmieszały z tłumem, aby po chwili odskoczyć na boki. „Tęcza” i „Czarny” ruszyli w stronę Podola, pod Bełżyce, do swych dawnych partyzanckich melin. Placówka AK w Podolu przyjęła ich z otwartymi rękami.

– Takich jak wy, których szuka NKWD, mamy już sporo. Siedźcie u nas, tylko trzeba uważać, bo prawie w każdym domu kwaterują bolszewicy – przestrzegli.

Gdy pod adresem ukrywających się partyzantów padać zaczęły uwagi Sowietów, że dlaczego nie w wojsku, chłopcy, już w towarzystwie „Ducha” i „Cichego”, poszli na Kolonię Borów, do domu „Opala”. Tam zastał ich rozkaz „Zapory”, aby pojechali do Tarnobrzega, do rodzinnego domu komendanta. 23 sierpnia 1944 roku wieczorem „Duch”, „Cichy”,

„Czarny” i „Tęcza” wsiedli w Leśniczówce do pociągu. Nad ranem wysiedli w Rozwadowie, a potem pieszo, pozostając w kontakcie wzrokowym, doszli do Tarnobrzega. W centrum, przy ulicy Kolejowej, bez trudu znaleźli parterowy rozłożysty dom Marii Dekutowskiej, wdowy po rzemieślniku blacharskim. W części frontowej kwaterowali wprawdzie krasno-armiejcy, ale to nie przeszkadzało matce „Zapory”, aby od strony ogrodu zakwaterować ze wszystkimi należnymi gościom honorami żołnierzy jej małego Henusia. Partyzanci ze zdziwieniem spoglądali na przydzielone każdemu z nich ręczniki, szczoteczki do zębów, nakrycia przy obszernym stole. Z zażenowaniem ściągali brudną, znów zawszawioną bieliznę, którą siostry komendanta wymieniły na czystą.

– No, chłopaki, to po całej naszej tułaczce, komendant zaprosił nas do swego domu niczym do najlepszego hotelu – roześmiał się „Duch”.

– A żebyś wiedział, że pewnie w najlepszym hotelu nie ma takiej opieki – powiedział

z powagą szesnastoletni „Tęcza”.

Wymyci, nakarmieni, zasnęli pod opiekuńczymi skrzydłami matki komendanta, jak pod opieką swych własnych matek.

Rozdział 10

W południe, 20 sierpnia 1944 roku, Wacek Nieleszczuk pseudonim „Sokół” stał za kontuarem prowadzonej przez matkę w Opolu Lubelskim restauracji. Podał właśnie piwo i inkasował pieniądze, gdy w drzwiach stanął Janek Kocoń, okupacyjny „Ryś”. Restauracja pełna była ludzi. Tłok i gwar. Janek energicznie przepychał się do przodu.

– Wacek, mam do ciebie sprawę, czy możesz odejść gdzieś na bok?

– Widzisz, że na razie nie mogę. Masz piwo. Poproszę matkę, to może mnie zastąpi.

Poczekaj chwilę – odparł Wacek i podsunął Jankowi kufel złocistego płynu.

– Słuchaj, Wacek, Stary wzywa nas na pojutrze do Lublina. Ciebie, mnie i Heńka Żabic-kiego ps. „Hajner”. Mamy się z nim spotkać o piątej po południu w Lubliniance. Podobno

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

135

do powstania, do Warszawy ruszamy – szeptał „Ryś”, gdy już zostali sami na zapleczu.

– Cholera, widzisz, co się dzieje w knajpie. Matka sama nie daje rady. Ludzi, po odejściu Niemców, ogarnął chyba jakiś szał picia piwa. Ale jak rozkaz, to rozkaz – zdecydował

szybko Wacek.

Pierwsze tygodnie niby wolności Lubelszczyzny. Wszędzie pełno sowieckiego wojska.

Pojawili się pierwsi stróże nowego prawa z opaskami MO na rękach. Komuniści przeprowadzili pierwsze rewizje w okolicy. Na pozór panował spokój i cisza. Ale wszyscy wiedzieli, że wojna jeszcze się nie skończyła.

– Jeszcze nasi walczą w Warszawie, a i z tym tałatajstwem sowieckim, co tu naszło, diabli wiedzą, co będzie – mówili między sobą ludzie.

– Podobno Ruskie będą nas wywozić na Sybir – szeptały stare baby.

Młodzi nie wierzyli.

– A to się babciom stare, zaborcze czasy przyśniły. Gdzie tam teraz kogo na Sybir będą wozić? – podśmiewali się.

O zmierzchu następnego dnia udało się chłopakom „Zapory” złapać sowiecką ciężarówkę jadącą w stronę Lublina. Z Ruskimi normalnie. Pogadali, pokurzyli, i już mijali rogatki miasta.

– Mam melinę na Orlej. To w samym centrum. Bez dokumentów i przepustek lepiej nie ryzykować. Prześpijmy się gdzieś tutaj do rana – zaproponował „Ryś”.

„Sokół” i „Hajnerek” przyznali mu rację. Wysiedli przed miastem. Zapukali do najbliższego domu. Gospodarz bez słowa protestu rozścielił słomę, dał gorącej herbaty. Rankiem ruszyli na kwaterę. Rozlokowali się, pogawędzili z goszczącym ich opolaninem panem Józefem Paplińskim, a potem ruszyli do miasta. Upał, tłumy ludzi na ulicach.

– Co słychać, chłopaki!? – krzyknął ktoś z daleka.

– To przecież Mietek Biały! – ucieszyli się ze spotkania z kolegą z oddziału, lubelskim fryzjerem.

– Aresztowało mnie wczoraj NKWD. Strachu się najadłem jak cholera, ale zaprowadzili mnie tylko na ul. Chopina 7, spisali i puścili do domu – opowiadał.

Dochodziła piąta po południu, gdy trzej partyzanci z Opola Lubelskiego weszli do Lublinianki. Przy stoliku pod oknem nad filiżanką kawy siedział „Zapora”. W pierwszej chwili mieli ochotę trzasnąć obcasami i jak należy zameldować komendantowi swoje przybycie. Zreflektowali się jednak.

– Chłopaki, Warszawa ciągle walczy. Wezwałem was, bo szykuję grupę kilkunastu naszych najlepszych „kozaków”, z którą mam zamiar przebić się do powstania. Idziecie? –

zaczął.

– Z panem komendantem to nawet do samego piekła – roześmiał się Janek Kocoń.

– No, bratku, nie wiem, czy w piekle nie lepiej teraz niż w Warszawie – uśmiechnął się

„Zapora”.

– Idziemy z panem komendantem – niemal równocześnie zadeklarowali „Sokół”

i „Hajnerek”.

– Problem jednak z tym, że jak wiecie, Sowieci rozbrajają idące na pomoc Warszawie oddziały. Nie możemy iść ot tak, oficjalnie. Na drogach aż roi się od sowieckiego wojska.

Dlatego musimy wymyślić jakiś fortel, żeby przejść front i do powstania doskoczyć po niemieckiej stronie – mówił „Zapora”.

136

Zaporczycy 1943-1949

– A dużo chłopaków pan komendant bierze? – zapytał „Hajner”.

– Nie mogę wziąć wszystkich chętnych. Taka duża grupa nie miałaby żadnych szans.

Myślę o niewielkim patrolu, jak już wspomniałem, nie większym niż kilkunastu chłopaków. Sami starzy partyzanci. Wyrobię wam nowe dokumenty. Będą gotowe za dwa dni.

Broń i mundury załadujemy do beczkowozu na fekalia. Nikt, za przeproszeniem, nie zechce w gównach grzebać. Na beczkowóz siądzie ze dwóch chłopaków, a my bokami za nimi. Innego sposobu nie widzę – „Zapora” objaśniał swym żołnierzom szczegóły planu.

Pogadali jeszcze trochę, podyskutowali o otaczającej ich rzeczywistości.

– Do jutra, chłopaki. Spotkamy się tutaj o tej samej porze i ostatecznie domówimy sprawy – pożegnał ich komendant.

Następnego dnia ustalono, że wyruszą 25 sierpnia 1944 roku z Zalesia koło Bełżyc. „Zapora” przywiezie im nowe dokumenty. Muszą tylko jeszcze dziś wieczorem stanąć przed znajomym fotografem. Komendant sam już odbierze fotografie. Broń, zamelinowaną na polu Bolesława Kamińskiego w Kolonii Borów, przygotują wcześniej.

– „Ryś”, zawieziesz jutro do Kostka Babuta na Podole ten rozkaz – powiedział „Zapora”

i wręczył Jankowi Koconiowi zwitek papieru.

– Tak jest, panie komendancie – odpowiedział krótko Janek.

– Aha, chłopaki, jak długo siedzicie na kwaterze? – zapytał przed rozstaniem.

– Dwa dni, panie komendancie.

– Natychmiast zmienić kwaterę. Nie ma żartów. W Lublinie są już aresztowania. Natychmiast zmieńcie kwaterę! Czy macie się gdzie podziać?

– Mam ciotkę na Narutowicza 3l. Zanocujemy dziś u niej – powiedział „Sokół”.

– To już nie wracajcie na Orlą, tylko od razu walcie do ciotki – rozkazał „Zapora”.

– Kiedy musimy, panie komendancie. Mamy tam marynarki i jedzenie – zaoponował

„Hajner”.

– No dobrze. Ale na noc już do ciotki. Do zobaczenia w Zalesiu.

23 sierpnia 1944 roku wieczorem Janek Kocoń ps. „Ryś”, Wacek Nieleszczuk ps. „Sokół” i Heniek Żabicki ps. „Hajner” wchodzili w bramę domu przy ul. Orlej 7 w Lublinie, gdy, nie wiadomo skąd wyrosło przed nimi trzech sowieckich żołnierzy. Pepesze wycelowane były w chłopaków.

– Pastoj! – krzyknęli.

Chłopcy zatrzymali się. Sowieci odwrócili ich kolbami w kierunku ulicy.

– Idi! – padła komenda.

– Kiedy mnie nada siusiu, ja muszę! – „Ryś”, chcąc pozbyć się jak najszybciej rozkazu

„Zapory”, częściowo na migi, trochę tylko jemu znaną polszczyzno-ruszczyzną, domagał

się pójścia do stojącego opodal ustępu.

Sowiet nie zgadzał się lub nie rozumiał.

– Dawaj, pajdiom! – rzekł w końcu zrezygnowany i poprowadził „Rysia” w kierunku klozetu.

„Ryś” wskoczył do ustępu, zamknął drzwi, wyciągnął przekazany mu przez „Zaporę”

rozkaz i porwawszy go na drobne kawałki, wrzucił do fekaliów. Na wypadek rewizji, jestem czysty, uspokoił się i wrócił pod sowiecki karabin. Sowieci zaprowadzili ich do sie-dziby NKWD przy ul. Chopina 7. Każdy po kolei wchodził do pokoju. Sowieci każdemu z nich zadawali te same pytania.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

137

– Wasza familia? – Gdzie wy rodilis? – Kto komandir? – Dawaj familiu torowariszczi! –

łamaną polszczyzną wypytywał sowiecki oficer.

– „Sokół”, „Tygrys”, „Jeleń”, „Żbik”, „Szponder” – wymieniali aresztowani.

– Eto familie, nazwiska znaczit?

– Nie, to pseudonimy.

– Dawaj nazwiska… taka twoja mać! – wrzeszczał Sowiet.

– Nie znaliśmy nazwisk. W konspiracji była zasada, że nie wolno nam było znać swoich nazwisk – tłumaczyli zgodnie.

Po kolejnych przekleństwach zostawili ich wreszcie w spokoju. Cela, goła podłoga do spania. Rankiem następnego dnia wszedł oficer i coś mówił. Zrozumieli, że „damoj”.

– Pewnie puszczą nas do domu. Jak Białego – szepnął któryś.

Nie próbowali ucieczki, gdy w biały dzień, pod eskortą, zaprowadzono ich do budynku przy ul, Chopina l8, gdzie mieścił się areszt NKWD. Tam cele pełne były chłopaków. Do Janka Koconia pierwszy podbiegł Bronek Mazur z BCh.

– Was też drapnęli? Gdzie? Jak? – pytał.

Siedzących tutaj mężczyzn NKWD i MO wygarnęły z domów, aresztowały na ulicy lub wówczas, gdy zgłaszali się do wojska Berlinga.

– O cholera, to wpadliśmy – stwierdził Heniek Żabicki.

– Żeby nie Mietek Biały, zwialibyśmy przecież. Ale jego puścili, a nas nie? – zastanawiali się chłopcy.

Wieczorem cele pustoszały. Sowieci rozpoczynali przesłuchania.

– Wasza familia? Gdzie ty rodiłsa? Wasz komandir? Kak jego familia? Gdzie on tiepier?

Nazwiska, swołocz, mów nazwiska, bo ubiju! – wrzeszczeli w kółko sowieccy oficerowie.

– Nie znamy nazwisk – odpowiadali partyzanci „Zapory”.

– Nazwiska, bo ubiju! – przystawiali im co jakiś czas rewolwer do skroni.

– A ubijaj, sukinsynu. Ja nazwisk nie znam – odpowiedział którejś nocy Janek Kocoń.

Spać mu się chciało, a ten pajac skacze i drze się jak opętany.

Rewolweru znowu kto nie widział.

– Ach, ty polska swołocz! Ty polski bandyto! Jeszcze ty mnie skażesz nazwiska! – wrzeszczał dalej Sowiet sypiąc na chłopaka wszystkie możliwe przekleństwa.

„Ryś” nie znał rosyjskiego. Bardziej domyślał się, niż rozumiał ich sens.

– No, pożiwiom, uwidim, czy ty nie znajesz nazwisk – powiedział w końcu Sowiet i odesłał go do celi.

Nocne przesłuchania „Sokoła” i „Hajerka” wyglądały podobnie.

– Im chodzi tylko o nazwiska. Chcą wyłapać wszystkich naszych. Gówno dostaną, nie nazwiska – postanowili.

Po pięciu czy sześciu dobach bez snu, gdy nocą trwały przesłuchania, a w ciągu dnia strażnik nie pozwalał zmrużyć oka, chłopcy ustalili, że będą podawać nazwiska poległych kolegów oraz znanych powszechnie kapusiów i komunistów.

– Może pozwolą się nam wreszcie przespać, a oni i tak nie będą mieli z tego żadnego pożytku – postanowili.

Mimo podanych nazwisk, przesłuchań nie przerwano. Mijała dziesiąta doba bez snu.

Dziesięć nocy te same pytania, wrzaski i groźby.

– Wacek, ja już nie mogę. Uduszę skurwysyna i będzie koniec z nim i ze mną – powie-

138

Zaporczycy 1943-1949

dział zdesperowany „Ryś” rankiem 3 września 1944 roku.

„Sokół” wrócił przed chwilą. „Hajnera” właśnie wprowadzano. Wacek nie zdążył odpowiedzieć, gdy w drzwiach stanął oficer z kartką papieru i zaczął wyczytywać nazwiska:

– Jan Kocoń, Wacław Nieleszczuk, Henryk Żabicki – usłyszeli między innymi.

– Sobirajties s wieszczami.

– Z czym, z wieszczami? Z jakimi wieszczami? – rozległy się niepewne głosy.

– Z rzeczami znaczit – wyjaśnił Sowiet.

Janek, Heniek i Wacek nie mieli żadnych rzeczy. Nawet marynarek, bo zostały na kwaterze. Załadowano ich na ciężarówkę.

– To Świdnik, lotnisko – szepnął ktoś, nim padł rozkaz do opuszczenia wozu.

– Biegom do samolota! – usłyszeli.

Nikt nie poderwał się do biegu. Trzynastu więźniów, żołnierzy Armii Krajowej, z podniesionymi głowami wolno przemierzało płytę lotniska. Ustawione rzędem aeroplany z czerwoną gwiazdą mrugały złowrogo. Znów lista, wyczytywanie nazwisk. Po dłuższym oczekiwaniu samolot odleciał na wschód uwożąc w bezkresne przestrzenie imperium zła trzech pierwszych żołnierzy „Zapory”: „Rysia”, „Hajnera” i „Sokoła”.

Rozdział 11

Kilka susów, dziura w płocie i po chwili Hieronim szedł ulicami Lublina. Mieszkał tutaj już od ponad tygodnia. Czuł się bezpieczny w tym opuszczonym ni to gołębniku ni altance położonej na tyłach bezpańskiego ogrodu przylegającego z jednej strony do ulicy Narutowicza, z drugiej do cmentarza przy ulicy Lipowej. NKWD szukało go po kwaterach i dotychczasowych melinach. Nawet tym, którzy poszli na współpracę z NKWD, nie przyszło do głowy, aby szukać komendanta w altance, pod samym nosem nowych wład-ców miasta. O zmierzchu, sam lub w towarzystwie któregoś z zaufanych żołnierzy, odsuwał

deskę w płocie i zanurzał się w gąszcz ogrodu. Rankiem, jeśli nie było dość pusto na ulicy, pozostawał parkan cmentarza.

„Zapora” zbliżał się do skrzyżowania Narutowicza z Okopową. Tu wczoraj pożegnał

swoich chłopaków. Nikt nie przeczuwał, że były to ich ostatnie chwile wolności. Dlaczego nie zabrał ich wczoraj do swego legowiska? Dlaczego pozwolił, żeby wrócili na Orlą po marynarki i jedzenie? Dobrze, że nie zdążyłem im wyjawić całego planu, pomyślał. Tego, że to właśnie oni – „Ryś”, „Hajner” i „Sokół” – mieli powozić beczkowozami z bronią oraz tego, że na pomoc walczącej Warszawie poprowadzi swoich chłopców z rodzinnego Tarnobrzega. Im mniej do ukrycia, tym lepiej dla aresztowanych, mruknął w końcu sam do siebie i poczuł, że jest absolutnie bezsilny wobec faktu aresztowania swoich żołnierzy. Gdyby to było za Niemców, wiedziałby, jak ich ratować. A tak? Wprawdzie wydał chłopakom rozkaz, aby zlokalizowali miejsce pobytu „Rysia”, „Hajnera” i „Sokoła”, aby zorientowali się w możliwości ich odbicia, ale czuł, że otacza go niewidzialna, straszliwa siła, wobec której znane mu dotychczas metody walki nie znaczą nic i na nic się nie zdają. Bo jak wyrwać chłopaków z rąk NKWD?

O jedno był spokojny. „Ryś” na pewno nie pozwoli, aby Sowieci przechwycili jego rozkaz. Prędzej zjadł, udławił się, niż im go pokazał, Hieronim uśmiechnął się na wspomnienie szaleńczo odważnego, bezczelnego do granic możliwości „Rysia”, cichego i sokolego

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

139

„Sokoła” oraz gotowego na wszystko „Hajnera”. Może ich jeszcze wypuszczą, pomyślał, lecz nie wierzył własnej nadziei.

Rozdział 12

Trzeciego dnia pobytu chłopców w Tarnobrzegu w rodzinnym domu „Zapory” zapanował ożywiony ruch. Od rana zbiegły się siostry i pod baczną opieką matki piekły, gotowały, smażyły jakieś pyszności. Chłopcy, nie chcąc przeszkadzać, grali w karty. Późnym popołudniem ktoś energicznie zapukał do drzwi. Zaległa trwożna cisza.

– Kto tam? – zapytała jedna z kobiet.

– Swój – usłyszeli, a po chwili do kuchni wlazły dwie okutane w chusty baby.

Goście i domownicy powiedli po sobie zdziwionym spojrzeniem, gdy raptem jedna z chust odwinęła się, ukazując roześmianego perlistym śmiechem komendanta.

Jak dom odmienia komendanta! Nigdy tak się nie śmieje, gdy jest wśród nas, przemknęło „Tęczy”. Żołnierze „Zapory” obserwowali teraz, jak ich wielki komendant, ich Stary, jest jednocześnie małym Henusiem dla matki, a dla rodzeństwa roześmianym Hirkiem, szczęśliwym z powodu nieoczekiwanego powrotu do domu. Towarzysząca „Zaporze” baba okazała się ważną osobą z Komendy Okręgu Lublin, która wraz z komendantem miała ocenić szanse przejścia pod Sandomierzem przez linię frontu sowiecko-niemieckiego i wykorzystania ewentualnego kanału przerzutowego dla pozostałych oddziałów. Przy suto zastawionym stole nie mówiono jednak o wojskowych planach. „Tęcza” pokazywał teraz wszystkim sowieckie czerwieńce, które dostał od przezornego ojca na wypadek powtórnego aresztowania. Pieniądze krążyły z rąk do rąk, wzbudzając u zebranych tyle samo zaciekawienia, co odrazy.

– Wie pan, chętnie kupiłbym od pana trochę tych czerwieńców. Wszystkim nam grozi to samo. Pana ojciec to mądry człowiek. Na wypadek przymusowej wyprawy na białe niedźwiedzie, warto mieć przy sobie coś takiego – powiedział człowiek z Komendy Okręgu.

– Proszę wziąć, mój ojciec ma sklep tuż przy linii frontu, załatwi mi więcej, jeśli trzeba.

– No tak, panowie wracają na Lubelszczyznę, to może pańskiemu ojcu uda się coś zdobyć.

– Na pewno – odparł z przekonaniem „Tęcza” i wręczył mężczyźnie z Komendy plik banknotów.

Następnego ranka dla wszystkich stało się jasne, ze przeprawa przez linię frontu jest niemożliwa. Warszawa musi walczyć sama, bez wsparcia Lubelszczyzny.

– Podjęcie ryzyka przekroczenia linii frontu byłoby równoznaczne ze skazaniem was na śmierć. Wiecie, że sercem i duszą od pierwszych dni powstania jestem w Warszawie. Ale jestem też waszym dowódcą. Nie mogę pozwolić wam na tę eskapadę. Ojczyzna potrzebuje was żywych, nie martwych. Dlatego wracajcie bezpiecznie do Bełżyc. Tam się spotkamy

– powiedział „Zapora” i zawinąwszy się w chusty ruszył wraz z panem z Komendy Okręgu w drogę.

Po dwóch dniach, obładowani suchym prowiantem, żegnani łzami przez matkę i siostry komendanta, żołnierze „Zapory” ruszyli na Lubelszczyznę.

140

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 13

Na Urzędów padł mroczny strach. Niebezpieczeństwo w postaci funkcjonariuszy NKWD, MO i UB mogło stanąć w drzwiach domów w każdej chwili.

– Aresztowali Hipolita Cieszkowskiego ps. „Odyniec”, naszego komendanta. Kto będzie następny? – szeptano po domach.

– Podobno „Odyńca” wywieźli już na Sybir.

Z mrocznej przeszłości dziejów wypełzały wypełnione po brzegi kibitki carskich ka-torżników, znane urzędowiakom z opowiadań dziadów i z literatury.

Świtem 4 września 1944 roku Irkę Turkowską obudziło natarczywe pukanie.

– Kto tam? – zapytała.

– Otwórz, to ja, Włodek Jazdun – usłyszała w odpowiedzi.

Nie pytała o więcej. Wiedziała, że jeśli puka o tej porze, potrzebuje pomocy. Obudziła ojca, zasłoniła okno i zapaliwszy światło, postawiła na stole kubek mleka. Chłopak dyszał

ciężko nie mogąc wydobyć z siebie głosu. Irka znała go. Należał do placówki Armii Krajowej w Bobach. Wysiedlony z Poznańskiego, za Niemców mieszkał i pracował w majątku w Moniakach. Gdy przyszedł do siebie, zaczął opowiadać.

– Od aresztowania „Odyńca” i innych nie spałem u siebie. NKWD chodzi z tymi z AL-u i wyciąga naszych. Mnie i jeszcze jednego od nas przyjął wczoraj na nocleg gospodarz z Moniak. Wiedzieliśmy, że nie jest komunistą, że to porządny człowiek. Ale wiecie, co się w Moniakach wyrabia? Takich jak ten gospodarz jest niewielu. Reszta z bolszewikami trzyma. Judasze, wydają Sowietom nawet swoich kuzynów. Wydali i naszego gospodarza. Nocą zagrodę otoczyło NKWD. Spaliśmy wysoko w stodole, na samych strychach.

Enkawudziści zażądali więc drabiny. Gospodarz chciał nas ostrzec i zaczął krzyczeć, że nie ma drabiny, bo pożyczył sąsiadowi. Gdy kazali mu lecieć po tę drabinę, w połowie drogi rozdarł się, że pożar, że gdzieś się pali. Sowieci zgłupieli. Pobiegli za nim i to nas ocaliło.

W zamieszaniu zeskoczyliśmy na ziemię i w nogi. Strzelali za nami, ale już nie trafili. Nie wiem, gdzie uciekł kolega. Ja przybiegłem do was – zakończył. – Nie wiem też, co z gospo-darzem. Pewnie za nas aresztują jego – dodał po chwili namysłu.

Po południu do Irki wpadła jej nieodłączna przyjaciółka i kuzynka Todzia Turkowska.

Włodek Jazdun jeszcze raz, szczegółowo opowiadał przeżycia ostatniej nocy w Moniakach, gdy otworzyły się drzwi.

– Irka, nie masz tu kogo lewego w domu, bo ja lecę po NKWD. Dwóch pijanych Sowietów ze szpitala, co to go w szkole zrobili, zdemolowało mi przed chwilą dom. Mogą przyjść i do was, więc lepiej żebyś wiedziała – mówił sąsiad Irki, Chrzanowski, przedwojenny komunista i spoglądał wymownie na siedzącego przy stole chłopaka.

– A to im się trafiło. Do nikogo nie poszli pijani Sowieci, tylko do nich, do komunistów

– zaśmiała się Todzia, gdy Chrzanowski wybiegł na dwór.

– Komuniści, ale porządni ludzie. Włodek, na wszelki wypadek skryj się za szafę. Jak nie ma oskarżenia, to przecież nie będą rewidować – zadyrygowała Irka.

Nie bała się, ale, dla pewności, lepiej będzie, gdy chłopak zejdzie z oczu ewentual-nym gościom. Irka zabrała się za zmywanie naczyń, Todzia wyszła przed dom. Po chwili w drzwiach stanęli pijani Sowieci. Nie zdążyli jednak jeszcze dobrze przekroczyć progu, gdy nadjechało NKWD. Kajdanki, przekleństwa, zamieszanie i w domu Irki Turkowskiej znów zagościł spokój. Nie na długo jednak. Wycierały z Todzią umyte naczynia, pogady-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

141

wały z Włodkiem, gdy drzwi znowu otwarły się z hukiem.

– Irka, ratuj! Tadek postrzelony, nieprzytomny! Trzeba lekarza. Szybko! Leć po doktora Ściegiennego, może jeszcze go uratuje! – mówił czternastoletni Staś Gajewski, brat Tadka i Gabriela z dawnego patrolu Kedywu, dowodzonego przez poległego wiosną Mieczysława Cieszkowskiego ps. „Grzechotnik”.

– Jezus Maria, co się stało? – zdążyła krzyknąć Irka.

Staś nie mógł powiedzieć ani słowa więcej. Wstyd przed narzeczoną brata Gabriela za cisnące się do oczu łzy, pomieszany z rozpaczą z powodu umierającego Tadka oraz zmęczenie forsownym biegiem powodowały, że stał i milczał, przygryzając aż do bólu zaschłe wargi.

– Gdzie Tadek, mów? – pierwsza oprzytomniała Todzia.

– W Feliksówce, to znaczy u Feliksa Surdackiego, w lesie za Bęczynem – odpowiedział Staś.

– Biegnę po doktora! – krzyknęła Todzia i już jej nie było.

Irka pomyślała, że ten dzień już pewnie nigdy się nie skończy. Posadziła Stasia, a gdy ochłonął nieco, kazała sobie opowiedzieć, co właściwie się wydarzyło.

– Gabriel pewnie ci mówił, że już ze trzy tygodnie nie śpimy w domu – zaczął Staś. –

NKWD szuka naszych. Wczoraj poszliśmy spać do stodoły Jana Surdackiego. To blisko lasu, więc bezpiecznie. Było nas kilkunastu: Tadek, Gabriel, ja, nasz wuj Bolek ps. „Jar”, Kwiryn Surdacki ps. „Dzik” i inni. Nie dalej jak trzy godziny temu wpadł do nas Stefan Wyrostek i mówi, że zabierają mu tego konia, co mu chłopaki po Niemcach dali. Bo to jeszcze za Niemców wzięli nasi od Wyrostka konia na akcję, ale po drodze napadł ich

„Grab” od „Cienia” z AL i im go zabrał. Koń, wiadomo, w gospodarce majątek. To jak potem nasi zdobyli na Niemcach trochę koni, to dali Wyrostkowi jednego w zamian za tego, którego stracił. A teraz milicja przyszła rekwirować mu tego niemieckiego konia –

mówił Staś. – Jak przyleciał do nas ten Stefan Wyrostek, wszyscy zerwali się na równe nogi i pobiegli do jego obejścia. Ja biegłem na końcu, bo bez broni. Za młody jestem. Pierwszy od strony pola biegł mój brat Tadek, za nim twój Gabriel i inni. Tadek biegł i krzyczał, żeby milicja nie strzelała, bo chcemy rozmawiać. Naraz świsnęła kula i Tadek upadł. Wtedy nasi otworzyli ogień. Trzech milicjantów zabili, jednego wyciągnęli ze stodoły. To był Henryk Zając z Moniak. Zając powiedział, że do Tadka strzelał ich komendant, który siedzi teraz ukryty w stogu siana. Wygarnęliśmy go z tego siana. Okazało się, że był to Czesław Zdyb od „Cienia” z AL. Nasi poznali go. Mówił, że to nie on strzelał do Tadka. Pytany o Owczarnię, przyznał się, że był tam, ale strzelał do tych z AK, bo taki miał rozkaz. Więc któryś z naszych powiedział mu w nerwach, że już więcej nie będzie strzelał do Polaków i go kropnął. Tego Henryka Zająca z Moniak puściliśmy wolno. Tadka chłopcy załadowali na furmankę i powieźli do Feliksówki, a mnie wysłali do was po pomoc, po doktora Ściegiennego – zakończył Staś Gajewski i zaczął zbierać się do wyjścia.

Gdy Staś dobiegł do Feliksówki, doktor Ściegienny wyjął właśnie z głowy Tadka kulę.

Bolesław Wyrostek ps. „Jar”, przedwojenny policjant, obejrzał dokładnie podany mu przez doktora nabój. Sięgnął następnie po broń zabitego komendanta milicji i z przerażeniem stwierdził, że jest zagwożdżona, niezdatna do użycia i na pewno w ostatnim czasie nikt z niej nie strzelał.

– To kula ze stena, a stena miał tylko Zając. Tadka Gajewskiego zabił Henryk Zając z Moniak, to pewne. Zastrzelił go, a potem wydał na śmierć niewinnego dowódcę. Siebie obronił, a niewinnego człowieka wydał na śmierć. Już ja go kiedyś dopadnę – przysiągł

142

Zaporczycy 1943-1949

„Jar”.

Nieprzytomnego dziewiętnastoletniego Tadka Gajewskiego ps. „Nagan” przeniesiono do lasu, a następnie, z obawy przed obławą, przewieziono do Romana Gołębiowskiego w Terpentynie. Zmarł po dwóch dniach nie odzyskując przytomności. Leokadia Gajewska szalała z rozpaczy.

– To po to chłopak z Niemcami walczył, żeby od swoich, od Polaków zginąć – szlochała.

Nie mogła zrozumieć i uwierzyć w to, co się stało.

Pomieszało się wszystko.

Nikt już nie wiedział, gdzie swoi, a gdzie wróg.

– Swoi swoich na śmierć wydają. Ot co, sowiecki porządek. Że też kary Bożej na nich nie ma. Za Niemców to takich nasi pod mur i w łeb... – powiedziała jedna z sąsiadek.

– Nie ma innej rady. Trzeba widać i teraz wrócić do tego samego, żeby zdrajców ukrócić.

Bo co to niby za różnica, na Majdanek czy na Sybir człowieka wydać? Po mojemu to nawet śmierć na Majdanku lepsza była, bo przynajmniej na swojej ziemi – dodała druga.

Ich synowie, mężowie i bracia, żołnierze Armii Krajowej, nie sypiali w domu. One z mę-stwem odpierały najazdy sowieckiej NKWD i ich świeżo zorganizowanych w MO i UB

polskich zdrajców, którzy ścigali ukrywających się mężczyzn.

Rozdział 14

Iza Kochanowska dni „Burzy” przeżyła w patriotycznej euforii. Wreszcie była w swoim żywiole. 26 lipca 1944 roku przed dworem w Łopienniku odbyła się koncentracja. Wywie-szono narodową flagę, Maria Biełoniowa zagrała Mazurka Dąbrowskiego, a na dziedzińcu stanęła gotowa do boju placówka AK i szeregi dawnych Batalionów Chłopskich. Trzy dni wolności. „Błyskawica” ze swoim walterem w ręku wzięła do niewoli dwóch ukrywających się w zbożu Niemców. A potem pożegnalna msza święta w Białowodzie, przeżywane u boku „Żegoty” rozwiązanie oddziału i widok żołnierskich łez przy rozstaniu się z bronią.

Koniec walki. Trzeba wracać do rodzinnego dworu w Łopienniku.

Z chwilą wkroczenia Armii Czerwonej większość mieszkańców okolicznych dworów spakowała dobytek i przezornie przeniosła się do miasta. Jerzy Kochanowski nie dopuszczał do siebie myśli, że ktoś może pozbawić go dobytku, więc postanowił trwać na swoim.

Najpierw, zgodnie z zarządzeniem nowych władz, powołany został w Łopienniku komitet folwarczny, którego przewodniczącym został dawny dowódca placówki BCh, przychylny rodzinie Kochanowskich kowal Stanisław Mrok. Ukrywający się goście i dalsza rodzina opuścili dwór. Iza z ulgą przyjęła decyzję rodziców, że od września rozpocznie naukę u sióstr urszulanek w Lublinie. Atmosfera napięcia i niepewności, porwane konspiracyjne więzi sprawiły, że nie czuła się zbyt dobrze w swym Łopienniku.

Pierwsze dni września 1944 roku były słoneczne i ciepłe. Spragniona ruchu Iza z mło-dzieńczą beztroską chodziła po ulicach i rozkoszowała się gwarem i zamieszaniem panują-cym w centrum Lublina.

– Iza, ty tutaj? – usłyszała nagle i w witrynie sklepowej zobaczyła Nowakowskiego, właściciela majątku w Babinie.

– Dzień dobry. Jak pan widzi, chodzę do szkoły – uśmiechnęła się i wskazała na swój uczniowski mundurek.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

143

– Chodź, dziecko, do nas. Mam ci dużo do powiedzenia, a nie mogę na ulicy – powiedział Nowakowski.

Poszli w dół Lubartowskiej.

– Iza, musisz natychmiast wracać do domu – zdecydował sąsiad usłyszawszy, że cała jej rodzina mieszka nadal w Łopienniku. – Ojciec pewnie nie wie, że w teren wyruszy-ły uzbrojone brygady NKWD z zadaniem aresztowania wszystkich właścicieli majątków i przekazania ziemi służbie folwarcznej. Jeśli twoi rodzice nie wyjadą w porę, strach pomyśleć, co może się zdarzyć – mówił.

Iza wyszła z domu Nowakowskich roztrzęsiona i blada. Szła w stronę Bramy Krakowskiej, gdy ktoś niespodziewanie dotknął jej ramienia.

– Dzień dobry, pani Izo, czy nie poznaje pani swoich starych znajomych? – usłyszała.

Odwróciła głowę i zamarła z wrażenia.

– Pan komendant... ależ nie, tylko tak... zamyśliłam się – wyszeptała na widok „Zapory”

i towarzyszących mu „Cedura” i „Bachusa”.

– Jeśli pani poznaje, to zapraszamy na lody – zaproponował.

Weszli do pobliskiej cukierni. Iza opowiedziała o swojej sytuacji i o tym, że najbliższym pociągiem jedzie do domu, aby ostrzec rodzinę.

– Proszę na mnie czekać w Łopienniku – powiedział „Zapora” na pożegnanie.

– Tak jest, panie komendancie – odrzekła „Błyskawica”.

Pobiegła do internatu, a potem na stację. Wieczorem zapukała w okna swego domu. Wysłuchawszy córki, Jerzy Kochanowski zdecydował, że do Lublina wyjadą jutro. Nim jednak poczyniono odpowiednie przygotowania, nim odebrano od krawca ubrania, nadjechało NKWD. Kilka odkrytych ciężarówek, na nich karabiny maszynowe i sołdaci przeszkoleni w robieniu porządków w polskich dworach. Wśród wrzasków i bicia, przez otwarte drzwi i okna łopiennickiego dworu ładowano meble, dywany, osobiste rzeczy Kochanowskich i powyrywane z hakami obrazy. Niepotrzebne nikomu książki tragarze wdeptywali w ziemię. Sowieci zwołali wiec. Na środku podwórka stanęli ludzie z folwarku, którym politruk uświadamiał, że stali się teraz właścicielami pańskiej majętności. Zagoniono potem rodzinę Kochanowskich do jednego pokoju, postawiono wartę, po czym wyładowane ciężarówki wraz z aresztowanym Jerzym Kochanowskim i jego bratem ruszyły w stronę Lublina.

Iza nie straciła głowy. Ze względu na wcześniejsze bardzo dobre kontakty z czworakami, jako jedyna z rodziny otrzymała zgodę na opuszczenie przydzielonego im pokoju.

– W imię dotychczasowych, zawsze życzliwych i serdecznych stosunków, proszę was o umożliwienie mojej rodzinie wyjazdu do Lublina i zabranie odzieży oraz żywności – powiedziała do zebranego w salonie komitetu folwarcznego.

Zgodzili się. Całą noc krążyła po domu i znosiła do pokoju bieliznę, ubrania i żywność.

Rankiem następnego dnia przydzielono dziedziczce wóz i parę koni, załadowano dobytek i wyprawiono z dziećmi w drogę. Iza pozostała we dworze.

– Niech się panienka nie martwi, jakoś to będzie. Nie pozwolimy panienki skrzywdzić

– pocieszali ją folwarczni.

Gdy w kilka dni później przyjechało NKWD i dopytywało o córkę dziedziców, wszyscy zgodnym chórem oświadczyli, że wyjechała razem z matką.

– A to kto? – podejrzliwie zapytał Sowiet, wskazując na stojącą obok Izę.

– To jest moja córka – odpowiedział kowal Stanisław Mrok, przewodniczący komitetu

144

Zaporczycy 1943-1949

folwarcznego.

I tak już zostało. Iza mieszkała w swoim domu, wysyłała ojcu i stryjowi do więzienia paczki, a nocami wynosiła tobołki z pozostałym po pogromie dobytkiem. Wizyty NKWD

były coraz częstsze. Szukali córki właścicieli. Nie zdradził jej nikt.

Rozdział 15

Do rodzinnego domu w Popkowicach latem 1944 roku powróciło trzech braci Pawełczaków. Mobilizacji podlegał najstarszy z nich, urodzony w l923 roku Marian, partyzant

„Morwa”. Po otrzymaniu wezwania pojechał do RKU w Kraśniku. Na miejscu okazało się, że w sekretariacie Komisji pracuje jego gimnazjalny kolega, Marian Świdra.

– Daj mi lewe zaświadczenie o stawieniu się w RKU. Byłem w AK i nie pilno mi do tego wojska – poprosił.

Kolega przystał na propozycję i „Morwa” wrócił do domu z autentycznym poświadcze-niem swego stawiennictwa w kraśnickiej RKU. Kilka dni później, 7 września 1944 roku, gdy wraz z matką jadł obiad, zobaczył przez okno, że na wprost jego domu ustawia ktoś karabin maszynowy diegtirowa. Nim zdążył pojąć, co się dzieje, do mieszkania wpadł

ubrany w wojskową kurtkę i czapkę człowiek. Mierząc z karabinu, zapytał czy „Morwa”

nazywa się Marian Pawełczak.

– Ręce do góry! – wrzasnął, gdy usłyszał potwierdzenie.

„Morwa” spojrzał pogardliwie na stojącego nad nim człowieka, a gdy ten zamierzył się w jego stronę kolbą, błyskawicznie schwytał kolbę i łoże karabinu. Zaczęła się szarpanina.

– Co się tu dzieje? – do kuchni wpadł drugi, uzbrojony w automat mężczyzna.

– Kim jesteście i co chcecie? Ręce do góry to jeszcze miesiąc temu podnosili przede mną Niemcy – krzyknął rozwścieczony „Morwa”.

Nowo przybyły począł uspokajać go, mówiąc, że są z posterunku milicji w Urzędowie, że mają nakaz rewizji i doprowadzenia go do RKU w Kraśniku. „Morwa” wypuścił karabin tak, że jego właściciel potoczył się pod przeciwległą ścianę izby. Rozpoczęła się rewizja.

– Już tylko za tę opaskę powinieneś siedzieć – powiedział któryś z policjantów na widok niemieckiego munduru z biało-czerwoną opaską AK.

Nakazano „Morwie” włożyć partyzancki mundur i pod lufami karabinów poprowadzo-no do furmanki. Po drodze zatrzymano się przed domem „Kojota”, komendanta miejscowej placówki AK. Po rewizji aresztowano także jego. Obaj aresztowani przewiezieni zostali do Urzędowa. Tu milicja skradła „Morwie” mundur. W zamian dała mu zniszczoną kufajkę. Załadowano potem partyzantów na wóz i pod eskortą dwóch milicjantów odesłano do Kraśnika. Wkrótce furmanka wjechała w las.

– Takim zachowaniem prowokujecie nas do nieobliczalnych czynów – powiedział do milicjantów „Morwa” wskazując na wycelowane w siebie lufy karabinów.

Reprezentanci nowej komunistycznej władzy lekko przybledli, spojrzeli na otaczający ich las i posłusznie wstawili broń między nogi. Lufy skierowali w niebo. Wkrótce „Morwa”, bardziej wściekły niż przestraszony, stanął przed majorem NKWD.

– Wykazujecie karygodną niechęć do służby wojskowej – zaczął Sowiet.

– Nieprawda. Moje aresztowanie jest jawnym bezprawiem – żachnął się „Morwa” i wręczył majorowi poświadczenie stawiennictwa w RKU. – Panie majorze, stawia pan ponadto

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

145

zarzut niechęci do walki z Niemcami człowiekowi, który zaledwie miesiąc temu zakończył

partyzancką walkę, który w każdej chwili jest gotów bić się za ojczyznę. Pan major wybaczy, ale to już za wiele – dodał dwornie.

Sowiet zgłupiał. Spojrzał na wręczone mu zaświadczenie, na „Morwę”, jeszcze raz na zaświadczenie, po czym wybiegł do sąsiedniego pokoju, czyli gabinetu szefa MO w Kraśniku. Po chwili dał się stamtąd słyszeć tubalny głos majora, rugający po matuszce polskiego stróża prawa.

– Jesteście bohaterem, bo walczyliście z faszystami. Wasze papiery są absolutnie w porządku. Jakie przykrości spotkały was ze strony milicji? – zapytał „Morwę” po powrocie.

– Rewizja i aresztowanie, to pan major wie. Ale najgorsze, że na posterunku w Urzędowie ukradziono mi mój partyzancki mundur, moją największą świętość i pamiątkę. Jak na pośmiewisko kazano mi przywdziać tę oto kufajkę – dumnie żalił się Marian Pawełczak wskazując z obrzydzeniem na grubą, wyświechtaną kurtę.

Major wezwał tym razem komendanta do siebie.

– Daję wam pół godziny czasu na to, aby mundur został zwrócony partyzantowi – powiedział z wściekłością Sowiet wskazując na „Morwę”.

Pół godziny później „Morwa”, ubrany w zwrócony mu partyzancki mundur, żegnał się z sowieckim majorem, zgodnie z otrzymanym rozkazem obiecując, że za dwa dni stawi się w jednostce wojskowej na Majdanku.

Mariana Pawełczaka, który 9 września 1944 roku zameldował się na Majdanku, skie-rowano do szkoły podoficerskiej. Obóz nie zmienił się od czasów niemieckich. Przestało jedynie dymić krematorium, a zbliżających się do drutów żołnierzy odpędzali nahajkami nie Niemcy, lecz konni sowieccy wartownicy. Jednostka wojskowa to, czy więzienie? Trudno orzec. Różnica pomiędzy dawnym a obecnym obozem polegała na tym, że Niemcy w imię zbrodniczych teorii rasowych trzymali za drutami i zabijali ludzi różnych narodów, zaś Sowieci, w imię sojuszu i braterstwa, zapędzili do baraków Polaków, głównie żołnierzy Armii Krajowej.

– Zaplute karły reakcji! Londyńskie pachołki! – nazywali ich dowódcy.

Odziedziczony po hitlerowskich więźniach świerzb leczono polskim pachołkom reakcji mazią sporządzoną z odziedziczonego po hitlerowcach cyklonu. Tamtych więźniów cyklon zabijał. Teraz powodował, że ciała żołnierzy-więźniów pokryły się gnijącymi, głębokimi ranami. Na apele, w bólu i poniżeniu, stawiali się w bieliźnie i narzuconych na ramiona płaszczach.

Rozdział 16

Urzędowscy milicjanci byli wściekli, że umknął im najstarszy Pawełczak. Postanowili zatem sięgnąć po młodszych braci „Morwy”. Mieli jednak pecha. Ekspedycja wysłana w kilka dni po wyjeździe Mariana nie zastała w domu ani dziewiętnastoletniego Jurka ps. „Jur”, ani osiemnastoletniego Janusza ps. „Głaz”. Od tej wizyty chłopcy postanowili mieć się na baczności. Wiedzieli, że „Morwę” uratowało wojsko – ich czeka tylko Sybir. Przestali noco-wać w domu. Ze względu jednak na jesienne prace polowe, w dzień przychodzili do domu.

Pewnego wrześniowego poranka, gdy po noclegu w cudzej stodole wracali do domu na śniadanie, nadjechała furmanka z milicjantami. Na wezwanie do okazania dokumentów

146

Zaporczycy 1943-1949

chłopcy zaczęli uciekać. Posypały się strzały. Na szczęście nie były celne.

– To zbyt niebezpieczne, Janusz. Gdybyśmy nie zdążyli uciec, utłukliby nas. Tak jak Tadka Gajewskiego. A my nie mielibyśmy nawet czasu się bronić – powiedział do brata

„Jur”, gdy znaleźli się w bezpiecznym miejscu.

– Nie jesteśmy bezbronni – podjął myśl „Głaz”.

Chłopcy wyjęli ukryty w zabudowaniach gospodarczych automat i broń krótką oraz amunicję. Od tego dnia nie ruszali się już bez broni. Kilka dni później „Głaz” pojechał

orać pole, a „Jur”, któremu w tym dniu wypadła warta, krążył wokół domu. Milicja nadjechała około południa. „Jur” natychmiast wysłał chłopca sąsiadów, aby ostrzegł brata.

– Janusz, uciekaj! UB w waszym domu! – krzyknął chłopak chwytając za lejce zaprzężo-nego do pługa konia.

Zgodnie z umową, „Głaz” pobiegł w kierunku sąsiedniej wsi Ostrowy. Ubowcy tymczasem kręcili się w obejściu Pawełczaków. Wypytywali o synów. Gdzie są, kiedy wrócą, dlaczego ich nie ma. Na oczach gospodarzy chowali po kieszeniach niewielkie przedmioty, które wzbudziły ich pożądanie.

– Dlaczego pan kradnie, panie milicjancie? – nie wytrzymała w pewnej chwili Pawełczakowa.

– To nie jest kradzież, lecz wtórny, sprawiedliwy podział dóbr społecznych – odrzekł

zagadnięty.

– To nie jest żaden podział, tylko kradzież cukiernicy, którą otrzymałam jeszcze od swojej babki – zdenerwowała się kobieta.

– Milcz, ty… Bandytów wychowałaś, a teraz będziesz mi tu o cukiernicach gadać! – ubowiec zamachnął się w kierunku matki braci Pawełczaków, po czym do cukiernicy dobrał

jeszcze srebrną łyżeczkę, zapakował w kieszeń i jak gdyby nigdy nic począł zbierać się do wyjścia. – My tu jeszcze wrócimy. I tak kiedyś złapiemy tych waszych synalków, zaplutych bandytów – powiedział już w drzwiach.

Pawełczakowie stali bezradni. Nie wiedząc o umowie synów, prosili Boga, aby któryś z nich nie wrócił do domu. Ubowcy ruszyli w stronę browaru, gdzie do późnego popołu-dnia popijali piwo. Szarzało już, gdy mocno podchmieleni ładowali się na furmankę. „Jur”

postanowił sprawdzić, kim są jego prześladowcy. Gdy nieopatrznie wyszedł na drogę, furmanka z ubowcami wyjechała wprost na niego. By nie wzbudzać podejrzeń, ruszył w tym samym kierunku. Jakiś czas szedł tuż obok nich, udając, że nic go nie obchodzą. Gdy wóz wysunął się o kilka metrów do przodu, dwóch ubowców zeskoczyło z pepeszami gotowymi do strzału i zażądali od młodszego Pawełczaka dokumentów. „Jur” jednym ruchem wysunął spod płaszcza automat, pociągnął długą serię i nim ktokolwiek zdążył zorientować się, co się dzieje, zniknął wśród pobliskich zarośli.

Chyba któregoś zabiłem, chyba mają rannych, pomyślał. Miał rację. Ubowców ogarnęła furia.

– Kto to był? – któryś z nich podskoczył do przechodzącej drogą dziewczyny i potrząsając nią z wściekłością, żądał odpowiedzi.

– Chyba… chyba Jurek Pawełczak – odpowiedziała przestraszona.

Po pięciu latach niemieckiej okupacji, podczas której mieszkańcy Popkowic wiele przeżyli i wiele widzieli, nikt w okolicy nie był w stanie wyobrazić sobie, jak wygląda gospodarstwo po prawdziwej, fachowo przeprowadzonej rewizji. Prawdziwą rewizję potrafią bo-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

147

wiem zrobić tylko komuniści. W domu Pawełczaków trwała cały następny dzień. Sąsiedzi ze zgrozą patrzyli na dewastację zasobnego jeszcze wczoraj domu, spod którego co jakiś czas odjeżdżała wyładowana łupami furmanka. Pierwsze pojechały towary i urządzenia ze sklepu, piwiarni i ubojni Pawełczaków. Potem przyszła kolej na mieszkanie. Ładowano otomanę, kredensy, szafy, łóżka, stoły, pomiędzy które milicjanci upychali z pietyzmem pościel, odzież, naczynia. Potem, przez powybijane wcześniej okna, poleciały na podwórko deski z zerwanych podłóg oraz fajerki, kafle i cegły z rozwalanych pieców. Na koniec wywleczono na podwórko dwa wozy, sanki, narzędzia rolnicze, uprząż, a potem konia, trzy krowy, kilka świń oraz drób z kurnika. Przerażone zwierzęta rżały, ryczały, kwiczały, gęgały i gdakały. Wokół tego biegali nowi władcy, kłócąc się zawzięcie o zasady ponownego podziału dóbr Pawełczaków. Gwar, ruch, zamieszanie. Sądny dzień.

Pawełczakowie z najmłodszym, dwunastoletnim synem, stali przed domem. Chłopak wtulił się w matkę. Stała wyprostowana i cicha. Tylko wielkie łzy płynęły ciurkiem po jej przerażonej twarzy. Za plecami czuła wycelowaną w siebie broń. Spojrzała na męża. Był

blady jak płótno.

– Nie bój się, przeżyjemy i bez tego. Byle tylko nie złapali chłopaków – powiedział mąż i aż do bólu ścisnął rękę żony.

– Ej, ty bandyto! Odsuń się od niej! – usłyszał ojciec Pawełczaków i poczuł, że lufa karabinu mocniej wparła się między jego łopatki.

Nie drgnął jednak i nie puścił ręki żony.

Gdy milicja ograbiła już gospodarstwo z wszelkiego dobytku, pod dom podjechała pusta furmanka. W szpalerze przerażonych i zapłakanych sąsiadów podprowadzono do niej Pawełczaków.

– Oni już tu nigdy nie wrócą – powiedział jeden z ubowców.

Furmanka ruszyła. Mieszkańcy Popkowic rozpoznali potem, że krowy, koń, wozy i narzędzia rolnicze Pawełczaków znalazły się w obejściu Piotra Gruchalskiego, burmistrza Urzędowa, i jego syna, tamtejszego milicjanta. Towary z domu i sklepu, odzież, meble i pościel podzielili pomiędzy sobą ubowcy i milicjanci pochodzący z komunistycznych wsi Moniaki, Grabówka, Rzeczyca i Świeciechów.

Rozdział 17

Szczepan Żelazny ps. „Żaba”, dyżurny ruchu stacji kolejowej Niedrzwica Duża, w chwili wycofywania się Niemców był dowódcą II plutonu wchodzącego w skład 14 placówki V

rejonu obwodu Armii Krajowej Lublin powiat. Był na służbie, gdy w sierpniu 1944 roku przyszło po niego NKWD. Otoczyli dom, lecz nim zakończyli rewizję, ostrzeżony przez sąsiadów „Żaba” pozostawił stację pod opieką współpracowników i wsiąkł w teren.

– Żona, trójka dzieci. Jak tu jechać na Sybir? – rozmyślał, leżąc samotnie w stodole bliskich sąsiadów.

Po kilku dniach nie był już sam. Okazało się bowiem, że w podobnej sytuacji są jego niedawni żołnierze: rodzony brat Władysław Żelazny ps. „Sikora”, Aleksander Paterek ps.

„Szczupak”, bracia Stanisław ps. „Szczerba” i Kazimierz ps. „Nerw” Pawłowscy, Bolesław Boguta ps. „Borsuk”, Stanisław Tyc ps. „Gałązka” oraz Stanisław Zdeb, Tadeusz Jarmuła i dziewiętnastoletni partyzant o nazwisku Misko. Razem z nim było ich zatem dziesięciu.

148

Zaporczycy 1943-1949

– Panowie, w pojedynkę ukrywać się nie sposób. Nie możemy też chodzić taką watahą.

Podzielimy się więc na dwie grupy. Jedną poprowadzę ja, drugą, ze względu na łatwiejszy kontakt przez rodzinę, mój brat Władysław Żelazny ps. „Sikora”. Jeśli któryś ma zamelinowaną broń, wyciągnie ją. I cisza. Nas po prostu nie ma. Wystawiamy warty w ciągu dnia i w nocy. Nie śpimy w jednej stodole dłużej niż jeden dzień. Maszerujemy nocą. Ja przez

„Opala” poszukam kontaktu z komendantem „Zaporą”. Niech on zdecyduje, co dalej –

powiedział „Żaba”.

Kontakt z „Zaporą” złapał „Żaba” w ciągu kilku najbliższych dni. Podniecony ideą pójścia na pomoc walczącej Warszawie, był w domu komendanta w Tarnobrzegu. Po powrocie wiedział już, że póki co, muszą trwać i czekać. Żyć tak, jak gdyby nie było ich na tym świecie.

Ostatniego dnia września 1944 roku piątka Władysława Żelaznego ps. „Sikora” zakwa-terowała nocą w Kolonii Marianka w pobliżu Niedrzwicy Dużej, w domu rodziny Woź-nych, przesiedleńców z Poznańskiego. Jeszcze nie zdążyli ułożyć się do snu na rozścielo-nych w kuchni snopach, gdy rozległy się strzały, a we framugi okien załomotały kolby karabinów. Po chwili do domu wpadło uzbrojone NKWD przemieszane z polskim UB.

– Ruki w wierch! Ręce do góry! – padały dwujęzyczne komendy.

Poszturchiwania i razy. Wyprowadzeni na podwórko żołnierze Armii Krajowej zobaczyli podziurawione ciało pełniącego dziś wartę kolegi o nazwisku Misko.

– Dobry akowiec to martwy akowiec – rzucił któryś z ubeckich Polaków, poszturchując czubkiem buta leżące zwłoki.

Zawtórował mu rechot kompanów. Żołnierzy „Żaby” załadowano na ciężarówkę, dorzu-cono trupa żołnierz Misko i samochód odjechał w stronę Lublina.

Trzy tygodnie później na rozległą wieś Niedrzwica Duża padł blady strach. Wczesnym rankiem domy otoczył szczelny pierścień NKWD, UB i milicji. Broń gotowa do strzału, złe twarze. Zbliżało się południe, gdy uzbrojeni milicjanci zaczęli chodzić od domu do domu i pędzić wystraszonych ludzi w stronę szkolnego boiska.

– Jezus Maria, co z nami będzie? Pewnie, jak robili to Niemcy, powybijają nas do nogi a wieś spalą! – lamentowały głośno baby.

– Nie powieszą, nie spalą. Sąd będzie nad bandytami. Żebyście wiedzieli, że ludowa władza potrafi karać za bandytyzm – odezwał się dotknięty do żywego porównaniem do Niemców ubowiec.

– Jaki sąd? Jacy bandyci? U nas nie ma bandytów! – zaprotestowały głosy.

– To się zobaczy, czy nie ma! – odciął się stróż nowego prawa popychając kolbą najbliższego chłopa.

Boisko szkolne wypełniło się po brzegi ludźmi. Mężczyźni, kobiety, starcy i dzieci. Część pochlipuje cicho, inni milczą. Dzieci płaczą. Wokół gotowe do strzału karabiny. Nie dzieje się nic. Jedynie w prawym rogu boiska, przykryty czerwonym suknem, tkwił samotnie stół i kilka krzeseł. Nagle od strony Lublina dał się słyszeć warkot motoru. Podjechała wojskowa ciężarówka, z której wysiadło dwóch mężczyzn w sowieckich mundurach, a za nimi sowieccy żołnierze wyprowadzili czterech wymizerowanych, zarośniętych jeńców ze związanymi do tylu rękami.

– Panno Maryjo Łaskawa, ten pierwszy to przecież Władek Żelazny, rodzony brat naszego dyżurnego ruchu! – wyszeptała jakaś kobieta.

– Patrzcie, a ci pozostali to musi Olek Paterek, Stasiek Zdeb i Tadek Jarmuła – dodali inni.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

149

Boisko zamarło z przerażenia. Przecież to ich chłopcy, dzieci tej wsi!

Tu rośli, tu walczyli z Niemcami. Po to, by teraz jakiś Sowiet odprawiał nad nimi sądy.

– Ludzie z Niedrzwicy Dużej! Patrzcie na tych zaplutych karłów reakcji, bandytów z Armii Krajowej! Mają broń i mordują niewinnych ludzi! Ale dopadła ich ludowa sprawiedliwość, tak jak dopadnie wszystkich im podobnych. Za swoje czyny zostaną na waszych oczach osądzeni i ukarani! – mówił zaciągając ruszczyzną najtęższy Sowiet, na którego piersi błyszczało najwięcej odznaczeń.

Odbył się krótki niby-sąd, niby-kpina, po którym ten sam Sowiet odczytał wyrok.

– Czterej wymienieni bandyci zostali skazani na karę śmierci – mówił.

Boisko zaległa cisza, w którą po chwili wdarł się spazmatyczny szloch. Zawtórował mu drugi, trzeci, dziesiąty. Sowiet powiódł zdziwionym wzrokiem po otaczającym go tłumie chłopów. Przecież powinni się cieszyć, bo bandytów, reakcjonistów i klasowych wrogów dosięgła sprawiedliwość. Polacy to dziwny naród. Płaczą nawet po swoich wyzyskiwaczach i bandytach, pomyślał i zrezygnował z publicznej egzekucji jeńców. Czterech osądzonych żołnierzy Armii Krajowej z Niedrzwicy Dużej załadowali Sowieci na ciężarówkę. Nikt nigdy nie dowiedział się, dokąd ich powieziono. Nie wrócili do swych domów. Rodziny nigdy nie odnalazły ich ciał. Nie doczekali pochówku. Nie mają grobów.

– Bolszewicka sprawiedliwość – spluwali na boki chłopi z Niedrzwicy Dużej.

– Pepeerowskie rządy – zawodziły baby.

Rosła nienawiść do nowej władzy.

– Bo to jeszcze tych Ruskich jakoś można zrozumieć. Wróg to nasz odwieczny przecie, to czego się spodziewać? Ale żeby nasi, Polacy, maczali w tym palce, do pepeeru szli i dopomagali Sowietom w łapaniu swoich rodaków? Tego nigdy nie bywało – rozprawiali po chatach ludzie, z imienia i nazwiska wymieniając tych mieszkańców okolicznych wsi, którzy duszę diabłu zaprzedawszy, zdradzili Boga i ojczyznę i z Sowietami trzymali.

Rozdział 18

Mimo całego etosu partyzanckiej walki nobilitującej dorastających w czas wojny chłopców, ciągnęło ich do normalnego życia. Niedawni partyzanci chcieli uczyć się, pracować, włóczyć po kawiarniach, chodzić na randki z dziewczynami i z kolegami na wódkę. Prowadzić typowe dla dwudziestolatków beztroskie życie. Wejście Armii Czerwonej nie prze-rwało konspiracyjnego kursu podchorążych, w którym uczestniczyło sześciu żołnierzy oddziału „Zapory”. W końcu sierpnia 1944 roku przed komisją, w skład której wchodzili: kpt. „Konar”, kpt. „Młot” i por. „Opal”, złożyli egzamin i awansowali na plutonowych podchorążych. Wśród absolwentów podchorążówki znaleźli się Jerzy Stefański ps. „Cedur”

i Bogumił Adamski „Tygrys”, którzy pod pretekstem przygotowań do egzaminu kręcili się po Lublinie już od połowy sierpnia. Przemieszkiwali początkowo w mieszkaniach lubelskich kolegów lub wraz z „Zaporą” w altance na ul. Narutowicza.

W pierwszych dniach września 1944 roku „Bachus”, który rozpoczął pracę jako sanitariusz w szpitalu na ul. Staszica, pomógł im znaleźć własne lokum. Zamieszkali w opuszczonym pokoiku przy ul. Niecałej 10, naprzeciw pogotowia ratunkowego. Było stąd wszędzie blisko. Do kina, kawiarni, dziewczyn, kościoła, a także do „Bachusa”, który nie stroniąc od alkoholu, zawsze skręcił dla kolegów buteleczkę szpitalnego spirytusu. Częstymi gośćmi

150

Zaporczycy 1943-1949

w pokoiku „Tygrysa” i „Cedura” byli Romek Groński ps. „Żbik” oraz Zbyszek Sochacki ps. „Zbyszek”. Romka chłopcy znali z oddziału, „Zbyszka”, syna oficera 24 Pułku Ułanów z Kraśnika, poznał „Tygrys” jeszcze w pracy, przed pójściem do oddziału. Tworzyli teraz dobraną paczkę. Trochę konspirowali, trochę zastanawiali się nad przyszłością, ale przede wszystkim bawili się, nie bacząc na grożące im niebezpieczeństwo, które przyszło znienacka. Jerzy Stefański ps. „Cedur” był sam w pokoju, gdy rozległ się łomot. To było NKWD.

Wyprowadzili go i powieźli na Sybir.

– Panie wojskowy, niech pan nie wraca do siebie. Siedzą tam. Jakieś dwie godziny temu wyprowadzili pana kolegę – ostrzegł „Tygrysa” dozorca, nie przerywając szurania miotłą po od dawna już lśniącym chodniku.

„Tygrys” odwrócił się na pięcie i poszedł zawiadomić kolegów.

– No cóż, zamieszkaj ze mną. Mundur armii Berlinga nie jest w końcu takim złym alibi na dzisiejsze czasy – zaproponował Zbyszek Sochacki.

„Tygrys” przyjął propozycję. Zamieszkali razem. Zbyszek kilka tygodni temu, za wsta-wiennictwem kapitana Andrzeja Pawlaka, męża znajomej aktorki, został przyjęty do ze-społu aktorskiego formowanego na Majdanku 9 Zapasowego Pułku Piechoty ludowego wojska.

– Nie bądź głupi, „Tygrys”, chodź na ochotnika do mojego pułku. Chcesz, załatwię ci fuchę kancelisty pułkownika Kopca. Będziesz miał święty spokój.

– No tak, tylko że mój 1924 rocznik jest rocznikiem poborowym, to po pierwsze. Po drugie, mam jeszcze jedynie lewe partyzanckie dokumenty na nazwisko Bogumił Wachowiak.

– W czym problem? Wyrobisz sobie nowe papiery na własne nazwisko z rokiem urodze-nia 1925. Będziesz mógł być sobą i ochotnikiem zarazem – roześmiał się zawsze wesoły Zbyszek.

„Tygrys” zaczął załatwiać nowe dokumenty. Dla ostrożności, po ulicy starał się chodzić ze swym kompanem. Berlingowski mundur Zbyszka chronił obu. Ponadto, wyższy od

„Tygrysa” Zbyszek, był doskonalą skrytką na broń. Gdy wychodzili, „Tygrys” pakował

swój pistolet do lewej kieszeni Zbyszka. Tym sposobem był zawsze czysty na wypadek przypadkowej rewizji i uzbrojony na poważniejsze kłopoty.

Druga niedziela listopada 1944 roku była dniem pochmurnym, mokrym i wietrznym.

„Tygrys”, w towarzystwie Wandy Stefaniak, wybrał się do kościoła. Po nabożeństwie mieli iść do cukierni.

– Wiesz co, muszę wpierw odebrać z Lubartowskiej nowe dokumenty. Pora w końcu wrócić do swego nazwiska. Załatwmy to, a potem pójdziemy na ciastka – zaproponował

„Tygrys” i poprosił, aby dziewczyna zrobiła to w jego imieniu.

Zamiast jednak obserwować jej wejście do zakonspirowanego lokalu, nie zachował pod-stawowych środków ostrożności i gdy nieobecność dziewczyny przedłużała się, wszedł sam.

Wprost w łapy NKWD. Areszt, przesłuchania, i w styczniu 1945 roku Bogumił Adamski ps. „Tygrys”, jako Bogumił Wachowiak, podzielił los Jerzego Stefańskiego ps. „Cedur”.

Załadowano go do wagonu i powieziono na wschód, do sowieckiego łagru.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

151

Rozdział 19

Bogdan Krawczyński ps. „Kruk” z dawnego plutonu „Wampira” w oddziale „Zapory”

już od dłuższego czasu ukrywał się w Borowie, na dawnej kwaterze w domu Rozalii Bartkiewicz. Tego październikowego poranka wszyscy domownicy zasiedli właśnie do późnego śniadania, gdy do mieszkania wpadła roztrzęsiona Hela, siostra Stanisława Wnuka ps.

„Opal”.

– Panie „Kruku”, niech pan się natychmiast kryje! Wszystko już otoczone, szukają Stacha! Przyjdą na pewno i po pana – mówiła zadyszana.

Osobą najbardziej przytomną okazała się stara babcia Bartkiewiczowa.

– Panie „Kruku”, tutaj. Zdjąć ten dywanik i do piwnicy, prędko! – zawołała, wskazując laską wejście do niewielkiej piwniczki.

Wejście do piwniczki było tuż przy jej stojącym obok pieca łóżku. „Krukowi” nie trzeba było dwa razy powtarzać. Po chwili zniknął pod podłogą, a Bartkiewicz wyrównał dywanik. Babcia poprawiła na głowie chustkę, usiadła na łóżku, wsparła się o laskę, wzięła w rękę różaniec i przymknąwszy oczy, spokojnie czekała rewizji. Siostrę Stanisłąwa Wnuka ps. „Opal” gospodarze zapakowali do stojącego w pokoju łóżka. Był ku temu najwyższy czas, bo po chwili dom wypełnił się mundurami NKWD i cywilnymi ubraniami polskich ubowców.

– Gdzie „Kruk”?

– Nie ma tu żadnego „Kruka”. Nikogo takiego nie znam – odpowiedziała spokojnie Bartkiewiczowa.

– A to kto? – wskazali na Helę Wnuk.

– To kuzynka z Lublina. Przyjechała w odwiedziny, rozchorowała się, to leży.

– A gdzie piwnica? – zapytali.

Bartkiewiczowa wyprowadziła ich na dwór i wskazała obszerną piwnicę. Biegali wściekli po obejściu, na koniec aresztowali Bartkiewicza i wyszli. Babci nie ruszyli. Zajrzeli tylko pod jej łóżko i pomacali napuszoną pierzynę. Babcia nie drgnęła. Nie odezwała się słowem, nie wypuściła z rąk laski ani różańca, nie otworzyła przymkniętych oczu.

Bartkiewiczowa bała się wyjść z domu. Obserwowała wieś przez okno.

– Jezusie Nazaretański, wszystkich chłopów pewnie wybiją! Prowadzą ich pod dom

„Opala”! – wykrzyknęła w pewnym momencie.

– Niech się pani nie boi. Im chodzi tylko o Stacha i o kilku może innych jeszcze, tych od

„Zapory”, takich jak wasz „Kruk” – odezwała się z łóżka Hela, siostra „Opala”, i dopiero teraz zaczęła opowiadać wydarzenia dzisiejszego poranka. – Zdążyłam nakarmić matkę i porobić przy niej, co potrzeba. Wiecie, ona przecież nie widzi, to co rano muszę jej we wszystkim pomagać. Wtem, spoglądam w okno, a koło naszego domu zatrzymał się gazik.

Wyszło z niego może dwóch, może trzech dobrze wyglądających panów. Wtedy coś mnie tknęło. Narzuciłam mamie na plecy kapotę i tyłem wyprowadziłam do sąsiadów. Gdy przybiegłam do domu, tamci grzebali coś przy otwartej masce samochodu. Pomyślałam nawet, że może normalnie, coś im się zepsuło, a ja niepotrzebnie się boję. Wtedy jeden z nich wszedł na nasze podwórko i poprosił, żebym zawołała męża, bo musi im coś tam pomóc. Coś mnie znowu tknęło. Powiedziałam, że idę po męża. Wskoczyłam do domu, otworzyłam okno, wyskoczyłam na drugą stronę i uciekłam. Jak biegłam, zobaczyłam, że resort, to znaczy UB, obstawiło już całą wieś. Pomyślałam o „Kruku” i przyleciałam do

152

Zaporczycy 1943-1949

was. Ten samochód to była pułapka na Stacha – zakończyła.

W opustoszałym domu matki Stanisława Wnuka ps. „Opal” odbywała się rewizja. Co cenniejsze rzeczy UB ładowało na wozy. Ubowcy uganiali się za drobiem, wyprowadzali krowy i świnie. Potem, swoim zwyczajem, rozwalili podłogi i piece. Dzieła zniszczenia dopełniła wiązka granatów. Potężny wybuch wstrząsnął Borowem.

– O jedno gniazdo akowskich bandytów mniej – skwitował dowódca ubowców, po czym przemówił do spędzonych mężczyzn Borowa. – Jak widzicie, władza ludowa nie żartuje. Wszystkich bandytów z AK spotka to samo, co spotkało dziś Wnuka. Jeśli nie przestaniecie pomagać bandytom, to samo spotka każdego z was – powiedział i kazał im rozejść się do domów.

Chłopi z przerażeniem zerkali na dymiące zgliszcza obejścia Wnuków. Któryś z nich, nie bacząc na niebezpieczeństwo, przedarł się przez kordon obławy Urzędu Bezpieczeństwa i pognał przed siebie, aby co prędzej o całym zdarzeniu powiadomić „bandytę” Stanisława Wnuka ps. „Opal”, zastępcę komendanta „Zapory”. Bartkiewicz wrócił do domu.

– Jeszczem nigdy nie widział tyle nienawiści, co w tych ubowcach. Gdyby dziś złapali Stacha, pewnie roznieśliby go na strzępy. A tak, zemścili się na gospodarstwie. Kamień na kamieniu został z waszego domu. I dymu trochę – powiedział do Heli.

Dziewczyna rozpłakała się. Siedziała ciągle w łóżku, bezradna i mała w nieszczęściu.

– Nie płacz, Hela, sprawiedliwość jakaś w końcu musi być na tym świecie. Wasza krzywda tym bolszewickim skurwysynom jeszcze bokiem wyjdzie. Wstawaj z łóżka i nie maż się. W końcu gorsze nieszczęścia bywają. Matka bezpieczna, ty też, Stacha nie złapali i nie złapią. Czego płaczesz? – ofuknęła ją Bartkiewiczowa i zabrała się do odsuwania piwniczki.

Była już najwyższa pora, bo „Kruk” ledwie zipał.

– Taki wielki „Kruk”, jak ja, w takiej małej piwniczce, to za wiele. O mało się nie udusi-łem – utytłanego w ziemi „Kruka” nie opuszczał humor.

– Na razie nie, bo wieś obstawiona. Ale gdy tylko resort odjedzie... panie „Kruku”, ja bardzo pana kocham, ale niech pan zmieni sobie kwaterę. Podczas rewizji, jak grzebali koło babci łóżka, myślałam już, że trupem padnę – powiedziała Bartkiewiczowa.

– Oj, Rozalka, Rozalka, a cóżeś to taka bojąca? Bolszewików nie widziałaś, czy co? Czego się tu było bać? Ja przecież laskę w pogotowiu trzymałam. Niby to przymknęłam oczy, ale wszystko widziałam. Niechby który mi się do „Kruka” zbliżył, jakbym w łeb lachą dała, to popamiętałby na całe życie! – rozsierdziła się babcia na wspomnienie rewizji.

Roześmiali się wszyscy. Mimo blokady wsi i dopalającego się obejścia „Opala”, mieszkańców Borowa nie opuszczał humor i wiara, że kiedyś w końcu wygrają tę nierówną walkę.

Rozdział 20

„Opal” nigdy później nie mógł darować sobie własnej naiwności. Gdy otrzymał wiadomość o tym, że zdemolowano mu dom, postanowił pójść do Borowa. O żonę i dzieci był

spokojny. Dawno już tam nie mieszkały. Ale matka... Jak poradziła sobie w tym wszystkim ślepa matka? Czy Hela była w domu, gdy przyszli? Co z nią? Niepokój o matkę i siostrę wziął górę nad rozsądkiem i późnym wieczorem, w towarzystwie „Żbika” – Romana Grońskiego i „Modrzewia” – Henryka Pałki, „Opal” ruszył w stronę Borowa.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

153

Noc była ciemna i pochmurna. Siąpił drobny kapuśniaczek. Szli cicho szybkim marszem. Dochodzili już do wsi, od domu „Opala” dzieliło ich nie więcej jak 200 metrów.

– Pastoj! – usłyszeli.

„Opal” skrył się za rosnącą tuż obok opasłą wierzbą. Huknęły strzały. „Żbik” pognał

na skos, w kierunku łąk. „Modrzew” pobiegł prosto na kładkę. To za nim strzelali Sowieci. „Opal” stał od nich w odległości nie większej niż 2-3 metry. Wycelował ze swego visa. Strzelał pojedynczymi strzałami. Na błysk. Bez pudła. A gdy zbyt nerwowo ładował

następny magazynek, vis odmówił posłuszeństwa. Zaciął się. „Opal” nie miał nic do stracenia. Skoczył w stronę rowu. Kule gwizdały wściekle. Poczuł ostre ukłucie w rękę, a po chwili w nogę. Nie zwolnił biegu. Przeskoczył rzekę i dopadł do najbliższych zabudowań rodzinnego Borowa.

– Jezus Maria, Stachu?! – krzyknęła cicho kobieta, gdy stanął w drzwiach chałupy.

„Opal” osunął się na podłogę.

Podłoga pociemniała rosnącą plamą krwi.

Jeszcze tej samej nocy „Opal” i ciężko ranny w kolano „Modrzew”, który doczołgał się do innej chaty Borowa, zostali przewiezieni na melinę w rejon Wierzchowisk. NKWD

i UB szalało z powodu strat. Przesłuchiwani mieszkańcy wsi przysięgali, że nic nie wiedzą, nie mają nic wspólnego ani nie znają przyczyn nocnej strzelaniny.

– Ależ ten Stacho zuch... trupem położył czterech Sowietów, nim dał się postrzelić.

– Gdyby nie zaciął mu się pistolet, wybiłby wszystkich co do nogi.

– Ale że też z takimi ranami potrafił przeskoczyć rzekę i dolecieć do wsi?

– Bo ranny człowiek, jak idzie krew, dokąd nie stanie, to może chodzić.

– Mówią, że jesionkę miał podziurawioną jak sito.

– Pan Bóg kule nosi. Widać pozwolił Stachowi zemścić się za wczorajsze i przeżyć.

– Teraz to już bolszewiki nie dadzą mu spokoju.

– A bo to wcześniej dali? Gdyby dali, nie ukrywałby się chłop, tylko przy kobicie i dzieciach siedział.

– Polują na niego jak na dzikiego zwierza, to w końcu dostali za swoje. Nie taki on, żeby dać się wyjąć jak raki z saka – rozprawiali między sobą mieszkańcy Borowa, dumni ze swego Stacha Wnuka ps. „Opal”, że sam jeden tylu Sowietów trupem położył i nie dał

się złapać.

Rozdział 21

„Zapora” po powrocie z Tarnobrzega rozchorował się.

– Zapalenie korzonków nerwowych, komendancie. Skutki sypiania byle gdzie, byle jakiego ubrania i ogólnego braku dbałości o zdrowie – stwierdził wezwany lekarz i przepisał

zastrzyki nakazując bezwzględny zakaz opuszczania łóżka.

Aleksander Sochalski ps. „Duch”, przy, którym w rejonie Wierzchowisk, Zalesia i Skrzyńca ukrywało się około 15 dawnych żołnierzy oddziału, zamelinował „Zaporę”

w Skrzyńcu, sprawując nad komendantem opiekę i dbając o jego bezpieczeństwo. Roman Groński ps. „Żbik”, który jako jedyny wyszedł z potyczki pod Borowem bez szwanku, rankiem zameldował „Zaporze” o całym zajściu. Rozbiegli się chłopcy w poszukiwaniu wieści o „Opalu” i „Modrzewiu”. W południe wiadomo już było, że żyją, lecz rana

154

Zaporczycy 1943-1949

„Modrzewia” wymaga szpitala.

– Muszę do nich natychmiast jechać. Czy był u nich lekarz? – gorączkował się „Zapora”.

– Był lekarz i może mi pan komendant zaufać, że dopatrzę wszystkiego, co potrzeba.

„Modrzewia” przewieziemy jeszcze dziś do szpitala w Lublinie, a „Opal” będzie miał opiekę na miejscu. Ma tylko przestrzelone mięśnie nogi i ręki. A pan komendant musi leżeć, tak powiedział doktor – „Duch” próbował zatrzymać „Zaporę” w łóżku.

Nie było jednak sposobu. Ubrany jak do wyjścia, paląc papierosa za papierosem,

„Zapora” czekał od rana wieści o „Opalu” i nikt nie był w stanie odwieść go od zamiaru odwiedzenia rannych podkomendnych.

– Co mi tam lekarz i leżenie w łóżku. Natychmiast daj mi podwodę. Jadę do Wierzchowisk – rozkazał zniecierpliwiony.

– Ależ, panie komendancie, tak nie można, pan komendant sam jest chory – nie dawał

za wygraną „Duch”.

– Ty mi tu, mój „Duchu”, od chorych nie wymyślaj. Choroba rzecz względna. Może kiedyś jeszcze dane mi będzie wypoczywać w łóżku. Tymczasem poproszę o konie. Jadę.

Muszę zobaczyć ich na własne oczy – uciął zakładając kapotę.

Ranny „Modrzew” cierpiał straszliwie. Kolano, postrzelone serią z automatu, wyglądało okropnie. „Zapora” zostawił chłopakowi lekarstwa i polecił natychmiast zawieźć go do szpitala.

– Na Staszica w Lublinie jest „Bachus” i siostra Prezepia, która pomagała naszym jeszcze za Niemców. Dajcie mu porządną obstawę – rozkazał.

W niecałą godzinę furmanka z rannym chłopakiem ruszyła w stronę Lublina. Ledwo lekarze uporali się z nogą „Modrzewia”, ledwo zdążyli wybudzić go z narkozy, gdy do szpitala wpadło UB. Chcieli go aresztować.

– Panowie, to w tej chwili jest absolutnie niemożliwe. Jego stan zdrowia nie pozwala na transport, a póki co, ja odpowiadam za życie tego człowieka – stanowczo oświadczył

doktor Zakryś.

– Czemu mi nie powiedziałeś, że tak wyglądają twoje sprawy. Przecież ukryłbym cię tak, że nikt by się o tobie nie dowiedział – powiedział „Modrzewiowi” doktor rozpoznając w nim swego przedwojennego pacjenta, ucznia technikum budowlanego.

Koło łóżka „Modrzewia” dzień i noc stał ubowski wartownik. Trzeciego dnia odwiedziła go siostra. Gdy wyszła, do sali z bronią gotową do strzału wpadł Roman Groński ps.

„Żbik” i Jan Szaliłow ps. „Renek”. Ubezpieczał Stanisław Rusek ps. „Tęcza” z Rzeczycy koło Kazimierza Dolnego. Po chwili korytarzami szpitala przemaszerował dziwny kondukt. Pierwszy szedł ubowski wartownik z podniesionymi rękami, za nim „Żbik” z au-tomatem, potem „Modrzew” wsparty o ramiona siostry i „Tęczy”, a na końcu wodzący groźną lufą pistoletu „Renek”. Wkrótce z ulicy Staszica w Lublinie z piskiem opon ruszył

samochód uwożąc rannego „Modrzewia” wraz z asystą. Ubowskiego wartownika, po ode-braniu mu amunicji, wypuścili chłopcy na kraśnickiej szosie. „Modrzew” dotarł szczęśliwie na melinę w pobliżu rodzinnego domu w Krężnicy Okrągłej.

Rozdział 22

„Zapora” wciąż kwaterował na melinie w Skrzyńcu. Po wizycie u rannych „Opala” i „Mo-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

155

drzewia” nie dał się już wprawdzie zapakować do łóżka, ale też stan zdrowia nie pozwalał

mu na normalną dla niego ruchliwość. Przesiadywał więc nad ukochanymi sztabówkami, trochę czytał, a nawet, po raz pierwszy od ponad roku, zaczął pisać. Przymusowa bezczyn-ność skłaniała do refleksji. Miesiąc temu minął rok od chwili, gdy dotknął polskiej ziemi.

Rok zaledwie, a Hieronimowi wydawało się, że to całe jego życie. Przeszłość skurczyła się i zmalała. Miał czasem wrażenie, że urodził się, wychował i całe swoje życie spędził na kwaterach, wśród podziemnych żołnierzy. Siedział teraz i pisał. Ładnie bym wyglądał, gdyby moi chłopcy dowiedzieli się, że ich komendant pisze wiersze, uśmiechnął się i przed oczy-ma stanęły mu postaci „Kruków”, „Rysiów”, „Tygrysów”, „Sokołów”. Zaczął zastanawiać się, gdzie ukryć te swoje wewnętrzne ref1eksje. Co zrobić z tą kartką zapisanego papieru?

Przeczytał jeszcze raz napisany przed chwilą wiersz. Był o czasie. Czwartym, niewymier-nym wymiarze, w którym rok rokowi nierówny, bo czasem chwilę znaczy i wieczność zarazem. Gdybym zginął, nie chcę, aby ktokolwiek grzebał w moich myślach, zdecydował

w końcu i przysunął popielniczkę. Zapalił zapałkę, przytknął do kartki. Paląc się chwilę wątłym płomieniem, wiersz buchnął na moment jasnym ogniem i zgasł. Pozostała kupka czarnego popiołu. Tyle trwał mój rok w partyzantce. I całe moje życie, pomyślał komendant bez żalu rozgniatając spalony papier.

Ostatnie wydarzenia wstrząsnęły nim do głębi. Wspomniał swoją rozpacz po śmierci

„Haika” i „Kordiana” oraz wszystkich, którzy pomiędzy nimi polegli w walce z Niemcami pod jego dowództwem. Pociechą było to, że zginęli w walce, jak żołnierzom przystało, w imię wolności. Wtedy nie znajdował w tym pociechy, nie myślał w takich kategoriach.

Sens i normalność ich śmierci pojął dopiero teraz, gdy o mały włos nie stracił „Opala”.

Kiedy NKWD aresztowało „Rysia”, „Hajnera” i „Sokoła”, klął, przeklinał cały świat i nie rozumiał, co się stało. Chciał ich odbijać, ratować. Ale skąd? Od kogo? Do dziś nie ustalił, co się z nimi stało. Ale cóż mówić o prostych partyzantach, skoro nie dalej jak tydzień temu, na odprawie w Komendzie Okręgu, otrzymali zadanie ustalenia, czy generał Kazimierz Tumidajski ps. „Marcin” i delegat rządu Władysław Cholewa, których Sowieci aresztowali w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku, nadal przebywają w Lublinie. Niedawno zniknął Jerzy Stefański ps. „Cedur”. Potem Bogumił Adamski ps. „Tygrys”. Czy żyją? Czy to jest wojna? Czy wojna jeszcze trwa? Jeśli tak, to z kim walczymy? Z kim walczą Sowieci?

Pierwsze tygodnie po wejściu Armii Czerwonej upłynęły „Zaporze” w gorączce przygotowań do pomocy Warszawie. Powstanie upadło. A teraz co? Ludzie, jego ludzie, za których nadal czuł się odpowiedzialny, z odpowiedzialności za których nikt go do dziś nie zwolnił, znikają lub giną bezsensownie. Jak ten mały Tadek Gajewski z Bęczyna lub o mały włos „Opal” i „Modrzew”. Hieronim czuł, że nie daje rady. Musi uporządkować swoje chaotyczne myśli i wreszcie coś postanowić, przerwać ten stan zawieszenia. Spojrzał

w okno. Wstawał szary październikowy dzień. Zarzucił kapotę, wcisnął czapkę i bezsze-lestnie opuściwszy chatę, ruszył w pole. Jak zawsze wtedy, gdy potrzebował uspokojenia i uporządkowania swoich myśli.

Szedł jak automat. Bez myśli, czucia i zastanowienia nad kierunkiem marszu. Przystanął

na koniec i rozejrzał się po okolicy. Puste, wymarłe pola, jesienny bezruch w niecce o fali-stym horyzoncie krzaków z jednej strony i szarym niebie z drugiej.

– No tak. Właściwie wszystko jest bajecznie proste, stary! – wykrzyknął półgłosem, po czym ruszył na najbliższy pagórek, aby zorientować się, gdzie jest i czy daleko stąd do

156

Zaporczycy 1943-1949

Wierzchowisk, na melinę „Opala”.

Przed południem stanął na kwaterze swego zastępcy.

– Czyś ty, Henek, rozum stracił? Gdzie się podziewasz? Byli tu już u mnie ze Skrzyńca, że im zniknąłeś, że ktoś cię porwał – przywitał go zdenerwowany „Opal”.

– Poślij kogoś do nich, niech się uspokoją. Wiesz, stary, musiałem sobie pewne rzeczy przemyśleć, poukładać. To taki mój harcerski nawyk, że najlepsze pomysły przechodzą mi do głowy na wolności, w marszu – roześmiał się Hieronim.

– Ale kto to widział, żeby w takich czasach komendant wymykał się z kwatery i pędził sam po pustych polach?! Chyba zwariowałeś. I cóżeś takiego wymyślił? – burknął zły w dalszym ciągu „Opal”, bo i jemu „Zapora” niemało strachu napędził tym zniknięciem.

– Wiesz, stary, właściwie to wszystko jest proste. W Komendzie Okręgu mówią, żeby trwać w konspiracji i czekać na rozkazy Mikołajczyka. Ale Komenda Okręgu daleko, a Londyn z Mikołajczykiem jeszcze dalej. Giną ludzie. Jeśli nie obejmiemy dowództwa nad ukrywającymi się naszymi żołnierzami, to albo wyłapią ich co do jednego, albo chłopaki pójdą na rozbój i skończą jak bandyci. Nie ma innej rady, bierzemy ich na powrót pod swoją komendę – zdecydował „Zapora”.

– Nareszcie. Dawno już ci mówiłem, że nie ma innego wyjścia. Nie ma co patrzeć na Okręg. Jestem nawet zdania, że dopóki sytuacja się nie wyjaśni, bezpieczniej będzie jak najmniej z nimi się kontaktować. Pewnie jeszcze nie wiesz, bo wiadomość przyszła dziś rano. Aresztowali wczoraj inspektora Inspektoratu Lublin Edwarda Jasińskiego ps. „Nurt”.

Nie wiadomo, co wie i kogo może zasypać. Nas chyba nie, bo nie znał terenu. Ale póki co, trzeba ograniczyć kontakty z pułkownikiem Franciszkiem Żakiem ps. „Wir” i ze wszystkimi, którzy są związani z Komendą Okręgu – mówił „Opal”.

– Dobrze przynajmniej, że zdążyłem pobrać trochę pieniędzy. Będzie na początek dla chłopaków, żeby nie żebrali. A teraz słuchaj, Stachu. Musimy jak najszybciej zrobić odprawę dowódców ukrywających się grup.

– O czym ty, Henek, mówisz? Przecież oni nie mają żadnych dowódców! Trzymają się razem dla lepszej obrony przed NKWD i UB. To wszystko.

– Wiem, co mówię. Mnie teraz osłania na przykład piętnastu chłopaków z „Duchem”

na czele. Grupa powstała samorzutnie spośród tych, którym udało się prysnąć NKWD

lub których ostrzeżono przed aresztowaniem. To jasne, że nikt nie mianował „Ducha”

dowódcą, ale ponieważ za Niemców „Duch” dowodził patrolem, to i teraz uznali jego zwierzchność – przekonywał „Zapora”.

– Właściwie to masz rację. Bo tak samo jest z „Żabą”. Przylgnęli do niego chłopaki z Niedrzwicy, którym udało się pozostać na wolności. Z nim chodzą i jego, jak za Niemców, uznają za dowódcę – zgodził się „Opal”.

– Policzmy więc, ile tych grup mamy na głowie. Z tobą ilu chłopaków chodzi?

– Ze mną niewielu, ale trzeba liczyć sześciu. „Duch”, jak mówisz, ma piętnastu. „Żaba”

miał dziesięciu, pięciu mu wzięli, ale teraz znowu dołączyło kilku innych. Wiem na pewno, że tutaj, w rejonie Wierzchowisk, jest z kilkoma ludźmi „Renek”.

– A mnie niedawno zameldował się „Jur”, czyli Jerzy Pawełczak z Popkowic. Wiesz, ten od „Grzechotnika”, co ich było u nas trzech braci. Mówił, że jest ich blisko dziesięciu, głównie chłopaków z drużyny „Chińczyka”. Wszyscy pochodzą z rejonu Urzędowa. „Jur”

mówił nam, że nawiązał kontakt z żołnierzami 27 Wołyńskiej, których siłą wcielili do Ber-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

157

linga. Chcą przyjść do nas. Na razie zabroniłem mu przyjmowania kogokolwiek, bo sami ledwo ciągniemy, tylu tu Sowietów – mówił „Zapora”.

– Masz rację, chociaż nie jestem pewien, czy na dłuższą metę uda nam się pozostać we własnym gronie. Wiem, że u „Renka” jest niejaki podporucznik Gabriołek ps. „Grot”, dezerter z Białki. „Renek” przyjął go, bo co miał zrobić, jak tamten już uciekł? Gdyby go zostawił, „Grot” z miejsca wpadłby w łapy NKWD, bo nie zna tutaj ludzi i terenu.

– Dobra, Stachu. Przyszedł to przyszedł, ale nikogo zapraszać nie będziemy. Powiedz, jak ty się czujesz?

– Dobrze. Kość nie jest uszkodzona, rana goi się jak na psie. Mogę ruszać w teren choćby dziś.

– Dziś nigdzie nie będziesz ruszał. Ja, póki co, wracam na swoją melinę do Skrzyńca.

„Duch” roześle chłopaków, aby wezwali „Żabę”, „Renka” i „Jura” na odprawę. Odbędzie się za dwa dni. Jeśli czujesz się dobrze, przyjedź. Policzymy, ilu mamy chłopaków. Roz-dzielimy pieniądze, ustalimy stały kontakt i wszystkie sprawy organizacyjne – powiedział

„Zapora” i począł zbierać się do wyjścia.

– Poczekaj, dam ci podwodę. Już dość masz dzisiaj w nogach – powstrzymał go „Opal”

i zawołał stojącego na warcie chłopaka.

„Zapora” ruszył w powrotną drogę.

Rozdział 23

Po wejściu Sowietów przedwojenny komunista Leon Chrzanowski, sąsiad Irki Turkowskiej, wszedł w struktury nowych władz w Urzędowie. Przyszedł któregoś dnia do dziewczyn i ostrzegł, że zarówno ona, jak i jej kuzynka Todzia, są na liście osób przeznaczonych do wywózki na Sybir.

– Lista jest w rękach NKWD. Widziałem ją, lecz nie jestem w stanie was uratować. To nie zależy ode mnie. Wszystkich was podał Sz. z Gór. Jedyny ratunek to wyjechać. Ukryć się tak, żeby na pewien czas ślad po was zaginął – mówił.

Dziewczyny zlekceważyły ostrzeżenie. Bo niby za co mieliby je wywozić na Sybir? Irka opatrywała przecież tylko rannych, a Todzia uczyła urzędowskie dzieci. Czy to takie prze-stępstwo? Od września 1944 roku Todzia nadal robiła to samo. Uczyła dzieci. Mieszkała u państwa Zdybów w Rynku, gdzie w wydzielonym przez gospodarzy pokoiku z jedena-ściorgiem dzieci rozpoczęła realizować program szkoły średniej. Na kwaterze u Zdybów mieszkał także sowiecki porucznik, którego często odwiedzali koledzy, a wśród nich major, z zawodu nauczyciel. 19 października 1944 roku major wywołał Todzię do sieni, rozejrzał

się na boki i łamaną polszczyzną powiedział:

– Ty uczitielnica, ja uczitiel. Ja tiebie gawariu, tiebie nada ubiegać. Ubiegać, panimajesz?

Zawtra za taboj prijediet NKWD. Wasza włast, swołocz, dała kartkę. Na niej twoja familia. Ja tiebie gawariu, ubiegaj! Ubiegaj! Panimajesz!

Zaskoczona Todzia patrzyła bezrozumnie na majora. Powtórzył wszystko jeszcze raz.

Wolno, dobitnie, aby zrozumiała sens jego słów.

– Panimajesz? – zapytał znowu na koniec.

– Panimaju – skinęła głową Todzia. – Dziękuję panu, panie majorze – wyszeptała.

158

Zaporczycy 1943-1949

– Nicziewo, diewuszka, nicziewo. Tolko bystro ubiegaj. Sybir nie dla tiebia – szepnął

i wrócił do pokoju porucznika.

Todzia pobiegła do Irki. Nie spały tej nocy w domu, lecz u Dziurdów w Górach, skąd blisko było do lasu. Były przerażone i zszokowane.

– Irka, to nie mieści się w głowie. Żeby swoi, urzędowiacy, wydali nas wrogom jak Judasze? A ci wrogowie, narażając swoje życie ratowali nas? – mówiła Todzia.

Dziewczyny długo w noc nie mogły zasnąć. Nasłuchiwały każdego szmeru, mimo że nie do końca wierzyły w grożące im niebezpieczeństwo. Rankiem do Dziurdów przybiegła Alusia Zdybówna, uczennica Todzi.

– Pani nauczycielko, szczęście, że pani uciekła. Aresztowali dziś doktora Ściegiennego, aptekarza, pielęgniarkę i dużo ludzi z AK. Nikt jeszcze dokładnie nie wie, ilu. Po panią przyszli o świcie. Weszło dwóch milicjantów z czerwonymi opaskami na rękawie, z karabi-nami i z kartką. Pytali o nauczycielkę. Wtedy wyskoczył ten sowiecki porucznik, pokazał

im ręką drzwi i powiedział: „won stąd, tu nie ma takiej”. On chyba nie wiedział, że pani już uciekła i chciał panią bronić. Potem do mamy mówił, że będzie się pani musiała ukrywać, bo pani nie przetrzyma Syberii. Martwił się o panią. Mówił, że ciężki pani los, bo za dwadzieścia lat Moskwa i Warszawa to będzie to samo – mówiła dziewczynka.

Płakały wszystkie trzy. Nad złym losem, szczęściem, ludzką dobrocią i nienawiścią.

– Pani Todziu, niech pani zostanie u nas. Nie trzeba płakać. Wszystko się jakoś ułoży.

Tutaj pani nie znajdą. Las blisko, będziemy uważać – powiedziała Dziurdowa.

Todzia została. Po trzech tygodniach przyjęli ją Kaczmarscy z Kolonii Ratoszyn, a potem rodzina Celów w Bełżycach. Wszędzie goszczono ją z wielką troską, pomagając ukrywającej się nauczycielce we wszystkich sprawach. Irka Turkowska, gdy minęła fala aresztowań, powróciła do domu.

Rozdział 24

Ranny pod Kożuchówką Mieczysław Szymanowski ps. „Wampir” w początkach sierpnia 1944 roku otrzymał od „Zapory” wóz i parę koni. Załadował żonę, dwójkę dzieci, skromny dobytek, wiernego mu „Lisa” i pojechali w Łomżyńskie, rodzinne strony żony

„Wampira”. Pod Mordami zatrzymali ich Sowieci.

– Nie lzia dalsze jechat – mówili i nie było sposobu, aby nakłonić ich do przepuszczenia furmanki.

„Wampir” znalazł więc maleńki pokoik i najmując się wraz z końmi do pracy w pobliskim majątku, utrzymywał rodzinę. W początkach października 1944 roku, idąc ulicami miasteczka, spostrzegł nagle „Dzidka” z oddziału „Szarugi”, który w mundurze armii Berlinga szedł w otoczeniu podobnie jak on ubranych kolegów. Znali się jeszcze z czasów, gdy Dzidek, przed pójściem do oddziału „Szarugi”, chodził z „Wampirem” w jednym patrolu Kedywu.

– Stary koniu, a co ty tu robisz w Mordach? – wykrzyknął uradowany ze spotkania

„Wampir”.

Dzidek zmieszał się, podszedł do „Wampira” i długo patrzył mu w oczy.

– To co, Mietek, ciebie wyznaczyli do rozwalenia mnie. Zgodziłeś się? – stwierdził ze smutkiem.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

159

– Z byka stary spadłeś, czy co? A może wrona ci na mózg narobiła, że bredzisz? – „Wampir” wskazał wymownie berlingowskiego orzełka na czapce kolegi.

– Nie udawaj Greka. Kazali ci mnie rozwalić – upierał się Dzidek.

– Wiesz co, chodźmy lepiej na wódkę. Wypijesz trochę, szare komórki popracują, to przestaniesz pleść głupstwa. Zobacz, że nie mam broni – „Wampir” podniósł ręce, odchylił

płaszcz.

– No dobra, idziemy na wódkę – zgodził się wreszcie Dzidek.

Po kilku głębszych dogadali się. Dzidek opowiedział „Wampirowi”, że dotarły do nich słuchy, jakoby lubelska Komenda Okręgu AK za pójście do armii Berlinga wydała na „Szarugę” i jego żołnierzy wyrok śmierci.

– Jeśli nawet jest tak, jak mówisz, to widocznie w Komendzie Okręgu siedzą palanty, jakich świat nie widział. Ja do nich nie należę. Uwierz mi wreszcie, że nie mam z tym nic wspólnego. Od końca sierpnia siedzę tutaj z żoną, z dziećmi i z „Lisem”. Nasze spotkanie to czysty przypadek. Nie wierzysz mi, to chodź i zobacz, że nie kłamię. Znasz moją żonę.

Na wykonanie wyroku nie zabiera się przecież rodziny – przekonywał „Wampir”.

Zataczając się, poszli obaj na kwaterę Szymańskich. Dzidek popatrzył na żonę „Wampira”, pogadał z „Lisem” i wreszcie uwierzył, że „Wampir” nie ma wobec niego złych za-miarów. Na drugim czy trzecim spotkaniu poprosił, aby „Wampir” zdobył dla niego i jego kolegów kilka cywilnych ubrań i trochę żywności, bo muszą uciekać.

– To nie jest dla nas wojsko, Mietek. Wszędzie węszą szpicle, wszędzie pełno Sowietów.

Co ci będę gadał. To była pomyłka „Szarugi”. Nasza też, że daliśmy się w to wszystko wciągnąć. To nie jest polskie wojsko. Trzeba wiać i to czym prędzej. Najlepiej w nocy z 20 na 21

października, przed przysięgą. Zanim się zorientują w całym tym zamieszaniu, będziemy już daleko – mówił Dzidek.

– Mogę zorganizować wam żywność, mogę podjechać po was końmi, ale skąd wezmę ci ubrania? – odparł „Wampir”.

Późnym wieczorem 20 października 1944 roku „Wampir” ruszył w drogę. Podjechał

w umówione wcześniej miejsce. W pobliżu lasku, w którym stacjonowało wojsko. O trze-ciej w nocy miał stąd zabrać Dzidka i kilku jeszcze chłopaków od „Szarugi”.

Dzidek nie przyszedł na spotkanie. Świtało już, gdy „Wampir” zdecydował się na powrót.

– Żołnierzu, szkoda nóg, siadaj na wóz – zagadnął idącego drogą berlingowca. – Wam to dobrze. Jeść dadzą, ubranie też, żyć po prostu, nie umierać – zagaił rozmowę.

– Dobrze to tylko się mówi. Ale co to za polskie wojsko, skoro ludzie giną w nim bez śladu? Na przykład dziś w nocy. Podjechała buda, NKWD załadowało kilkunastu ludzi i wywiozło diabli wiedzą gdzie i po co. W jednostce mówią, że byli to partyzanci Armii Krajowej z oddziału jakiegoś „Szarugi” z Lublina – rozgadał się żołnierz.

„Wampir” nie pytał dalej. Podciął konie i czym prędzej wrócił do domu.

Rozdział 25

17 listopada 1944 roku, po tygodniowym przetrzymywaniu w „kotle” zorganizowanym przez NKWD w mieszkaniu Wojciecha Kozłowskiego ps. „Tomek”, z kamienicy Rynek 12

na Starym Mieście w Lublinie wyprowadzono czterech mężczyzn. Był wśród nich Ireneusz

160

Zaporczycy 1943-1949

Bieniaszkiewicz ps. „Irenka”, uczeń Liceum Zamojskiego w Lublinie, dawny żołnierz „Zapory”. Ciężarówka z plandeką podjechała tyłem pod dom.

– Skariej! Bystriej! – poganiali Sowieci.

Ku zdziwieniu „Irenki”, w ciężarówce siedzieli już inni aresztowani. Aby uniemożliwić im ucieczkę, nakazano obejmować nogami siedzącego w przodzie człowieka. W tej samej pozycji musiał usiąść „Irenka”. Jechali krótko. Szybki rozładunek, kilkugodzinne czekanie nie wiadomo na co i gdzie, po czym znów załadunek, jazda i baraki na ulicy Nowy Świat.

Łaźnie, postrzyżyny dokonywane przez niemieckich jeńców, nieznana nikomu dotychczas odwszalnia i więźniowie wylądowali na obrzydliwych drewnianych pryczach. Po wszystkich tych pseudohigieniczynch zabiegach czuli, że ich ciała i ubrania śmierdzą i dopiero teraz lepią się od brudu.

Ranek następnego dnia wstał mroźny, śnieżny i wietrzny. Więźniów wygoniono przed budynek, po czym funkcjonariusze NKWD kazali im rozebrać się do bielizny i przystąpili do rewizji, czyli grabieży wszystkiego, co przedstawiało jakąkolwiek wartość materialną.

Ograbionych i skostniałych więźniów, pod eskortą psów i uzbrojonych wartowników, za-pędzono do stojących na bocznicy wagonów.

Bydlęce wagony miały małe, zadrutowane okienka. Kawałek rury jako toaletę, żelazną kozę z dwoma wiaderkami węgla i obrzydliwą, brudną podłogę. Do każdego z wagonów ładowano siedemdziesięciu mężczyzn. „Irence” przypadł w udziale wagon pierwszy.

– Nie mam złudzeń, że jedziemy na białe niedźwiedzie – powiedział któryś ze starszych mężczyzn.

Wieczorem, gdy transport ruszył, więźniowie zerwali się na równe nogi.

Ktoś zaintonował: „Nie rzucim ziemi skąd nasz ród…”

Strażnicy poczęli walić w ściany, chcąc ich uciszyć, lecz śpiew, coraz głośniejszy, niósł się w perony i ulice zniewolonego miasta. Po chwili pociąg przyspieszył biegu i zniknął gdzieś na wschodzie, uwożąc w bezkresne przestrzenie sowieckiej własti kolejnego żołnierza „Zapory”.

Rozdział 26

Eugeniusz Mordoń ps. „Gitarka” niezbyt chętnie opuszczał w sierpniu 1944 roku oddział. Szkoda mu było rozstawać się z chłopakami, zasmakował w partyzanckim życiu. Ale komendant kazał iść, to poszedł. Znów zamieszkał u ciotki na poddaszu, w pobliżu lubelskiego dworca kolejowego. Nie chodził do szkoły, bo gdzie? Najczęściej łaził z chłopakami i obserwował, co dzieje się w mieście, kogo znowu aresztowali. Bał się. Kolejarze mówili, że przez stację przejeżdżają pociągi, którymi Sowieci wywożą akowców na Sybir. „Gitarka”

wraz z kolegami postanowił sprawdzić te informacje. Za Niemców wspólnie kradli z wagonów węgiel, więc stacja i okolice nie miały dla nich tajemnic. Wieczorem 17 listopada 1944 roku przybiegł do „Gitarki” sąsiad z kamienicy, Tadek Koziński.

– Słuchaj, „Gitarka”, kolejarze mówią, że na bocznicę przy Nowym Świecie podstawili wagony. Podobno mają ładować w nie akowców i wieźć na Sybir. Teraz trzymają ich w ba-rakach – mówił.

Postanowili, że tym razem będą pilnować, aby na własne oczy zobaczyć, jak wygląda wywózka na białe niedźwiedzie. W południe następnego dnia mały Władzio z parteru

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

161

przyleciał z wieścią, że już ich ładują.

– Lecę na stację – zdecydował „Gitarka” i wybiegł z domu.

Czekanie przedłużało się.

– Muszą przejeżdżać przez dworzec. Nie ma innej drogi. Poznam z daleka te wagony –

upierał się Władzio, gdy już zwątpili, że rzeczywiście zobaczą transport.

Doczekali wreszcie.

Władek nie musiał nic mówić.

– …polski my naród, polski ród, królewski szczep piastowy! Nie damy by nas gnębił

wróg, tak nam dopomóż Bóg! Tak nam dopomóż Bóg!

Słowa dobywającej się z zadrutowanych wagonów „Roty”, nagły płacz zamarłych z przerażenia przygodnych pasażerów i łomot strażników, usiłujących krzykiem i waleniem w ściany wagonów zagłuszyć śpiew więźniów, mówiły same za siebie. Opasły, nażarty Polakami pociąg toczył się wolno przez lubelski dworzec. W słowa „Roty” wdarł się krzyk ostatniego wagonu:

– Armia Krajowa! Armia Krajowa! – skandowali więźniowie, chcąc dać świadectwo do-konywanej przez Sowietów zbrodni.

„Gitarka” wrócił do domu.

– Ciociu, wracam do partyzantki – powiedział.

– Czyś ty, chłopaku, rozum stracił?! Gdzie znowu lecisz i po co? Po śmierć chyba, nic więcej! – oburzyła się ciotka.

– A czy ciocia woli, żeby Sowieci wywieźli mnie na Sybir? – zapytał i opowiedział jej o ostatnich aresztowaniach w mieście oraz o tym, co zobaczył przed chwilą na dworcu.

– Nie, Gienek, nie wolę – powiedziała cicho ciotka.

Następnego dnia „Gitarka” spakował co potrzeba i pojechał do Niedrzwicy, skąd na piechotę poszedł w stronę Orzechowa.

– Na Majdanie Skrzyneckim siedzi „Renek” – poinformował go gospodarz z dawnej kwatery.

– Teraz już nie ja decyduję, lecz komendant. Jest ciężko. Jeśli on ci pozwoli, zostaniesz

– powiedział „Renek”.

Po kilku dniach „Gitarka” stanął przed „Zaporą”.

– Panie komendancie, melduję, że proszę o pozwolenie mi na pozostanie w oddziale.

– Oj, „Gitarka”, „Gitarka”, ty bez końca swoje. Przecież ja nawet nie jestem pewien, że ty rzeczywiście skończyłeś już 16 lat. Nie lepiej ci siedzieć w domu? – usłyszał w odpowiedzi.

– Panie komendancie, melduję, że nie lepiej. 16 lat naprawdę skończę dopiero w marcu przyszłego roku. Melduję, że jestem za młody, żeby jechać na białe niedźwiedzie i w sam raz, żeby służyć pod panem komendantem – mówił wyprężony na baczność „Gitarka”.

– Sprytnie to wymyśliłeś, nie powiem – roześmiał się „Zapora”. – Niech już zostanie, naprawdę za młody jest na Sybir. Weźmiesz go, „Renek”, do siebie – dodał po chwili.

„Gitarka” nie posiadał się ze szczęścia. Tylko tutaj, pod bokiem „Zapory”, czuł się bezpieczny.

– Jeśli nawet zginę, to co? Lepsza żołnierska śmierć od kuli, niż taka jazda w bydlęcych wagonach na Sybir – mówił opowiadając chłopakom o pociągu, który przez lubelską stację powiózł żołnierzy Armii Krajowej na głód, poniewierkę i niewolniczą śmierć w sowieckich łagrach.

162

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 27

Jedynym komunistą w majątku Łopiennik był nocny stróż Niedziela. Jego przekonania datowały się jeszcze sprzed wojny. Teraz, gdy nastał oczekiwany przez niego ustrój, był

rozdarty. Bo niby Izę Kochanowską, córkę krwiopijców, należało oddać w ręce NKWD

lub przynajmniej UB. Sumienie jednak podpowiadało mu, że tak nie wolno. Po pierwsze, cóż mu zawiniła ta porządna, o wielkim sercu i patriotyzmie dziewczyna, która uczyła jego dzieci? Po drugie, nie kto inny, jak przecież jej ojciec bronił go przed wojną, gdy sądzono go za śmierć kobiety pogryzionej przez psy z jego winy. Nie wydał więc mieszkającej we dworze Izy, choć nieraz napędził jej porządnego strachu. Wpadł którejś nocy pijany i od progu krzyczał, że ją zabije. Ale gdy Iza przemówiła, padł przed nią na kolana i całując po rękach, prosił o przebaczenie.

Od tamtej nocy Iza Kochanowska wystrzegała się Niedzieli. Stróż nigdy jej nie wydał.

Zgodnie z zarządzeniem nowych władz, dawnym właścicielom majątków ziemskich nie wolno było przebywać w promieniu 50 km od granic ich włości. Iza nadal jednak zarzą-dzała gospodarstwem, dbała o konie i prowadziła księgowość. Nauczyła się nawet pędzić bimber, a za zarobione w ten sposób pieniądze kupiła stena. W miarę upływu czasu dwór pustoszał. Zniknęły krowy, potem konie. Salon, zamieniony na świetlicę i oklejony krzy-kliwymi plakatami, miał już niewiele wspólnego z jej rodzinnym domem. Późną jesienią w domu swej dawnej komendantki Partykowej Iza spotkała „Zaporę”.

– Dzień dobry, panno Izo. Niby tak niewiele czasu minęło od naszego ostatniego spotkania, a wydaje się, że wieki całe. Czy pani nadal mieszka w Łopienniku, w swoim własnym domu?

– Tak. Mieszkam nadal w Łopienniku, chociaż według nowej władzy, to nie jest już mój dom.

– Byliśmy tam w pierwszych dniach jesieni, lecz nie zastaliśmy pani. Żal było patrzeć na to wszystko. Wycinali drzewa. Prosiłem, żeby zostawili je w spokoju – mówił „Zapora”.

– Wycięli dwanaście hektarów owocującego sadu. Dlaczego, nie wiem. Czy ich dzieci nie potrzebują owoców? Po ozdobnych krzewach zostały tylko dziury w ziemi – żaliła się Iza.

– Trudno, panno Izo. Nowe porządki zmieniają ludzi. Trzeba wierzyć, że wszystko to nie potrwa długo i kiedyś będziemy wspominać dzisiejsze dni jak zły sen. Tymczasem przed nami stoją nowe zadania. Właśnie ze względu na to, że wielu ludzi zbyt łatwo uwierzyło komunistom, trzeba na nowo zbudować sieć łączności. Czy pani nam pomoże? – zapytał

„Zapora”.

– Panie komendancie, nie ma dla mnie świętszej rzeczy niż ojczyzna. Niepotrzebnie więc pan pyta. Kupiłam niedawno stena. Wolałabym wprawdzie walczyć jak prawdziwy żołnierz, ale skoro pan komendant stawia przede mną inne zadania, wykonam je – odpowiedziała „Błyskawica”.

– Stena może wziąć do ręki każdy wiejski chłopak. Ale są zadania, których żaden chłopak nie wykona. Potrzeba do nich sprytu, inteligencji, autorytetu i znajomości terenu. Staram się przetrwać z zagrożonymi ludźmi, aby uchronić ich przed aresztowaniem i wywózką na Sybir. Dlatego na kwaterach potrzebni są nam ludzie pewni, na których moglibyśmy liczyć w każdej sytuacji. Niestety, nie wszystkie dawne kwatery spełniają te warunki. Pani zna teren, panno Izo, znają też panią i szanują tutejsi ludzie. Proszę rozejrzeć się, a potem przygotować grunt pod odbudowę łączności, sieci placówek i kwater, które stanowią podstawę

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

163

naszego bytowania. Tutaj nie ma lasów. Naszym lasem są ludzie – mówił.

– Tak jest, panie komendancie – krótko odrzekła „Błyskawica”.

Rozdział 28

Dla ukrywających się przed aresztowaniami i wywózką na Sybir żołnierzy Armii Krajowej najbezpieczniejszym schronieniem były te domy, które w czasie niemieckiej okupacji nie słynęły ze współpracy z partyzantami. Nie nachodziły ich teraz zbyt często UB

i NKWD, w spokoju pozostawili także miejscowi donosiciele, świeżo upieczeni lub dawni komuniści. Takim domem było gospodarstwo Hieronima Chęcińskiego w Bęczynie.

W obfitym sianie nad stajniami wymoszczono gniazda, które stanowiły wygodną, stałą kryjówkę Bolesława Wyrostka ps. „Jar”, Konstantego Brożka i Stanisława Surdackiego.

Od czasu do czasu sypiał w niej także Gabriel Gajewski ps. „Oset” i Benedykt Surdacki ps. „Cygan”. Nad bezpieczeństwem ukrywających się akowców czuwał Gabryś Sadowski i pracujący u Chęcińskich Edek Smętek.

– Do budy, psie! – wołali, ostrzegając o nadchodzącej obławie.

Potem gościnnie przyjmowali reprezentantów nowej władzy, skutecznie odciągając ich uwagę od wydrążonych w sianie ludzkich nor. Gdy niebezpieczeństwo mijało, łagodnym głosem przywoływali psa do nogi. Jesienią w kryjówce było ciepło. Lecz gdy przyszły pierwsze przymrozki, a potem mróz, mimo przyniesionych z rodzinnych domów pierzyn, ukrywający się żołnierze przeraźliwie marzli. Pierwszy, zachorował Bolesław Wyrostek ps.

„Jar”. Zrazu kaszel, a potem silna gorączka, stanowiły zagrożenie dla jego życia oraz życia ukrywających się kolegów.

– Nie ma innej rady, panu potrzebne są bańki i wygrzanie się. Proszę do domu – zdecydowała żona gospodarza i w mroźny, śnieżny, grudniowy wieczór zajęła się jego leczeniem.

Ledwie jednak zdążyła zdjąć bańki i zapakować „Jara” do łóżka, gdy do mieszkania wpadł syn sąsiadów, Rysio Witek.

– Resorty jadą spod lasu! – krzyknął.

„Jar” błyskawicznie ubrał się, chwycił broń i wybiegł na podwórze. Pierwszą myślą było ukrycie się w stodole. Okazało się jednak, że była zamknięta. Zza węgla dostrzegł biegnące w stronę zabudowań sylwetki ubowców i enkawudzistów. Skoczył w stronę nadrzecznych olszyn. Padły pierwsze strzały. Po chwili strzelano już z dwóch stron. Nie było czasu do stracenia. „Jar” wpadł w wolne od lodu koryto rzeki. Rozgrzany bańkami i forsownym biegiem, poczuł ukłucia drobnych igiełek lodowatej wody.

– Jest! Jest tutaj! – krzyczał jakiś ubowiec.

„Jar” biegł co sił w nogach rozpryskując na płyciznach wodę, a potem z trudem pokonu-jąc prąd sięgającej do pasa mroźnej topieli. W zakolu, gdy strzały nieco przycichły, potykając się na oślizłym i stromym zboczu, wydostał się na przeciwległy brzeg. Leżał chwilę nie mogąc złapać tchu, a potem pobiegł przez las do domu Solisów na Mikołajówce.

– Cud Boski, że żyjesz. Tej nocy Sowieci mieli w naszym lesie ćwiczenia – powiedziała Solisowa i zajęła się chorym „Jarem”.

164

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 29

W połowie października 1944 roku NKWD aresztowało i wywiozło na Sybir: „Księcia”

– Zygmunta Watrasa, „Młodego” – Zygmunta Wójcika, „Urana” – Leona Rózgę, „Jerzego”

– Jana Kujawę, „Pioruna” – Henryka Bieńko, „Panterę” – Henryka Wójcika, „Druta” –

Karola Wójcika i „Zenka” – Edwarda Korala. Wszyscy poza „Księciem” byli za Niemców w plutonie „Wampira”.

Miasta i wsie Lubelszczyzny zapchane były Sowietami, milicją i UB.

Tymczasem „Morwa” – Marian Pawełczak ukończył w armii Berlinga szkołę podoficerską. Kazano mu naszyć na pagony po dwie belki z kalesonowych troczków i stanąć do przysięgi. Przysięgał według własnych słów, za które, gdyby słyszano, pojechałby na białe niedźwiedzie. A potem wymarsz, ziemniaki pod Świdrem, utrata ciepłej odzieży i „Morwa”

w drelichowym mundurku rozpoczął pracę w punkcie rozdzielczym. Praca polegała na rejestracji nowo przybyłych żołnierzy. W początkach grudnia stanął przed nim Jan Rachoń.

– Co porabiasz? – „Morwę” ucieszył widok starego znajomego.

– Gram w orkiestrze pułkowej. A co u ciebie?

– Nic. Jak widzisz, robię za pisarza.

– Kiedy miałeś ostatnie wieści z domu? – zapytał Janek Rachoń przyglądając się badawczo Marianowi.

– Dawno, chyba jeszcze we wrześniu – odparł zaniepokojony „Morwa”.

– Marian, twoi bracia ukrywają się przed bolszewikami. Ojciec, matka i najmłodszy brat siedzą w więzieniu w Kraśniku. Bolszewicy zniszczyli wasz dom – Janek Rachoń pochylił

się i szeptem przekazywał „Morwie” hiobowe wieści.

– Dziękuję – odszepnął pobladły nagle Marian.

Musiał zarejestrować następnego żołnierza.

W pierwszej wolnej chwili „Morwa” pobiegł do dowódcy i poprosił o pozwolenie na wyjazd do domu. Powiedział, że przed wyjazdem na front musi sprawdzić, co naprawdę dzieje się z jego rodziną.

– Nie mogę dać panu oficjalnego rozkazu wyjazdu. Zgadzam się jednak na nieobecność w jednostce do drugiego dnia świąt włącznie. Jeśli nie wróci pan na czas, zostanie pan uznany za dezertera. Pan wie, że to oznacza śmierć – powiedział dowódca, przedwojenny porucznik.

Gdy „Morwa” rozpoczął przygotowania do wyjazdu, zgłosiło się do niego dwóch chłopaków z Wilkołaza, uciekinierów z karnej kompanii. Bez namysłu wystawił w kancelarii trzy przepustki i 21 grudnia wyruszyli w stronę Lublina. W przeddzień Wigilii stanął

przed zrujnowanym rodzinnym domem. Z niedowierzaniem spoglądał na zniszczony sklep, piwiarnię i budynki gospodarcze. Co rusz podchodził któryś z sąsiadów i dorzucał

szczegóły wrześniowej tragedii.

– Chcieli wasz dom całkiem rozwalić. Wyprosiła go od ubowców wysiedlona z Łodzi Janina Kopacka i zamieszkała u was wraz z matką i córką.

– Nie miej do nich żalu, że tu mieszkają. One ocaliły wasz dom – mówili ludzie.

Nowe lokatorki nakarmiły „Morwę” i przygotowały mu posłanie. Podziękował za wszystko, po czym zabrał się do przeglądania kryjówek. W podwójnym suficie nad stajnią po niemieckim elkaemie pozostała jedynie zapasowa chłodnica. To dobry znak. Ubowcy wzięliby też chłodnicę. Kryjówkę oczyścili bracia, stwierdził „Morwa”. Na strychu domu

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

165

ocalały też resztki materiałów włókienniczych. Sprzedał kilka, kupił żywność i pomaszerował do Kraśnika. Z pomocą Mariana Świdra, łapówek i berlingowskiego munduru, uzyskał w Wigilię 1944 roku widzenie z matką i bratem. Matka stanęła przed nim zmarznięta i blada, lecz nadzwyczaj dzielna i opanowana.

– Wszystko w ręku Boga, dziecko – powiedziała, łamiąc się z „Morwą” opłatkiem.

– Wracam do wojska, mamo. Jestem już odebrany do jednostki frontowej, ale zanim tam się zgłoszę, zamelduję w dowództwie o tym, jak potraktowano moją rodzinę. Zamiast należnej rodzicom żołnierza opieki, trzymają was w areszcie.

Marian mówił głośno i dobitnie. Chciał, aby jego słowa usłyszał obecny przy widzeniu komendant aresztu. Potem widzenie z dwunastoletnim bratem Gieniusiem, którego trzymano w wartowni powiatowego UB. Czyścił broń. Ubowcy próbowali wyciągnąć od niego informacje na temat miejsca ukrycia braci.

Wizyta „Morwy” sprawiła, że Pawełczaków zaczęto traktować w areszcie znacznie lepiej niż poprzednio, a po kilku tygodniach zwolniono do domu. Na szczęście nikomu nie przyszło do głowy sprawdzić, czy kapral Marian Pawełczak przyjechał z armii Berlinga w sposób legalny i czy powrócił do wojska. Nadludzkim wysiłkiem być może Marian zdołałby dotrzeć na czas do macierzystej jednostki pod Świdrem. Po tym jednak, co ludowa władza zrobiła z jego rodziną i z domem, nie spieszno mu było do ludowego wojska. Musiał

ponadto zobaczyć się z ukrywającymi się braćmi Jurkiem ps. „Jur” i Januszem ps. „Głaz”.

Bracia Pawełczakowie spotkali się dopiero w drugi dzień świąt.

– Ukrywamy się, mamy broń. Jest nas kilkunastu chłopaków spod Urzędowa, a w rejonie Wierzchowisk i Skrzyńca pewnie drugie tyle.

– Stary chwilowo wyjechał, pewnie na święta do rodziny w Tarnobrzegu, ale wkrótce wróci i będzie z nami – mówili Jurek i Janusz.

– Nie wracam do wojska. Zresztą, i tak postawiliby mnie pod sąd za dezercję, bo najpóźniej dziś miałem stawić się w jednostce – zdecydował „Morwa” i ruszył z braćmi do ich kryjówek.

Rozdział 30

Po powrocie z Tarnobrzega „Tęcza” – Stanisław Rusek zakwaterował jesienią 1944 roku u Józefa Madeja na Podolu. Tak właśnie, pojedynczo i u zaufanych rodzin, rozlokował

Aleksander Sochalski ps. „Duch” większość skupionych wokół siebie chłopców. UB, nie mogąc znaleźć „Tęczy”, zemściło się na jego rodzinie. Jeszcze we wrześniu ograbiło rodziców i trzech młodszych braci ze wszystkiego, co znajdowało się w domu, z ubraniem i pościelą włącznie.

– Nic to, najważniejsze, że Staś zdrowy i cały, że wymknął się z bolszewickich łap – mawiał ojciec.

Nie mógł jednak przeżyć faktu, że jego dobytek zrabowało nie NKWD, nie Sowieci, lecz sąsiedzi, Polacy, obecnie funkcjonariusze UB, których znał od lat.

W listopadzie Józefowi Madejowi z Podola dokwaterowali sowieckiego kapitana wraz z Sybirakiem, ordynansem Pietrowem. Madejowie spali odtąd z „Tęczą” w pokoju, a Sowieci w kuchni. „Tęcza” zaprzyjaźnił się z Pietrowem. Gdy nikogo nie było w pobliżu, Rosjanin szeptem opowiadał „Tęczy” o tym, co dzieje się w Rosji pod komunistyczną władzą.

166

Zaporczycy 1943-1949

– Ludzie giną jak muchy. Nikt nie wie, gdzie ich szukać. Powiesz słowo na władzę, a jutro już cię nie ma. W szkołach uczą, że trzeba donieść na ojca i matkę, gdyby coś powiedzieli. Wszędzie głód. Zniszczone wsie i miasta, zburzone cerkwie. Was, Polaków, czeka to samo pod ich rządami – mówił Pietrow.

– To czemu nie walczycie z nimi? – pytał zdziwiony „Tęcza”.

– Jak? Z kim walczyć? Oni wszędzie mają uszy. Naród rosyjski cierpliwy, wszystko wytrzyma. Ludzie po kryjomu modlą się do obrazów o wytrwałość i o to, żeby wreszcie ta władza upadła. Naród rosyjski cierpliwy, wytrzyma. Ale ile tragedii wokół… Najgorsze są dzieci. Jak aresztują rodziców, dzieci zabierają do domów dziecka. Tak było ze mną. Jak rozkułaczyli moją mamę i tatę, było nas pięcioro dzieci. Porozsyłali nas w różne strony Rosji. Szukałem ich i szukam dalej, ale czy znajdę? Nie wiem, czy ktokolwiek z mojej rodziny jeszcze żyje – opowiadał.

„Tęcza” w żaden sposób nie mógł pojąć słowa kułak.

– Durny, jak nie możesz pojąć? To przecież proste. Kułak to w Rosji taki chłop, który nie pił wódki, dbał o ziemię i rodzinę, przez co dorobił się majątku. Stalin musiał zniszczyć kułaków, bo jak miał rządzić Rosją? A gdy już ich wymordował, to zostały lenie i pijanice.

Tacy słuchają władzy, bo jest im wsio rawno. Jak każą, to zabijają, zdejmują krzyże, burzą cerkwie, byle wódka była. Kułak nie chciał tego robić, bo miał Boga w sercu. Musiał zginąć. Tak zginęła Rosja i tak wy teraz zginiecie. Zbóje i bandyci dostaną władzę, wymordują waszych kułaków, a potem zapanuje głód i nędza. Jak u nas – tłumaczył Pietrow.

„Tęczy” z przerażenia brakowało tchu w piersiach. Wierzył Rosjaninowi. Bo niby dlaczego miałby kłamać? Już sprawdzają się jego przepowiednie. Bo czy nie Marian Hajduk, Edward Kubis i ten zdrajca „Żwirko” obrabowali jego rodziców? Nie byli ludźmi słynący-mi z pracowitości. Dla lekkiego chleba zapisali się do UB, a teraz niszczą uczciwych ludzi, swoich sąsiadów, których niedługo zwać pewnie będą po sowiecku kułakami.

Na początku grudnia 1944 roku Pietrow powiedział „Tęczy”, żeby uważał, bo kapitan zbytnio interesuje się jego osobą.

– Mówię tobie, Staś, bądź ostrożny. On ciebie śledzi i nie wiadomo, czy nie przeskarży do NKWD. Mój kapitan jest Gruzinem. To przesądny człowiek. Mówił, że śniłeś mu się niedobrze którejś nocy. Dusiłeś go we śnie. Ja tobie mówię, Staś, zejdź mu z oczu – nalegał.

„Tęcza”, po naradzie z Madejem, zamieszkał u jego szwagra w Babinie. Szwagier nie wytrzymał jednak napięcia związanego z niebezpieczeństwem ukrywania żołnierza Armii Krajowej i Madej musiał przewieźć „Tęczę” do swej dalszej rodziny.

– Do diabła z kapitanem. Święta Bożego Narodzenia spędzisz, Stasiu, z nami i już. Co mi tam jakiś Gruzin będzie dyktował, kto ma w moim domu mieszkać! – zdecydował

Madej.

Łamał się więc „Tęcza” wigilijnym opłatkiem z gospodarzami, Pietrowem, a nawet nieprzychylnym mu kapitanem, życząc wszystkim pokoju, dobrobytu i zdrowia.

– Tobie życzę, żebyś odnalazł swoich i żeby Rosja znów była wolna – szepnął cicho Sy-birakowi.

– Spasiba, Staś, spasiba. Twoi by sława da Bogu w uszy... – odpowiedział wzruszony Pietrow i łzy zalśniły w jego szarych oczach.

Tuż po świętach, za przynależność do Armii Krajowej, aresztowano brata „Tęczy”, piętnastoletniego Feliksa. Siedział w areszcie puławskiego Urzędu Bezpieczeństwa.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

167

– Tak się cieszyłem, że Bóg obdarzył mnie czterema synami. Lepiej jednak byłoby mieć córki. UB dziewczyny zostawia w spokoju – rozpaczał Andrzej Rusek z Rzeczycy po stracie drugiego syna.

Bo niby obaj chłopcy póki co, żyją, ale czy bolszewicy naprawdę dadzą im żyć? Czy nie ustrzelą gdzieś Stasia i nie zakatują na śmierć Felka?

– To dzieci jeszcze. Jeden piętnaście, drugi szesnaście roków ledwie! Co tym pepeerow-com zawiniły moje dzieci, że tak ich nienawidzą? – lamentowała matka.

Rozdział 31

W pierwszych dniach 1945 roku powrócił z Tarnobrzega „Zapora”. Lubelszczyzna tak naszpikowana była Sowietami, że praktycznie trudno było znaleźć chałupę, w której nie kwaterowaliby żołnierze Armii Czerwonej. Teren bezustannie penetrowały patrole milicji i UB złożone z miejscowych komunistów, którzy czując swą bezkarność i stojącą za nimi siłę bolszewickiej armii, poczynali sobie coraz bardziej brutalnie i coraz łatwiej wyszuki-wali ukrywających się ludzi. Dalsze pozostawanie na stałych kwaterach groziło zarówno ukrywającym się żołnierzom, jak i dającym im schronienie gospodarzom nieuchronną wsypą i tragedią. „Zapora” zebrał więc najbardziej spalonych, pozbawionych bezpiecznych kryjówek partyzantów. Stanęli przed nim: „Duch” – Aleksander Sochalski, „Oset” – Gabriel Gajewski, „Cygan” – Benedykt Surdacki, „George”, „Terry” – Jerzy Seroka, „Czarny”

– Michał Trybuła, „Cichy”, „Grot” – Gabriołek, „Stefek” – Stefan Kalisiewicz, „Tęcza” –

Stanisław Rusek i trzech braci Pawełczaków.

– Czas nam, chłopcy, ruszać w teren. Tylko pamiętajcie, to już nie jest niemiecka okupacja. Teraz jeden nieostrożny ruch kosztować może nas życie. Póki co, kwaterujemy tylko w domach milicjantów i ubowców. Niech i oni odczują ciężar naszego ukrywania się.

Przychodzimy nad ranem, jemy i śpimy. Nie wystawiamy zewnętrznych wart, ale każdy kto wejdzie do zajętego przez nas domu, opuści go dopiero po naszym wyjściu. I żadnych odstępstw od tych zasad! – powiedział na początek komendant.

Ruszyli w mroźną i śnieżną noc. Szli wolno. Wkładali stopy w ślady idącego przodem kolegi. Nad ranem stanęli pod Kraśnikiem, w domu rodziców miejscowego milicjanta.

Przemoczeni, brudni, poprosili o wodę do mycia. „Morwa” zbladł, gdy gospodyni podała mu ręcznik.

– To ręcznik mojej matki. Tu są wyszyte monogramy! – krzyknął.

– Ja nic nie wiem, proszę pana. Syn mi przyniósł te ręczniki. Przepraszam, ale nie mówił, skąd je wziął – tłumaczyła się kobieta.

– To od dziś już pani wie. Te ręczniki, podobnie jak inne rzeczy, które przynosi pani syn milicjant, pochodzą z grabieży domów żołnierzy Armii Krajowej – tłumaczył oschle

„Morwa”.

Wytarł się matczynym ręcznikiem, złożył go i jako najdroższą pamiątkę zapakował do swojej kieszeni. Tyle tylko zostało mu z rodzinnego domu. „Zapora” tymczasem, poza przygotowaniem legowiska i jedzenia, zażądał od gospodyni wskazania miejsca, gdzie trzyma bieliznę pościelową. Spłoszona kobieta skwapliwie otworzyła kufer.

– Gdzie ma pani prześcieradła? – zapytał.

Wyciągnęła sześć białych, równo ułożonych płócien.

168

Zaporczycy 1943-1949

– Ale to są moje własne. Prześcieradeł syn mi nie przynosił – tłumaczyła się na zapas.

– Nie interesuje mnie, skąd ma pani te prześcieradła. Dwa zostają u pani. Z pozostałych czterech podczas naszego snu uszyje pani dwa kombinezony. Z kapturem, zawiązywane z przodu na troki lub zapinane na guziki. Do wieczora robota ma być skończona – rozkazał.

Zarekwirowane w tym i innych milicyjno-ubeckich domach prześcieradła już po kilku dniach ratowały chłopakom życie. Prześcieradlane kombinezony czyniły patrol „Zapory”

niewidocznym w białym śnieżnym puchu.

Noc była cicha, bezwietrzna i księżycowa. Droga wiodła przez otwarte pola. Śnieg skrzy-piał pod nogami idących gęsiego żołnierzy. Nagle, w odległości kilkuset metrów, spostrzegli idącą naprzeciw kolumnę wojska.

– W bok, jednym śladem! – rzucił cicho „Zapora”.

Kryjąc w płócienne kombinezony broń i twarze, odskoczyli kilkadziesiąt metrów w bezkresną przestrzeń zamarzniętych pól i zalegli tyralierą. Broń gotowa do strzału, oczy wpatrzone w kolumnę wrogiej armii.

– Trochę prześcieradeł, a bez nich byłoby już po nas. Jak pan komendant wpadł na pomysł ubrania nas w takie kombinezony? – zapytał któryś z chłopaków, gdy już wrócili na drogę.

– Stary, wojnę, jak mawiał Zagłoba, czasem trzeba fortelem, nie silą wygrywać – roześmiał się cicho „Zapora”.

– Nasz Stary to ma łeb. Nie od parady – zaszeptali idący z tylu chłopcy.

W połowie stycznia patrol „Zapory” przechodził koło wsi Leszczyna pod Urzędowem.

Zbliżała się północ. Uśpione chaty, wymarłe drogi i pola. Jedynie w domku pod lasem błyskały rozświetlone okna. Podeszli cicho. Zastawione stoły, przy nich biesiadnicy. „Jur”

i „Cygan” zdjęli kombinezony, zastukali w drzwi.

– Kto tam?

– Milicja, otwierać! – ostro odpowiedzieli chłopcy.

Po chwili wchodzili w jasny krąg palących się lamp. Siedzących za stołem ludzi nie zdziwił specjalnie widok uzbrojonych mężczyzn z akowskimi, biało-czerwonymi opaskami na rękawach. Wkrótce jednak kobiety zaczęły mdleć.

– Matko Przenajświętsza!

– Jezus Maryja! – dało się słyszeć zza stołów.

Ucztujący goście pośpiesznie czynili znak krzyża. Wyjaśniło się w końcu, że uczta była stypą po śmierci gospodarza, a wchodzący biali żołnierze „Zapory” uznani zostali za na-wiedzające dom duchy.

W czasie, gdy na Lubelszczyźnie kwaterowało dwa miliony sowieckich żołnierzy, często nie sposób było ryzykować kwaterowania w zapchanych wojskiem wsiach. Spali wówczas w lesie. Przyjazny „Zaporze” i jego żołnierzom człowiek, po odprowadzeniu patrolu w las, wracał do wsi zacierając gałęzią pojedyncze wprawdzie, lecz głębokie ślady żołnierskich butów. Partyzanci kładli się na przyniesionych snopach słomy i zasypiali kamiennym snem.

Wartownik czuwał zaś nie tyle nad bezpieczeństwem zewnętrznym, ile nad zagrożonym przez mróz życiem kolegów. Budził co jakiś czas śpiącego zbyt mocno chłopaka, zmuszał

do ruchu, a potem pozwalał zasypiać znowu. Zmarznięci, lecz wyspani, ruszali w dalszą drogę.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

169

Rozdział 32

Sanitariuszka Barbara Nagnajewicz ps. „Krysia” we wrześniu 1944 roku porzuciła pracę w szpitalu. Gdy wróciła do domu w Matczynie, okazało się, że dom jest zajęty przez NKWD.

– Powiedz, że przyjechałaś ze szkoły. Nie rozmawiaj z nimi. Z nimi rozmawia tylko mama – szeptał ojciec pomagając „Krysi” zdjąć płaszcz.

Maszyna do pisania w pokoju zajętym przez NKWD stukała całą noc. Trwały aresztowania. Rankiem okazało się, że wśród aresztowanych jest także cioteczny brat „Krysi”, Henio Jaroszyński, który w akcji „Burza” stracił rękę. Nagnajewiczowa błagała kwaterujących w jej domu enkawudzistów o zwolnienie rannego siostrzeńca.

– Nicziewo, chaziajka, że u niewo niet ruki. U niewo jest gaława i jemu nada jechat.

Pieried wajnoj on uże był oficerem. Jemu nada jechat – usłyszała w odpowiedzi.

Henio, ze szwami po amputacji ręki, pojechał pierwszym transportem w głąb Rosji.

„Krysia” po kilku dniach pobytu w Matczynie zorientowała się, że w domu nie ma czego szukać. Może tylko podzielić los Henia. Wróciła więc do Lublina i zapisała się do koedu-kacyjnego gimnazjum Szczęchy na ulicy 1 Maja. Grudzień 1944 roku przeleżała w łóżku, kurując rany głowy po niegroźnym w skutkach wypadku samochodowym.

– Nagnajewicz, ja nie wiem, co mam ci radzić. Dwa dni temu było w szkole NKWD.

Pytali o ciebie, o twój adres. Nie dałam im adresu. Powiedziałam, że leżysz w szpitalu. Nie wiem, co masz robić, ale oni na pewno wrócą po ciebie – powiedziała wychowawczyni, nauczycielka francuskiego, gdy „Krysia” w połowie stycznia wróciła do szkoły.

Dziewczyna spakowała książki i zeszyty, podziękowała wychowawczyni i chyłkiem opuściła na zawsze szkołę. Wróciła do Matczyna. Ruszył front. NKWD już dawno wyniosło się z jej domu.

– Myślałam, że w Lublinie jesteś bezpieczna. Cieszyliśmy się, że chodzisz do szkoły, że już wszystko będzie dobrze – uderzyła w płacz Nagnajewiczowa.

W końcu zdecydowała, że „Krysia” pojedzie do jej ciotecznego brata, dyrektora szpitala św. Łazarza w Krakowie.

– Tam nie będą cię szukać. To spokojni ludzie, nigdy nie bawili się w konspirację. Zresztą, front dopiero minął Kraków, więc NKWD nie tak prędko trafi na twój ślad – uzasad-niła swą decyzję.

W Krakowie przyjęto „Krysię” z mieszanymi uczuciami.

– Mam kryjówkę, to zawsze gdzieś cię wsadzę – powiedział ze spokojem wujek.

Ciotka natomiast szalała ze strachu. Na każdy dzwonek skakała jak oparzona, bladła, a potem spoglądała z wyrzutem na dziewczynę. Sanitariuszka „Krysia”, która bywała w stokroć gorszych opałach niż obecne, po dwóch tygodniach miała serdecznie dość ciotki, wujka i ich gościny. Wróciła do domu.

– Niech się dzieje co chce. Wolę już chyba Sybir, niż to więzienie u ciotki – oświadczyła.

– Oj dziecko, dziecko. Czemu z ciebie taki wicher, co chwili na miejscu nie usiedzi? –

lamentowała znowu matka.

– A czy mamusia siedziałaby, gdyby na każdym kroku przypominano jej, że jest in-truzem, który naraża cudzy dom na śmiertelne niebezpieczeństwo? Czy mamusia byłaby w stanie wysiedzieć? – pytała rozgoryczona „Krysia”.

Nie otrzymała odpowiedzi.

170

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 33

Ruszył front. Sowieckie wojsko opuściło większość wiejskich kwater. Mieszkańcy Lubelszczyzny oraz ukrywający się przy „Zaporze” ludzie odetchnęli z ulgą. Będzie można spać pod dachem, wśród przyjaznych im, swoich ludzi. Do patrolu, po wyleczeniu ran, dołączył

także Stanisław Wnuk ps. „Opal”. Kwaterowali w Zalesiu, gdy przybiegł do nich łącznik z Chodla z informacją o wczorajszej tragedii.

– Do mieszkania komendanta Armii Krajowej naszej chodelskiej placówki, „Rubita”

– plutonowego Edmunda Pogody i jego brata Bolesława, przyszedł „Etażerka” – kapral Stanisław Wójcik i „Abo-Piotruś” – Teofil Rejkiewicz, co za Niemców byli w oddziale pana komendanta. Ukrywali się, ale byli bez broni. Przyszli do Pogodów zjeść, umyć się i zmienić bieliznę. Wszystkich czterech, bezbronnych, zastrzelił szef naszej milicji i UB, Abram Tauber – relacjonował „Zaporze” i „Opalowi”.

– Znam tego Abramka. Chodziłem razem z nim do szkoły. Za Niemców Żydów z Chodla dali do pracy w zarządzanym przez Szwabów majątku w Jeżowie. Abramek też tam pracował. To był taki sprytny Żyd. Coś tam im dowoził, w coś zaopatrywał i z nami trzymał

kontakt. Jak już mieli wywozić Żydów do Poniatowej, uciekł do mnie. Siedział pewnie z tydzień w moim domu, bo uparł się, że nie chce do nas, do AK, tylko mam go zawieźć do jakiejś grupy żydowskich partyzantów. Mówił, że gdzieś na Powiślu jest taka grupa. Ale Powiśle długie. Dowiedziałem się w końcu, że w rejonie Niedźwiady działa grupa „Bolka”.

Dowiozłem tam Abramka. Jak weszli Sowieci, Abramek Tauber wrócił do Chodla i został

szefem UB. A teraz zastrzelił naszych chłopaków. Już lepiej by było dla niego i dla nas, gdybym go nie ratował, gdyby zastrzelili go Niemcy – powiedział „Opal” i zamyślił się nad losem chodelskiego Żyda, swoim własnym i zastrzelonych kolegów.

– A tak, musimy zastrzelić Abramka my – wpadł mu w słowo „Zapora”.

– Pora, stary, kończyć z tym wszystkim. Mam dość tej zabawy. Porywają nam naszych żołnierzy, strzelają do nich jak do kaczek, a my patrzymy na to bezradnie. Muszą w końcu, skurwysyny, poczuć, że nie są bezkarni, bo inaczej wytłuką nas do nogi – mówił „Opal”

nie kryjąc wzburzenia.

Ustalili, że najbliższej nocy „Zapora” z kilkoma chłopakami rozbroi posterunek UB

i MO w Chodlu. „Opal” tymczasem poprowadzi resztę ludzi na Wały, gdzie po akcji doskoczy także „Zapora”.

Mieszkańców Chodla obudził w środku nocy potężny wybuch gamona. Akcja przebiegała sprawnie i zgodnie z planem. W wyrwę po wybuchu plastiku wskoczyli „Zapora”,

„Jur” i „Cygan”. Na posterunku zastali jedynie jednego milicjanta.

– To Mącik z Motycza, panie komendancie. Był kiedyś u „Żbika” – rozpoznał go „Jur”.

– Pójdzie z nami – zdecydował „Zapora”.

– A gdzie jest Abram Tauber? – zapytał milicjanta.

– Uciekł. Nie wiem gdzie się schował, panie komendancie – odpowiedział wylękniony Mącik.

Wyskoczyli z jeńcem przed budynek. Dołączyli do nich ubezpieczający ich „Terry”

i „Oset”. Poszli w stronę kwater reszty oddziału, na Wały.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

171

Rozdział 34

„Błyskawica” – Iza Kochanowska otrzymała rozkaz stawienia się w dniu 6 lutego 1945

roku u komendanta „Zapory” na Wałach pod Chodlem. W chusteczce na głowie, w szarym paltocie, wyglądała na zwykłą wiejską dziewczynę. Pukała do kilku chat, zanim trafiła na właściwą kwaterę.

– Tu, w chlewiku, siedzi wzięty dziś do niewoli milicjant z Chodla – zdążył jej się pochwalić któryś z chłopaków.

Komendant siedział przy stole w towarzystwie kilku żołnierzy. Na piecu suszyły się przemoczone ubrania partyzantów, dołem poustawiane były mokre buty. Izbę wypełniały za-pachy parującej odzieży, papierosowego dymu i smażącej się jajecznicy. „Błyskawica” zdała komendantowi raport z wykonanych zadań, po czym usiadła pośród chłopców i przysłu-chiwała się prowadzonym rozmowom. Serce jej rosło, gdy słyszała, że coś wreszcie zaczyna się dziać. Kontrybucje nałożone na rabusiów i szabrowników zaczynały zapewniać oddziałowi materialne podstawy bytu, odstraszając jednocześnie bandytów od rozboju. Wszyscy, gdy już ruszył front, byli dobrej myśli. Przyszły rozkazy z góry, aby walczyć i trwać. Roz-sadzała ich wola czynu, chęć walki i wiara w zwycięstwo pod wojskowym dowództwem Komendy Głównej Armii Krajowej i politycznym przywództwem rządu w Londynie.

Iza wyszła w otulającą świat mgłę. Minęła wieś, a gdy z polnej drogi zeszła na biegnący w stronę Borzechowa gościniec, usłyszała ponury warkot ciężko pracujących silników.

Przyczajona za przydrożnymi krzakami obserwowała teren. Z szarej mgły poczęły wyłaniać się wyładowane wojskiem ciężarówki. Jedna, druga, trzecia… liczyła z rosnącym przerażeniem. Było już za późno, aby wrócić i ostrzec komendanta „Zaporę”.

Rozdział 35

Wały, otoczone z dwóch stron lasem, osłonięte linią przydomowych sadów, spały we mgle nie przeczuwając tragedii. „Morwa” wyszedł przed dom. W sąsiednich zabudowaniach ujrzał siedzącego na okrąglaku Mieczysława Jeżewskiego z Kazimierza ps. „Pszczółka”. Przysiadł się do kolegi. Rozmawiali o ubiegłej nocy i przespanym poranku, o Abramie Tauberze, a w końcu, naśladując żargon kazimierskich Żydów, żartowali.

– Wiesz, Marian, ja na pewno dziś zginę. Czuję to – powiedział poważniejąc nagle

„Pszczółka”.

– Co ty, Miecio, zwariowałeś? – oburzył się „Morwa”.

Czuł jednak, że i jego ogarnia niczym nie uzasadniony strach. Próbowali jeszcze żarto-wać, ale już nie było im do śmiechu. Mgła powoli unosiła się ku górze ukazując zimny, mokry i szary krajobraz. Od strony wzgórz osłaniających wieś Zosinek odezwały się pierwsze serie karabinów maszynowych. „Pszczółka” skoczył w stronę domu po broń. W połowie drogi wyrzucił na bok ręce, złamał się i padł.

Wieś atakowali Sowieci i Polacy z UB.

„Opal”, którego odwiedziła żona, wyskoczył na drogę zderzając się niemal z kierującym odwrotem „Zaporą”. Chłopcy, ostrzeliwując się ostro, wycofywali się w kierunku końca wsi. Świst kul, huk wystrzałów. Nagle ręka „Opala” zwisła bezwładnie. Rękaw poczerwie-niał. Strzępy materiału odsłoniły krwawą miazgę. Mimo to biegł dalej.

172

Zaporczycy 1943-1949

– Komendant ranny! – krzyknął ktoś.

Chłopcy rzucili się do „Zapory”, unieśli go i powlekli do przodu. Reszta osłaniała odwrót rannych dowódców. W zamieszaniu do ucieczki poderwał się milicjant z Chodla.

Trafiony kulą konwojującego go żołnierza, padł martwy na polu pomiędzy walczącymi stronami. „Morwa” nie przerywał ostrzału. Szukał wzrokiem młodszych braci. Są. „Jur”,

„Głaz” i „Cygan” przygwożdżeni ogniem karabinu maszynowego nieprzyjaciela kryli się na drugim boku wsi za stertą słomy. Osłaniał ich seriami z pepeszy, a gdy ta okazała się niecelna, chwycił karabin, zmierzył starannie i strzelił. Raz, drugi, trzeci... Karabin wrogów umilkł. Bracia „Morwy” i „Cygan” dołączyli do biegnących kolegów. Ze względu na rannych dowódców oddział wycofywał się powoli. Partyzanci dokładnie badali teren, na który wchodzili. Sowieci stracili jednak zapał do walki i zaniechali pościgu.

Wieś Wały za pomoc „Zaporze” i jego żołnierzom zapłaciła pacyfikacją. Wołoszynowie, których dom był zawsze ostoją Armii Krajowej, zostali bez sądu rozstrzelani. Ich ciała komuniści wrzucili w płonące zabudowania. Po stronie Sowietów i UB zginęło prawdopodobnie siedmiu ludzi, kilku innych zostało rannych. Przeprowadzone później śledztwo wykazało, że napaść na Wały spowodowana została zdradą mieszkańców wsi, Ostrowskiej i Gałata, na których wyrok śmierci wykonała żandarmeria „Zapory” dowodzona przez Romana Grońskiego ps. „Żbik”.

Rozdział 36

Żona „Opala” wraz z trzema córkami opuściła dom w Borowie tuż po pierwszych rewizjach NKWD. Oboje z mężem ustalili, ze bezpieczniej będzie, gdy zamieszka w swym rodzinnym domu w Skrzyńcu. Spotykali się od czasu do czasu na umówionych wcześniej kwaterach. Niekiedy nocą udawało się „Opalowi” podejść do domu teściów, spotkać z żoną i popatrzeć na śpiące dzieci. Nad ranem, ze ściśniętym sercem wracał na tułacze ścieżki.

– Lepsze to, Stachu, niż mieliby cię zabić lub wywieźć na Sybir. Dzieci dorosną, to poj-mą, że nie było cię nie dlatego, że nie chciałeś, ale ponieważ bolszewicy nie pozwolili ci być z nami – pocieszała go żona.

Gdy „Opal” wybiegł z kwatery na Wałach, Wnukowa ze łzami w oczach wsłuchiwała się w odgłosy toczącej się bitwy.

– Pod Twoją Obronę... – próbowała się modlić.

Nie potrafiła jednak przypomnieć sobie dalszych słów modlitwy. Powtarzała więc w kółko pierwsze jej słowa i skamieniała, siedziała na brzegu krzesła.

– Niech się pani uspokoi. Zaraz będzie tutaj UB. Powiemy, że jest pani naszą kuzynką z Lublina, która przyjechała w odwiedziny. Trzeba się trzymać, bo strach pomyśleć, co będzie, jeśli odkryją, kim pani naprawdę jest – powiedziała gospodyni kwatery.

– A Stach, czy pani wie coś o moim mężu?

– Jeszcze nic nie wiemy. Chyba jeden z naszych zabity, ale to na pewno nie jest pani mąż.

Później wszystko się wyjaśni. W Bogu nadzieja… – zagadywała.

UB zastało Wnukową spokojną i opanowaną. Przeszukali pobieżnie mieszkanie, rozbiegli się po zabudowaniach i odeszli. Z okna widać było łunę płonących zabudowań Woło-szynów. Gdy tylko wszystko ucichło, żona „Opala” wróciła do Skrzyńca.

– Sądny dzień, mamo. Nie wiem, co ze Stachem. Podobno ranny. Czy ktoś już był z wie-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

173

ściami? – mówiła przez łzy, tuląc trójkę swego drobiazgu.

Dzień upłynął jej na wyczekiwaniu wiadomości o mężu.

– Nie zginął na Wałach, to pewne. Ludzie nie zatailiby tego przed tobą. Na pewno żyje.

Będzie mógł, da znać przez kogoś, a jak rana lekka, to i sam którego dnia wpadnie – uspo-kajała matka.

Wieczorem Wnukowa była w domu sama z dziećmi. Bliźniaczki i najstarsza, sześcio-letnia córka, leżały już w łóżku. Usypiała je, wypatrując w oknie łącznika od męża, gdy buchnął pierwszy płomień.

– Pali się! – wrzasnęła i wybiegła przed dom.

Gospodarstwo otoczone było kordonem funkcjonariuszy UB. Dowodzący akcją kapitan Zając i porucznik Jajeczko chwycili krzyczącą kobietę za ramiona i przytrzymali, gdy chciała wrócić w płomienie po córki.

– Jezuuu! Ludzieee! Moje dzieci! Jezuuu! – krzyczała nieludzkim głosem Wnukowa wyrywając się oprawcom.

W stronę domu biegli sąsiedzi. Kilku mężczyzn odepchnęło zagradzających im drogę ubowców, wpadło do domu i wyniosło z płomieni wystraszone, płaczące córki „Opala”.

Nadbiegły skrzynieckie kobiety. Któraś narzuciła na gołe ramiona Wnukowej chustę. Inne otulały w kapoty trzęsące się z zimna i strachu dziewczynki.

– Bandyci! Oprawcy! – rzucały w twarz przedstawicielom ludowej władzy uprowadzając do swych domów cudem ocalałą rodzinę „Opala”.

Ubowcy nie mieli odwagi walczyć z solidarnością zdesperowanych kobiet.

Następnego dnia przyjechali jeszcze raz. Na zgliszczach dopalającego się gospodarstwa aresztowali matkę, siostrę i brata Wnukowej.

Rozdział 37

Rannych dowódców przewieziono na najpewniejsze kwatery. „Opala” ulokowano w domu Pawła Wojtaszki w Babinie, „Zaporę” zaś, przy którym pozostał „George”, w zabudowaniach Antoniego Szantyki w Radawczyku. Wezwany doktor „Grzybek” – Stanisław Wójtowicz z Bełżyc kręcił głową, oglądając ranę na pięcie „Zapory”.

– Pan „Opal” wyliże się szybko. Miał szczęście. Kula rozerwała paskudnie mięśnie, ale kość pozostała nieuszkodzona. A pan komendant, doprawdy… sam nie wiem, co powiedzieć. Właściwie należałoby zrobić prześwietlenie i opatrzyć nogę w szpitalu. Pięta, podobnie jak u Achillesa, to niezbyt dobre miejsce na kulę. Ale spróbujemy. Na oko wydaje się, że kość cała. Zrobię co mogę i zawiadomię sanitariuszkę „Krysię”, Baśkę Nagnajewicz z Matczyna, aby co drugi dzień zmieniała panu komendantowi opatrunki. To dzielna i pewna dziewczyna. Już za Niemców opatrywała rannych partyzantów. Sprawdziła się.

Wiem, że jest w domu i na pewno nie odmówi nam pomocy – mówił zatroskany doktor Wójtowicz.

Unieruchomiony w łóżku „Zapora” znów miał czas na refleksje i rozmowy z samym sobą. Jeszcze podczas odwrotu z Wałów wydał rozkaz, aby żołnierze podzielili się na trzy grupy. „Jur” – Jerzy Pawełczak miał ze swoimi kwaterować w rejonie Wilkołaz-Urzędów.

„Duch” – Aleksander Sochalski w okolicach Wojciechowa i Bychawy. Ustalono stałą łączność między patrolami i rannymi dowódcami.

174

Zaporczycy 1943-1949

Hieronim myślał o „Opalu” i ostatnich wydarzeniach w Skrzyńcu. Co ja zrobiłbym na jego miejscu? Uczciwie przyznawał, że nie wie. W oczach stanęły mu dziewczynki Wnuków.

Mogły zginąć, uświadomił sobie i ogarnęła go taka złość, taka wściekłość, że za krzywdę dzieci swego zastępcy gotów był natychmiast zerwać się, mścić i zabijać pepeerowców bez opamiętania. Jeśli ja tak reaguję, to cóż dopiero musi czuć „Opal”, pomyślał i zadumał się nad własnymi dziećmi. Są bezpieczne, bo jeszcze się nie urodziły… Ale czy w tych warunkach kiedykolwiek zostanę ojcem? Ogarnęła go nagła tęsknota za normalnym, spokojnym życiem, o którym „Szmaragd” lubił mówić w bunkrze na Zamojszczyźnie. Wyśmiewał

go wtedy, kpił, choć teraz, po półtorarocznej partyzanckiej tułaczce, zaczynał rozumieć to dokładniej. Zawsze przecież marzył o dziewczynie-żonie i gromadce dzieci w małym, przytulnym, białym domku. Czy ta wojna już nigdy się nie skończy?

W miarę upływających miesięcy, gdy prześladowania żołnierzy Armii Krajowej, miast słabnąć, przybierały na sile, a polskie władze polityczno-wojskowe wciąż pozostawały nija-kie wobec represji dotykających jego żołnierzy, Hieronim coraz wyraźniej zaczynał zdawać sobie sprawę z faktu, że jeśli nie obronią się sami, nikt nie stanie w ich obronie. Rozmawiali nieraz długo w noc z „Opalem” o tych sprawach. O inercji biurokratów i bezradności zawodowych konspiratorów z lubelskiej Komendy Okręgu AK, która na długo przed falą ostatnich aresztowań straciła rozeznanie i kontrolę nad tym, co dzieje się w podległym jej terenie. O niejasnych wytycznych Komendy Głównej Armii Krajowej i niezrozumiałej grze Rządu w Londynie, który nie uczynił dotychczas nic, aby ratować swoich żołnierzy.

Kilka dni temu dotarł do nich rozkaz generała Leopolda Okulickiego – „Niedźwiadka”, wydany 19 stycznia 1945 roku w Częstochowie. Właściwie były to trzy rozkazy, z których zaledwie drugi, tajny, zawierał wiążące rozkazy dla dowódców i żołnierzy Armii Krajowej.

W rozkazie pierwszym „Niedźwiadek” pisał: M.p.dn. l9.01.1945, L.dz.Nr 32/K. Żołnierze Armii Krajowej! Postępująca szybko ofensywa sowiecka doprowadzić może do zajęcia w krótkim czasie Polski przez Armię Czerwoną. Nie jest to jednak zwycięstwo naszej słusznej sprawy, o którą walczymy od 1939 roku. W rzeczywistości, mimo stwarzanych pozorów wolności, oznaczało to zmianę jednej okupacji na drugą bardziej niebezpieczną, bo przeprowadzoną pod pokrywką Tymczasowego Rządu Lubelskiego, bezwolnego narzędzia w rękach sowieckich.

Żołnierze! Od 1 IX 1939 roku Naród Polski prowadzi ciężką i ofiarną walkę o jedyną wartość, dla której warto żyć i umierać – o swą wolność i wolność człowieka w suwerennym i niepodległym Państwie Polskim.

Wyrazicielem i rzecznikiem Narodu i Jego idei jest jedyny i legalny Rząd Polski w Londynie, który walczy bez przerwy i walczyć będzie nadal o nasze słuszne prawa. Polska, według sowieckiej recepty, nie jest tą Polską, o którą walczymy szósty rok z Niemcami, o którą popłynęło morze krwi polskiej, ogrom męki i zniszczenia Kraju. Walki z sowietami nie chcemy prowadzić, ale nigdy nie zgodzimy się na inne życie, jak tylko w całkowicie suwerennym, niepodległym i sprawiedliwie urządzonym społecznie Państwie Polskim.

Obecne zwycięstwo sowieckie nie kończy wojny. Nie wolno nam ani na chwilę tracić wiary, że wojna ta skończyć się może jedynie zwycięstwem słusznej sprawy, tryumfem dobra nad złem, wolności nad niewolnictwem. D-ca Sił Zbroj nych w Kraju (-) Niedźwiadek.

Gen. Bryg.”.

Pod tym samym numerem dziennym „Niedźwiadek” wydał tajny rozkaz, skierowany

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

175

wprawdzie do rąk własnych komendantów okręgów, obszarów i podokręgów, na Lubelszczyźnie jednak udostępniony został także w pełnym brzmieniu dowódcom ukrywających się oddziałów. W dwóch pierwszych punktach tajnego rozkazu „Niedźwiadek” powtórzył

to, co powiedziane było w rozkazie pierwszym Dalej napisał: „3. W zmienionych warunkach nowej okupacji, działalność naszą nastawić musimy na odbudowę niepodległości i ochronę ludności przed zagładą. 4. W tym celu i w tym duchu wykorzystać musimy wszystkie możliwości działania legalnego, starając się opanować wszystkie dziedziny życia Tymczasowego Rządu Lubelskiego. 5. AK zostaje rozwiązana. Dowódcy nie ujawniają się.

Żołnierzy zwolnić z przysięgi, wypłacić dwumiesięczne pobory i zamelinować. Pozostałe zasoby gotówki i sprzętu meldować odwrotnie do Komendy Głównej AK. Zachować małe, dobrze zakonspirowane sztaby i całą sieć radio. Utrzymać łączność ze mną i działajcie w porozumieniu z aparatem Delegata Rządu. 6. Rozkaz ten po wykorzystaniu zniszczyć.

D-ca Sił Zbrojnych w Kra ju (-) Niedźwiadek. Gen. Bryg.”.

Trzeci i ostatni wydany tego dnia rozkaz „Niedźwiadka”, z nume rem dziennym 33, brzmiał: „Żołnierze Armii Krajowej! Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa Polskiego i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami Narodu i realizatorami niepodległego Państwa Polskiego. W tym działaniu każdy z Was musi być dla siebie dowódcą. W przekonaniu, że rozkaz ten spełnicie, że zostaniecie na zawsze wierni tylko Polsce oraz by Wam ułatwić dalszą pracę, z upoważnienia Pana Prezydenta RP zwalniam Was z przysięgi i rozwiązuję szeregi AK. W imieniu służby dziękuję Wam za dotychczasową ofiarną pracę. Wierzę głęboko, że zwycięży nasza święta Sprawa, że spotkamy się w prawdziwie wolnej i demokratycznej Polsce. Niech żyje Wolna, Niepodległa, Szczęśliwa Polska. Dowódca Sił Zbrojnych w Kraju (-) Niedźwiadek, Gen. Bryg.”

„Zapora” rozumiał, że rozkaz „Niedźwiadka” nie zwalnia go z przysięgi i odpowiedzialności za żołnierzy, z obowiązku ochrony represjonowanej ludności i obowiązku walki o wolność Polski.

– Z tego ostatniego obowiązku zwolnić mnie może tylko śmierć, Stachu. Tak mnie wychowano i inaczej już nie potrafię – powiedział „Opalowi”, gdy na świeżo dyskutowali o treści otrzymanych rozkazów.

– Ja też, Henek, ja też... Ale szczerze powiedziawszy, wolałbym, aby ojczyzna nie zażą-dała ode mnie śmierci. Ty nie wiesz, Henek... jak trudno zdjąć z szyi małe rączki córki, która z płaczem prosi, żebyś nie odchodził, bo jesteś duży i silny, bo ona boi się zostać bez ciebie. Ty nie wiesz, Henek, jak trudno... oderwać rączki i odejść, nie wiedząc, czy jeszcze kiedykolwiek dane ci będzie zobaczyć swoje dzieci. Może to i twoje szczęście, że nie wiesz

– mówił wtedy drżącym głosem „Opal” – Stacho Wnuk, ojciec trzech córek.

Na wspomnienie tamtej rozmowy „Zapora” wezwał do siebie „Georga”.

– Pójdziesz natychmiast do Skrzyńca. Poszukasz Wnukowej i oddasz jej te pieniądze –

rozkazał.

– Ależ, panie komendancie, ja nie mogę, mnie nie wolno zostawić pana komendanta samego – oponował chłopak.

– Wolno ci, bo ja daję ci taki rozkaz. Mnie nic się nie stanie, a żona „Opala” została z dziećmi sama. Goła i bosa. Rozumiesz?

– Tak jest, panie komendancie – odparł „George” i ruszył w stronę Skrzyńca.

176

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 38

Szósty rok jenieckiej niewoli był dla zamkniętych w oflagu w Woldenbergu polskich oficerów rokiem najgorszym i najdłuższym. Trwał dopiero zaledwie kilka miesięcy, lecz zdawało się, że dłużej niż całe pięcioletnie uprzednie wyczekiwanie. Latem 1944 roku wydawało się, że wolność jest tuż, tuż. Potem beznadziejne dni jesieni, ślęczenie przy zakonspirowanym radiu i wreszcie, w ostatnich dniach stycznia 1945 roku, komendant obozu zarządził zbiórkę starszych stopniem oficerów oznajmiając im, że następnego dnia jeńcy zostaną ewakuowani na zachód.

– Panowie, od tej chwili każdy z was będzie postępował zgodnie z własnym sumie-niem. Oficjalnie jutro wyruszamy na zachód, w stronę Odry. Jednak ci spośród was, którzy chcą wrócić do domu, mają wolną rękę. Winni utworzyć oddzielną kolumnę i bocznymi drogami ruszyć na wschód – powiedział najstarszy stopniem spośród wszystkich jeńców oficer.

Rankiem następnego dnia oflag IIC, eskortowany przez całą niemiecką załogę, opuścił

Woldenberg i ruszył na zachód. Porucznik Aleksander Głowacki dołączył do kolumny oficerów powracających do kraju. Szedł do domu w Kazimierzu Dolnym. Nad Wisłę.

Sowieckie czołgi zaatakowały ich, gdy odpoczywali w stodole niewielkiego majątku. Zginęło kilku. Tak przeszli linię frontu. A potem niewielkimi grupkami, powoli kierowali się w stronę przedwojennej granicy Polski. Aleksander szedł z dwoma kolegami.

– Pastoj! – usłyszeli przed mostem nad Notecią.

Sowiet, z wycelowaną w Aleksandra bronią, zażądał jego przedwojennych oficerek.

– Boso nie pójdę! – zaprotestował.

Dostał stare, zniszczone półbuty.

– Pantofelki, białe skarpetki i bryczesy! – śmiali się koledzy.

Czarnków, Kutno, wreszcie Warszawa. Zniszczona, spalona, lecz żywa. Aby dotrzeć w rodzinne strony, jeńcom potrzebne były jakieś dokumenty. Stanęli więc przed działa-jącą już komisją wojskową. Długi stół, za którym rzędem zasiedli oficerowie w polskich mundurach. Pytania, pytania, pytania. Co przed wojną, co w wojnę, co teraz. Aleksander odpowiadał krótko i zwięźle, po wojskowemu.

– Panie poruczniku, czy czujecie się zwolnieni z przysięgi na rzecz rządu londyńskiego?

– usłyszał w końcu.

– Jesstem Polakiem. Polskim oficerem. Przysięgę składałem w wolnym kraju. W wolnej Polsce. Wracam z obozu jenieckiego. Proszę mi takich pytań nie zadawać. Nie będę na nie odpowiadał – odparł bez namysłu.

Przesłuchujący go oficer powtórzył pytanie. Po raz drugi usłyszał tę samą odpowiedź.

Zapytany ponownie, Aleksander nie wytrzymał i rozwścieczony wrzasnął na indagującego go porucznika, że wyprasza sobie, że to nie jego sprawa... Wówczas zza stołu zerwał się przewodniczący komisji kapitan.

– Ja znam tego pana. Proszę sporządzić dla niego dokumenty i zaopatrzyć go we wszystko, co potrzebne jest do drogi – rozkazał ostro.

Aleksander opuścił budynek z mieszanymi uczuciami. Po raz drugi od chwili opuszczenia oflagu czuł, że jest coś, czego dokładnie nie może pojąć, ale co sprawia, że wrócił do Polski, która jak gdyby niezupełnie już Polską była. Gdy sowiecki sołdat zdejmował mu buty, czuł się podle. Za znieważony polski mundur, za podeptaną godność oficera. Ale

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

177

tamten sołdat mówił obcym językiem, nosił obcy mundur. Oficer, który przed chwilą żądał od niego politycznych deklaracji, nosił polski mundur, mówił polskim językiem i ponoć reprezentował polską armię.

– Taka tam ich ta polska armia, jak i polskie orzełki na czapkach. Widziałeś? Do wrony toto bardziej podobne niż do orła – kolegę towarzyszącego Aleksandrowi w podróży do Lublina trapiły podobne myśli.

Złe przeczucia co do sytuacji Polski potwierdziły się jednak dopiero po powrocie do rodzinnego Kazimierza. Do spustoszeń wyrządzonych przez niemiecką okupację, które dla rodziny Aleksandra oznaczały śmierć rodziców i dwóch braci oraz obóz koncentracyjny dla siostry, doszły nowe, poczynione przez Sowietów w ciągu ostatnich kilku miesięcy ich postoju na lubelskiej ziemi.

– Gdy tylko przeszedł front, Sowieci urządzili w Kazimierzu „polowanie na dzikiego zwierza”. Z twojej najbliższej rodziny wzięli mego Stasia i twojego wujecznego brata, Bolka Doraczyńskiego – mówiła zapłakana stryjenka Głowacka, której syn od kilku już miesięcy, żywy lub martwy, był na Syberii.

Aleksander chodził w mundurze angielskiego kroju. Nie miał innego ubrania, a ponadto był oficerem i nie widział powodu, aby się tego wstydzić. Po kilku dniach sąsiedzi poczęli go ostrzegać.

– Niech pan na siebie uważa, panie Aleksandrze, interesuje się panem UB. Nie mogą znieść pańskiego munduru. Niech pan naprawdę uważa, bo dziś ludzie giną jak muchy –

mówili.

Szkolni koledzy Aleksandra opowiadali mu o niemieckiej okupacji, partyzantce, o plutonie „Babinicza” z oddziału cichociemnego „Zapory”, w którym służyli prawie sami ka-zimierscy chłopcy. Zazdrościł im. Czuł, że z powodu oflagu minęła go walka o wolność ojczyzny, do której czuł się szczególnie powołany.

– A gdzie są teraz? – pytał.

– Część z nich wywieźli na Sybir Sowieci, niektórzy wyjechali z terenu, a inni ukrywają się, gdzie kto może.

– Mówią, że „Zapora” zebrał znów swoich żołnierzy i będzie walczył z bolszewikami.

– Kilka dni temu rozwalił posterunek w Chodu, a potem, napadnięty przez Sowietów i pepeerowców na Wałach, sprawił im potężne lanie – mówili.

Aleksander wsłuchiwał się w przynoszone zewsząd przez kolegów wieści i zastanawiał się nad swoim położeniem. Jedno jest pewne. Nie mogę dać się aresztować, ani wcielić do tego ich niby polskiego wojska, postanowił. Co dalej, czas pokaże.

Rozdział 39

Mikołaja Malinowskiego wraz z 7 Zapasowym Pułkiem Piechoty II Armii Wojska Polskiego, zaliczonego do drugiej linii frontu, w końcu sierpnia 1944 roku przeniesiono z Równego do Kraśnika Fabrycznego. Stąd po raz pierwszy odważył się wysłać do swych mieszkających w Groszówce na Białorusi rodziców kartkę, w której bez zwrotnego adresu donosił, że dotarł do Polski. Jeszcze w Równem żołnierze 27 Wołyńskiej Dywizji AK, wcieleni przemocą do 7 Pułku, utworzyli dwudziestoosobową konspiracyjną komórkę, przysięgając, że gdy tylko nadarzy się ku temu dogodna okazja, zdezerterują z pułku.

178

Zaporczycy 1943-1949

– Na pewno w Polsce, za Bugiem, walczy jeszcze Armia Krajowa – mówił tubalnym głosem dowodzący grupą Michał Szeremiecki ps. „Miś”.

Nie mylił się. We wrześniu 1944 roku, poprzez kontakt z przygodnymi mieszkańcami Kraśnika Fabrycznego, dowiedział się, że Armia Krajowa, chociaż znowu w podziemiu, nadal istnieje i walczy.

– Przewodzi im u nas jeden z trzech braci Pawełczaków z Popkowic. Jurek mu na imię, a w AK mówią do niego „Jur” – szeptali.

„Miś” po długich i mozolnych poszukiwaniach dotarł wreszcie do ukrywającego się „Jura”.

– Prowadzimy akcję „Ż”. To znaczy akcję przeciwko wojsku marszałka Roli-Żymierskiego. Chcemy przeciągnąć na stronę Armii Krajowej jak najwięcej żołnierzy naszego pułku, a potem zdezerterować i dołączyć do was – mówił na pierwszym spotkaniu „Miś”.

– Na razie pozostańcie w wojsku. Teren aż roi się od Sowietów i rodzimych bolszewików.

Dla nas samych brakuje już kryjówek. Komendant powiedział, że gdy tylko będzie to możliwe, przyjmie was – odpowiedział „Jur” po konsultacji z „Zaporą”.

Ustalili stały kontakt u krawca Tadeusza Kaczkowskiego w Zadworzu. „Misiowi” nie pozostawało nic innego, jak czekać, aż front ruszy za Wisłę.

– Za dwa dni przenoszą nasz pułk do Częstochowy – poinformowała „Misia” w pierwszych dniach lutego 1945 roku współpracująca z grupą Szeremieckiego „Lusia”, sekretarka w sztabie 7 Pułku, zakonspirowany żołnierz 27 Wołyńskiej Dywizji AK. „Miś” zebrał

swoich żołnierzy.

– Chłopaki, musimy się podzielić. Nasz pułk wkrótce opuści Kraśnik. Część z was już teraz pójdzie ze mną do partyzantki. Pozostali, z „Mikołajem” na czele, pozostaną w wojsku, aby dalej prowadzić akcję „Ż” – powiedział.

Wyznaczył ośmiu najlepszych agitatorów, aby pod dowództwem „Mikołaja” kontynu-owali dzieło. Sam, z grupą dziesięciu żołnierzy, ruszył nocą na umówiony z „Jurem” kontakt.

– Pamiętaj, „Mikołaju”, że poza „Lusią”, zawsze możesz liczyć na „Bogdana”. Jest tłumaczem w sztabie informacji KGB przy naszym pułku. To żołnierz 27 Wołyńskiej, nie zdradzi

– powiedział na pożegnanie „Miś”.

Ustalili hasła i meliny, na które „Mikołaj” kierować ma zwerbowanych przez siebie dezerterów. „Mikołaj” zazdrościł trochę chłopakom, których „Miś” już teraz, jak mówili, w Polskę poprowadził. Ciekaw był tego swego ojczystego kraju, o którym ojciec i matka w ciężkie kołchozowe lata mówili z taką miłością. Wierzyli, że panuje w nim dobrobyt, gościnność i polskie braterstwo.

– Jesteś odpowiedzialnym żołnierzem polskiej Armii Krajowej. Wiesz, że nikt lepiej niż ty, wychowany pod sowiecką władzą, nie jest w stanie poprowadzić naszej grupy. Bez ciebie chłopaki natychmiast wpadną, bo nie znają bolszewickich metod i podstępów. Musisz z nimi jechać – tłumaczył „Miś”’, gdy „Mikołaj” nieśmiało zaprotestował przeciwko dal-szemu pozostaniu w 7 Pułku.

Mikołaj Malinowski jeszcze w dzieciństwie słyszał od rodziców, że Matka Boska Czę-stochowska równa dla Polaków w ważności jak ta, co w Ostrej świeci Bramie. Szedł teraz zaśnieżoną szeroką aleją ku górującej nad miastem bryle klasztoru. Jego pułk od kilku już dni stał w Częstochowie. Minął klasztorne bramy i idąc za spieszącymi, nielicznymi wiernymi, dotarł przed cudowny obraz. Rozglądał się ciekawie po obwieszonym wotami

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

179

wnętrzu, gdy zagrały trąby. Padł na kolana. Zza zasłony wolno ukazywała się Czarna Ma-donna z posiekaną twarzą. Wpatrywał się w nią i nagle uświadomił sobie, że to cud, iż stoi przed Jej obliczem. Gdyby nie Ona, ta sama, co w Ostrej Bramie, pozostałby na zawsze w krainie, którą, jak mówiła matka, opuścił Bóg. Umarłby w kołchoźnianej Groszówce lub, co dla niego, Polaka i dezertera bardziej prawdopodobne, konałby latami w katowniach syberyjskich łagrów.

Nie wie, jak długo płakał ukrywając twarz w podniesionych dłoniach. Oprzytomniał, gdy czyjaś ręka dotknęła jego ramienia.

– Wstań, synu, niedługo zamykamy klasztor – usłyszał i przez palce dostrzegł rąbek białego habitu.

– Ja, ja... mnie ochrzcili, ale u nas w kołchozie nie było księdza. Chciałbym... nie umiem się spowiadać – mówił zmieszany Mikołaj.

– To nic, synu, to nic – odpowiedział cicho stary zakonnik popychając go w stronę konfesjonału.

A potem poprosił Mikołaja do opustoszałej zakrystii i po udzieleniu Pierwszej Komunii Świętej, wręczył maleńki medalik.

– Dołącz Jasnogórską Panią do swej Ostrobramskiej. One obie czuwały i będą czuwać nadal, aby spełniła się wola twej ziemskiej matki. Idź w pokoju i wracaj zawsze, ilekroć będziesz potrzebował Jej i mojej pomocy. Na imię mi Kleofas. Ojciec Kleofas. A gdy skończy się wojna, podziękuj Madonnie, że zachowała cię przy życiu. Nie wiadomo, jakie ono teraz będzie, lecz ufajmy, że z Jej pomocą Polska przetrwa nadciągającą nawałnicę – powiedział.

Rozdział 40

Po akcji na Wałach w skład grupy „Jura” wchodziło dwóch jego braci: „Głaz” i „Morwa”

oraz „Cygan”, „Oset”, „Jurek”, „Czajka”, „Modrzew”, „Żbik”’ i „Zbyszek” – Zbigniew Sochacki, który zdezerterował z pułkowego teatru tuż po aresztowaniu „Tygrysa”. W lutym dołączył „Miś” – Michał Szeremiecki ze swą grupą z 27 Wołyńskiej Dywizji AK. Traktowani początkowo nieufnie, Wołyniacy szybko jednak przełamali pierwsze lody i zżyli się z lubelskimi kedywiakami, tworząc razem zwartą, jednolitą partyzancką grupę. W związku z powiększeniem się składu osobowego patrolu, „Jur” mianował „Morwę” swoim zastępcą.

Jedynym rodzajem akcji, na przeprowadzenie których „Jur” otrzymał od „Zapory” pozwolenie, były akcje zaopatrzeniowe, obliczone bardziej na materialne przetrwanie, niż na efekty propagandowe lub militarne. Aby odciążyć żywiących patrol gospodarzy, „Jur”

wchodził znienacka do komunistycznych wsi i rekwirował większe zapasy żywności. Po jednej z takich akcji, gdy zakwaterował rankiem u Malarczyków w kolonii Ostrów pod Kraśnikiem, od drogi nadeszła tyraliera wojska. Przytomna gospodyni zagoniła chłopaków do pokoju od strony lasu, sama zaś siadła pod drzwiami z kołowrotkiem. Ponaciągali zamki w automatach i trwali w bezruchu. Po chwili do kuchni wpadło około piętnastu żołnierzy.

– Czy są tu bandyci z AK? – zapytali.

– Nie, do tej miejscowości bandyci z AK nigdy nie przychodzą – odparła spokojnie gospodyni, a potem zachęciła przybyłych do poczęstunku partyzanckim jadłem. – Kuzynka wydaje córkę za mąż, stąd tyle dobra. Przepraszam, że z powodu chorej nogi nie mogę

180

Zaporczycy 1943-1949

usłużyć. Niech żołnierze sami biorą, co smakuje – zachęcała.

Żołnierze pojedli, postali jeszcze chwilę, grzecznie podziękowali i poszli dalej szukać bandytów. Gdy w jakiś czas później „Jur” znowu chciał zakwaterować u Malarczyków, wybiegł mu naprzeciw czuwający gospodarz i ostrzegł, że w jego domu mieszka Sowiet.

Patrol ruszył w kierunku lasu, licząc na stojący w jego sąsiedztwie dom, gdy rozległy się strzały. Kula zraniła Wołyniaka ps. „Łoś”. Jak się później okazało, kwaterujący pod lasem oddział „Orła” z NSZ sądził, że od strony zabudowań Malarczyków idzie na niego mieszkający tam Sowiet z posiłkami. Wskutek nieporozumienia, oba oddziały zostały na tę noc bez kwater. Rannego „Łosia” odprowadzono do doktora Cygary w Ostrowie, po czym

„Jur” wycofał się z terenu pechowej wsi.

Rejonem najbardziej niebezpiecznym dla patrolu „Jura” były leżące na trasie jego prze-marszów Popkowice. Zwłaszcza tamtejsza placówka UB mieszcząca się w budynkach byłego majątku ziemskiego, którego fornale ściśle współpracowali z nową władzą. Jeden z nich wytropił pod koniec zimy grupę „Jura”, doniósł UB, a potem poprowadził resort i Sowietów do kolonii Zadworze, gdzie w zabudowaniach Franciszka Stelmaszczyka nad ranem zakwaterował „Jur”.

„Morwa”, gdy już wszyscy spali, powodowany wewnętrznym niepokojem i wrodzoną mu dokładnością, poszedł jeszcze raz sprawdzić, czy wszystko w porządku. Wyszedł przed dom i zamarł z przerażenia dostrzegając wprawnym okiem starego partyzanta przemy-kające w krzakach sylwetki. Zbudził natychmiast „Jura” i „Misia”, po czym zajął z nimi stanowiska ogniowe za wysokim parkanem. Niefortunny wartownik budził tymczasem pozostałych żołnierzy.

– „Jur”, strzelajmy ponad ich głowami, bo będą się mścić na rodzicach – szepnął

„Morwa”.

– Dobra, lecimy ponad głowami – odpowiedział mu brat.

Nagłe otwarcie ognia z dwóch automatów i karabinu maszynowego wywołało popłoch wśród nie spodziewających się ataku bolszewików. Krzyczeli „urrra!” i uciekali w panice.

„Jur” i „Morwa” nie oszczędzali amunicji. Serie szły jednak górą, dla postrachu.

– Ale gieroje! Sypnąć im trochę, to wieją Kacapy, mało gaci nie pogubią – powiedział

flegmatycznie „Morwa”, gdy minęło zagrożenie.

Rozwścieczeni niepowodzeniem ubowcy wpadli do domu Pawełczaków.

– Wasi trzej bandyci znów do nas strzelali! – wrzeszczeli od progu.

Zamilkli jednak widząc, że za stołem, przy blinach i herbacie, siedzi zastępca powiatowego UB w Kraśniku o nazwisku Rycerz.

– Państwo byli u mnie w gościnie, a dziś ja państwa odwiedziłem – powiedział do zasko-czonych Pawełczaków wchodząc rano do ich domu.

Poczciwy komendant UB o nazwisku Rycerz wiedział, że Sowieci i UB pojechali zapo-lować na ich synów. Nie będąc w stanie zatrzymać ekspedycji, chciał przynajmniej swoją obecnością ochronić rodziców żołnierzy Armii Krajowej przed kolejnymi represjami, a może i śmiercią.

– Nie przypuszczałam, że nawet w UB można pozostać przyzwoitym człowiekiem –

powiedziała do męża Pawełczakowa, gdy już nieszczęście ominęło jej rodzinę.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

181

Rozdział 41

Wezwana do Bełżyc „Krysia” otrzymała od doktora „Grzybka” szczegółowe zalecenia co do kuracji nogi „Zapory”. Nie przyznała się w domu, że znów rusza na partyzancki szlak.

Po cóż bez potrzeby denerwować matkę? I tak od lat przysparza jej dość kłopotów. Przygotowania „Krysi” nie uszły jednak uwagi ojca.

– Uważaj na siebie, dziecko. Teraz jest jeszcze gorzej niż za Niemców. Miej oczy i uszy otwarte – szepnął jej, gdy z pokaźnych rozmiarów torbą wychodziła z domu.

„Krysia” była dumna, że to właśnie jej powierzono opiekę nad legendarnym „Zaporą”.

Opatrując za Niemców głównie chłopców „Szarugi”, „Nerwy” i „Rysia”, nie miała okazji poznać go osobiście. W drodze do Radawczyka, gdzie w zabudowaniach Antoniego Szantyki leżał komendant, nie myślała o strachu, lecz o tym, jak wygląda i jaki naprawdę jest ten „Zapora”. Wskazówki doktora były precyzyjne. Bez trudu znalazła właściwy dom.

Powiedziała hasło, usłyszała prawidłowy odzew i po chwili wprowadzono ją do niewielkiej czystej izby.

– Dzień dobry, panie komendancie – powiedziała.

– Dzień dobry – odpowiedział chłodno komendant.

Siedział na krześle. Zabandażowana noga wsparta była o zydel. W pierwszej chwili dostrzegła tylko wąsy i błyszczące, przenikliwe oczy. Nie mówił nic. Przyglądał się jej uważnie. „Krysi” drżały ręce, gdy przygotowywała nogę do leczniczej kąpieli. Zakrwawione bandaże, zaciśnięte z bólu usta komendanta. Cicho krzątała się rozczarowana, że jest ponury, groźny i zły. Bała się go. Co zrobi, jeśli nawymyśla jej za ból i złe traktowanie nogi?

Robiła wszystko tak, jak kazał doktor „Grzybek” i najlepiej jak potrafiła.

– Nie ma to jak kobieca ręka – usłyszała i poczuła, że komendant delikatnie pogłaskał

jej dłoń.

Skąd w tym ponuraku tyle ciepła, pomyślała zaskoczona i spojrzawszy na „Zaporę”, zdziwiła się jeszcze bardziej. W przenikliwych jak dawniej oczach drżał teraz śmiech i przekora.

Usta pod czarnymi wąsami straciły zaciętość.

– Dziękuję – szepnęła wdzięczna za to, że docenił jej starania.

– Krysia masz na imię, prawda? – zapytał.

– Nie, to tylko mój pseudonim. Jeszcze z niemieckiej okupacji. Mam na imię Barbara.

– No to powiedz mi, Basiu – „Krysiu”, czy nie boisz się teraz, za Sowietów, opatrywać rannych bandytów?

– Bać to się bałam, ale pana komendanta. A Sowieci, co mi tam Sowieci? Wróg to wróg. Niemiec czy Sowiet, obaj jednacy – odpowiedziała rezolutnie, ośmielona ciepłem komendanta.

– I gotowa jesteś walczyć dalej? – pytał.

– Dopóki ojczyzna w niewoli – odrzekła patetycznie.

– Dzięki Bogu, że istnieją na tym świecie takie dzielne dziewczyny jak ty. Ale powiedz szczerze, nie boisz się Sybiru? Kobiety też przecież wywożą.

– Panie komendancie. Sybiru boją się wszyscy. Ja też. Ale Sybir grozi mi już za to, co robiłam za Niemców. Rzuciłam szkolę, bo szukało mnie NKWD. Jeśli więc teraz mnie złapią, przynajmniej będę wiedziała, za co jadę na ten Sybir.

– No tak, ale młoda jesteś, nie szkoda ci życia?

– Panie komendancie, wszyscy jesteśmy młodzi. Pan komendant też, chociaż mówią na

182

Zaporczycy 1943-1949

pana Stary. Gdyby Polacy żałowali swego życia, Polska dawno już przestałaby istnieć. Po co się więc zastanawiać? Tak trzeba i już.

– Ale ryzykujesz życiem – upierał się „Zapora”.

– Dopóki pan komendant ryzykuje swoim życiem, ja też mego nie pożałuję. Bo to znaczy, że nasza walka ma sens – mówiła płomiennym głosem „Krysia”.

„Zapora” wziął jej dłoń w swoją rękę i ucałował z szacunkiem. Dziewczyna zapłoniła się.

– Do widzenia, panie komendancie. Za dwa dni przyjdę znowu – powiedziała i wybiegła z pokoju.

Rozdział 42

Stopniały śniegi, zazieleniły się pola. Noga „Zapory” pod troskliwą opieką „Krysi” i doktora „Grzybka” goiła się szybko. Pod koniec marca w zabudowaniach Szantyki zwołano odprawę.

– Ja ruszam teraz do Tarnobrzega. Odnowię tamtejsze kontakty, przygotuję teren.

W kwietniu „Jur” i „Renek” pójdzie ze mną za San. „Duch” z niewielkim patrolem zostanie tutaj. Odpoczniemy trochę w lasach, a potem spadniemy znienacka i rozbroimy najgroźniejsze posterunki UB i milicji. Podczas naszej nieobecności bolszewicy stracą czujność. Zatańczymy wreszcie z nimi jak należy. Już od dawna na to zasłużyli – mówił „Zapora”. – Do mego powrotu z Tarnobrzega „Renek” przygotuje zapasy żywności. Wybierajcie komunistyczne wsie. Niech wiedzą, że utrzymanie polskiego wojska kosztuje. Ale możliwie bez większego hałasu. Ty, „Jur”, masz teraz najwięcej ludzi, więc zadbaj o dozbrojenie oddziału. Weź do siebie „Bachusa” i możliwie szybko wypraw go do Krakowa po leki. To alkoholik, ale też dawny student medycyny, więc nikt lepiej niż on nie potrafi zaopatrzyć nas we wszystkie niezbędnie medykamenty. A bez tego nie ruszymy – wyznaczał zadania.

– A co z sanitariatem? – dopytywał ktoś.

– Na sprawach medycznych zna się trochę „Bachus”, pójdzie z nami. Ale na niego nie zawsze można liczyć. Pójdzie z nami „Krysia”, sanitariuszka z Matczyna. Dzielna dziewczyna. To właściwie ona wyleczyła moją nogę – wyjaśniał.

„Jur”, „Duch” i „Renek” wrócili na swoje kwatery. „Zapora” z „Opalem” długo jeszcze siedzieli nad sztabówkami wytyczając trasę planowanego marszu.

– Najlepiej przemknąć przez Świeciechów, Zaklików i Radomyśl. Dalej już zobaczymy na miejscu, jak nam będzie po drodze. A ty, Stachu, czy naprawdę możesz iść z nami? Co z twoją rodziną? Czy dadzą sobie bez ciebie radę? – pytał „Zapora”.

– Przecież wiesz, Henek, że ze mnie żaden opiekun. Żona i tak zdana jest tylko na siebie i dobrych ludzi. Przeniosła się teraz do Bęczyna, do zaufanych gospodarzy, bo ją i dzieci chcieli aresztować. Na razie jest bezpieczna. Wyobraź sobie, że przed aresztowaniem ostrzegł ją ni mniej ni więcej, tylko ubowiec. Przyjechał do Skrzyńca niejaki Maiński z Lublina, odszukał żonę i zaklinając się na wszystkie świętości, że mówi prawdę, powiedział

jej, żeby uciekała, bo następnego dnia przyjadą aresztować ją i nasze dzieci. Jak przyjechali, była już z dziećmi w Bęczynie.

– Znasz tego Mińskiego?

– A skądże, pierwszy raz w życiu słyszę o takim człowieku. Żona też nigdy wcześniej nie widziała go na oczy. Widocznie Maińskiego ruszyło sumienie, gdy usłyszał, że mają

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

183

aresztować kobietę z dziećmi. Na szczęście niektórym z nich pozostało jeszcze sumienie –

zakończył z zadumą „Opal”.

Rozdział 43

Wódkę w partyzantce pili wszyscy. Raz mniej, raz więcej. Normalnie. Tak jak w polskich domach. Czasem, za Niemców, zdarzało się, że chłopaki na akcję poszli po kielichu. Nieszczęścia spowodowane wódką znają wszystkie oddziały partyzanckie Lubelszczyzny. Ale żeby pić tak, jak pił „Bachus”, tego nie widzieli najstarsi stażem żołnierze.

„Jur” w obstawie „Morwy” i „Misia” postanowił osobiście wsadzić „Bachusa” do krakow-skiego pociągu i zadbać, aby wyruszył w drogę trzeźwy.

– Stary partyzant, jeszcze w Kedywie pod „Ewą” i „Siapkiem” z nami chodził – usprawiedliwiał medyka, choć nie pamiętał go zbyt dobrze z tamtych czasów.

Podeszli nocą pod zabudowania wdowy Węcławskiej w Popkowicach, zwanej powszechnie Amerykanką, bo jej mąż dorobił się majątku za oceanem. Była w domu z synem Tadeuszem. Niezbyt chętnie, udzieliła jednak partyzantom schronienia.

– Odejdziemy rankiem – powiedział „Jur” wiedząc, że pociąg „Bachusa” odjeżdża ze stacji Wilkołaz Wieś przed południem.

Położyli się spać zmieniając co kilka godzin jednoosobową wartę.

Wszyscy byli jeszcze w łóżkach, gdy domem wstrząsnął potężny wrzask.

– Wódki! – darł się „Bachus”.

– Cicho, wariacie, nie widzisz, że wszyscy śpią? – mruknął ze złością „Miś” i przewróciw-szy się na drugi bok, próbował dospać jeszcze chwilę.

– Wódki, wódki, wódki! – powtarzał już nieco ciszej medyk, trzęsącymi się rękami zakładając ubranie, po czym wybiegł do kuchni i zabrał się do plądrowania kredensu.

– Panie, coś pan, zgłupiał? Po cudzym domu od rana za wódką się szwendać? – przebu-dzona gospodyni energicznie zamykała drzwiczki kuchennych sprzętów.

– Wódki, błagam panią! Muszę napić się wódki! – skamlał „Bachus”.

– Ja nie mam wódki. Ani ja, ani mój syn nie pijemy wódki. Więc skąd mam panu wziąć?

– Węcławska rozłożyła ręce i zabrała się do szykowania śniadania.

Wszyscy już wstali i po porannej toalecie zasiedli do stołu.

– Wódki, wódki! Ja nie mogę bez wódki, zrozumcie wreszcie! – mruczał błagalnie „Bachus”.

Nie odpowiadali. Chcieli już jak najszybciej wyjść z tego domu, wsadzić go do pociągu i, jeśli można, nigdy więcej w życiu nie oglądać „Bachusa”. Gospodyni stawiała na stole kubki z gorącą herbatą.

– Rany Boskie, resort! – wykrzyknął cicho „Morwa”.

Spojrzeli w okno. Drogą jechało kilka furmanek wypełnionych milicyjno ubowską eks-pedycją. Czoło kolumny zatrzymało się na wprost domu Amerykanki.

– Panowie, uciekajcie przez ogród! – krzyknęła gospodyni.

– Nie. Zobaczą nas. Proszę wskazać nam drogę na strych – powiedział elegancki w najbardziej dramatycznych sytuacjach „Morwa”.

Kobieta bez słowa ruszyła do przedpokoju, kazała odciągnąć wielki kufer, wyjęła kilka desek i palcem wskazała rodzinną kryjówkę.

184

Zaporczycy 1943-1949

– Tutaj, szybko! – powiedziała.

„Morwa” i „Jur” wskoczyli pierwsi. „Miś” wziął pod pachę mamroczącego „Bachusa”, spuścił go na dół i na koniec sam wcisnął się do maleńkiej piwniczki. Gospodyni z synem nasunęła kufer, sprzątnęła ze stołu nadmiar kubków i talerzyków, a gdy resort walił już w drzwi, ogarnęła spojrzeniem opuszczony przez nocnych gości pokój. Struchlała. Spod poduszki „Bachusa” wystawała rękojeść parabelki. Węcławska chwyciła broń, wcisnęła pod siennik i wyszła na spotkanie nieproszonych gości.

– Przyszliśmy na śniadanie – oświadczył dowódca ekspedycji.

– Wszyscy panowie głodni? Nie wiem, mam nadzieję, że wystarczy. Zresztą, czym chata bogata... – zagadywała własny strach.

Tymczasem w maleńkiej piwniczce rozgrywał się dramat.

– Wód... – próbował ryczeć „Bachus”.

„Jur” zatkał mu usta czapką. „Bachus” próbował więc kopać nogami w sufit, lecz „Miś”

w porę przygniótł go swym potężnym ciałem. Diabli wiedzą, co gorsze. Uduszony alkoholik, gamon w mojej kieszeni, który może wysadzić cały dom, czy jedzący śniadanie ubowcy, myślał „Jur”. Czas wlókł się w nieskończoność. Wreszcie ciężki tupot nóg, szurgot odsuwanego kufra i przez wyjęte deski do piwniczki wpadło świeże powietrze.

– Nigdy więcej nie chcę mieć z tym sukinsynem do czynienia – mruczał „Miś” gramoląc się w górę.

– Ani ja – zgodnym chórem dodali bracia Pawełczakowie.

Przyduszony „Bachus” wylazł z kryjówki ostatni. Stanął w drzwiach kuchni i jednym susem dopadł stołu, na którym stała pozostawiona przez resort litrówka. Ustami wyciągnął papierowy korek, przechylił… Wszyscy zamarli, wsłuchując się w miarowy gulgot.

W końcu „Bachus” odstawił pustą butelkę, potrząsnął energicznie głową i zapalił papierosa. Ręce już mu się nie trzęsły, oczy straciły obłęd.

– Przepraszam chłopaki, ale ja musiałem... Nie przewidziałem, że na kwaterze nie będzie żadnej wódki – powiedział.

Milczeli. Odwieźli go na stację, wsadzili do pociągu, a gdy ostatni wagon zniknął za horyzontem, odetchnęli z ulgą.

Rozdział 44

Po wnikliwej obserwacji „Jur” uznał, że najwięcej broni zdobędą w akcji na pociąg relacji Lublin-Rozwadów.

– Wbrew pozorom, najłatwiej będzie nam załatwić ten pociąg na stacji w Kraśniku. Tam nikt nas się nie spodziewa i spodziewać się nie może, bo któż mógłby przypuścić, że por-wiemy się na tak dużą stację. To po pierwsze. Po drugie, wieczorny pociąg staje w Kraśniku w porze, gdy nie jest już widno, ale jeszcze nie jest na tyle ciemno, aby zapalać światła. Przy odrobinie szczęścia nikt nawet nie zauważy, co się właściwie stało. A po trzecie, w pierwszym wagonie tego pociągu jedzie zwykle wielu uzbrojonych mundurowych. O takich nam właśnie chodzi – uzasadniał swój wybór „Jur”.

Wziął ze sobą pięciu ludzi na dwóch podwodach, które z zaufanymi furmanami pozostawił przy domku pod lasem, w odległości pół kilometra od stacji. Zmierzchało, gdy sześciu wojskowych wchodziło na peron kraśnickiego dworca. Lokomotywa sapała miarowo.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

185

Podróżni wsiadali do wagonów. Nikt nie zauważył, gdy „Jurek” wskoczył do lokomotywy, a po jej obu stronach stanęli z erkaemami „Żbik” i „Czajka”. Po chwili przed „Czajką” z rękami na głowach leżeli maszynista i jego pomocnik, zaś „Jurek”, wraz z „Jurem”, „Głazem”

i „Cyganem” ruszył w stronę pierwszego wagonu.

– Dokumenty proszę. Tylko posłusznie, spokojnie i bez paniki – mówili łagodnym głosem, mierząc w podróżnych.

Na korytarz, wprost pod lufę „Jurka”, wychodzili rozbrojeni milicjanci, wojskowi i ubowcy. Było ich dwudziestu, w tym czterech o wyraźnie semickich rysach.

– Żydzi idą z nami. Reszta do przedziałów i radzę zachować spokój – komenderował

„Jur”.

Wycofali się drogą wiodącą poza stację w kierunku podwód. Żydowscy oficerowie nie próbowali uciekać. Od strony pociągu odezwały się strzały. „Żbik” i „Czajka” odpowiedzieli długimi seriami z erkaemów.

– No, Żydki, skakać po dwóch na furmankę, a żywo! – zawołał „Jur”.

– Panowie, nie zabijajcie nas, my niczemu nie jesteśmy winni! – zapłakał któryś.

– Wy niczemu na świecie nie jesteście winni. Odechce wam się wreszcie wysługiwania się bolszewikom, parszywe ścierwa! – „Jur” z pogardą spoglądał na przerażonych jeńców.

Furmanki sunęły cicho w stronę popkowickiego lasu. Rozpalono ognisko.

– Rozbierać się, Żydki. Do samych gaci. A potem zatańczycie i zaśpiewacie nam jakieś żydowskie piosenki. Tylko z werwą, bo nie pożałuję kuli – rozkazał „Jur”.

W świetle strzelających w górę płomieni ogniska czterech rozebranych do bielizny mężczyzn, w takt żydowskiej melodii, przy wtórze rechotu „Jura” i jego chłopaków, tańczyło żałosny taniec życia.

– A teraz won stąd, pachciarze! I jeśli któryś z was jeszcze raz wstąpi do milicji, ludowego wojska lub UB, ubiję jak psa! Won mówię! – krzyknął „Jur”.

Komunistyczni oficerowie, Żydzi, w bieliźnie, pobiegli w noc.

„Jur” ze swoimi ludźmi opuścił obozowisko.

Rozdział 45

W Łopienniku trwała niezwykła kolacja. Zastawione stoły, elegancka, ocalała z pogromu zastawa. „Błyskawica”, jak zwykle w bryczesach, sportowej bluzce i z zawiązanymi do tylu włosami, promieniała. Przy stole wraz z nią siedział miejscowy nauczyciel oraz zarządca resztówki Stanisław Tarkowski z żoną.

– Doczekałaś się wreszcie – mówili.

– Tak, wreszcie się doczekałam. Wreszcie będę walczyć o Polskę jak prawdziwy żołnierz

– powiedziała z uśmiechem i wychyliła wraz z gośćmi kieliszek wódki.

Spojrzała na oznaczoną czerwonym krzyżem torbę, wypakowaną starannie wyselek-cjonowanymi lekami i materiałem opatrunkowym, a potem na zatkniętego za pas stena.

Wreszcie osiągnęła to, o czym marzyła od pierwszego dnia wojny. Ogarnęły ją wyrzuty sumienia, że bez pozwolenia komendanta, sama podjęła decyzję o pójściu do oddziału

„Cichego” z NSZ. Ale nie widziała „Zapory” od czasu walk na Wałach. Może to moja ostatnia szansa? Może, jeśli teraz odmówię, już nigdy nie będę miała okazji posmako-wać prawdziwej walki i partyzanckiego życia, myślała, gdy „Cichy” przedstawił jej prośbę.

186

Zaporczycy 1943-1949

Zresztą, idę przecież na krótko. Za dwa, trzy tygodnie przyjedzie ich sanitariusz, to wrócę pod rozkazy komendanta. Do tego czasu nic się nie stanie, bo skoro tak długo mnie nie potrzebował... Kolacja dobiegała końca. Iza wstała od stołu, wzięła do ręki swój kieliszek i cisnęła nim o ziemię.

– Na szczęście! – powiedziała twardym głosem.

– Na szczęście! – odpowiedzieli jej goście.

Zabrzęczało tłuczone szkło. Za kieliszkami poszły filiżanki, talerzyki, a potem wszystko, co było na stole.

– Panienko, jak tak można! – w drzwiach stał poczciwy, stary kucharz Stanisław i zała-mywał ręce.

W Niedrzwicy biesiadnicy wsadzili „Błyskawicę” do pociągu relacji Lublin-Rozwadów.

Wysiadła w Żabnie, gdzie w umówionym domu miała oczekiwać na kontakt od „Cichego”. A potem już oddział. Osiemdziesięciu mężczyzn stanęło w dwuszeregu.

– To jest nasza nowa sanitariuszka „Błyskawica” – przedstawił Izę dowódca. – Wyciągnę ostre konsekwencje w stosunku do każdego, kto odważy się w sposób niewłaściwy zachować wobec jedynej w naszym gronie kobiety – dodał ostro.

Pierwsze dni nie były łatwe. Chłopcy bali się lub wstydzili prosić Izę o pomoc.

– Albo takie poświęcenie, albo taka rozpusta – słyszała pod swoim adresem wypowiada-ne niby szeptem uwagi.

Zaciskała zęby. Taborowy, sanitarny wóz ciągnęły konie z Łopiennika, które swego czasu podarowała „Cichemu”. Gdy już nie mogła dać sobie z tym wszystkim rady, szła do taborów, i jak w dzieciństwie, wypłakiwała swe upokorzenie w końskie grzywy. Wkrótce jednak stała się tak potrzebna, że nie miała czasu na przeżywanie impertynencji chłopaków. Oni także, widząc jej autentyczne zaangażowanie w wypełnianiu obowiązków sanitariuszki, nabrali do niej szacunku i zamiast dokuczać, służyli pomocą we wszystkim, w czym mogli być przydatni. Opatrywała ich rany, leczyła czyraki, przeziębienia i bóle brzucha. A gdy trzeba było, gdy pozwalał na to czas, szła na wieś robić zastrzyki chłopskim dzieciom i leczyć proste przypadki zachorowań. Jeździła też do stacjonujących obok oddziałów. Powoli zdobyła przychylność i sympatię żołnierzy. Dawni kpiarze dbali teraz, aby dostawała najlepsze kąski z monotonnego partyzanckiego menu.

– A jednak poświęcenie. Autentyczne, niekłamane i bezgraniczne poświęcenie – mawiali patrząc z podziwem na tę szczupłą dziewczynę, która bez słowa protestu znosiła niewygody partyzanckiego życia.

Gdy trzeba było, Iza chwytała stena i strzelała nie gorzej niż oni.

Najtrudniejsze były sprawy związane z utrzymaniem higieny. Nie zawsze była kwatera, na której dawało się wygospodarować trochę ciepłej wody i kilka minut samotności. A jeśli już udawało jej się umyć i cokolwiek przeprać, pakowała mokre ubranie do torby, bo trzeba było ruszać w drogę. Po kilku dniach odkryła, że oficerek najlepiej w ogóle nie zdejmo-wać z nóg, bo potem trudno je wciągnąć na opuchnięte od marszu stopy. A tak, but i noga zrastały się w jedno i przestawały przeszkadzać. Zresztą, bywały dni, że Izie nie przeszkadzało naprawdę nic. Najbardziej lubiła, gdy brali podwody. Długi szereg wypełnionych partyzantami wozów sunący pośród pofalowanej szachownicy pól wprawiał ją w taki za-chwyt, że do szczęścia nie potrzeba jej było już nic. Przestrzeń, wolność i przyroda. To było to, czego najbardziej w życiu pragnęła. Ani przez moment nie żałowała, że przystała na

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

187

propozycję „Cichego”. Dopiero bowiem tutaj poczuła smak życia i walki o wolność Polski.

A gdy przyszedł maj i wiejskie kapliczki rozbrzmiały maryjnymi pieśniami, w „Błyskawicę”

wstąpiła nadzieja, że mimo okupacji, jej naród nigdy nie ugnie się pod sowieckim butem, że kiedyś w końcu przyjdzie zwycięstwo. Jaki cudny ten nasz kraj, wzdychała i ukradkiem ocierała łzy wzruszenia.

W Zaklikowie zatrzymał się sowiecki transport wywożący z Polski wyszabrowane dobra. „Cichy” błyskawicznie zarządził akcję. Otoczyli pociąg. Ku zdziwieniu partyzantów, uzbrojeni w pepesze Sowieci nie próbowali się nawet bronić. Podnosili szybko ręce i spokojnie patrzyli, jak ludzie „Cichego” ładują na podwody meble, odzież, obuwie i artykuły spożywcze, które później rozdano okolicznym chłopom.

Wkrótce potem poszli na rekwizycję do czerwonej wsi Rzeczyca, w partyzanckim żargo-nie zwanej „Moskwą”. Ruszyli na podwodach okrążając w galopie wieś. Potem w pośpiechu ładowali na wozy zdobytą broń, buty, odzież i żywność. Pepeerowcy byli kompletnie zaskoczeni. Nie strzelał nikt. Po akcji szybki odskok. Wtem jeden z koni runął na ziemię i z nozdrzy pociekła mu jasna spieniona krew.

– To zawał! – krzyknęła Iza.

Ktoś pobiegł do najbliższej zagrody i przyprowadził innego konia. Kolumna ruszyła w dalszą drogę. Robiło się już widno, gdy z końca taboru wezwano sanitariuszkę. Kolumna stanęła. „Błyskawica” zeskoczyła z wozu i pędem dobiegła do furmanki, na której we krwi leżał chłopak.

– Postrzelił się w brzuch przez nieostrożność – poinformowano ją.

Zrobiła uciskowy opatrunek i ruszyli dalej. Ranny jęczał, krwi przybywało, wóz trząsł

niemiłosiernie na wyłożonej balami drodze. Wreszcie melina. Aby zatamować krwotok,

„Błyskawica” próbowała zrobić dożylny zastrzyk z żelatyny. Płyn gęstniał w strzykawce.

W chacie nie było nawet garnuszka ciepłej wody.

– Ratuj mnie! Ratuj mnie, na Boga, ja chcę żyć! – krzyczał ranny partyzant.

Była sama. Nie uratowała.

Rozdział 46

Stanisław Marczewski ps. „Tadek” swą partyzancką drogę rozpoczął w oddziale „Szarugi”. Wiosną 1944 roku, w ramach reorganizacji struktury oddziałów lotnych, został wraz z innymi oddany pod komendę porucznika cichociemnego Czesława Rossińskiego ps. „Jemioła”. Z jego oddziałem przeszedł koncentrację w akcji „Burza”, rozbrojenie w Polanówce, a potem ucieczkę z sowieckiej niewoli. Jesień 1944 roku spędził w Lublinie. Trochę się ukrywał, trochę żył „na powierzchni”, poprzez „Miśka” – Mariana Barszczewskiego pozostając przez cały czas pod komendą swego ostatniego dowódcy. Tuż po świętach Bożego Narodzenia dostał wiadomość, że w przeddzień Wigilii cichociemny Czesław Rossiński ps.

„Jemioła” został aresztowany.

– Musimy znikać. Diabli wiedzą, jak daleko sięgają macki NKWD. „Lekarza” – Bolesława Mucharskiego aresztowali dzień przed „Jemiołą”. W mieście mówią, że szykuje się wielka wsypa. Wiej z Lublina. Tak, aby wszelki ślad po tobie zaginął. Ja robię to samo –

powiedział mu „Misiek”, pożegnał się i wyszedł.

„Tadek” nie bardzo miał się gdzie ukryć. Spakował kilka niezbędnych drobiazgów i ru-

188

Zaporczycy 1943-1949

szył do Motycza, gdzie z czasów niemieckiej okupacji i pobytu w oddziale „Szarugi” zostało mu kilka zaprzyjaźnionych domów. Gospodarze nie pytali zbyt wiele. Wiedzieli, że jako żołnierzowi Armii Krajowej, grozi „Tadkowi” śmiertelne niebezpieczeństwo. Mijały szare, beznadziejne, naznaczone bezczynnością i wyczekiwaniem zimowe dni ukrycia. Aż tu raptem, któregoś styczniowego wieczoru, otworzyły się drzwi i na kwaterę wszedł nie kto inny, jak „Kania”, czyli Zygmunt Winiarczyk od „Szarugi”.

– „Kania”, skąd się tu wziąłeś? Mówili, że poszedłeś z „Szarugą” do Berlinga? – wykrzyknął uradowany „Tadek”.

– Po pierwsze, nie jestem już „Kania” tylko „Szerszeń”. A po drugie, nigdy nie wspo-minaj przy mnie tej bolszewickiej armii Berlinga, bo na samo wspomnienie krew mnie zalewa! – odkrzyknął bez złości „Szerszeń”.

Rzucili się sobie w ramiona, poklepali jak należy, a potem zasiedli przy wyciągniętej przez gościa półlitrówce i opowiadali swe dzieje od momentu rozstania.

– Jak weszli Sowieci, „Szaruga” wypadł w panikę i przyszło mu do głowy, żeby powołać się na znajomość z Satanowskim, tym Żydem od moskiewskiej partyzantki „Jeszcze Polska nie zginęła”. Sowieci zabrali go na konfrontację. Po dwóch dniach wrócił z pełnomocnic-twami. Sowieci oddali nam broń i poprowadzili do Lublina. W pierwszych dniach sierpnia 1944 „Szaruga” zebrał nas wszystkich i zaproponował, że jeżeli któryś z nas chce, może z nim pójść do Berlinga. Poszedłem i to był mój błąd. Oleś, to znaczy „Szaruga”, chciał

dobrze, ale chyba nie miał pojęcia, z jaką piekielną kompanią wchodzi w układy. Zresztą, kto z nas miał wtedy o tym pojęcie? Skończyło się na tym, że jesienią aresztowali i jego i nas

– „Szerszeń” przerwał, wypił kieliszek wódki, a potem opowiadał dalej. – Kwaterowaliśmy w ziemiankach koło Mord pod Siedlcami. Długo by gadać, co to za wojsko ta polsko-bolszewicka armia. Mieliśmy dość. Dzidek spotkał przypadkowo w Mordach Mietka „Wampira” od „Zapory”. „Wampir” obiecał nam pomóc w ucieczce. Już wszystko było nagrane, ale właśnie tej nocy aresztowali nas. Dzidka, mnie i kilkunastu innych naszych chłopaków.

Tej samej nocy, w którą zaplanowaliśmy ucieczkę. Nie wiem, może ktoś doniósł, a może po prostu pech. Potem przesłuchania. Niemcy to anioły w porównaniu z Sowietami. Nie chcę cię straszyć, ale śmierć jest niczym w porównaniu z ich torturami. Nie daj się złapać.

Ja już przysiągłem sobie, że Sowieci dostaną mnie tylko martwego. Miałem w tym wszystkim jednak dużo szczęścia. W pierwszych dniach grudnia razem z „Kosem” i „Bronkicm”

prysnąłem z aresztu. Ukryłem się w Motyczu, a teraz, jak chłopi szeptali, ze pojawił się ktoś od „Szarugi”’, namierzyłem cię i jestem – zakończył.

– A co z pozostałymi aresztowanymi chłopakami? – zapytał „Tadek”.

„Szerszeń” nalał i łapczywie wypił kolejny kieliszek wódki.

– Rozstrzelali ich w Kąkolewnicy. Zamordowali „Żegotę” – Polka Repsa, „Kozaka” –

Dzidka Korczaka, „Zatrzaska” – Olka Łukasika, „Bolszewika” – Wiktora Lubawskiego,

„Granda” – Wojtka Szczepańskicgo i „Krzysia” – Staszka Drozdowskiego. Nie wiem, co z pozostałymi. A ja, jak widzisz, zmieniłem pseudonim z łagodnego „Kani” na „Szerszenia”. Będę kąsał i tępił tę bolszewicką hołotę jak wściekły pies! Bez litości. Tak mi dopomóż Bóg! – odpowiedział.

Wkrótce okazało się, że w rejonie Motycza ukrywa się także „Sokół” – Mieczysław Ponieważ i „Mirek” – Mirosław Wełnic od „Szarugi”. W miarę upływu zimowych miesięcy, do grupy dołączali inni ukrywający się żołnierze AK. Wyszukiwał ich i zbierał „Szerszeń”,

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

189

przewodzący ukrywającym się partyzantom.

– Ale co dalej? – zastanawiali się teraz z „Tadkiem”.

– Mówią, że „Zapora” walczy i nie ma zamiaru poddawać swoich ludzi. Podobno to on zrobił posterunek w Chodlu. Bili się potem z bolszewikami na Wałach – donieśli im w lutym chłopi.

Partyzanci „Szarugi” zdecydowali, że zgłoszą się do „Zapory”. Na umówiony kontakt poszli obaj. Trzasnęli butami z szacunkiem i zameldowali po wojskowemu swoje przybycie.

– Panie komendancie, zgłaszam grupę dziewięciu żołnierzy Armii Krajowej pod rozkazy pana komendanta – mówił „Szerszeń”.

– I cóż ja mam z wami wszystkimi zrobić? – zastanawiał się głośno „Zapora”.

– Melduję, panie komendancie, że przyjąć do swojego oddziału – wyrwał się „Tadek”.

– Czyj ty jesteś, stary, żeś taki rezolutny? – roześmiał się „Zapora”.

– Melduję, panie komendancie, że do zeszłej wiosny byłem „Szarugi”, do zimy „Jemioły”, a teraz chciałbym móc powiedzieć, że jestem pana komendanta „Zapory”. Nazywam się „Tadek”, to znaczy Stanisław Marczewski – odpowiedział speszony chłopak.

„Zapora” wypytywał jeszcze o przeszłość „Szerszenia”, a potem o materialne warunki bytowania ich grupy, stan uzbrojenia i skład osobowy.

– No dobrze, chłopaki, od dziś jesteście moją drużyną. „George” poda wam namiary na stałą łączność ze mną. Ale wiecie, że to zobowiązuje. Bez mojej zgody wolno wam strzelać tylko we własnej obronie. Inaczej kula w łeb. Przetrwajcie jeszcze trochę. Dam wam znać, kiedy ruszamy do akcji – powiedział na koniec.

Odmeldowali się i szczęśliwi wrócili do Motycza. Wszak nie byli już dłużej ukrywającymi się zbiegami, lecz drużyną komendanta „Zapory”, żołnierzami walczącej Armii Krajowej.

Rozdział 47

Liczba podkomendnych „Zapory” wiosną 1945 roku rosła z dnia na dzień. W kwietniu, tuż przed wyprawą za San, poprosił go o spotkanie „Cichy” z NSZ.

– Proszą, żebym wziął pod swą komendę grupy „Romana” – Romana Dumy i „Jerzego”

– Bolesława Swiątka od „Zęba” z NSZ, które operują na terenie Wilkołaza, Leśniczówki, Sobieszczan, Kłodnicy i Osin. „Cichy” twierdzi, że nie może ich przyjąć do swego oddziału, bo ma już osiemdziesięciu ludzi, a boi się pozostawić ich samym sobie, bo zdemora-lizowani przez wojnę, szybko strzelają i mogą być z tego powodu kłopoty – relacjonował

„Opalowi” przebieg spotkania „Zapora”.

– Wiesz co, Henek, myślę, że to malowanie oczu. NSZ chce się ich pozbyć i tyle. Po wyjeździe „Zęba” prawdopodobnie „Cichy” boi się, że nie da sobie z nimi rady i liczy, że ty potrafisz utrzymać ich w ryzach – zastanawiał się głośno „Opal”.

– Tak czy inaczej, nie możemy dopuścić do tego, żeby pod naszym bokiem grasowały nikomu nie podporządkowane uzbrojone grupy. Obojętnie, czy to AK, czy NSZ. A jeśli będą podskakiwać, damy im radę. Pojedziesz jutro na spotkanie do Obroków koło Wilkołaza i podpiszesz z „Jerzym” i „Romanem” w moim imieniu umowę. Będzie w niej stało jak wół, że przechodzą pod moją komendę i w razie niesubordynacji zostaną rozwaleni. Jeśli nie zechcą podpisać umowy, to won z powrotem pod komendę NSZ, bo inaczej zlikwidu-jemy ich jak pospolitych bandytów – zdecydował „Zapora”.

190

Zaporczycy 1943-1949

„Jerzy” i „Roman” podpisali z „Opalem” umowę, w której zobowiązali się do całkowitego podporządkowania się rozkazom „Zapory”. Komendant z miejsca wyznaczył im zadania na czas swojej nieobecności. Wytyczne co do zasad działania otrzymała także grupa „Szerszenia” i inne pomniejsze grupy pozostające w terenie. „Zapora” tymczasem poprowadził

liczące około czterdziestu ludzi patrole „Ducha”, „Renka” i „Jura” za San.

Była połowa kwietnia 1945 roku. Po miesiącach ukrywania się w ciasnych chłopskich chałupach i codziennych nocnych marszach, las wydawał się partyzantom rajem. Przestrzeń, wolność i swoboda. Doszli aż do Rzeszowszczyzny. Po dwóch tygodniach poczęły się jednak pojawiać trudności z zaopatrzeniem oddziału w żywność. To nie była Lubelszczyzna, gdzie zawsze w pobliżu znaleźć można było przyjazną chałupę, w której gospodyni nie pożałowała przynajmniej chleba i mleka. Tutejsze, rzadko rozrzucone wsie obstawione były szczelnie polskim i sowieckim wojskiem, które w pościgach za partyzantami AK

zapuszczało się nawet w leśne głębiny. Bywało, że oddział „Zapory” od kolumny wojska dzieliło zaledwie kilkaset metrów. Zalegali wówczas w gęste poszycie lasu i jeśli można było uniknąć walki, wycofywali się w odległe rejony. Z dnia na dzień robiło się jednak coraz cia-śniej. W pierwszej dekadzie maja „Zapora” podjął decyzję o powrocie. Było to konieczne tym bardziej, że przybyły z Bełżyc łącznik donosił, iż pod Ewuninem czeka na nich duża grupa oficerów i podoficerów, dezerterów z jednostki wojskowej w Łodzi.

– Siadaj natychmiast w pociąg i jedź do nich, stary, bo diabli wiedzą, o co chodzi. Opanuj sytuację, a ja z chłopakami dobiję do was za kilka dni. Zostaw wiadomość, gdzie cię szukać – rozkazał „Opalowi” komendant.

„Opal” dobrnął do najbliższej stacji kolejowej, wsiadł w pociąg i następnego dnia był w Kolonii Kępa. Na spotkanie przyszedł jego kolega z lubelskiego gimnazjum im.

Zamojskiego.

– To ty przyprowadziłeś tę grupę wojska z Łodzi? – zapytał zdziwiony „Opal”.

– Tak, ja – odpowiedział Antoni Sochal ps. „Jurand”, po czym poprosił „Opala” o kontakt z „Zaporą”.

– Już od ponad roku jestem zastępcą „Zapory” i przyjeżdżam do was w jego imieniu –

powiedział z uśmiechem „Opal”, po czym zaczął dopytywać się o szczegóły.

– Jest nas blisko pięćdziesięciu. Prawie sami oficerowie. Zakwaterowaliśmy w Ewuninie, Kępie i Majdanie Skrzynieckim. Jesteśmy wszyscy dobrze uzbrojeni, bo z jednostki zabra-liśmy najlepsze sztuki broni. Chcemy walczyć z bolszewikami – mówił „Jurand”.

– A jak, do cholery, do nas trafiliście? – spytał „Opal”.

– Większość spośród nas pochodzi z Lubelszczyzny i Zamojszczyzny. O „Zaporze” mówiły odwiedzające nas rodziny. Przecież komendant „Zapora” to żywa legenda. Zdecydo-waliśmy, że nasze miejsce jest przy nim, a nie w tym bolszewickim wojsku.

– „Zapora” wróci zza Sanu za kilka dni, to zdecyduje. Na razie nie pozostaje nam nic innego, jak czekać. Szczerze powiedziawszy, sam nie wiem, co „Zapora” powinien z wami zrobić. Przyjąć was trzeba, ale wtedy oddział liczyć będzie grubo ponad stu żołnierzy. Jak nim operować, jak go wyżywić? Sam nie wiem – rozważał głośno „Opal”.

– Człowieku, nad czym ty się zastanawiasz? Przecież niedługo wybuchnie wojna pomiędzy Rosją a Ameryką. Wyjdziemy z podziemia i będziemy gonić bolszewików jak w 1920

roku. A do tego czasu jakoś przetrwamy – mówił z entuzjazmem „Jurand”.

– Jeśli tak mówisz... może masz i rację. Polskę uratować może tylko trzecia wojna. My

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

191

też na to liczymy i dlatego podjęliśmy walkę z sowieckim okupantem. Stalin musi wreszcie zrozumieć, że nie uda mu się zrobić z Polski kolejnej republiki. Armia Krajowa ciągle walczy, a w Londynie jest nasz legalny rząd. Sowieci, pod naciskiem Ameryki i ze strachu przed nową wojną, wycofają się z Polski. Albo rozpocznie się wojna i wtedy pogonimy ich sami. W każdym razie musimy dać światu świadectwo o tym, że walczymy o wolność Polski, że nie poddaliśmy się i nigdy się nie poddamy – mówił płomiennie „Opal”.

– Jeśli „Zapora” myśli tak jak ty, to trafiliśmy pod właściwy adres – powiedział z zado-woleniem „Jurand”.

Długo w noc rozmawiali o sytuacji politycznej Polski, o sensie walki i perspektywie bliskiego już zwycięstwa.

– To już nie to, co jesienią ubiegłego roku, gdy kryliśmy się jak szczury w norach przed wszechobecnym NKWD, UB i milicją. Teraz zaczyna się nasza władza i niech bolszewicy spróbują ją nam odebrać... – zakończył „Opal”.

Byli w dobrych nastrojach.

Jeszcze wierzyli, że rosnące w siłę oddziały Armii Krajowej wyzwolą ostatecznie Lubelszczyznę spod obcej okupacji.

Rozdział 48

„Zapora” wracał na Lubelszczyznę rozbrajając po drodze posterunki milicji i UB. Rana nogi zagoiła się wprawdzie, ale długotrwałe marsze sprawiały mu niejednokrotnie potworny ból. Z tego względu, a także z powodu oczekujących na niego dezerterów, zdecydował, że miast przedzierać się pieszo przez obstawiony resortem i Sowietami teren, oddział powróci na Lubelszczyznę samochodami. Na okazję nie trzeba było długo czekać.

Pod wsią Stale „Zapora” spostrzegł, że nadjeżdżają dwie wyładowane sianem amerykańskie ciężarówki.

– Bierzemy je! „Turek” z „Kazkiem”, zatrzymać Sowietów! – rozkazał.

Zaległ z resztą oddziału w przydrożnych krzakach. Ubrani w wojskowe mundury partyzanci bez trudu zatrzymali samochody, a potem pod groźbą użycia broni kazali kierowcom opuścić kabiny. Z krzaków wyszli pozostali żołnierze. Jeden z kierowców, gdy zorientował

się, z jakim to wojskiem ma do czynienia, zdążył przed wyjściem z samochodu wyluzować biegi z myślą o tym, że nim ktokolwiek zorientuje się w sytuacji, studebacker stoczy się z pobliskiej skarpy. Przytomny „Turek” – Artur Lipowski zdążył jednak wskoczyć do kabiny, wrzucić bieg i zaciągnąć ręczny hamulec.

– A to sukinsyn, Sowiet, przebiegła bestia! Chciał nas pozbawić środka transportu! – powiedział ze śmiechem opuszczając unieruchomioną na dobre ciężarówkę.

A potem szybko zrzucono na drogę nadmiar siana i chłopcy rozlo kowali się wygodnie na skrzyniach ciężarówek. Baki pełne były benzyny, świeciło przepiękne majowe słońce. Most na Sanie w Nisku minęli na pełnym gazie. Zaskoczeni wartownicy zdążyli tylko uskoczyć na boki i ze zdziwieniem w oczach obserwować to niecodzienne polskie wojsko. Wkrótce oczom chłopaków ukazały się znajome krajobrazy. Mijali tryumfalnie wsie, w których mieszkały ich dziewczyny, gdzie znali niemal każdy dom i każdą ścieżkę.

– „Zapora” wraca! „Zapora” jedzie! – z ust do ust podawali sobie ludzie wieść, wybiegali na drogę i z nabożeństwem pozdrawiali komendanta i jego ludzi.

192

Zaporczycy 1943-1949

„Zapora” jechał prosto do Bełżyc. Wpadł ze swoimi chłopakami na rynek miasteczka, w mgnieniu oka rozbroił posterunek milicji, a po wykonaniu wyroku na jednym z mieszkańców Bełżec, który od początków sowieckiej okupacji współpracował z WUBP w Lublinie i oddawał w ręce bolszewickich katów niewinnych ludzi, ruszył w rejon Ewunina-Za-kącia na spotkanie z oficerami, dezerterami z Łodzi.

Po zamieszaniu spowodowanym przywitaniem, „Zapora” i „Opal” oraz „Jurand” zasiedli do rozmów z wybranymi przedstawicielami oficerskiej grupy. Ustalono, że nowo przybyli utworzą osobną kompanię oddziału „Zapory”, nad którą bezpośrednią komendę sprawować będzie „Jurand” – Roman Sochal.

– Wezwijcie tutaj „Jerzego”. Musimy wspólnie zastanowić się nad ostateczną strukturą naszego oddziału – rozkazał „Zapora”.

Wynikiem odbytej następnego dnia w Ewuninie narady było powstanie Zgrupowania Oddziałów Ruchu Oporu Armii Krajowej pod dowództwem „Zapory”, składającego się z trzech kompanii.

– Pierwszą kompanię, pod bezpośrednim dowództwem „Jagody” – Stefana Szarskiego, stanowią od dziś plutony: „Renka” – Jana Szaciłowa, „Jura” – Jerzego Pawełczaka i „Ducha” – Aleksandra Sochalskiego. Kompanią drugą dowodzić będzie „Jurand” – Antoni Sochal, który dowodzenie nad dwoma plutonami kompanii uformowanymi z przybyłych z nim dezerterów powierzy wybranym przez siebie oficerom. Trzecim plutonem tej kompanii dowodzić będzie „Żaba” – Szczepan Żelazny. Trzecią kompanią składającą się z dwóch plutonów dowodzi „Jerzy” – Bolesław Świątek, który powierzy dotychczasowe dowództwo plutonu wybranemu przez siebie żołnierzowi. Drugim plutonem tej kompanii dowodzi Roman Duma ps. „Roman” – mówił „Zapora”.

Na powrót był dowódcą dużego oddziału partyzanckiego.

– Nasze dzisiejsze ustalenia zostaną wkrótce przedstawione inspektorowi lubelskiemu

„Bożymirowi”, a z chwilą ich akceptacji, staniemy się legalną częścią struktur wojska polskiego, Armii Krajowej – dodał na zakończenie.

Następnego dnia na stacji kolejowej Niedrzwica Kościelna wysiadł z pociągu niepozorny cywil. Miał w ręku gazetę, a na nosie grube okulary. Rozglądał się bezradnie po peronie, gdy podszedł do niego wysoki, ubrany po cywilnemu młody mężczyzna. Wymienili cicho hasło.

– Jestem porucznik „Opal”, zastępca „Zapory”.

– „Bożymir”, inspektor Lubelskiego Inspektoratu AK – przedstawił się krótko przybyły.

Podczas spaceru pomiędzy zielonymi polami „Bożymir” wysłuchał raportu „Opala” o sytuacji i stanie zgrupowania oddziałów partyzanckich Ruchu Oporu Armii Krajowej pod dowództwem „Zapory”.

– Panie poruczniku, proszę przekazać „Zaporze”, że z dniem dzisiejszym zostają mu podporządkowane wszystkie oddziały zbrojne AK działające na terenie Inspektoratu Rejonowego Lublin, z oddziałem „Rysia” – Stanisława Łukasika włącznie. Pisemny rozkaz w tej sprawie, po porozumieniu się z centralą, prześlę wkrótce przez łącznika. Drobniejsze grupy, w razie odkrycia prowadzonej działalności zbrojnej, „Zapora” podporządkuje sobie sam, na mocy mego rozkazu. Macie w tym względzie absolutnie wolną rękę. Tym, którzy nie zechcieliby się podporządkować dobrowolnie, zagrozicie uznaniem ich za pospolitych bandytów i oddaniem pod sąd wojskowy. Za bandytyzm w Armii Krajowej jest jedna

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

193

kara: śmierć. Nie muszę dodawać, że czynię „Zaporę” odpowiedzialnym za to, co dzieje się w podległym mu terenie – powiedział „Bożymir”, po czym pożegnał się z „Opalem”

i ruszył w drogę powrotną do Lublina.

Rozdział 49

Kompania „Juranda” otrzymała od „Zapory” jedną ciężarówkę i wyruszyła w stronę Wojciechowa. „Zapora” wraz z kompanią „Jagody” pojechał drugą ciężarówką do Zalesia.

19 maja 1945 roku, w sobotę przed Zielonymi Świętami, wybrane drużyny plutonów

„Ducha”, „Jura” i „Renka” zaatakowały posterunek MO w Kazimierzu Dolnym, który już od dawna dawał się we znaki zarówno partyzantom, jak i okolicznej ludności.

Posterunek mieścił się nieopodal rynku, w prywatnym domu Kifnerów. Jego obsadę stanowiło siedmiu milicjantów i funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Puławach. Gdy „Zapora” z plutonem „Ducha” wjechał studebackerem na kazimierski rynek, resort zabarykadował się. „Zapora” błyskawicznie zamocował na tyczce

„gamona”, podskoczył pod budynek, a po chwili z kłębów dymu, w miejscu zabaryka-dowanych drzwi, wynurzyła się ogromna dziura. Droga na posterunek stała otworem.

Żołnierze „Ducha” wskoczyli do środka, a po chwili wyprowadzili dwóch milicjantów oraz funkcjonariusza UB. Zabrali też znajdującą się tam broń maszynową i amunicję. Bolszewickie karabiny „Zapora” polecił zniszczyć i porozrzucać po rynku.

Akcję z okna miejscowej restauracji obserwował porucznik Aleksander Głowacki, który już dawno zdecydował, że gdy tylko będzie to możliwe, dołączy do oddziału „Zapory”.

– Tylko u niego jeszcze znajdę wojsko polskie takie, jakie poznałem i pokochałem przed 1939 rokiem i w którym złożyłem przysięgę, że wolności i suwerenności ojczyzny, Polski, bronić będę do ostatniej kropli krwi – mówił, gdy odradzano mu taką decyzję.

Widząc brawurową walkę i osobisty udział „Zapory” w akcji, porucznik Aleksander Głowacki nie wahał się ani chwili. Wyszedł z drzwi restauracji na kazimierski rynek, stanął

przed „Zaporą” i zasalutował.

– Panie komendancie, porucznik Aleksander Głowacki z przedwojennego 5 Pułku Artylerii Ciężkiej w Krakowie, do końca stycznia tego roku jeniec niemieckich oflagów, melduje swoje przybycie. Proszę o przyjęcie mnie do oddziału – powiedział.

„Zapora” spojrzał na wyprężoną, smukłą sylwetkę wysokiego nieznanego mu porucznika, potem na jego angielskiego kroju polski mundur. Taki sam kiedyś nosiłem, przemknęło mu przez myśl.

– Cieszę się bardzo, panie poruczniku. Jaki pseudonim pan obiera? – powiedział głośno komendant i wyciągnął do Aleksandra Głowackiego dłoń.

– „Wisła” – odrzekł bez namysłu Aleksander.

Nie wrócił już do domu. Przeobrażony w ,,Wisłę”, poszedł z „Zaporą” tak jak stał. Szczęśliwy, że wreszcie, po tylu latach beznadziejnego czekania, walczyć będzie o wolność ojczyzny. Tak, jak prawdziwemu żołnierzowi przystało.

Tymczasem na ubezpieczający akcję od strony Puław pluton „Jura” natknęło się trzech funkcjonariuszy UB. Ostrzelali ubezpieczenie, a potem rozbiegli się wśród pobliskich ogrodów. Zginęli w trakcie wymiany ognia.

Od strony Opola Lubelskiego ubezpieczał akcję „Renek”. Jako pierwszy, nadszedł so-

194

Zaporczycy 1943-1949

wiecki żołnierz, któremu gdzieś pod miastem zepsuł się samochód. Został zatrzymany do czasu zakończenia akcji. Odebrano mu amunicję. Chwilę później zza zakrętu wyłoniła się pędząca ciężarówka. Ogień plutonu „Renka” był celny. Zginął kierowca i towarzyszących mu dwóch cywilów, zaś samochód rozbił się o przydrożny słup.

Akcja w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą była skończona. Oddział „Zapory” opuścił

miasto uprowadzając ze sobą dwóch kazimierskich milicjantów i funkcjonariusza UB.

W pobliskiej wsi odbyło się ich przesłuchanie. Milicjanci okazali się zwykłymi wiejskimi chłopakami, którzy przy nowej władzy szukali lekkiego chleba.

– Jeśli jeszcze raz spotkam którego w milicyjnym mundurze, strzelę w łeb. A teraz zmykać do domów, już was nie ma! – krzyknął „Zapora” do milicjantów.

Przypadek funkcjonariusza UB okazał się o wiele gorszy.

– Panie komendancie, poznaję go. On był u „Cienia” w AL. To on mordował rok temu pod Owczarnią naszych chłopaków – rozpoznali go partyzanci z dawnego plutonu

„Grzechotnika”.

– To on rabował dom moich rodziców w Rzeczycy i aresztował mego piętnastoletniego brata – powiedział „Tęcza”.

Ubowiec czuł, że został zdemaskowany, i że być może przyjdzie mu zapłacić za dotychczasowe morderstwa i rabunki. Rzucił się do ucieczki. Dobiegła go seria z automatu

„Renka”. Po akcji do Kazimierza zjechało NKWD i UB. Przybyli na czołgach. Rozbrojony przez „Renka” sowiecki żołnierz zeznał na przesłuchaniu, że mieszkańcy miasta nie brali w niej udziału, co uratowało ich przed represjami.

Rozdział 50

Z chwilą dołączenia oddziału „Rysia” – Stanisława Łukasika, zgrupowanie oddziałów partyzanckich Ruchu Oporu Armii Krajowej pod dowództwem „Zapory” wzrosło w maju 1945 roku do ponad dwustu żołnierzy. Nadal nieprzerwanym strumieniem przybywali nowi. Wielu spośród nich, w ramach prowadzonej akcji „Ż”, przysłał z jednostki w Częstochowie „Mikołaj” – Mikołaj Malinowski. Nadszedł wreszcie dzień, gdy „Miś” pozwolił

także jemu dołączyć do oddziału.

W drugiej połowie maja 1945 roku „Mikołaj”, wraz z Józefem Szczerbińskim, ostatnim żołnierzem konspiracyjnej komórki 27 Wo łyńskiej Dywizji Armii Krajowej działającej od prawie roku w ramach berlingowskiego 7 Pułku, zdecydowali się opuścić jednostkę.

„Mikołaj” miał wprawę w dezercjach, bowiem dwukrotnie, bezkarnie opuszczał wcześniej Armię Czerwoną.

– Józek, szkoda tak po prostu odejść. W areszcie siedzą chłopaki z karą śmierci za dezercję z frontu, szkoda ich – powiedział.

Nie namyślali się wiele. Obezwładnili nocą strażnika i otworzyli areszt.

– No, dezerterzy, wynocha! Tylko nie dajcie się złapać, bo drugi raz nikt już was nie uwolni! – powiedział ze śmiechem „Mikołaj”.

Więźniowie rzucili się do ucieczki. Pozostali tylko ci, którym zasądzono kilkudniowy areszt za drobne przewinienia. Tym sposobem do „Mikołaja” i Józka Szczerbińskicgo dołączył Jan Koza z Huciska pod Kielcami.

– Chłopaki, weźcie mnie z sobą. Znam te tereny, poprowadzę – napraszał się.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

195

Poszli do jego rodzinnego domu, gdzie pozostawili mundury i broń, wypoczęli, a potem w cywilnych ubraniach pojechali na kontakt do Kraśnika. Po kilkumiesięcznej rozłące

„Mikołaj” wpadł w objęcia potężnego „Misia”.

– Jesteś wreszcie, mistrzu dezercji! Doczekałeś się! – przywitał go dowódca.

„Mikołaj” nie posiadał się ze szczęścia. Właściwie dopiero teraz spełniły się jego marzenia i wola rodziców z dalekiej Groszówki na Białorusi. Był wreszcie w Polsce, w polskiej partyzantce, w prawdziwym polskim wojsku, w Armii Krajowej. Spoglądał z uwielbieniem na komendanta „Zaporę” i na jego zastępcę „Opala”. Zaprzyjaźnił się też od razu z innymi partyzantami, których w rozmowie z „Misiem” określał jako wspaniałych i szlachetnych ludzi. Duch wśród żołnierzy był mocny. Odreagowywali jesienno-zimowe upokorzenia spowodowane ukrywaniem się.

– Stary ma kontakty z dowództwem AK, znów działa Okręg, inspektoraty, odbudowane zostały placówki.

– Jesteśmy siłą, bolszewicka władza właściwie nie istnieje. My mamy władzę w terenie

– mówili.

A „Mikołaj” z podziwem i radością obserwował, jak we wsiach ludzie wychodzili im naprzeciw, zapraszali do domów goszcząc najlepszymi kąskami. Jak szli do komendanta z prośbami o rozstrzyganie sporów, rozsądzanie ludzkich spraw, jak do króla jakiego, po-mazańca, który jeden jedyny władny jest i godny sprawowania nad nimi władzy. To jest mój kraj. Prawdę ojciec z matką mówili, że Polska to nie to, co Sowiety. Tu wszystko jest inne. Domy, ludzie i obyczaje, myślał, dziękując Ostrobramskiej i Częstochowskiej za swój los. „Kiedy ranne wstają zorze...”, śpiewał wraz z innymi żołnierzami na porannym apelu żałując jedynie tego, że wolnym, nie może go widzieć ni słyszeć matka.

Rozdział 51

„Wisła” od chwili dołączenia do oddziału pozostawał ciągle przy „Zaporze”. Tamtego pierwszego dnia nie było czasu na rozmowy. Dopiero w drodze na Wylągi, a potem na kwatery, mogli spokojnie pogadać. Byli rówieśnikami, równymi stopniem porucznikami, nosili w różnym czasie takie same, angielskiego kroju polskie mundury. Obaj wychowani na tych samych ideałach, walkę o wolność Polski stawiali za główny cel swego życia. To łączyło bardziej niż łączy niekiedy wieloletnia znajomość. Rozumieli się w pół słowa. Ich wojenne ścieżki, chociaż tak różne, nie były przeszkodą w rodzącej się przyjaźni. Opowiadali sobie przeżycia ostatnich lat. „Zapora” wprowadzał świeżo upieczonego partyzanta

„Wisłę” w sprawy dowodzonego przez siebie oddziału. Szybko zaczęli mówić sobie po imieniu i spędzać długie godziny na niekończących się dysputach.

– Wiesz, Henek, dopiero teraz, gdy jestem z wami, czuję, że spełnia się moje przeznaczenie. Ty nie wiesz, co to czekanie, upodlenie jenieckiego obozu, poczucie bezsilności.

Zawsze walczyłeś, zawsze miałeś w ręku broń – zaczął któregoś wieczoru „Wisła”.

– Nie pieprz, stary. Ty przyszedłeś do nas niedawno, jak już znowu odżyliśmy, jak walczyliśmy. Ale trzeba było nas widzieć późnym latem i jesienią ubiegłego roku, gdy w terenie szalało NKWD i UB. Kryliśmy się jak lisy w norach. Przecież to, co teraz widzisz, powstało wskutek naszej samoobrony przed aresztowaniem i Sybirem. Nie wiem, czy nie lepiej było ci wtedy w oflagu. Znikali ludzie, a ja, jako ich dowódca, byłem bezradny. Góra

196

Zaporczycy 1943-1949

milczała lub nie istniała. Tak powstaliśmy znowu – mówił „Zapora”.

– Nie licytujmy się. Pewnie masz rację, że ani mnie, ani wam nie było lekko. Ale to już przeszłość. Walczymy, panujemy w terenie, struktury Armii Krajowej zostały odbudowane i wierzę, że wywalczymy niepodległość – mówił z zapałem „Wisła”.

– Wiesz, stary, tak to wygląda z pozycji zwykłego żołnierza, który wie, że jest z dowódcą i on za niego rozstrzygnie wszystkie wątpliwości. Ja czasem jeszcze wierzę we wszystko to, o czym mówiłeś. Ale już tylko czasem. Przyznam szczerze, że coraz częściej ogarniają mnie wątpliwości. Zwłaszcza wtedy, kiedy dostaję takie odezwy i ulotki. Czytaj – powiedział

„Zapora” i podał „Wiśle” dwa świstki pomiętego, zadrukowanego drobnym maczkiem papieru.

„Wisła”’ rozprostował je, usiadł przy stole i czytał. W datowanej 17 maja 1945 roku odezwie do narodu Rada Jedności Narodowej i Delegat Rządu przestrzegali przed podej-mowaniem zbrojnej walki, która ich zdaniem:

Nie może obecnie przynieść żadnej korzyści celom, do których zmierzamy, a narazi zapalne, a niekiedy najbardziej wartościowe jednostki spośród nas na zgubę. Wzywamy młodzież, która przed masowymi prześladowaniami i aresztowaniami schroniła się do lasu, by starała się wrócić do normalnego życia i produktywnej pracy tam, gdzie może. Pobyt wasz w lesie stał się już pretekstem do krwawych pacyfikacji. Czeka was zguba, a waszym głównym przeznaczeniem jest żyć i pracować dla ojczyzny.

Druga odezwa nosiła datę 27 maja 1945 roku i podpisali ją Delegat Rządu i Delegat Sił Zbrojnych. Skierowana była wprost do żołnierzy Polskich Oddziałów Leśnych. Pisano w niej:

Naczelne władze państwowe zażądały od was poważnej ofiary jakby żołnierskiego samo-unicestwienia: dekret Prezydenta Rzeczypospolitej zarządził rozwiązanie Armii Krajowej i zwolnił was z przysięgi, ze służbą w tej jednostce związanej, a rozkaz Dowódcy zalecił

wam powrót do twórczej pracy obywatelskiej nad odbudową kraju. I tę szczerą żołnierską drogę zagrodziła niejednemu z was przewrotna polityka Sowietów i ich służalców, stwarza-jąca wam warunki równie dotkliwe jak poprzednia okupacja. Wiemy, że nie tylko wielu z was pozostało w ukryciu w lesie, ale też, że szeregi wasze często bywają zasilane przez chroniących się przed terrorem NKWD i polskiej służby bezpieczeństwa (...). W tym swoim tragicznym położeniu musicie jednak jasno zdawać sobie sprawę, że nie jest dziś czas na walkę zbrojną, że rząd Rzeczypospolitej wyraźnie nakazał rozwiązanie AK, że walki zbrojnej przeciw obecnej okupacji nie zalecił, oceniając ją jako szkodliwą, a do uregulowania innych spraw wojskowych ustanowił Delegata Sił Zbrojnych na Kraj. Nie dawajcie więc wiary ani prowokatorom niemieckim, ani prowokatorom z NKWD, którzy – ostrzegamy

– usiłują wcisnąć się w wasze szeregi, choćby pokazywali wam drukowane rozkazy rządu i Naczelnego Wodza. Nie wierzcie też działającym samowolnie Polakom lekkomyślnym, choć patriotycznie nastawionym, którzy namawiają was na partyzantkę powołując się na takie rozkazy władz polskich.

Porucznik Aleksander Głowacki skończył, starannie złożył pomięte kartki i po głębokim zastanowieniu zaczął mówić.

– Nie wiem, Henek, ale na mój gust te ulotki to po prostu jakaś bolszewicka prowokacja.

Nie do końca rozumiem, o czym oni piszą – zaczął.

– Nawet jeśli nie prowokacja, bo otrzymałem je ze źródeł, które w zasadzie wykluczają

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

197

taką możliwość, to uderza mnie w nich brak rozeznania w sytuacji. Piszą, jak gdyby żyli gdzieś na księżycu, a nie w okupowanej przez Sowietów Polsce. Bo niby jak Delegaci Rządu i Sił Zbrojnych wyobrażają sobie nasz powrót do twórczej pracy obywatelskiej nad odbudową kraju? Czy nie wiedzą, że moi żołnierze wrócili blisko rok temu do domów, a do mnie po ratunek przyszli dopiero wtedy, gdy mieli do wyboru śmierć, Sybir lub dalszą walkę? Zamiast więc szukać realnych, pewnych możliwości wyprowadzenia nas z lasu na wolność, a nie do bolszewickich aresztów, a jeżeli to niemożliwe, szukać sposobu na wykorzystanie naszych sił w walce o niepodległość Polski, delegaci chrzanią trzy po trzy o życiu i pracy dla ojczyzny pod sowieckim batem. Tak samo, jak rok temu gadali nam o sowieckim sojuszniku, u boku którego wygramy wojnę z Niemcami. A my im wierzyliśmy. I to był nasz błąd. Piszą o powrocie do normalnego życia... Niech powiedzą to moim chłopakom, chłopskim synom, których ojców bolszewicy ograbiają z bydła, zboża i całego dorobku ich życia, a za zabicie świni pakują do więzienia. Niech wytłumaczą im, że nie wolno im walczyć o swoją ziemię, bo mają stać i bezczynnie patrzeć na otaczającą ich przemoc i bezprawie, a potem dać się zapakować do bydlęcych wagonów i wywieźć na Sybir – mówił zdesperowany „Zapora”.

– Wiesz co, Henek, daj spokój tym ulotkom. Spal je, wyrzuć i nie zawracaj sobie nimi głowy. Przecież nie działasz samowolnie. Masz swoich dowódców w Komendzie Okręgu, a oni swoich w Londynie. Jesteśmy przede wszystkim żołnierzami i ślubowaliśmy wierność prawowitym dowódcom i polskiemu rządowi. Wiesz przecież, że polityka i politycy to sprzedajne dziwki. Po cóż nam słuchać jakichś politykierów? Ani się dobrze obejrzysz, jak sprzedadzą siebie, nas i całą Polskę. Nikt nas dotychczas nie zwolnił z żołnierskiej przysięgi.

Działamy legalnie, jako jedyna prawowita polska armia. Po cóż nam więcej? – po żołnier-sku myślał „Wisła”.

„Zapora” siedział przy stole i wertował plik karteluszek. Część z nich odkładał do zniszczenia, część pozostawiał do przechowania.

– Posłuchaj, Olek, co piszą o nas bolszewicy. Taką ulotkę wręczyli zwalnianemu z aresztu chłopakowi: „Wzywamy wszystkich, którzy dotąd błądzą i słuchają podszeptów watażków z NSZ i AK, niech póki czas, wyjdą z konspiracji, zaprzestaną haniebnego wałęsania się po lasach i uprawiania bandytyzmu przeciw własnemu Narodowi i Państwu” – czytał „Zapora”.

– Też mają rozeznanie. To przecież działa na ludzi jak płachta na byka i przynosi odwrotne do zamierzonych skutki.

– Ale zwróć uwagę, że jeśli połączyć treść ulotek Delegata Rządu i Delegata Sił Zbrojnych z treścią tej bolszewickiej propagandówki, jeśli dodać do tego fakt, że 8 maja oficjalnie skończyła się II wojna światowa, a 25 maja komuniści utworzyli Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, czyli specjalne jednostki wojskowe do mordowania nas, wydaje się, że bolszewicy szykują przeciwko nam jakieś nowe działania. Diabli wiedzą, co z tego wyniknie, ale boję się, że obecny stan rzeczy nie potrwa długo – rozważał głośno „Zapora”.

– No pewnie, że nie potrwa długo. Wybuchnie wojna pomiędzy Rosją i Ameryką, bo wybuchnąć musi. A my będziemy walczyć przeciwko Sowietom i odzyskamy wolność. To proste. Wtedy zdrajców, współczesnych targowiczan, postawimy pod sąd. Odpowiedzą za zdradę – mówił „Wisła”.

„Zapora” z przyjemnością słuchał jego słów. Potrzebny mu był taki „Wisła” jak powie-

198

Zaporczycy 1943-1949

trze. Przez swoją świeżość, bystrość umysłu i wojskowe myślenie wnosił inne spojrzenie na otaczającą ich rzeczywistość. Po blisko dwóch latach w partyzantce, po prawie całorocz-nym zmaganiu się z bolszewikami, „Zapora” wiedział już, że nie tak łatwo być dowódcą.

Że pomiędzy białym i czarnym jest cała gama szarości, w której najtrudniej podejmować decyzje. Wiedział już, że dowódca jest zawsze sam. Popatrzył jeszcze raz uważnie na „Wisłę”.

– Olek, zostań moim zastępcą – zaczął. – W tobie jest jeszcze tyle pewności siebie, tyle entuzjazmu, że mógłbyś wesprzeć brata porucznika w potrzebie. Bo ja czasem czuję się jak przekłuty balon. A po rozmowie z tobą nabieram znów powietrza w płuca i odzyskuję wiarę w sens naszej dalszej walki. Zostań moim zastępcą – powtórzył.

– Ależ, Henek… panie komendancie! – „Wisła” zerwał się z krzesła i zasalutował.

W czasie swego pobytu w oddziale „Wisła” obserwował postępowanie „Zapory” jako żołnierza-partyzanta i dowódcy zgrupowania. Jego stosunek do ludzi, nacechowany otwar-tością, życzliwością i poszanowaniem drugiego człowieka. Widział, że mieszkańcy Lubelszczyzny odnosili się do „Zapory” z szacunkiem, że widzieli w nim jedynego sprawiedliwego sędziego, któremu dobrowolnie powierzali rozsądzanie rodzinnych i sąsiedzkich sporów.

Jego zaś żołnierzy ludzie uważali za jedynych opiekunów i stróżów swojego mienia. Dużo ze sobą rozmawiali, ale „Wisła” nigdy nawet nie marzył o tym, że zostanie zastępcą komendanta. Stał więc teraz bezradnie, nie wiedząc, czy serio ma traktować złożoną mu propozycję.

– No, stary, mowę ci odjęło, czy co? Mam wystąpić o oficjalną nominację, czy rezygnu-jesz? – usłyszał ponaglenie.

– Ku chwale ojczyzny, panie komendancie! – zasalutował „Wisła” i stuknął głośno obcasami. – Dziękuję ci, Henek, za okazane mi zaufanie. Nigdy cię nie zawiodę – dodał cicho i usiadł obok niego przy stole.

Wkrótce potem na niewielkiej polance pod wsią Grondy koło Chodla odbyła się odprawa. Poza przebywającym za Sanem z drugą kompanią „Opalem”, byli na niej obecni wszyscy dowódcy kompanii i plutonów.

– Rozkazem Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, do stopnia kapitana awansowany został

porucznik „Opal” oraz porucznik „Wisła” – powiedział między innymi „Zapora” odczytu-jąc długą listę awansów.

– Podaję jednocześnie do wiadomości, że z dniem dzisiejszym kapitan „Wisła” został

mianowany moim zastępcą i otrzymał przydział do kompanii „Jerzego”, do której odko-menderowani zostają także oficerowie „Jagoda”, „Wrzos” i „Duch”. Mój zastępca „Opal”

pozostanie jak dotychczas przy drugiej kompanii „Juranda”. Dowództwo pierwszej kompanii obejmę osobiście.

Dopiero po odprawie żołnierze dowiedzieli się, że do stopnia kapitana awansowany został także „Zapora”.

– Czy myślisz, stary, że to normalne, żeby czytać rozkaz o własnym awansie? – odpowiedział na zarzut „Wisły”, że zatrzymał ten fakt w tajemnicy przed podwładnymi.

– A cóż w tym dziwnego? Oficer czasów wojny wyłazi z ciebie jak wiecheć słomy z chłopskich butów, komendancie – powiedział bez złości „Wisła”.

Roześmiali się obaj, pogratulowali nowych stopni i serdecznie uściskali.

– Szczerze mówiąc, to tobie powinni dać majora. To nienormalne, żebyś był tylko kapi-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

199

tanem, tak jak twoi zastępcy. Myślę, że dowództwo już dziś boi się twojej władzy, legendy i siły. Patrząc na ciebie muszę stwierdzić, że wbrew temu, czego uczono mnie w oficerskiej szkole, mir i posłuch dla dowódcy nie zawsze płyną z wojskowego stopnia. Ty bowiem, kapral czy generał, jesteś przede wszystkim komendantem „Zaporą” i za to cię kochają, nie za stopień – powiedział z nieukrywanym szacunkiem „Wisła” wyciągając na okazję awansu butelkę wódki.

Rozdział 52

W pierwszych dniach czerwca 1945 roku „Zapora” poprowadził pierwszą i drugą kompanię w rejon Krasnegostawu rozbrajając po drodze posterunki milicji. Ogłupiali, przestraszeni stróże bolszewickiego porządku nie bronili się. Podnosili ręce i prosili, aby ich nie zabijać.

– Po cholerę mamy was zabijać, durnie? – mówili „Zaporczycy”.

Wybierali co lepszą broń, resztę uzbrojenia niszczyli i grozili milicjantom, że jeśli jeszcze raz założą mundur, utłuką ich. W słynącej z komunistycznych przekonań Hucie Turobiń-skiej partyzanci dokonali rekwizycji. Zostawali tamtejszym członkom PPR swą brudną zawszoną odzież i przebrali się w najlepsze ubrania turobińskich chłopów.

– Jak ci tam w pepeerowskich gaciach? – żartowali.

Poszli potem na Zamojszczyznę, w rejon Hoszni, na spotkanie z oddziałem „Podkowy”

– Tadeusza Kuncewicza.

– Tutaj, w tych lasach i w tych bunkrach, u boku „Podkowy” przeszedłem swój partyzancki chrzest bojowy – mówił „Zapora” pokazując żołnierzom bunkier na wzgórzu, w którym wraz z przydzielonymi mu wtedy chłopakami spędził jesień i pierwsze miesiące zimy 1943 roku.

Wieczorem, gdy już wszyscy rozlokowani byli do snu, „Zapora” wymknął się niepostrzeżenie z obozowiska i poszedł tylko sobie znanymi ścieżkami. Jeszcze przed północą zapukał do klasztornej furty. Potem starym zakonnym zwyczajem kąpiel, świeża bielizna i skromny posiłek.

– A toś mi urósł, mój mały cichociemny „Zaporo”! Prawdziwa z ciebie zapora dla bolsze-wizmu. Wieści o twojej sławie dochodzą aż tutaj, do Radecznicy, w której zdawałoby się, diabeł mówi dobranoc – przywitał „Zaporę” ojciec „Robak”, uradowany, że widzi swego żołnierzyka w zdrowiu, glorii i chwale.

Zaczęli wspominać dawne czasy.

– Wiesz, synu, czasem to aż nie do wiary, że niecałe dwa lata może tyle znaczyć w dziejach narodu i każdego z nas. To nie do wiary – mówił franciszkanin.

– Pamięta ojciec nasze dysputy z niepoprawnym filozofem „Szmaragdem”?

– Jakże mógłbym zapomnieć. Cieszę się, że „Szmaragd” przeżył niemiecką okupację.

Pisał do mnie z Krakowa, przesłał też pozdrowienia dla ciebie. Jego szczęście, że nie został

w podziemiu. Za Niemców z trudem radził sobie z wojenną rzeczywistością. A teraz? Pan Bóg wiedział, co robi, zwalniając go z obowiązku dalszej walki, a obarczając nią ciebie.

– Ojciec wie, że to nie takie proste i dla mnie. Już od dłuższego czasu odnoszę wrażenie rozdwojenia mojej własnej osobowości. Mam uczucie, że jest nas dwóch Hieronimów Dekutowskich, czy raczej „Zaporów”. Ten ja prawdziwy, z moralnymi dylematami i wraż-

200

Zaporczycy 1943-1949

liwością poety, schodzę coraz bardziej w głąb siebie, odsłaniając się czy raczej zdobywając się na szczerość wobec nielicznych, a tak naprawdę to tylko wobec ojca. Na zewnątrz pozostaję ja twardziel, który niczego się nie boi, wierzy w zwycięstwo i ku niemu prowadzi swoich ludzi. Muszę taki być, bo takim chcą mnie widzieć moi żołnierze i ludzie w terenie, mieszkańcy Lubelszczyzny. Takim wykreował mnie los. Czuję jednak, że zaczynam się du-sić w tej naznaczonej mi roli. Tylko czy mogę inaczej? Czy wolno mi zdjąć maskę, rzucić wszystko, znaleźć jakąś dziewczyno-żonę, biały domek i rozpocząć nowe życie? Czy ojciec uważa, że wolno mi to uczynić? – rozpaczliwie pytał „Zapora”.

– Nie wiem, synu, nie szukaj u mnie żołnierskiego rozkazu, bom nie żołnierz. Wiem tylko, że miłość znaczy odpowiedzialność. Jeśli kochasz ojczyznę, musisz czuć się za nią odpowiedzialny. Jeśli kochasz swoich żołnierzy i ludzi w terenie, musisz czuć się za nich odpowiedzialny. Jeśli kochasz dziewczynę, musisz być za nią odpowiedzialny. Jeśli wreszcie kochasz samego siebie, musisz być odpowiedzialny i za siebie. Człowiek bez miłości nikim jest. Twoim problemem jest nadmiar miłości i nadmiar wynikającej z niej odpowiedzialności. Chrystus z miłości do ludzi i z powodu odpowiedzialności za człowieczy los poniósł

krzyż na Golgotę i oddał za nas życie. Każdy człowiek niesie przez życie swój krzyż. Twój jest podobny Chrystusowemu, bo jego znakiem jest miłość i odpowiedzialność za ludzi.

Masz jednak wolną wolę. Możesz wybrać – mówił cicho ojciec „Robak”.

– Ale co dalej, ojcze? Jeśli porzucę wszystko, co wtedy? Jeśli zrezygnuję z odpowiedzialności... to co stanie się z ludźmi? Człowiek bez miłości niczym jest... – mówił zrozpaczony

„Zapora”.

Nie wiedział, kiedy ukląkł przed franciszkaninem.

– In Nomine Patris et Filii… – usłyszał na koniec.

Wstał i bez słowa poszedł za zakonnikiem do kaplicy, aby przyjąć z jego rąk Najświętszy Sakrament.

Rozdział 53

Wracając z Zamojszczyzny, oddział „Zapory” zatrzymał się w Janowie Lubelskim i zabrał

Sowietom cztery studebackery z bakami pełnymi benzyny.

– Nasz Stary to ma fantazję! – szeptali między sobą żołnierze, gotowi na jedno skinienie

„Zapory” skoczyć za nim w ogień.

Były to dni największej glorii i chwały oddziału. Takie, jakich nie pamiętali nawet najstarsi stażem kedywiacy. Zmiatali po drodze wszystkie napotkane posterunki milicji okazując przedstawicielom ludowej władzy wielkoduszne miłosierdzie i łaskę właściwą zwycięzcom. Po małych miejscowościach przyszła kolej na większe: Bychawa, Józefów, Urzędów. W Józefowie przemawiał do ludzi „Opal”. Uspokajał, żeby się nie bali, że nie stanie im się żadna krzywda, ponieważ jego żołnierze są legalnym wojskiem polskim, które walczy jedynie o wolność ojczyzny. W Urzędowie do zebranych tłumnie mieszkańców przemówił urodzony mówca „Turek” – Artur Lipowski z Krakowa:

– Nie muszę wam tłumaczyć, kim jesteśmy i o co walczymy. Dziękujemy wam, urzędowiacy, w imieniu ojczyzny i w imieniu własnym, za waszą patriotyczną postawę i okazywaną nam na każdym kroku pomoc. Da Bóg, wspólnie dobijemy się wolności! – zakończył

i zaintonował „Marsz Zaporczyków”:

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

201

Maszerują cicho niby cienie

Poprzez lasy, góry i pola.

Niejednemu wyrwie się westchnienie,

Idą naprzód – taka ich dola.

I idą wciąż naprzód, bo taki ich los

I ani żal, ani tęsknota –

Z tej drogi zawrócić nie zdoła ich nic,

Bo to jest „Zapory” piechota.

A gdy księżyc wyjdzie spoza chmury

I nastanie cicha, piękna noc,

To leśnej piechoty ciągną sznury,

Widać wtedy siłę ich i moc.

Choć twardą im była germańska dłoń,

Do boju ich parła ochota,

I zawsze zwycięstwo musiało ich być,

Bo to jest „Zapory” piechota.

Teraz za drugiego okupanta,

Jeszcze nam nie oschła jedna krew.

Po zdradziecku sięga nam do gardła,

Na tajgi Sybiru chce nas wieźć.

Pomylił się Stalin, pomylił się kat,

A z nim ta zdziczała hołota;

Za Zamek, za Katyń, za Sybir, za krew

Zapłaci „Zapory” piechota.

Na dźwięk pieśni w oczach upodlonych i sponiewieranych przez ostatni rok urzędowia-ków zabłysły łzy radości, dumy i nadziei. Oto stoją przed nimi ich jedyni obrońcy i mści-ciele. W nich nadzieja. Do „Zapory” przecisnął się chłop.

– Panie komendancie, może benzyny potrzeba do waszych samochodów? Mam w stodole ze dwie beczki – powiedział miętosząc w ręku czapkę.

– Dziękuję, chętnie skorzystamy. Bardzo panu dziękuję – „Zapora” wyciągnął do niego rękę i uścisnął wzruszony.

– Nie trzeba dziękować, panie komendancie. Niech tam… To już przynajmniej taka ofiara moja dla ojczyzny będzie – szepnął z zawstydzeniem chłop.

Ruszyli potem w stronę Bęczyna, gdzie każdy prawie dom był im ostoją tak za Niemców, jak i teraz, za sowieckiej okupacji. Na powitanie wylegli wszyscy mieszkańcy wsi, od bab z dzieciakami na ręku począwszy, po siwych starców. Łzy radości i dumy. Czuli się wolnymi wśród wolnych i w wolnym kraju. Bolszewicka władza na południe od Lublina przestała istnieć.

202

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 54

Sanitariuszkę „Krysię” wezwano do Chmielnika, gdzie w wiejskiej chacie, zlany potem, leżał na łóżku „Turek” – Artur Lipowski. Stała nad nim zdziwiona nie mogąc uwierzyć, że to ten sam chłopak, który kilka dni temu, pełen energii i wiary w przyszłość, przemawiał

na urzędowskim rynku. Doktor Wójtowicz orzekł, że ze względu na panującą epidemię, może to być tyfus.

Mijały dni. „Turek” dostał biegunkę, a potem opuchły mu węzły chłonne. Robiła mu kompresy, podawała przepisane przez doktora lekarstwa, ale czuła, że chłopak gaśnie jej w oczach. Postanowiła nie liczyć się ze zdaniem doktora i nie czekać na niczyją pomoc.

– Proszę o konie na jutro rano. Muszę zawieźć „Turka” do szpitala.

– A kto go tam przyjmie, czy to nie strach? – zapytał wylękniony gospodarz.

– Jaki tam strach. Siostry szarytki znają mnie jeszcze z czasów niemieckiej okupacji.

Zawsze przyjmowały moich partyzantów, przyjmą i teraz. Wiedzą kim jestem i co robię –

powiedziała.

Chłop zawiózł ją następnego dnia z „Turkiem” do Lublina. „Krysia” nie pomyliła się.

Siostry bez słowa przyjęły chłopaka do szpitala.

– Zostanę z nim, siostro. Muszę z nim zostać – oświadczyła.

– Jak pani sobie życzy – zgodziła się zakonnica.

„Krysia”, gdy już ułożyła „Turka” na łóżku, stanęła w drzwiach pokoju siostry oddziało-wej, zamknęła je starannie, a potem wygrzebała waltera.

– Proszę siostry, siostra wie, że ten chłopak to partyzant. Trzeba ukryć jego broń – powiedziała.

Zakonnica nie zdziwiła się, nie przestraszyła.

– Oczywiście, proszę pani, może pani być spokojna. Broń będzie dobrze ukryta – odpowiedziała.

Zbliżał się wieczór, „Turek” dostał gorączki. Momentami tracił przytomność. „Krysia”

siedziała koło jego łóżka, zmieniała kompresy, podawała lekarstwa. Zrywał się, strzelał do kogoś w majakach, krzyczał. Ludzie z sąsiednich łóżek zaczęli się dopytywać, kim jest ten chory, który ciągle o strzelaniu gada. Milczała.

– Siostro, on nie może zostać na tej sali, bo przyjdzie NKWD i wszystko źle się skończy dla nas i dla sióstr – powiedziała rankiem siostrze przełożonej.

– Ma pani rację. Szkoda, że nie przewidziałyśmy tego wcześniej – odpowiedziała siostra.

Sanitariuszka nie odstępowała od łóżka „Turka”. W chwilach, gdy odzyskiwał świadomość, ściskał jej rękę.

– „Krysiu”, bądź przy mnie – prosił.

Była. Gdy zasypiał, ryczała nie mogąc w żaden sposób zatrzymać łez.

– Czy to jest pani narzeczony? – zapytała któregoś dnia zakonnica.

– Nie, proszę siostry, on nie jest moim narzeczonym. Nawet nie wiem, jak się nazywa.

Ale śmierć partyzanta w szpitalnym łóżku jest taka straszna... Ja nie mogę... Nie mogę patrzeć na jego śmierć tutaj – mówiła przez łzy.

– Musi pani być dzielna. Nie wolno przy nim płakać.

– Ja wiem, ja przy nim nie płaczę... – zaszlochała dziewczyna.

Wiedziała już, że dla „Turka” nie ma ratunku. Lekarze orzekli rozpadową gruźlicę. Musiał umrzeć. „Krysia” znalazła w jego ubraniu nazwisko i adres do podkrakowskiej wsi Hu-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

203

cisko, pod który siostry wysłały telegram. Następnego dnia w szpitalu zjawiła się elegancka starsza kobieta i dopytywała o Artura Lipowskiego.

– Kim pani jest dla chorego? – zapytała siostra.

– Matką – odpowiedziała kobieta.

Poprowadzono ją szpitalnym korytarzem.

– Arturek! – wykrzyknęła cicho na widok leżącego.

– Mamuś, ty tutaj?! – chłopak przed chwilą odzyskał przytomność.

– Będziesz zdrowy, synku, musisz żyć! Zabiorę cię samolotem do Krakowa, tam szybko wyzdrowiejesz – mówiła.

– Dobrze, mamuś, ale „Krysia” pojedzie z nami – odpowiedział cicho „Turek” i na powrót stracił przytomność.

W szpitalnej salce panowała cisza, przerywana jedynie szlochem matki Artura i pochli-pywaniem „Krysi”.

– Przyniosę paniom herbaty – powiedziała siostra i wyszła na korytarz.

– Kim pani jest? – zapytała przez łzy Lipowska.

– Sanitariuszką – odpowiedziała „Krysia”.

– Nie widziałam mego syna od dwóch lat. Poszedł do lasu i ślad po nim zaginął. Czy dawno był z wami?

– Nie wiem, proszę pani, jak długo był w oddziale „Zapory”, o to trzeba pytać komendanta. Ale od kiedy byłam ja, „Turek”, to znaczy Artur, był zawsze z nami.

– Obrał pseudonim „Turek”, bo w domu mówiłam do niego Arturek. Złościł się, gdy już dorastał, ale pseudonim obrał od tego zdrobnienia – zamyśliła się matka.

– Jutro zabierzemy go samolotem do Krakowa. Mój starszy syn załatwił już wszystkie formalności. Pani pojedzie z nami, prawda? Arturek prosił o to. Chcę, aby pani była przy nim, jak będzie powracał do zdrowia.

– Czy pani wierzy w to, że „Turek” wyzdrowieje?

– Jestem tego pewna – odpowiedziała z wiarą Lipowska.

Wieczorem matka i brat „Turka” uprosili umęczoną „Krysię”, aby wreszcie się przespała.

– My posiedzimy przy Arturku, proszę być spokojną.

– Ale gdyby odzyskał przytomność, proszę mnie obudzić – zastrzegła „Krysia”.

– Na pewno. Na pewno panią obudzimy – przyrzekła matka chłopaka.

Rano, gdy „Krysia” otworzyła oczy, „Turek” leżał za parawanem.

Nie żył już od kilku godzin.

– Dlaczego!? Dlaczego pani pozwoliła mi spać, gdy on umierał!? – rozpaczała sanitariuszka.

– Dziecko, Arturek nie odzyskał już przytomności. Umarł cicho, bez bólu – mówiła matka.

Była spokojna. Tylko po jej policzkach cienkimi stróżkami płynęły łzy.

– Mam do ciebie, „Krysiu”, prośbę. Czy zechciałabyś pojechać z nami do Krakowa?

Ostatnią wolą mego syna było mieć cię przy sobie. Przepraszam, że mówię ci po imieniu.

Ale teraz, gdy Arturek nie żyje, zostałaś mi tylko ty.

– Dobrze, proszę pani. Przez siostry prześlę komendantowi wiadomość i pojadę. Nie mogę nie pojechać – obiecała „Krysia”.

Pogrzeb „Turka”, a potem dwa tygodnie spędzone w resztówce majątku Hucisko, ro-

204

Zaporczycy 1943-1949

dzinnym domu Lipowskich. „Krysia” spała i opowiadała o „Turku”.

– Ty, „Krysiu”, jesteś strasznie przemęczona. Jesteś po prostu zmęczonym człowiekiem.

Śpij dziecko, odsypiaj te wszystkie nieprzespane noce, nabieraj sił, aby pomagać innym chłopcom przetrwać ich choroby i rany – mówiła Lipowska.

Przyjechała Wiśnia, narzeczona „Turka”.

– Moi rodzice nie zgodzili się na nasz ślub, bo dla nich Artur był zbyt biedny. Po ich odmowie zniknął. Zobaczyłam go dopiero teraz, w trumnie – płakała.

„Krysia” musiała jej opowiadać wszystko, co wiedziała o zmarłym partyzancie. Czas mijał szybko. Trzeba było porzucić gościnne Hucisko i wracać do oddziału. „Krysia” odszu-kała komendanta, oddała mu broń „Turka” i opowiedziała o jego śmierci.

– Ty, „Krysiu”, jesteś bohaterką. Jestem ci wdzięczny za to, że byłaś przy nim aż do śmierci, a potem zawiozłaś go na miejsce spoczynku – powiedział „Zapora” nie kryjąc łez.

– Pistolet „Turka” zostaw dla siebie – dodał.

– A co ja będę robiła z takim dużym pistoletem? – zdziwiła się „Krysia”.

Opowiadała potem chłopakom, że spośród wszystkich partyzanckich śmierci, przy których była obecna, najgorszą była śmierć „Turka”.

– To było takie straszne. Nie trzeba się bać kul, chłopaki. Kula zabija szybko i godnie, chociaż więcej z niej krwi. A śmierć „Turka”… nie życzę nikomu z was takiej śmierci. Że też musiało to spotkać właśnie „Turka” – mówiła.

Nie chcieli jej słuchać. Śmierć, o którą ocierali się każdego dnia, była im obca i daleka.

– Co mi tam śmierć. Jak przyjdzie, to mnie już nie będzie. A dopóki żyję, nie ma śmierci

– powiedział któryś z nich.

Roześmiali się z nierealnej mimo wszystko perspektywy własnego umierania.

„Krysia” przeżywała odejście „Turka” w samotności. Właściwie to mają rację chłopaki.

Bo po cóż zastanawiać się nad śmiercią? Póki co, żyjemy. A gdy trzeba będzie umrzeć, to umrzemy. Dołączymy do „Turka”, stwierdziła po kilku dniach i wróciła do normalnego partyzanckiego życia, w którym śmierć była tak powszechna, że nawet nie warto było o niej mówić.

Rozdział 55

Zwycięski rajd „Zaporczyków” przez Lubelszczyznę trwał. Jechali właśnie rozbroić Komendę Powiatową MO w Opolu, gdy w Kluczkowicach, na wysokości bramy wjazdowej do miejscowego browaru, otworzyli do nich ogień pijani Sowieci. Pluton „Jura” jechał

pierwszym samochodem. W drugim „Zapora” z resztą pierwszej kompanii. Zeskoczyli z samochodów, wystawili ubezpieczenie od strony Opola Lubelskiego. Nie było możliwości sforsowania bramy. Sowieckie cekaemy prały równo. „Zapora” posłał więc kilku chłopaków, aby przez groblę pobliskiego stawu zaatakowali Sowietów od tyłu. Wybuchła ostra strzelanina, a wreszcie walka wręcz w browarnianych pomieszczeniach biurowych i budynkach gospodarczych, zakończona śmiercią blisko dziesięciu sowieckich żołnierzy.

– Dziś już za późno na Opole. Zakwaterujemy w Koloniach Ratoszyńskich, a potem zastanowimy się, co dalej – zdecydował „Zapora”.

Komendant nigdy nie kwaterował w jednym domu ze swym zastępcą. Tym razem, na usilne prośby gospodarza Stępniaka pragnącego ugościć obu dowódców, odstąpili od tej

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

205

zasady i przyjęli gościnę. Do późnej nocy trwały rozmowy. Stępniak, działacz ludowy, spragniony kontaktów ze światem, wierzący w siłę i polityczną mądrość partyzanckich dowódców, zastawił suto stół, podał wódkę i wypytywał ich o wieści ze świata.

Świtało, gdy trzymający tej nocy wartę żołnierze plutonu „Żaby” posłyszeli od strony łąk miarowy warkot, a po chwili z blednącego mroku wyłoniły się sylwetki dwóch sowieckich tankietek. „Żaba”, zamiast cicho zbudzić dowódców i żołnierzy, wystrzelił rakietę. Sowieci i KBW rozwinęli się w tyralierę i minąwszy tankietki, które ugrzęzły w bagnistych łąkach, otworzyli ogień do wyskakujących z kwater „Zaporczyków”’.

– Wyprowadzaj to wszystko w las, ja będę ubezpieczał! – krzyknął „Zapora” do „Opala”.

Tyraliera bolszewicka była już na wysokości ich kwater, gdy „Głaz”, „Słowik”, „Oliwa”,

„Janusz” i „Bohun” wybiegali z domów. Ubrani w podobne do napastników mundury, nie namyślając się wiele, włączyli się w szereg żołnierzy resortu i nie rozpoznani w szarówce świtu, biegli wraz z nimi w stronę lasu. Gdy zamajaczyły pierwsze drzewa, „Głaz” wysunął

się do przodu, a potem błyskawicznie odwrócił się i trzasnął gamonem. Poprawił serią z automatu. To samo zrobili „Słowik”, „Oliwa”, „Janusz” i „Bohun”. Korzystając z powstałego zamieszania, w chwilę później przekroczyli linię zbawczych krzaków i dołączyli do wycofującego się oddziału. Zdezorientowani bolszewicy zatrzymali się, a potem zawrócili do wsi.

Za pomoc bandytom z Armii Krajowej zastrzelili gospodarza Banaszka, zaś goszczącemu dowódców Stępniakowi puścili z dymem gospodarstwo.

„Zapora” przycupnął z oddziałem w popkowickim lesie. W odległości jednego kilometra sunęły szosą pościgowe grupy Sowietów, KBW i UB.

– Pewnie szli za nami już od Kluczkowic – mówił „Opal”.

– Gdyby nie rakieta „Żaby”, pewnie udałoby nam się wycofać bez walki. A tak, zginęło dwóch naszych ludzi, straciliśmy masę broni i samochody – dodał „Zapora”.

– No cóż, Henek, raz na wozie, raz pod wozem. Nie wiesz, że to wojna? – zakończył

filozoficznie Stanisław Wnuk.

Rozdział 56

W dni ratoszyńskiej klęski oddziału „Zapory” wdarła się wielka polityka. 21 czerwca 1945 roku, jak donosiła prasa, zapadł w Moskwie wyrok w procesie uprowadzonych pod-stępnie z kraju 15 przywódców Polski Podziemnej. Proces Antoniego Pajdaka, który nie przyznał się do żadnej z zarzucanych mu win, odbył się osobno. Rada Jedności Narodowej napisała w swej odezwie między innymi:

Przed sądem w Moskwie stanęli najlepsi synowie Polski (...). Przebiera się miara cierpliwości Narodu Polskiego. Możemy znieść wszystko prócz jednego, prócz deptania na szego honoru i poniżania godności narodowej. Niemcy męczyli nasze ciała – dziś chce się zadać gwałt naszym najświętszym uczuciom, zgnę bić nas moralnie, storturować nasze dusze. (...) Jeżeli proces moskiew ski miał na celu włożyć Polakowi broń do ręki, zareagujemy inaczej

– pełną powagą i skupieniem. Cały naród jednoczy się duchowo w obli czu przeżywanej tragedii i okrywa żałobą.

Dokładnie w tym samym dniu, w którym zapadły moskiewskie wyroki, ustalony został skład Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, w którym na dwadzieścia jeden tek ministerialnych siedemnaście przypadło PPR i sprzymierzonym z nią siłom politycznym,

206

Zaporczycy 1943-1949

w tym kluczowe ministerstwa: bezpieczeństwa, obrony narodowej, spraw zagranicznych, sprawiedliwości, informacji i propagandy. Pozostałe teki objęli ludowcy, w tym ministerstwo pracy i opieki społecznej objął Jan Stańczyk. Premierem rządu został Edward Osób-ka-Morawski, a wicepremierami Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk. Powołany oficjalnie przez przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej w dniu 28 czerwca 1945

roku Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej do dnia 5 lipca 1945 roku został uznany przez rządy Wielkiej Brytanii, USA, Francji i Szwecji.

„Zapora” śledził wszystkie te wydarzenia z rosnącym niepokojem. Oddział w tym czasie rozkwaterował po wsiach, wyciszył działanie i trwał w oczekiwaniu na rozwój wydarzeń zarówno na arenie wielkiej polityki, jak i lokalnej bolszewickiej władzy, która znów za-czynała dawać się we znaki partyzantom. W upalne lipcowe popołudnie siedział w cieniu rozłożystych drzew chłopskiego sadu i pogadywał leniwie w gronie starych kedywiaków, gdy przybyły łącznik wręczył mu plik meldunków, odezw i najnowszych ulotek. Chwilę przeglądał papiery. Nagle przybladł nieco, nerwowo zapalił papierosa i po chwili milczenia powiedział:

– Cholera, chłopaki, chyba z nami nie najlepiej. Mikołajczyk wrócił do kraju. Po diabła on tu przyjechał? Teraz to już w oczach całego społeczeństwa zostaniemy bandytami, a on i tak albo będzie musiał uciekać, albo zamkną go w więzieniu – powiedział zdenerwowany i ruszył w stronę chaty.

Jeszcze tego samego dnia wysłał łączników wzywając „Opala” i „Wisłę”. Spotkanie rozpoczął „Zapora”. Najpierw zrelacjonował swym zastępcom przebieg ostatnich wydarzeń.

– Najgorsze jest to, że przyjechał Mikołajczyk i praktycznie nie wiadomo, co to dla nas oznacza. Otrzymałem jednocześnie następujący tekst odezwy Rządu do narodu polskiego, wydanej w Londynie w dniu 27 czerwca 1945 roku:

Polacy! Wbrew wszelkim oczekiwaniom przy rozstrzyganiu sprawy polskiej zwyciężyły nie zasady słuszności i zobowiązania wynikające z umów międzynarodowych, lecz fakty dokonane i narzucone. Samozwańczy twór polityczny złożony z komunistów i agentów obcych ma stać się „rządem polskim”. Znaleziono paru Polaków, którzy uznali za możliwe przyłożyć do tego rękę. Uczynili to w chwili, gdy całe polityczne i wojskowe kierownictwo po przeszło pięcioletniej bohaterskiej walce w Kraju z Niemcami postawiono w Moskwie przed sądem i proces przeprowadzono wedle dobrze znanych metod.

Rządy sojusznicze Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych ten „rząd tymczasowy”

mieniący się – jakby na urągowisko – „Rządem Jedności Narodowej” mają uznać za rząd polski i mają cofnąć uznanie prawowitemu Rządowi Rzeczypospolitej, wiernemu towarzy-szowi pięcioletniej walki o wolność narodów.

W takiej chwili jest naszym obowiązkiem raz jeszcze rozpatrzyć drogę, którą szliśmy dotychczas i tę, którą musimy iść w przyszłości

Naród Polski w ciągu całej obecnej wojny postępował w sposób wyjątkowo czynny i ofiarny. Postawa jego była świadoma i dobrowolna, zmierzała do jednego celu. Tym celem jest przywrócenie Polsce pełnej niepodległości w ramach jej nieuszczuplonego terytorium Państwowego. Dla Polaka bowiem najwyższym dobrem na ziemi jest życie w wolności. Dążyliśmy do złamania tyranii zagrażającej nam i całemu światu. Za świadomie podejmowane decyzje naród polski zapłacił cenę najwyższą. Żaden inny ze Zjednoczonych Narodów w stosunku do swych możliwości i zasobów nie wniósł tak wiele do wspólnej

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

207

sprawy i nie poniósł tak wielkich ofiar.

Według zasad naszej cywilizacji rząd jest wyrazicielem i wykonawcą woli narodu. Przestaje być rządem, gdy popada w sprzeczność z wolą narodu w zakresie samych podstaw życia zbiorowego. Zgodnie z tym każdy rząd musi popadać w sprzeczność z własnym spo-łeczeństwem, jeśli nie broni: niepodległości, terytorium stanowiącego rękojmię tej niepodległości oraz zasad cywilizacyjnych i moralnych, które naród ukształtowały i utrzymują go przy życiu. Istnieje w tym zakresie pewne minimum, którego żaden Rząd Polski wyrzec się nie może. Wskazywano nam na konieczność coraz dalej idących ustępstw, oskarżano nas o brak politycznego rozsądku i nierozumny upór. Niepodobna jednak oczekiwać, by naród Polski w imię rzekomego rozsądku popełnił samobójstwo i na domiar splamił się hańbą.

Obecny Rząd Polski powstał dnia 29 listopada 1944 roku w chwili, gdy polityka polska doszła do kresu swych ustępstw i gdy każdy dalszy krok w tym kierunku groził stoczeniem się po równi pochyłej w przepaść. W Rządzie tym czołowe stanowiska objęli wybitni przy-wódcy ruchu podziemnego, będący najlepszymi wyrazicielami woli i dążeń walczącego w Kraju społeczeństwa. Rząd ten ma również za sobą zaufanie i poparcie Polskich Sił

Zbrojnych, które tak piękną i krwawą kartę zapisały w dziejach wojny obecnej. Rząd wie, że może przemawiać w ich imieniu, zarówno jak w imieniu szerokich rzesz Polaków, roz-sianych po świecie. Obecny Rząd Polski próbowano niekiedy szyderczo nazywać rządem oporu. Określenie to Rząd Polski przyjmuje z dumą. Tak, jest on rządem oporu przeciwko zamachom zmierzającym do zagłady niepodległości Polski.

Rząd Polski nie mógł zgodzić się na zabór połowy terytorium Rzeczypospolitej wraz z tak drogimi dla całego narodu miastami jak Lwów i Wilno.

Rząd Polski nie mógł zgodzić się na narzucenie Polsce ustroju społecznego obcego jej pojęciom wolności, ładu prawnego i tradycji moralnych.

Rząd Polski nie mógł się zgodzić na udzielenie jakichkolwiek uprawnień samozwańcze-mu komitetowi, składającemu się z członków nielicznej w Polsce partii komunistycznej zależnej od czynników obcych.

Rząd Polski nie mógł zgodzić się na przekreślenie porządku prawnego, na którym opiera się byt państwa.

Rząd Polski nie mógł zgodzić się na rozerwanie tysiącletnich związków Polski ze światem cywilizacji i kultury zachodniej.

Decyzje te Rząd Polski podejmował z pełnym poczuciem ciążącej na nim odpowiedzialności. Gdyby nawet w chwili ich podejmowania mógł znać obecny bieg wydarzeń, nie wolno by mu było postąpić inaczej. Rząd Polski nie po to został powołany przez Prezydenta Rzeczypospolitej, by miał przykładać rękę do likwidacji niepodległości Polski (...).

Dziś na strzępach Rzeczypospolitej ma powstać twór zupełnie nowy: bez należnych Polsce granic, bez ciągłości prawnej i ustrojowej, bez tradycji cywilizacyjnej, w której Polska żyła przez lat tysiąc. Prawowite władze Rzeczypospolitej nie mogą uznać takiego narzuco-nego rozwiązania. Prezydent i Rząd Rzeczypospolitej są mandatariuszami woli narodu do chwili przeprowadzenia w Polsce wolnych i uczciwych wyborów. Koła kierownicze Zacho-du zdają się pokładać wielkie nadzieje w ustalonej w Jałcie zapowiedzi przeprowadzenia w Polsce wyborów „wolnych i nieskrępowanych”. Jest jednak rzeczą jasną, że o wyborach takich mowy być nie może, póki w Kraju pozostaje wojsko sowieckie i sowiecka policja polityczna, póki nie ma swobody życia politycznego, wolności prasy i zgromadzeń oraz

208

Zaporczycy 1943-1949

póki z granic Polski nie zostanie zdjęta kurtyna oddzielająca ją od reszty świata.

Rząd Polski nawet w razie cofnięcia mu uznania nie przestanie być prawowitym Rządem. Wywodzi on bowiem swoje istnienie nie z uznania innych, lecz z woli swojego narodu oraz praw Rzeczypospolitej.

Składając tę zapowiedź, niewiele możemy wam obiecać na czas najbliższy. Pamięć przy-wodzi słowa premiera Churchilla z czasu, kiedy ojczyzna jego znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Niczego nie możemy wam obiecać na dziś i na jutro oprócz trudu, cierpień i wysiłku. Lecz trud nie będzie daremny. Podeptane obecnie wartości moralne naszej cywilizacji odrodzą się i zwyciężą. Do odrodzenia jego przyczynić się musimy wszystkimi siłami i nadejście jego przyspieszyć. Polaków w tym okresie czekają zadania szczególne.

Ich naczelnym obowiązkiem jest zachowanie godności narodowej przez karność i opano-wanie, solidarność oraz nieskazitelność postępowania w życiu osobistym i zbiorowym. Na każdym posterunku i na każdym dostępnym im polu winni dawać przykład wytężonej pracy i twórczego, celowego wysiłku.

Pamiętamy, że słowa nasze przeznaczone są dla ludzi ciężko doświadczonych i wyczerpa-nych. Los Polaków nie będzie jednakowy. Jedni borykać się będą w Kraju z okrutną rzeczywistością państwa policyjnego, inni zostaną w wolnym świecie, by stać się ustami niemych.

Droga nasza jest trudna, lecz u jej kresu spełni się Polska naszych żarliwych pragnień: wolna i niepodległa. Polska swobody i sprawiedliwości. Polska miłości Boga i ludzi.

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej

„Zapora” skończył czytać. W pokoju zapadło długie milczenie.

– Wezwałem was, panowie, bo muszę otwarcie przyznać, że zgłupiałem. Nie wiem, co robić. Wygląda na to, że Mikołajczyk to współczesna Targowica. Dotychczas wierzyłem w niego jak w samego Boga. Ale teraz... dla mnie Rząd Rzeczypospolitej w Londynie jest jedynym prawowitym rządem – oświadczył.

– Dla pełnego obrazu sytuacji politycznej w kraju, przeczytam wam jeszcze jeden fragment odezwy Rady Jedności Narodowej, wystosowanej do Polaków w dniu 1 lipca 1945

roku:

Na sesji dn. 1 lipca br. wszystkie stronnictwa demokratyczne Polski Podziemnej, repre-zentowane w Radzie Jedności Narodowej, powzięły jednomyślnie uchwałę rozwiązania Rady i podania tego faktu do wiadomości Kraju i zagranicy (...). Zamykając dziś szczytny okres walki konspiracyjnej polskich stronnictw demokratycznych o te zasady demokracji, Rada Jedności Narodowej chce pozostawić po sobie, w oparciu o nie, program demokracji polskiej jako:

TESTAMENT POLSKI WALCZĄCEJ

Składają się nań następujące postulaty:

1. Opuszczenie terytorium Polski przez wojska sowieckie oraz przez rosyjską policję polityczną.

2. Zaprzestanie prześladowań politycznych, którego dowodem będzie: a. zwolnienie skazanych i uwięzionych w procesie moskiewskim; b. amnestia dla więźniów politycznych oraz dla wszystkich żołnierzy AK i dla tak zwanych „oddziałów leśnych”;

c. powrót Polaków wywiezionych w głąb Rosji i likwidacja obozów koncentracyjnych

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

209

przypominających smutnej pamięci metody totalitaryzmu niemieckiego; d. zniesienie systemu politycznego, znajdującego wyraz w istnieniu tzw. Ministerstwa Bezpieczeństwa.

3. Zjednoczenie i uniezależnienie Armii Polskiej przez: a. spolszczenie korpusu oficerskiego w armii gen. Rola-Żymierskiego; b. honorowy powrót z bronią wojsk polskich z zagranicy; c. połączenie w jedną całość i na równych prawach armii z zagranicy oraz byłej Armii Krajowej z armią gen. Żymierskiego.

4. Zaprzestanie dewastacji gospodarczej kraju przez władze okupacyjne.

5. Dopuszczenie wszystkich stronnictw demokratycznych do udziału w wyborach pię-cioprzymiotnikowych.

6. Zapewnienie niezależności polskiej polityki zagranicznej.

7. Stworzenie pełnego samorządu terytorialnego, społeczno-gospodarczego i kultural-no-oświatowego.

8. Uspołecznienie własności wielkokapitalistycznej i zorganizowanie sprawiedliwego podziału dochodu społecznego.

9. Zapewnienie masom pracującym współkierownictwa i kontroli nad całą gospodarką narodową oraz warunków materialnych zabezpieczających byt rodzinie i osobisty rozwój kulturalny.

10. Swoboda walki dla klasy robotniczej o jej prawa w ramach nieskrępowanego ruchu zawodowego.

11. Sprawiedliwe przeprowadzenie reformy rolnej i kontrola narodu nad akcją osiedleń-czą na odzyskanych Ziemiach Zachodnich i w Prusach Wschodnich.

12. Oparcie powszechnego, demokratycznego nauczania i wychowania na zasadach moralnych i duchowych dorobku cywilizacji zachodniej i naszego kraju.

Dyskusje nad Testamentem Polski Walczącej, odezwą Rządu Polskiego i faktem przyjazdu Mikołajczyka przeciągnęły się do późnych godzin nocnych. „Zapora” i „Wisła” uważali, że jedynym możliwym dla nich kompromisem wobec komunistów jest stanowisko zawarte w Testamencie Polski Walczącej. „Opal”, z przekonania ludowiec, bronił Mikołajczyka i jego prawa do powrotu.

– Nie wiemy, jakie racje stoją za jego wejściem do tymczasowego rządu. Nie wiemy, jakie wiąże z tym nadzieje i jakie plany. Nie krytykujmy zbyt wcześnie człowieka, byłego premiera, który jeszcze do niedawna był waszym i moim zwierzchnikiem i przywódcą –

mówił.

Przyznali mu w końcu rację i postanowili, że muszą zasięgnąć informacji u samego źródła.– Ciąży na nas zbyt duża odpowiedzialność, aby ryzykować jakikolwiek fałszywy krok.

Ludzie zawierzyli nam swoje życie i mienie. Nie możemy zawieść ich zaufania – uzasadniał

„Zapora” decyzję, aby wysłać „Opala” do Mikołajczyka.

– Spróbuję. Może uda mi się do niego dotrzeć przez znajomych ludowców. Jeśli nie, wtargnę siłą. Nie takie przeszkody pokonywałem w swoim życiu. Jadę w końcu w imieniu ponad dwustu ludzi. Mikołajczyk musi czuć się za nas odpowiedzialny – zdecydował

„Opal”.

210

Zaporczycy 1943-1949

– Weź, Stachu, mój kordzik, który dostałem od Mikołajczyka po kursie dla cichociemnych. Powiedz mu, że pozostałem wierny przysiędze, którą wtedy złożyłem w jego obecności, i w wierności mam zamiar wytrwać aż do końca – „Zapora” wyciągnął swą jedyną pamiątkę z Anglii i wręczył „Opalowi”.

Stanisław Wnuk następnego dnia ruszył do Warszawy.

Rozdział 57

Sowiecka okupacja rozbiła rodzinę Gajewskich z Bęczyna. Średni syn Tadek ps. „Nagan”

zginął z rąk milicjanta we wrześniu 1944 roku. Ojciec, ciężko ranny podczas nieostroż-nych manipulacji z bronią, leżał w szpitalu w Krakowie. Najstarszy syn Gabriel ps. „Oset”

był w oddziale „Zapory”, zaś Gajewska z najmłodszym synem, piętnastoletnim Stasiem, tułała się od roku po sąsiadach i rodzinie. Wpadali do własnego domu jak złodzieje, dawali jeść zwierzętom i znikali, aby nie przyłapało ich na tym „przestępstwie” UB.

– Wiesz co, synu, niech się dzieje wola Boża. Idziemy dziś spać do swojego domu – powiedziała pod koniec lipca 1945 roku umęczona nieustanną tułaczką Gajewska.

– No to chodźmy – ucieszył się Staś.

Wreszcie w swoich łóżkach, w swoim własnym domu. Świtało, gdy obudziły ich pierwsze strzały. Gajewska skoczyła do okna.

– Jezus Maria, resort! Uciekaj, Staś! – wykrzyknęła.

Chłopak wyskoczył z łóżka i w samych spodenkach pognał wśród rosnącej kanonady do najbliższych sąsiadów. W chwilę później podwórze Gajewskich wypełniło się wrzaskiem rozwścieczonego resortu i krzykiem bitej matki.

Mimo panującego upału, Staś trząsł się z zimna. Siedział na stołku otępiały, nie bardzo rozumiejąc, co mówi do niego sąsiad.

– Wynoszą z waszego domu tobołki i ładują na wóz. Przywiązali teraz krowę. Wszystko wam zabierają! Staś, skocz do mieszkania, powiedz, że byłeś u Gajewskich parobkiem, to może oddadzą ci przynajmniej buty i jakieś ubranie. Przecież jak wszystko zabiorą, zostaniesz nagusieńki! – mówił sąsiad.

Staś nie odpowiadał. W uszach dźwięczał mu jedynie krzyk bitej matki. Rozsadzał czasz-kę, był w każdej cząstce jego ciała.

– Staś, weź się w garść! – Marecki potrząsnął chłopakiem i powtórzył jeszcze raz swoje słowa.

Staś wszedł na podwórko, po którym kręcili się żołnierze KBW.

– Byłem tu parobkiem, na wóz załadowaliście moje ubrania. Proszę mi je zwrócić – powiedział do jednego z nich.

– Byłeś parobkiem, powiadasz. No to chodź tutaj! – złapał chłopaka za ramię i zapro-wadził do kuchni.

– Synu, po coś tu przyszedł?! – załamała ręce Gajewska.

Była cała we krwi. Miała potargane włosy i porwaną sukienkę.

– Toś ty taki parobek?! – zasyczał żołnierz.

Posadzili Stasia na stołku obok matki.

– Oddajcie mi ubranie, bo jak pójdę do więzienia, nago?! – rozpłakał się.

Matka głośno zaszlochała.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

211

– Weźcie go do wozu. Niech sobie wybierze to swoje ubranie – powiedział w końcu kierujący akcją oficer, kapitan Pokrzywa.

Grzebiąc w tobołkach Staś szukał świątecznego ubrania. Szykował się na śmierć. Wiedział, że będzie uciekał, a oni go zastrzelą. Nie dam się zamęczyć, lepsza śmierć od kuli niż tortury, myślał. Ubrał się odświętnie i pod eskortą żołnierza wrócił do mieszkania.

Nie wiadomo na co czekał kapitan Pokrzywa i jego żołnierze. Siedzieli, coś pisali, mówili niewiele. Stasiowi zaburczało w brzuchu, a potem puścił bąka.

– Jak się zachowujesz, chamie! – ofuknął go Pokrzywa.

– A… bo chcę wyjść za swoją potrzebą – odrzekł Staś.

– Za jaką potrzebą?

– No, normalnie, do ustępu.

– Idźcie z nim. Tylko uważajcie, żeby wam nie uciekł, bo wiecie, że to bandycka rodzina

– oficer z obrzydzeniem machnął ręką w kierunku Stasia.

Chłopak tylko na to czekał. Kazał zaprowadzić się do kurnika, gdzie było zamaskowane wyjście prowadzące wprost do pobliskiej rzeczki. Ledwo kucnął, gdy w pobliżu huknął

strzał. Pilnujący go żołnierze wybiegli na podwórze, a on błyskawicznie odsunął deskę, wyskoczył na zewnątrz i po chwili był już z powrotem w domu Mareckich.

Gajewska słysząc strzał zbladła, a potem zaniosła się straszliwym szlochem.

– Staś! Mój Staś! – zawodziła przekonana, że straciła drugiego syna.

Do mieszkania weszli żołnierze. Ci sami, którzy wyprowadzili jej Stasia.

– Obywatelu kapitanie, melduję, że bandyta uciekł – powiedział jeden z nich.

Gajewska myślała, że ją oszukują. Ale gdy kapitan zaczął rugać żołnierzy, że nie dopilno-wali bandyty, padła na kolana i dziękowała Bogu za ocalenie dziecka. Nie czuła bólu, gdy Pokrzywa okładał ją znowu kolbą rewolweru. Płakała ze szczęścia.

Marecki kazał Stasiowi włożyć ubranie swojego syna.

– Nie możesz być w tym, w którym uciekałeś, bo cię rozpoznają. Spójrz, wszystkich wypędzają z domów. Za chwilę przyjdą i po nas – powiedział.

Resort pod lufami karabinów pędził mieszkańców Bęczyna na środek wsi, w pobliże zabudowań Stanisława Gozdalskiego, kolekcjonera ogromnych głazów narzutowych.

Oczom ich ukazał się przerażający widok. W słońcu, w kurzu, błocie i krwi, na gołej ziemi leżało dwóch partyzantów „Zapory”.

– Jeden to ,,Dornier” – Tadek Majkowski z Ciechanowa, a ten drugi? – szeptano.

Nikt nie znał pseudonimu ani nazwiska drugiego chłopaka. Obaj mieli rany postrzałowe brzucha. Jęczeli. Prosili, żeby ich dobić. Ale mieszkańcy Bęczyna, sami pod lufami karabinów, mogli tylko bezradnie patrzeć na ich mękę.

Jak gdyby nie dość było widoku akowskiej krwi i cierpienia, oprawcy przyprowadzili na plac „Zbyszka”, „Georga” i „Terrego” od „Zapory”. Przerzucili ich przez głazy Gozdalskiego i rozpoczęli publiczną masakrę. Bili sztachetami i drągami gdzie popadło. Krew rozjuszała ich. Bili coraz mocniej. Wreszcie kapitan Pokrzywa wszedł na maskę gazika i dał

ręką znak, że chce mówić. Egzekucję przerwano.

– Otumaniony bęczyński narodzie... – zaczął, lecz jego głos zagłuszył głośny jęk i lament

„otumanionego” bęczyńskiego narodu.

– Bandyci! Oprawcy! Boga się nie boją! – odezwały się wśród szlochów głosy.

– Rozejść się! – wrzasnął kapitan.

212

Zaporczycy 1943-1949

Zawtórowali mu żołnierze KBW i ubecy przystępując do rozpędzenia kolbami zapłaka-nego tłumu. Wsiedli w końcu do samochodów, zabrali rannych partyzantów i odjechali.

Wydawało się, że resort opuścił już Bęczyn. Ludzie podejrzliwie wyglądali z opłotków, a co młodsi i odważniejsi, poczęli stawać w grupkach i dyskutować o wydarzeniach mi-nionego poranka. Staś dołączył do grupy rówieśników. Dopiero teraz dowiedział się, co się naprawdę stało.

– „Zapora” zakwaterował wczoraj wieczorem w gajówce pod lasem.

– Był tylko z jednym patrolem, miał ze sobą nie więcej niż kilkunastu chłopaków.

– Ludzie mówią, że doniosła na nich Stefka z sąsiedztwa, ale kto tam wie, ile w tym wszystkim prawdy.

– Podobno ktoś ich ostrzegł, że resort idzie z lasu, więc wycofywali się do wsi.

– A resort szedł od wsi. Partyzanci sami podeszli im pod kule.

– Ludzie mówią, że ubowcy polowali na „Zaporę” jak na dzikiego zwierza i o mało go nie dostali.

– To prawda. Mój ojciec widział z okna, jak bolszewicy gonili komendanta. Walczył

jak diabeł. Kopał nogami, skakał im na piersi. Kilku położył trupem, w końcu odskoczył.

– Ale mówią też, że komendant jest ranny.

– To prawda. Krwawił, gdy nadbiegł ten ogromny „Miś” z Wołynia. Złapał komendanta pod pachę i ostrzeliwując się z drugiej ręki, wyniósł go z okrążenia – mówił chłopak, którego ojciec z okna widział walkę „Zapory”.

– Trochę ucichło, więc chodźmy się rozejrzeć, może jeszcze gdzieś znajdziemy jakiego rannego? – zaproponował Staś.

Po drodze dowiedzieli się, że jeden z partyzantów „Zapory” został zabity. Który, nie wiadomo.

– To na pewno nie Gabriel – zapewniali ludzie.

Chłopcy doszli do lasu. Tutaj Staś z Józiem Wyrostkiem odłączyli od grupy. Byli pośrod-ku pola, gdy ponad ich głowami gruchnęły serie z karabinów maszynowych. Nie mieli żadnych szans. Podnieśli w górę ręce.

– Z pola wracamy, od konopi, do domu na obiad – tłumaczyli.

Ubowcy zaprowadzili ich na podwórko Konstantego Brożka, u którego odbywała się rewizja. Gdy powstało zamieszanie z powodu znalezionego w stodole granatu, Staś i Józek postanowili uciekać. Przeskoczyli podwórze. Dobiegali już do szosy, gdy drogę zaszedł im żołnierz z karabinem. Staś poznał w nim syna Sulima, miejscowego Żyda.

– Dawid! – krzyknął cicho Staś.

Młody Sulim zatrzymał się, opuścił karabin i pozwolił im uciec.

Pacyfikacja Bęczyna trwała. Ze wszystkich domów, które wspomagały partyzantów, resort zabierał meble, ubrania, wyrywał podłogi i demolował piece. Gdy już zostawały gołe ściany, przystępował do zaboru zwierząt, drobiu, narzędzi rolniczych i zapasów żywności.

Staś tego dnia raz jeszcze wpadł w ręce ubowców. Gdy próbował dopomóc swej ciotce w wyprowadzeniu z gospodarstwa konia, schwytało go dwóch pijanych funkcjonariuszy UB. Wyprowadzili za pobliską stodołę i rozpoczęli przesłuchanie.

– Kogo znasz od „Zapory”? Gdzie mieszkają? – pytali z pijackim uporem.

Gdy nie odpowiadał, jeden z nich wymierzył w Stasia z automatu.

– Zostaw, może jeszcze coś powie – próbował powstrzymać go drugi zniżając w dół lufę.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

213

Seria poszła w ziemię. Tuż pod nogi chłopaka. Nie zastanawiał się wiele. Skoczył w rosnący opodal groch i schylony, pobiegł zygzakiem w kierunku rzeki. Ubowcy strzelali, lecz pewnie z powodu wypitego alkoholu strzały nie były celne. Ucieczkę Stasia obserwował

młynarz Stanisław Pikuła. Dał znak kryjącemu się w rzece, aby płynął w jego kierunku.

Gdy chłopak znalazł się na wysokości mostku, odsunął deskę, wciągnął go do góry i ukrył

we młynie.

– Tak, widziałem, pobiegł w stronę lasu – powiedział nadbiegającym resorciakom, czyli funkcjonariuszom UB, którzy pytali o zbiega.

Wieczorem Staś mógł wreszcie zdjąć przemoczone ubranie, wysuszyć je i zacząć szukać wiadomości o aresztowanej matce.

Rozdział 58

„Opal” obiecał, że dotrze do Mikołajczyka i zażąda od niego rozkazu co do dalszego postępowania „Zapory”. Łatwiej było mu jednak rzecz obiecać niż rzeczywiście ją wykonać.

Na dobrą sprawę nie wiedział nawet, gdzie szukać wicepremiera nowego rządu. Ponadto, był przecież człowiekiem wyjętym spod prawa. Wedle opinii ówczesnych władz ukrywającym się bandytą. Jechał więc do Lublina zastanawiając się, czy jego wyprawa ma w ogóle sens, czy nie nazbyt pochopnie podjął się wykonania zadania i czy nie lepiej zawrócić już teraz z drogi. Przyszła mu wówczas do głowy myśl, aby skonsultować rzecz całą z ludowca-mi z Lublina, a przynajmniej dowiedzieć się, gdzie Mikołajczyk urzęduje.

– Człowieku, cóż my ci możemy pomóc? Jedyne na co możesz liczyć, to na to, że sekretarzem generalnym w prezydium Stronnictwa Ludowego Mikołajczyka jest od 12 lipca taki Wójcik z Lublina. Jak dostaniesz się do niego, to może on, z powodu lokalnej solidarności, ułatwi ci spotkanie z premierem. To wszystko – powiedzieli mu znajomi ludowcy.

– A czy ten Wójcik nie chodził przypadkiem do Zamojskiego? Czy ma na imię Stanisław?

– Tak, to ten – odpowiedzieli.

Uradowany „Opal” wsiadł w nocny pociąg do Warszawy, a potem przekupując woźnego sowitym napiwkiem, przekazał Wójcikowi informację, że kolega z Zamoja prosi o widzenie. Wkrótce stanął przed sekretarzem generalnym Stronnictwa Ludowego.

– A cóż cię tu sprowadza? I dlaczego tak tajemniczo? Mały włos, a kazałbym ci iść do czorta – zdziwił się Wójcik.

– Mam kilka spraw – powiedział „Opal” oczami wskazując na sekretarkę. – Czy możemy tutaj bezpiecznie rozmawiać? – zapytał, gdy zostali sami.

– Tak, pewnie że tak. A coś ty taki ostrożny? – zdziwił się Wójcik.

– Ostrożności nigdy za wiele – odpowiedział „Opal” i przystąpił do rzeczy.

Wyjaśnił Wójcikowi, kim jest i po co przyjechał do Warszawy. Wójcik długo milczał

i zastanawiał się nad tym wszystkim, co przed chwilą usłyszał.

– Jeśli będziesz miał szczęście, jeszcze dziś staniesz przed Mikołajczykiem – powiedział

sięgając po słuchawkę telefonu.

„Opal” miał szczęście. Jeszcze tego samego dnia z biciem serca wszedł do gabinetu wicepremiera, przez długie lata niemieckiej okupacji owianego legendą Londyńczyka, byłego premiera Rządu Polskiego. Był nieco zdziwiony, gdy na spotkanie wyszedł mały, łysy czło-wieczek o jasnych włosach i okrągłej twarzy, przypominającej twarze podlubelskich chło-

214

Zaporczycy 1943-1949

pów. ,,Opal”, wysoki i przystojny, spoglądał na niego z góry. Premier wskazał mu wolne krzesło. Sam usiadł za ogromnym wypolerowanym biurkiem.

– Słucham, co pana do mnie sprowadza? – zapytał chłodno.

– Panie premierze, przysłał mnie do pana kapitan „Zapora”, cichociemny Hieronim Dekutowski, któremu przed odlotem z Anglii wręczył pan ten oto sztylet w nagrodę za ukończenie z wyróżnieniem kursu dla skoczków – zaczął „Opal” i położył przed Mikołajczykiem kordzik „Zapory”.

Premier wziął go do ręki, oglądał i wczytywał się w wygrawerowaną na nim dedykację.

– Tak, słucham pana – powiedział w końcu.

– Jestem zastępcą „Zapory”, który w tej chwili dowodzi na Lubelszczyźnie ponad dwu-stuosobowym oddziałem składającym się z trzech kompanii. Szeregi oddziału rosną. Cały czas mamy zgłoszenia o chęci dezercji z komunistycznego wojska zarówno pojedynczych osób, jak i drużyn czy plutonów. Nie wiemy, jak rozumieć powrót pana premiera do kraju, co mamy robić z podległymi sobie ludźmi. Czy powiększać nasze szeregi? Jesteśmy na pańskie rozkazy, panie premierze. Wszyscy liczymy na wojnę Wschodu z Zachodem i gotowi jesteśmy prowadzić dalej walkę – mówił „Opal”.

– Ludzie kochani, przecież Sowieci i Amerykanie to są teraz przyjaciele! Dopiero pokonali wspólnego wroga, III Rzeszę. Sprzeczność interesów może i nastąpi za lat kilka, ale teraz nie ma mowy o wojnie. Stany Zjednoczone nie wypowiedzą Sowietom wojny z uwagi na trwającą jeszcze wojnę z Japonią. Ze względów humanitarnych nie użyją też bomby atomowej. Ja wam szczerze mówię, że Zachód nie będzie prowadził wojny w obronie niepodległości Polski. Choćby nas miało zginąć dziesięć milionów, Zachód nie stanie w naszej obronie. Bądźcie o tym przekonani! – usłyszał od Mikołajczyka.

– To dlaczego pan premier przyjechał do Polski? – nie potrafił ukryć zdziwienia „Opal”.

– Zmuszony byłem przyjechać, nie było innej rady. Zmuszeni jesteśmy do realizacji tych części umowy jałtańskiej, które dotyczą spraw Polski i przeprowadzenia wolnych wyborów.

Tylko kompromis może jeszcze uratować ten kraj. Opór Rządu w Londynie do niczego nie prowadzi.. A tak, przed nami wolne wybory, w których naród zdecydowanie opowie się przeciwko komunistom i odda władzę w nasze ręce. Zagwarantowane przez Zachód wolne wybory są jedyną naszą szansą.

– Ładne wolne wybory pod sowieckimi bagnetami… Jak mogą być przeprowadzone wolne wybory, kiedy w kraju przebywają sowieckie wojska? Czy pan premier zdaje sobie sprawę, co to będzie? – mruknął „Opal”.

– Tak, zdaję sobie sprawę, ale jakie jest inne wyjście? – mówił Mikołajczyk, coraz bardziej niezadowolony z przebiegu rozmowy.

– A co my mamy robić w tej sytuacji? – „Opal” także nie potrafił ukryć rosnącego zdenerwowania.

– Skończyć, zakończyć działalność, bo szkoda ludzi. Wyjść z lasu, bo to do niczego nie prowadzi i prowadzić nie może! Choćby w beznadziejnej walce zginęło nas kilka milionów, nie zmienimy biegu wydarzeń! – podniósł głos Mikołajczyk.

– A czy pan premier wie, że ludzie uciekają do lasu, bo boją się aresztowań, Sybiru i innych prześladowań? Czy pan premier zdaje sobie z tego wszystkiego sprawę? W jaki sposób pan premier chce temu zaradzić? – nie pozostawał mu dłużny „Opal”.

– Wiem o tym wszystkim, ale nic nie mogę na to poradzić.

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

215

– W takim razie zostaliśmy sami. Dziękuję panu premierowi za rozmowę. Nie ukrywam, że nie zmienia ona niczego w naszym położeniu. Może tyle tylko, że odbiera nam nadzieję, jaką pokładaliśmy w pańskiej osobie – wyniośle powiedział „Opal”, po czym wstał i zbierał

się do wyjścia.

– Macie się ujawnić i koniec! Kilka dni temu, 22 lipca, Krajowa Rada Narodowa uchwaliła amnestię. Moc prawną nada jej dekret Rady Ministrów najprawdopodobniej już w pierwszych dniach sierpnia, a do jej realizacji przystąpimy z dniem opublikowania jej w Dzienniku Ustaw, a więc nie później niż w ciągu jednego miesiąca. Macie się ujawnić i koniec! – powtórzył Mikołajczyk.

– Panie premierze, o tym zadecyduje mój dowódca. Jestem tylko żołnierzem – zasalutował „Opal”.

– A czy widzicie jakieś inne wyjście? Mówię jeszcze raz, że macie się ujawnić! W sprawie ujawnienia proszę się zgłosić do delegata Okręgu Centralnego Armii Krajowej, pułkownika Jana Mazurkiewicza ps. „Radosław”. On w moim imieniu prowadzi sprawy ujawnieniowe – zakończył Mikołajczyk i pożegnał „Opala”.

„Opal” wyszedł ze spotkania wściekły. Nie tego spodziewał się z ust premiera. Poinstru-owany przez sekretarkę, dotarł jednak następnego dnia do „Radosława”, który w swym biurze mieszczącym się w gmachu byłego Banku Gospodarstwa Krajowego długo i żarliwie przekonywał go o konieczności wyprowadzenia ludzi z lasu.

– Komenda Główna AK wydała rozkaz zaprzestania walki zbrojnej, co wpłynie na zachowanie życia osób patriotycznie wartościowych i wyeliminuje represje ludności wspiera-jącej walczące oddziały. Komenda Główna AK upoważniła mnie do udzielania informacji i pomocy oddziałom oraz osobom, które zdecydują się na ujawnienie – mówił „Radosław”.

– A jaką mamy gwarancję, że pozwolą nam żyć? Czy pan pułkownik, czy pan premier, czy jesteście panowie w stanie zagwarantować ujawniającym się żołnierzom bezpieczeństwo? – pytał „Opal”.

– Niestety, takich gwarancji nie jesteśmy w stanie udzielić w tym kraju nikomu. Jestem jednak przekonany, że ujawnienie jest jedynym możliwym rozwiązaniem obecnej sytuacji.

– Wątpię, czy którykolwiek dowódca podejmie decyzję o ujawnieniu. Przecież to nie oznacza nic innego, jak dobrowolne oddanie się w ręce bolszewików – stwierdził „Opal”.

– Gdybyście jednak zdecydowali się skorzystać z amnestii, proszę szukać kontaktu z władzami przez szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie. Będzie upoważniony do przeprowadzenia rozmów ujawnieniowych – dodał przed rozstaniem

„Radosław”.

„Opal” ruszył w powrotną drogę.

Rozdział 59

W chacie, która tego dnia stanowiła kwaterę dowódców Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich Ruchu Oporu Armii Krajowej Lubelskiego Inspektoratu, panował grobowy nastrój.

– Mikołajczyk nie ma żadnego pomysłu na ratowanie ludzi. Z rozmowy z nim wynika, że w ogóle o tym nie myśli. Chce tylko za wszelką cenę spokoju. Liczy, że przy tylu sowieckich bagnetach wygra wybory – relacjonował „Opal”.

216

Zaporczycy 1943-1949

– Podczas twojej nieobecności resort nakarpacił nas w Bęczynie. Zginęło trzech chłopaków. „Zbyszka”, „Georga” i „Terrego” aresztowali. Jak zaczną mówić, to cały teren leży.

Kupa ludzi pójdzie siedzieć. Trzeba coś z tym zrobić, nie ma innej rady – informował

swego zastępcę „Zapora”.

Ustalili, że w zaistniałej sytuacji należy zaprzestać walki i z chwilą wejścia w życie uchwa-ły o amnestii, rozwiązać oddziały zgrupowania.

– A co zrobimy z chłopakami? – zastanawiał się „Opal”.

– Nie mamy specjalnego wyboru. Jeśli któryś ma w domu gospodarstwo, niech wraca na gospodarkę. Tych, którzy zechcą, przerzucimy na Ziemie Odzyskane, w okolice Lublińca, gdzie dostaną pracę i mieszkanie w państwowych majątkach ziemskich. Reszta niech idzie do szkoły, kończy studia. Dla najbardziej „spalonych” żołnierzy i oficerów trzeba pomyśleć o przedostaniu się na Zachód – zdecydował „Zapora”.

W celu nawiązania kontaktu z bezpieką, „Zapora” i „Opal” w pierwszej połowie sierpnia wraz z plutonem „Ducha” zajęli nocą posterunek w Chodlu, skąd połączyli się z Woje-wódzkim Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie.

– Mówi kapitan „Opal”, zastępca komendanta „Zapory”. Chciałem rozmawiać z szefem wojewódzkiego UB – od powiedział „Opal” na pytanie oficera dyżurnego, kto dzwoni.

W słuchawce zaległo długie milczenie.

– A w jakiej sprawie?

– Zgodnie z zaleceniem „Radosława” z Warszawy, chcieliśmy porozmawiać na temat ujawnienia oddziału.

Chwilę trwało, zanim szef lubelskiego UB podszedł do telefonu. Po długich indagacjach, kto i w jakiej sprawie dzwoni, przeszedł do konkretów.

– To jak to sobie wyobrażacie? Czy ja mam wysłać do was swoich oficerów? A kto mi zaręczy, że wrócą? Lepiej wy przyjedźcie do mnie – mówił.

– Panie pułkowniku. Nazywam się Stanisław Wnuk. Tam u pana w areszcie siedzi cała moja rodzina. Czy to nie jest dostateczną gwarancją, że nic się waszym nie stanie?

– No dobrze, a gdzie to spotkanie miałoby się odbyć?

– W rejonie Chodla – odparł „Opal”.

– O! Ale teren! A czy nie moglibyśmy się spotkać pod Lublinem?

– A kto nam zagwarantuje, że wrócimy stamtąd cało? Pan, przysyłając ludzi do Chodla, ma gwarancję. My pod Lublinem nie mamy żadnej – targował się „Opal”.

Uzgodniono w końcu, że spotkanie nastąpi następnego dnia o godzinie 12.00 w Trzciń-cu. Punktualnie w wyznaczonym miejscu i czasie zjawił się kapitan Rygiel i kapitan Szymański w obstawie jeszcze jednego oficera i drużyny funkcjonariuszy UB. „Zaporę”,

„Opala” i „Jagodę” ochraniał pluton „Ducha”. Podczas gdy oficerowie omawiali wstępne warunki ujawnienia, ochroniarze zasiedli do suto zakrapianego alkoholem obiadu.

– Jeśli nasze dzisiejsze rozmowy mają mieć ciąg dalszy i finał w postaci ujawnienia, ko-nieczna jest wizyta pana komendanta w Lublinie, gdzie z szefem UB podpisany zostanie odpowiedni protokół – powiedział na zakończenie rozmów kapitan Rygiel.

– Ja za cholerę nie pojadę – żachnął się „Zapora”.

– Ja też nie, przecież oni mają całą moją rodzinę. Jeszcze tylko mnie brakuje im do ko-lekcji – wymawiał się „Opal”.

– Jedź ty, Stachu. To jednak będzie rozsądniejsze. Zawsze będą się liczyć z tym, że ja

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

217

zostałem w terenie. Bo jeśli ja pojadę i mnie zamkną, to nie wiadomo, co tu będzie – zdecydował w końcu „Zapora”.

„Opal”, w towarzystwie „Milka”, jeszcze tego samego dnia wszedł do gabinetu szefa WUBP w Lublinie, w którym oczekiwali go wszyscy naczelnicy wydziałów oraz szef w asyście pułkownika Gierasimowa i majora Bodanowa z NKWD.

– Czy posiada pan broń? – zapytał „Opala” pułkownik.

– Mam pistolet. Czy mam go oddać?

– Nie, może pan zatrzymać. Proszę siadać – poprosił.

– Na ile lat? – zapytał z powagą „Opal”.

Zebrani roześmiali się. Rosjanie poprosili o przetłumaczenie słów „Opala”.

– Nie bojsa... nie bojsa – dobrodusznie powiedział jeden z nich.

Potem zaczęły się rozmowy. O reformie rolnej, sytuacji politycznej w kraju, rządzie i wkładzie Armii Czerwonej w wyzwolenie Polski.

– Dlaczego występowaliście zbrojnie przeciwko władzy ludowej? – pytał enkawudzista.

– A dlaczego wywoziliście nas na Sybir? – odpowiedział pytaniem „Opal”.

O północy Sowieci i pułkownik zaprosili „Opala” na kolację, przy której omówiono wstępne warunki ujawnienia.

– Trzeba się liczyć z tym, że nasi ludzie nie będą uszczęśliwieni ujawnieniem. Żeby uspo-koić żołnierzy i przekonać ich do tego kroku, potrzebne są z waszej strony ustępstwa –

mówił „Opal”.

– A o co chodzi? – zapytał pułkownik.

– Przede wszystkim trzeba zwolnić z więzień tych, których zamknęliście. Tych, których trzymacie na Zamku i w waszych aresztach. Jak ma być spokój, to trzeba ich wszystkich wypuścić. A w pierwszym rzędzie aresztowanych w Bęczynie naszych żołnierzy: „Zbyszka”, „Georga” i „Terrego”, bo bez nich nie mam po co wracać do oddziału – mówił

twardo „Opal”.

– A czy wy się ujawnicie? – pytali z niedowierzaniem Sowieci.

– Ujawnimy się, ale tylko pod warunkiem, że wypuścicie wszystkich uwięzionych akowców. W przeciwnym wypadku nasze rozmowy nie mają sensu. Zwolnienie aresztowanych potrzebne jest po to, żeby ludzie nabrali do was zaufania, ale też żeby nie stracili go do nas jako dowódców, którzy decyzję o ujawnieniu podjęli.

– Czy to są wszystkie wasze warunki? – pytał pułkownik.

– W zasadzie wszystkie. Pozostaje tylko kwestia kompanii „Juranda”, która w tej chwili przebywa za Sanem. Żeby ujawnienie mogło przebiegać sprawnie, trzeba dać nam samochód do przewiezienia jej w nasze tereny – odpowiedział „Opal”.

Spisano protokół. Zawierał cztery punkty:

1. Wyznaczono miejscowości, w których oddziały złożą broń.

2. Urząd Bezpieczeństwa zagwarantuje drugiej kompanii pod dowództwem „Juranda”

środki transportu na powrót z Puszczy Sandomierskiej.

3. Osoby aresztowane przez Urząd Bezpieczeństwa w związku z działalnością zbrojną Zgrupowania zostaną wypuszczone na wolność.

4. Po powołaniu komisji do spraw ujawnienia, żołnierze Zgrupowania i osoby działające w konspiracji zgłoszą się do komisji, gdzie otrzymają pisma stwierdzające zakończenie działalności.

218

Zaporczycy 1943-1949

Następnego dnia „Opal”, w towarzystwie schwytanych w Bęczynie „Zbyszka”, „Georga”

i „Terrego”, wrócił do oddziału. Rozpoczęły się rozmowy z żołnierzami i przygotowania do ujawnienia. Na wierzejach jednej ze stodół wsi Leszczyna koło Urzędowa rozwieszono prześcieradło, które posłużyło za tło wykonywanych przez sprowadzonego fotografa zdjęć.

Żołnierzom przygotowywano dokumenty. Dla większości zgodne z ich prawdziwymi per-sonaliami, dla niektórych, najbardziej „spalonych”, zawierające fałszywe dane, co miało uchronić ich przed ewentualną zemstą bezpieki i umożliwić rozpoczęcie nowego życia.

Jeden z plutonów otrzymał rozkaz zdobycia gotówki i odzieży dla mających ujawnić się partyzantów. Gdy po kilku dniach wrócił ze zdobyczą, „Zapora” zapytał, gdzie to wszystko zarekwirowali.

– W zasadzkach na komunistów powracających z jarmarków w Kraśniku – odpowiedział

dowódca plutonu.

– A skąd wiedziałeś, że to komuniści? Czy mieli to wypisane na czole? Może to byli zwykli, porządni chłopi? – zdziwił się „Zapora”. – Czy wiesz, że granica pomiędzy partyzancką rekwizycją, a zwykłym rozbojem, jest bardzo cienka i łatwo ją przekroczyć? – dodał

ze smutkiem.

Tym razem nie wyciągnął konsekwencji z zachowania dowódcy plutonu. Nie było już sensu. Za kilka dni wszystkich ich wyprowadzi przecież na powierzchnię, do normalnego życia. Ale czy potrafią żyć normalnie? Zwłaszcza ci najmłodsi, których wychowała wojna?

„Zapora” wysłał „Wisłę” w rejon Lublińca, aby poprzez Zbigniewa Stolcmana, komisa-rza tamtejszego Powiatowego Urzędu Ziemskiego, przygotował dla chłopaków miejsce do życia.

– Każdy z nas może przyjąć po dwóch, trzech żołnierzy – mówili pochodzący z lubelskiego i kieleckiego ziemianie, obecnie administratorzy poniemieckich, upaństwowionych majątków ziemskich.

– Możemy śmiało posłać Stolcmanowi ze dwudziestu chłopaków – powiedział po powrocie „Wisła”.

– Dobra, stary. Sam ich tam zaprowadzę, żeby mieć pewność, że wszystko jest w porządku

– zadeklarował się „Zapora”.

– Czyś ty oszalał, Henek? Przecież to nie dzieci, to żołnierze. Zechcą, to sami dojadą. Powiem ci, że czasem zachowujesz się wobec nich nie jak dowódca, lecz jak troskliwa kwoka, która boi się wypuścić spod skrzydeł kurczęta. Wszystkich nie jesteś w stanie upilnować.

Muszą sami sobie radzić i być za siebie odpowiedzialni – ofuknął go „Wisła”.

– A z ciebie zawsze wychodzi zawodowy oficer, dla którego spoza rozkazu nie widać człowieka. Przecież wielu z nich to rzeczywiście jeszcze dzieci. Mają dziś po siedemnaście, dwadzieścia lat. Od dwóch lat siedzą w lesie i to nie ich wina, że rozumieją tylko mowę gamonów, granatów i celnych serii z automatu. Boję się puścić ich samych w świat, bo to pierwsze spotkanie może się dla nich skończyć tragicznie. Ale chyba masz rację. Nie jestem w stanie być przy nich wszystkich. Nauka życia jest zawsze bolesna, a oni muszą nauczyć się normalnego świata. Mam nadzieję, że bolszewicy nie będą im w tym przeszkadzać –

mówił „Zapora”.

Widać było, że boleśnie przeżywa rozstanie z żołnierzami.

Do realizacji uchwalonej 22 lipca 1945 roku amnestii przystąpiono natychmiast po jej opublikowaniu 21 sierpnia w Dzienniku Ustaw. W ciągu kilku najbliższych dni ukonsty-

II. Ruch Oporu Armii Krajowej

219

tuowała się w Lublinie komisja do spraw ujawnienia, w skład której weszli przedstawiciele Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa, pułkownik „Kmita” z komendy Głównej AK

oraz pułkownik „Wir” – Franciszek Żak z Komendy Okręgu Lublin. Wraz z „Opalem”

ujawniły się trzy kompanie i oddział „Rysia”. „Zapora” z kilkunastoma żołnierzami pozostał w podziemiu i postanowił opuścić kraj. Część ujawnionych powróciła do domów, niektórzy skorzystali z propozycji osiedlenia w okolicach Lublińca. Inni na własną rękę szukali możliwości życia na Ziemiach Zachodnich.

CZĘŚĆ TRZECIA

WiN STRACEŃCÓW LOS

III. WiN straceńców los

223

Rozdział 1

„Terry” i „George” nie cieszyli się wolnością zbyt długo. W kilka dni po uwolnieniu z lubelskiej bezpieki, w czasie, gdy wynikające z ustawy amnestyjnej ujawnienia dopiero się zaczynały, przyszło po nich NKWD. Nie pytali o wiele. Zapakowali obu chłopaków na furmanki i uwięzili w dole po kartoflach w zabudowaniach gospodarza Wszelakiego w Opolu Lubelskim, a następnie przewieźli do Lublina. Mówili, że do wojska. W lubelskich jednostkach wojskowych nie chciano ich jednak przyjąć, bo urodzeni w 1926 roku, byli za młodzi i nie podlegali poborowi.

– Jeśli nikt nas nie weźmie, to trafimy znów za kraty – martwił się „Terry” mając w pamięci bicie, jakie w czasie ostatniej niewoli dostali od resortu.

Przyjęła ich w końcu jakaś komórka wojskowa na ul. Kościuszki, gdzie rzekomo formowano zapasowy baon piechoty. Takich kandydatów na piechurów jak „Terry” i „George”

zgromadzono już na Kościuszki około setki. Samych żołnierzy Armii Krajowej.

– Wiejemy – zdecydowali po kilku dniach chłopcy.

Nie przewidzieli, że rogatki Lublina obstawione będą patrolami. Jeden z nich doprowadził ich z powrotem do miejsca, skąd uciekli. Wkrótce wszystkich kandydatów na ludo-wych żołnierzy zakwaterowano w majątku w Popkowicach.

– No, lepiej bolszewicy nie mogli już trafić. Stąd nawet bliżej nam do domu niż z Lublina – ucieszyli się planując od pierwszej chwili ucieczkę.

– Weźcie nas ze sobą – prosili inni.

– Nie ma mowy. To wprawdzie nasze tereny, ale my sami nie wiemy gdzie się ukryć, a co dopiero ciągnąć za sobą cały oddział. Niech każdy ucieka na własną rękę – powiedzieli i ruszyli w stronę Bęczyna.

– Jezu! Oni żyją! Myśleliśmy już, że resort zatłukł was wtedy na śmierć! – ucieszyli się ludzie na kwaterze.

W świeżej pamięci mieli wszak zakrwawione twarze „Georga” i „Terrego”, skatowanych na ich oczach przez oprawców kapitana Pokrzywy. Po posiłku i krótkim odpoczynku chłopcy ruszyli do Kolonii Borów w poszukiwaniu „Opala”, aby powiedział im, co mają dalej robić.

– „Opala” nie ma. Od ujawnienia siedzi w Lublinie w komisji ujawnieniowej. Pilnuje z ramienia Armii Krajowej spraw amnestii. Gdzieś tutaj jest natomiast Stary z kilkoma żołnierzami i tylko do niego wypada wam się zgłosić – doradził młynarz Kamiński z Borowa, który udzielił im tymczasowego schronienia.

Minęło kilka dni, nim zameldowali Staremu swe przybycie. Było przy nim nie więcej niż pięciu, może sześciu żołnierzy. Tych, którzy zdecydowali, że nie skorzystają z amnestii. Komendant wysłuchał opowieści o uwolnieniu i ponownym aresztowaniu „Georga”

i „Terrego”, a następnie o pobycie w czymś, co bardziej przypominało obóz dla żołnierzy Armii Krajowej niż jednostkę wojskową.

– I tak to się wszystko znów zaczyna od początku – westchnął z zadumą.

Chłopcy stali, nie wiedząc co powiedzieć i co z nimi będzie.

– „Terry”, do cholerrry, głowa do góry! – użył starego zwrotu komendant.

Widząc ich zatroskane twarze, powiedział, żeby się nie martwili, bo przecież nie zostawi ich samych. Teraz zostaną, będą przy nim, a potem już się coś wymyśli.

224

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 2

Jeszcze za niemieckiej okupacji, wiosną 1944 roku, córka kuzynki Hieronima Dekutowskiego odwiedzała od czasu do czasu oddział wuja. Przywoziła „Zaporze” wieści od rodziny oraz drobiazgi i smakołyki, jakimi Maria Dekutowska starała się przy każdej nadarzającej się okazji obsypywać syna. Przyjaźń i sympatia „Muszki” – Kazimierza Frankiewicza do dziewczyny datowała się jeszcze z tamtych czasów. Decyzja o wyprowadzeniu oddziałów z podziemia zastała „Muszkę” w Tarnobrzegu. Nie mając od roku wieści o wysiedlonych z Pomorza do Opola Lubelskiego rodzicach, z wdzięcznością przyjął propozycję rodziny dziewczyny, aby po ujawnieniu, do czasu wyjaśnienia się jego rodzinnej sytuacji, zamieszkał

w domu kuzynów komendanta. Mówiło się nawet o rychłym ślubie młodych.

Szczerze powiedziawszy, „Muszce” nie był w głowie żaden ślub. Nie spieszno mu było także do rodziców, od których swego czasu uciekł do partyzantki. Ojciec i matka wyrzekli się go przecież za ten niezwykły w tradycji pomorskich rodzin akt samowoli nieletniego syna.

Gdy więc koledzy znaleźli mu mieszkanie w Tarnobrzegu, wyprowadził się z domu rodziców dziewczyny i próbował samodzielnego życia. W pierwszych dniach września „Muszka”

szedł ulicami miasta z Kazimierzem Gałuszko, synem leśniczego, świeżo ujawnionym przy-jacielem „Zapory”. W pewnym momencie podeszło do nich kilku funkcjonariuszy UB.

– Ręce do góry! – usłyszeli.

Jak pospolitych bandytów, poprowadzili ich ubowcy do aresztu Urzędu Bezpieczeństwa.

Stali twarzami do ściany, z rękami w górze. Szeptem pożegnali się ze sobą, sądząc, że za chwilę ich rozwalą. Nie rozwalili jednak. Poprowadzili na górę, zrewidowali i NKWD

rozpoczęło przesłuchania. Po kilku dniach wyjaśniło się, że ”Muszkę” wzięto za „Tarzana”, dowódcę rozbitego kilka dni wcześniej nad Sanem oddziału. Był do niego ponoć łudzą-co podobny. Nie zmieniło to w niczym położenia amnestionowanych żołnierzy Armii Krajowej. Nadal siedzieli w piwnicach pełniących funkcję więziennych cel, których okna wychodziły na ulicę, na wprost zakładu fryzjerskiego, prowadzonego przez koleżanki nie-doszłej narzeczonej „Muszki”. Dziewczyny, gdy zorientowały się, kto siedzi w areszcie, przekupiły wartowników, podały im żywność i papierosy.

– Dajcie znać do „Opala” w Borowie. Niech nas ratuje! – zdołał przekazać „Muszka”.

Ani Kazimierz Gałuszko, ani „Muszka” nie liczyli jednak na pomoc z zewnątrz. Szykowali ucieczkę. Wraz z innymi współwięźniami, przeważnie także żołnierzami AK, wydłu-bywali przemyconymi nożami dziurę w przechodzącym przez celę przewodzie komino-wym. Aby poinformować mieszkańców Tarnobrzega o swym uwięzieniu i napsuć krwi resortowi, wyśpiewywali między innymi na cały głos: Dywersjo, dywersjo, cóżeś za potęga,

Że każdego drania, że każdego drania

Ręka twa dosięga.

Wyroków sowieckich nikt się z nas nie boi;

Jak będzie gorąco, jak będzie gorąco,

Zwiejem do „Zapory”!

Za karę zasłonięto im okno będące jedynym kontaktem ze światem zewnętrznym. Fry-zjerki z naprzeciwka okazały się jednak bystrymi dziewczynami. Wysłany przez nie łącznik pojechał do Borowa i wiadomość o uwięzieniu syna leśniczego oraz „Muszki” dotarła do „Opala”.

III. WiN straceńców los

225

Stanisław Wnuk ps. „Opal”, od ujawnienia dowodzonego przez „Zaporę” Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich Ruchu Oporu Armii Krajowej, pełnił funkcję przedstawiciela Komisji Likwidacyjnej byłej Armii Krajowej Obszar Centralny Okręg Lublin. Pilnował, aby Urząd Bezpieczeństwa wypełnił wobec żołnierzy lubelskiej AK podjęte wcześniej zobowiązania. Na wieść o uwięzieniu „Muszki” – Kazimierza Frankiewicza oraz Kazimierza Gałuszki pojechał do Tarnobrzega i zażądał ich zwolnienia.

– Przyjechałem po was, chłopaki – powiedział krótko.

Uradowanym aresztantom zwrócono w obecności „Opala” wszystkie zabrane wcześniej rzeczy i wypuszczono ich na wolność. Dziurę w kominie z powodzeniem wykorzystali do ucieczki inni więźniowie.

Rozdział 3

W pierwszych dniach września 1945 roku, a więc w czasie, gdy w ramach sierpnio-wej amnestii trwały ujawnienia żołnierzy tak zwanych „oddziałów leśnych”, w tym także Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich Ruchu Oporu Armii Krajowej „Zapory”, lubelscy gimnazjaliści ani myśleli o złożeniu broni. Założona w pierwszych miesiącach tego roku przez uczniów gimnazjum im. Stanisława Staszica: Jerzego Fryze ps. „Kmicic”, „Czarny”

i Edmunda Wołodkiewicza ps. „Włodek”, „Łysy”, grupa konspiracyjna pod nazwą „Tajna Organizacja Wojskowa”, właśnie wtedy przyjęła w swe szeregi siedemnastoletniego Ro-mualda Kuchniczaka ps. „Konrad”, warszawiaka, uczestnika Powstania Warszawskiego, ucznia gimnazjum Krzeczkowskiej i Kunickiego w Lublinie.

„Konrad” walczył w Powstaniu w harcerskim batalionie AK „Wigry”. Ranny 13 sierpnia 1944 roku, po jako takim podleczeniu do końca Powstania pełnił funkcje pomocni-cze w zgrupowaniu „Roga”. Potem obóz w Pruszkowie, skąd jako rannego, oddano go wraz z owdowiałą matką pod opiekę Rady Głównej Opiekuńczej i zakwaterowano pod Opocznem. Gdy przeszedł front, wrócili do Warszawy. Ujrzeli zburzone miasto, a w miejscu domu górę gruzu. Zdecydowali, ze zamieszkają w Lublinie. „Konrad” rozpoczął naukę. Dziwna była to szkoła. Obok młodzieży, z którą wojna obeszła się w miarę łaskawie, w szkolnych ławkach zasiedli partyzanci i urodzeni konspiratorzy. Trudno było im po-godzić się z myślą, że to koniec, że przegrali i wraz z całym polskim narodem utracili na zawsze wolność.

– Teraz, albo nigdy. Jeśli teraz się poddamy, nigdy nie będziemy wolni. Z walki rezygnują tylko tchórze – mówili i nie bacząc na to, co dzieje się na świecie i jak toczą się losy Polski, wypowiadali nowym okupantom prywatne wojny.

W chwili gdy dołączył „Konrad”, grupa dywersyjna „Kmicica” liczyła sześciu chłopców i obok założycieli, w jej skład wchodzili: Julian Dworucha ps. „Żbik”, Ryszard Zieniewicz ps. „Drań”, Zdzisław Misiak ps. „Boa” i Tadeusz Pogorzelski ps. „Tadek”. Wszyscy po-siadali sprawną broń krótką z magazynkami pełnymi amunicji oraz amunicję zapasową, spłonki do min oraz zamelinowany na ulicy Pawiej w Lublinie ręczny karabin maszynowy.

Jeszcze latem 1945 roku „Kmicic” nawiązał kontakt z dowódcą drugiej kompanii „Zapory”, podporucznikiem „Jurandem” – Romanem Sochalem, a przez niego z „Opalem”

i innymi żołnierzami Zgrupowania. Chłopcy byli przydatni. Kolportowali ulotki, zdo-bywali oryginalne przepustki, pozwolenia na broń i inne druki UB i NKWD, a z cza-

226

Zaporczycy 1943-1949

sem wyspecjalizowali się także w sporządzaniu doskonale podrobionych dokumentów.

Zapotrzebowanie na tego typu rzeczy nie zmalało wraz z amnestią. Wprost przeciwnie.

Ujawniający się żołnierze Armii Krajowej, aby rozpocząć nowe życie, potrzebowali całej masy dokumentów.

Gimnazjaliści nie zapominali jednak o głównym celu swej organizacji, którym była walka zbrojna z bolszewickim okupantem. Dozbrajali się gdzie kto mógł i magazynowali zdobytą broń w skrytce mieszczącej się w mieszkaniu przy ulicy Kołłątaja 5 w Lublinie.

Mimo, iż „ Zapora” dając swym żołnierzom rozkaz do ujawnienia zakończył podziemną działalność i walkę w szeregach Armii Krajowej, chłopcy z drużyny „Kmicica” nadal czuli się jego podwładnymi.

Rozdział 4

„Zapora” nie widział zbytniego sensu w ujawnianiu własnej osoby. Przyczyn takiego stanowiska było kilka. W pierwszych dniach amnestii uważał, że jako dobry kapitan, z to-nącego okrętu może zejść tylko ostatni.

– Wystarczy, stary, że ty się ujawniłeś. Ty musisz pilnować amnestii z tamtej strony, a ja z tej. Jeśli resort zechce podskakiwać wobec naszych ujawnionych chłopaków, to zawsze masz argument, że jeśli chcą, to znowu zapłoną ich posterunki, bo w terenie został

„Zapora”. Jeśli wszystko pójdzie dobrze i bolszewicy rzeczywiście zechcą dotrzymać zobowiązań, ujawnię się. Nie wcześniej jednak niż wtedy, gdy już wszyscy nasi żołnierze bezpiecznie powrócą do domów – mówił do „Opala” i trudno było odmówić logiki jego rozumowaniu.

Nie wszystko jednak szło dobrze. Gdy w dniu ujawnienia UB zamordowało w rejonie Garbowa jednego z dowódców oddziału partyzanckiego AK Wacława Rejmaka ps. „Ostoja” i jego adiutanta, przeciwko wyjściu z podziemia doszedł „Zaporze” także i ten argument, że jemu, jako dowódcy zgrupowania, resort nigdy nie daruje i wcześniej czy później, aresztuje go lub załatwi tak, jak załatwił „Ostoję”.

– Znam lepsze sposoby umierania niż od zdradzieckich kul lub w katowaniach UB –

śmiał się „Zapora”.

Wiedzieli, że ma rację i nie nalegali.

– Ale coś ze sobą zrobić musisz. Przecież nie rozpłyniesz się we mgle, do cholery –

mówili mu jego obaj zastępcy.

– Jest na to jedna rada. Muszę wrócić tam, skąd przyszedłem. Przedostać się do Anglii.

Tylko tam będę poza zasięgiem zemsty resortu. Tylko tam istnieją jeszcze legalne polskie władze i tylko stamtąd będę mógł zrobić cokolwiek dla ratowania naszych żołnierzy. Pozostaje jedynie odpowiedź na pytanie, jak wydostać się zza żelaznej kurtyny – odpowiadał.

– Chcesz, pójdę z tobą – zadeklarował się „Wisła”.

– Ja nie mogę obiecać ci tego samego. Wiesz, że mam żonę i dzieci. Muszę zostać z nimi

– tłumaczył się „Opal”.

– Wiem, Stachu, wiem. Póki co zresztą, jesteś tutaj potrzebny. Nikt lepiej od ciebie nie przypilnuje całego tego amnestyjnego bałaganu. Umiesz walczyć z nimi o ludzi. Musisz zostać – powiedział komendant.

Zdecydowali ostatecznie, że uciekać będą przez Czechosłowację. „Wisła” zdobędzie od-

III. WiN straceńców los

227

powiednie mapy Czech. Wyruszą pociągiem 1 października 1945 roku z Częstochowy do Jeleniej Góry, a stamtąd, przez zieloną granicę, pieszo dojdą do celu.

– Podam ci kontakt na restauratora w Częstochowie. To pewny człowiek. Jeśli zapa-miętasz hasło, doprowadzi cię do mnie. Ja mam jeszcze trochę spraw do załatwienia, więc nie wiem, czy spotkamy się przed wyjazdem – powiedział w połowie września 1945 roku

„Zapora” rozstając się z „Wisłą”.

Wśród ujawnionych żołnierzy zgrupowania rozeszła się wieść o planowanej ucieczce Starego. Spośród chętnych do przyłączenia się do wyprawy można by utworzyć patrol.

– Wszystkich nie jestem w stanic zabrać. Poczekajcie. Najpierw pójdę z najbardziej spalonymi, a gdy będę już na Zachodzie, znajdę sposób, aby bezpiecznie wyprowadzić was z tego piekła. Wszystkich. Po to przecież tam jadę – tłumaczył.

Co rusz do listy uciekinierów dołączał jednak kolejny pseudonim. Stanęło na tym, że poza „Zaporą” i „Wisłą”, pójdzie przez Czechosłowację ośmiu ludzi: „Duch”, „Jagoda”,

„Grot”, „Jadzinek”, „Zbyszek”, „Terry”, „George” i „Kazek”.

– Człowieku, chyba oszalałeś! Przecież z taką bandą nie mamy żadnych szans – denerwował się „Wisła”.

– A kogo możesz skreślić z tej listy? – pytał równie zdenerwowany „Zapora”.

– Jeszcze rozumiem, że dołączenie „Ducha”, „Jagody” i „Grota” może być uzasadnione ze względu na ich przeszłość. Byłoby nas pięciu i uważam, że jest to nieprzekraczalna liczba osób uczestniczących w ucieczce. Ale po cóż ciągniesz ze sobą tych wszystkich „Kazków”,

„Terrych”, „Georgów”, „Jadzinków” i „Zbyszków”? Przecież mogą spokojnie zostać, a po drugie, taka duża grupa nie ma najmniejszych szans na bezpieczne dotarcie do celu.

– Człowieku, o czym ty mówisz? „Terry” i „George” byli już po ujawnieniu aresztowani przez NKWD. Uciekli, przyszli do mnie po ratunek i nie mogę ich zostawić na pastwę losu. Nigdy bym sobie nie darował, gdyby coś im się stało – bronił swej decyzji „Zapora”.

– Kiedyś to twoje cholerne miłosierdzie cię zgubi, Henek. Minąłeś się z powołaniem.

Trzeba było zostać jakimś przeorem w klasztorze dla sierot, a nie dowódcą partyzanckiego zgrupowania – „Wisła” poklepał dobrodusznie „Zaporę” po ramieniu i przystał na propo-nowaną listę uczestników wyprawy.

Rozdział 5

Gdy już „Zapora” ustalił z „Wisłą” ostateczną liczbę uciekinierów, kontakt w Częstochowie i datę wyjazdu, zdecydował, że dalsze jego pozostawanie na Lubelszczyźnie traci sens, a nawet staje się niebezpieczne.

– Resort depcze mi po piętach. Jako nieujawnionego dowódcę, nie chroni mnie ustawa amnestyjna. Może dojść do tego, że nakryją mnie i ludzi tuż przed wyprawą. Lepiej zniknąć i do czasu wyjazdu przeczekać gdzieś indziej – mówił do „Opala”.

– Masz rację. Teren wie, że tu jesteś, a dopóki jesteś, ludzie ciągną do ciebie i ciągnąć będą. Zarówno tacy, którym grunt pali się pod nogami, jak i ci, którym pachnie dalsza wojaczka. Jeśli wyjedziesz, w sytuacjach koniecznych będę interweniował w twoim zastępstwie. Zwykli amatorzy wojowania niech spróbują żyć normalnie. O to nam przecież chodzi – poparł decyzję komendanta „Opal”.

„Zapora” zebrał uczestników wyprawy oraz tych, którzy mimo ujawnienia wrócili na

228

Zaporczycy 1943-1949

powrót do podziemia, i poprowadził ich w Polskę. Przeprawili się nocą przez Wisłę na wysokości Janowca. Nie było ich wielu. Z komendantem szli: „Duch”, „Jagoda”, „Grot”,

„Jadzinek”, „Zbyszek”, „George” i „Terry”. Szedł z nimi „Renek” z patrolem. Mieścili się na dwóch, trzech furmankach. Unikali walk. Po drodze w Góry Świętokrzyskie trafiło się kilka niewielkich potyczek. Dopiero w Słupi, pod samym Świętym Krzyżem, postanowili rozbroić posterunek MO i zdobyć trochę broni. Zamiast broni wpadły im w ręce pieniądze. Trochę złotych rubli, dolary i złotówki. Część wziął „Renek” na utrzymanie patrolu, z którym powrócił na Lubelszczyznę. Resztę gotówki „Zapora” rozdzielił pomiędzy uczestników wyprawy.

– Idziemy teraz do Częstochowy. Tam zatrzymamy się na kilka dni. Potem pojedziemy do Warszawy, gdzie przeczekamy do dnia wyjazdu. Będziemy na oddzielnych kwaterach.

Te pieniądze muszą wam wystarczyć na jedzenie w Polsce oraz na czas ucieczki. Więc nie szaleć, chłopaki – powiedział.

Ciągnące się w nieskończoność dni oczekiwania. Częstochowa, potem warszawskie mieszkania na Żoliborzu i u Pąjączkowskich na ul. Promenada. Wreszcie dzień wyjazdu.

Do grupy dołączyło dwóch spalonych warszawiaków. Zdołali uprosić „Zaporę”, aby zabrał

ich ze sobą. Nocny pociąg do Częstochowy stał na dworcu głównym w Warszawie. Lokomotywa sapała miarowo. „Zapora” wyglądał przez okno. Wypatrywał znajomej sylwetki.

Wreszcie jest. Wzdłuż wagonów szedł wysoki mężczyzna w rozpiętym płaszczu.

– Jesteś jednak. Myślałem już, że nie zdążysz – „Zapora” zeskoczył na peron aby pożegnać się ze swym zastępcą.

– No to co, Henek, zamyka się jakiś rozdział w naszym życiu. Nie wiem, czy kiedykolwiek zobaczę cię znowu. Byłeś naprawdę najlepszym dowódcą. Nie mówiłem ci tego nigdy, bo i po co, ale znaczysz dla mnie więcej nawet niż rodzony brat i ojciec – mówił

wzruszony „Opal”.

– Ty też, Stachu, wiesz o tym. Jeśli tylko uda mi się przedostać do Anglii, wkrótce się zobaczymy. Nie zostawię cię w tym bagnie. Zrobię wszystko, znajdę jakiś sposób, żeby zabrać cię do siebie. Ciebie i twoją rodzinę. Tymczasem dbaj o chłopaków i pilnuj się, aby cię nie zwinęli. Trzymaj się, stary – równie wzruszony odpowiedział „Zapora”.

Lokomotywa gwizdnęła, konduktor nawoływał pasażerów do wsiadania. „Zapora” ostatni raz uściskał „Opala”. Trzasnęły drzwi. „Opal” został sam na peronie.

Rozdział 6

Wyruszyli z Jeleniej Góry. Dwunastu uzbrojonych mężczyzn potraktowało wyprawę jak jeszcze jeden partyzancki rajd po Lubelszczyźnie i Górach Świętokrzyskich, gdzie niemal w każdej chałupie mogli liczyć na dach nad głową lub ciepłą strawę. Granicę przekroczyli w deszczu. Wspinali się po stromych zboczach doliny, w której kwaterował oddział ludowego wojska. Pierwsza chata po czeskiej stronie była pusta. Odpoczęli nie rozpalając ognia, wysuszyli ubranie i poszli dalej. Kierowali się na południowy zachód. Chcieli minąć od północy Pragę, a potem w rejonie Rokican przekroczyć granicę amerykańskiej strefy. Byli głodni. Zeszli do najbliższej wsi, zdobyli trochę pożywienia, ale miejscowi ludzie powiado-mili o ich wizycie milicję. To nie była Polska. Czesi nie znali partyzantów i nie wiedzieli, że trzeba ich żywić, chronić i pomagać im, bo walczą o wolność.

III. WiN straceńców los

229

Na pierwszy patrol czeskiej służby bezpieczeństwa natknęli się już na drugi dzień po przejściu granicy. Wymiana strzałów, odskok. Potem, gdy schodzili do kolejnych wsi po żywność, zastawali puste chałupy i ułożone na parapetach dla przynęty kawałki chleba lub sera. Na strzały odpowiadali strzałami. Żałowali, że nie wzięli ze sobą przynajmniej sucharów. Mogliby omijać wsie. Czwartego dnia marszu wpadli w okrążenie. Przebili się, lecz w rękach czeskiej bezpieki został „Zbyszek” i jeden z warszawiaków. Upadli i zanim zdążyli się podnieść, zostali schwytani. Tego samego dnia zginął drugi warszawiak, Jerzy Pąkowski, Kilka dni później w Lipie, w trakcie wychodzenia z kolejnego okrążenia, Czesi schwytali „Terrego”, „Ducha” i „Grota”. Bili ich i bezustannie pytali, gdzie jest Katko.

Dopiero w drodze do aresztu w Pradze „Grot” wytłumaczył pozostałym, że chodziło im prawdopodobnie o „Zaporę”, którego dokumenty były wystawione na nazwisko Katko.

– Nie chce mi się wierzyć, aby znali nazwisko z dokumentów Starego. Bo niby skąd? –

powątpiewał „Terry”.

– Może od „Zbyszka” lub złapanego z nim warszawiaka? – zastanawiał się „Jagoda”.

– Mnie to się zdaje, że „katko” to najpewniej jakieś czeskie słowo, którego nie znamy.

Coś w rodzaju naszego „bydlak” lub „skurwysyn”. Wyzywali nas po prostu przy biciu, a my się zastanawiamy nie wiadomo nad czym. Nie wierzę, aby Stary pozwolił sobie wpisać do dokumentów tak głupie nazwisko – zdecydował „Duch”.

Nie rozważali dalej kwestii „Katki”, bo właśnie dojechali do bram aresztu śledczego w Pradze. Poza tym, że Czesi odebrali im wszystkie posiadane rzeczy, traktowali ich nieźle. Dali jedzenie i papierosy, a po dwóch dobach przewieźli do więzienia i osadzili w celi numer 92, w której siedzieli już: gestapowiec, dwóch greckich lekarzy i czeski dziennikarz.

– Przemyciłem pięć złotych pięciorublowek, co nam Stary dał w Słupi pod Kielcami –

zwierzył się „Terry”.

– Za to można w naszym więzieniu zdobyć dodatkową żywność i papierosy – poinformował Czech.

Okazało się, że w sąsiedniej celi siedzą warszawiacy, tak jak oni, pechowi amatorzy innej próby ucieczki zza żelaznej kurtyny.

– No, to jesteśmy w doborowym towarzystwie – roześmiał się „Duch”.

Wszyscy uznali, że praskie więzienie jest na pewno lepsze od aresztu polskiego UB i sowieckiego NKWD. Tymczasem „Zapora”, „Wisła”. „George”, „Kazek” i „Jadzinek”, po kilku dramatycznych spotkaniach z czeską bezpieką, dziesiątego dnia wyprawy przekroczyli pod Melnikiem rzekę Łabę. Obliczyli, że do amerykańskiej strefy Niemiec pozostało im jeszcze nie więcej niż siedem godzin marszu.

– Idąc z Melnika na Rokicany, powinniśmy jeszcze tej nocy dojść do granicy – powiedział „Wisła”, który wytyczał marszrutę.

Wprawdzie dokładne mapy terenu „skończyły” mu się już wcześniej, ale z tych, które posiadał, tak właśnie wynikało. Narzucili ostre tempo marszu, aby zdążyć przed świtem.

Mijały ich jakieś patrole. Po kilku godzinach „George” zaczął się skarżyć, że popękały mu palce u nóg, że musi odpocząć.

– To dobra myśl, bo moja pięta też już nie wytrzymuje – poparł go „Zapora”.

Kilkadziesiąt metrów od szosy zamajaczyły sterty siana. Zdecydowali, że odpoczną właśnie tutaj. „Zapora” i „George” zagrzebali się w jedną stertę, „Wisła”, „Jadzinek” i „Kazek”

w drugą. Zasnęli kamiennym snem.

230

Zaporczycy 1943-1949

„Wisła” nie wiedział, jak długo spali. Obudziły go jakieś krzyki, lecz zanim uprzytomnił

sobie gdzie jest i co się z nim dzieje, ujrzał wycelowaną w siebie lufę automatu. Stóg roz-grzebywała czeska bezpieka.

– Było was w nocy pięciu, gdzie pozostali? – zrozumiał „Wisła”.

Odpowiedział ze spokojem, że to pomyłka, że było ich tylko trzech. Czesi uwierzyli jego słowom i nie przeszukali sąsiedniego stogu, w którym zagrzebał się „Zapora” z „Georgem”.

„Wisła”, „Jadzinek” i „Kazek” powędrowali do słynnego więzienia Pankrac w Pradze, gdzie usiłowano im przypisać winę za wszystkie potyczki z czeską bezpieką.

– Wracamy z robót do Polski. Niemcy wywieźli nas na roboty, a teraz wracaliśmy do domu. Nie wiemy nic o żadnych walkach z czeską milicją – tłumaczyli się wszyscy trzej.

„Zapora” poszedł z „Georgem” do Pragi. Liczył, że w ambasadzie amerykańskiej znajdzie ratunek dla swych aresztowanych żołnierzy. Amerykanie odprawili go z kwitkiem. Nie zrozumieli, kim jest i dlaczego żąda od nich pomocy. Łamaną angielszczyzną usiłował

wytłumaczyć im, że Polska jest w sowieckiej niewoli, że Sowieci mordują ludzi, wywożą Polaków na Sybir, że on jako dowódca oddziału partyzanckiego, skoczek z Anglii, chciał

ratować swoich ludzi i wyprowadzić ich na Zachód, że nie zdołał...

– No way – usłyszał w odpowiedzi, co znaczyło, że nie ma sposobu na jakąkolwiek pomoc.

Amerykanie tłumaczyli mu, że zarówno Polska jak i Czechosłowacja są wolnymi kraja-mi, a oni muszą przestrzegać obowiązujących w tych krajach praw, więc niech na nic nie liczy, bo Stanów Zjednoczonych nie interesuje los polskich żołnierzy. Załamany, kupił dla siebie oraz „Georga” bilet na pociąg i podając się za powracających z Niemiec przymusowych robotników, wrócili do Polski.

Rozdział 7

23 października 1945 roku o godzinie l8:00, na mocy wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Łodzi, pluton egzekucyjny pod dowództwem sierżanta Zygmunta Kowalskiego rozstrzelał w łódzkim więzieniu podporucznika Jerzego Pawełczaka ps. „Jur” i plutonowego Władysława Winogrodzkiego ps. „Modrzew”.

„Jur” był w sierpniu wściekły na decyzję „Zapory” o ujawnieniu oddziału. Nie chciał

skorzystać z przygotowanych ubrań cywilnych, odmówił też pobrania skromnych kwot, jakie komendant przeznaczył dla ujawniających się żołnierzy.

– Jedziemy do Nowej Soli. Tutaj nie mamy już czego szukać – powiedział do braci.

Sowietów ze stacjonującej w Popkowicach jednostki wojskowej zmusili do wypisania dla nich oraz dla „Cygana” i „Modrzewia” rozkazów wyjazdu i tak jak stali, w wojskowych mundurach, ruszyli w drogę. W pociągu „Jur” spotkał Mariana Grabskiego ps. „Spec”

z dawnego oddziału „Przepiórki”.

– Gdybyście mieli jakieś kłopoty materialne, wpadnijcie do mnie do Łodzi, to pokażę wam dobre miejsca na akcję dochodową – powiedział „Spec”, wymieniając między innymi sklep jubilerski Welta, należący do pracującego w UB Żyda.

W Nowej Soli nie było mowy o znalezieniu jakiejkolwiek pracy. W miejscowych fabry-kach pracowali darmowi robotnicy niemieccy, inne posady były już dawno pozajmowane.

Grupą młodych chłopców, ubranych wprawdzie po cywilnemu, lecz postawą i zachowaniem zdradzających wojskowy dryl, poczęła interesować się milicja.

III. WiN straceńców los

231

– A gdybyśmy tak zostali milicjantami? Daliby nam wreszcie spokój, a przynajmniej zawsze wiedzielibyśmy, co w trawie piszczy – wpadł na pomysł „Morwa” i złożył wraz z „Jurem” podanie o przyjęcie do pracy w miejscowym posterunku.

Milicja Obywatelska przyjęła do pracy tylko „Morwę”.

– Ty, Marian, zostań tutaj, a my rozejrzymy się za czymś w Łodzi. Jeśli uda nam się zdobyć trochę pieniędzy, wiejemy wszyscy na Zachód. Czekaj na nas i nie denerwuj się, bo to może potrwać trochę dłużej. W sprawie ucieczki za granicę, gdy już zdobędziemy forsę, spróbuję skontaktować się ze Starym – powiedział w końcu sierpnia 1945 roku „Jur”, śmiechem kwitując prośbę starszego brata o rozwagę i ostrożność przy podejmowaniu jakichkolwiek akcji.

Następnego dnia Jerzy Pawełczak ps. „Jur” wraz z „Modrzewiem”, „Głazem” i „Cyganem” wyjechali do Łodzi. „Speca” nie było w mieście.

– Ja wracam do domu. To wszystko zaczyna mi się coraz mniej podobać – zdecydował

„Cygan” i pojechał do Lublina.

„Jur”, „Modrzew” i „Głaz” pojechali do Włocławka, gdzie przez kilka dni zatrzymali się u kuzynów „Modrzewia”. Gdy wrócili, „Speca” ciągle nie było. Jego łączniczka „Ramzeso-wa” potwierdziła jednak informację o sklepie Welta.

– Właściwie to „Spec” nie jest nam do niczego potrzebny. Ile może trwać załatwienie takiego sklepu? Kilka minut i po wszystkim. Przecież sami damy sobie radę. Nie takie akcje robiliśmy – powiedział „Jur”.

Chłopcy przyznali mu rację. Bracia Pawełczakowie, „Jur” i „Głaz”, 3l sierpnia 1945

roku w biały dzień weszli do sklepu jubilera przy ul. 11 Listopada w Łodzi i zażądali od sprzedawczyni, aby wydała im kosztowności. Nie wiedzieli, że na zapleczu znajdują się inne osoby, które zorientowawszy się, że to napad, zaczęły krzyczeć. „Jur” skoczył, aby je uciszyć. W tym momencie sprzedawczyni zdołała dopaść drzwi i wybiegła na ulicę, głośno wzywając pomocy. „Jur” wybiegł za nią i ostrzeliwując się uciekał ulicą Gdańską. Gdy drogę zastąpił mu jakiś kolejarz, strzelił do niego z bliskiej odległości. Po chwili sam został

ranny. Dostał w nogę. Wpadł na najbliższe podwórze i ukrył się w komórce. Stamtąd wyprowadzili go milicjanci.

„Modrzew” stał przed sklepem i ubezpieczał kolegów. Gdy spostrzegł, co się dzieje, rzucił się do ucieczki. Wskoczył do tramwaju i tam został aresztowany przez współpasażera ubowca. Janusz Pawełczak ps. „Głaz” natomiast spokojnie wyszedł ze sklepu jubilera. Zatrzymał przejeżdżającą obok platformę z węglem i grożąc furmanowi użyciem pistoletu, opuścił rejon pościgu. „Jur” wspominał coś, że „Zapora” rusza za granicę z Częstochowy.

Pojechał tam, lecz nie znając właściwych kontaktów, pokręcił się kilka dni po mieście i wrócił na Lubelszczyznę.

Rozdział 8

Delegat Sił Zbrojnych na Kraj, pułkownik Rzepecki, po rozwiązaniu się Rady Jedności Narodowej i przyjeździe do Polski premiera Stanisława Mikołajczyka był przekonany, iż dalsze zachowanie konspiracji wojskowej oraz utrzymywanie zbrojnego podziemia jest zarówno niemożliwe, jak i szkodliwe z punktu widzenia interesu narodowego Polaków.

232

Zaporczycy 1943-1949

Pełnego rozładowania lasu chciał jednak nie dla zaprzestania oporu, lecz ponieważ uważał, że walka o wolność Polski winna toczyć się od tej chwili na płaszczyźnie jawnego życia i przejawiać się w odbudowie kraju ze zniszczeń wojennych oraz politycznej walce ze zni-komą mniejszością komunistycznego reżimu.

W okresie ogłoszenia amnestii, której miesięczny okres obowiązywania przesunięto z końca września do 15 października, a w wybranych województwach nawet do grudnia 1945 roku, Delegat Sił Zbrojnych na Kraj zajmował postawę chwiejną. Uważał, że gwarancje bezpieczeństwa nie są wystarczające. Dlatego nie zamierzał się ujawnić, ani nie zachęcał do ujawniania się innych. Nie przeszkadzał też jednak ani nie krytykował zbytnio ujawniających się żołnierzy i dowódców Armii Krajowej, którzy jak pułkownik „Radosław”, delegat Okręgu Centralnego, aresztowany 1 sierpnia 1945 roku, wydal 21 sierpnia z więzienia rozkaz, a następnie 8 września deklarację o wyjściu z konspiracji podległych mu żołnierzy, zaś uwolniony 23 września, zasiadł wraz z przedstawicielami władz bezpieczeństwa w Komisji Likwidacyjnej Armii Krajowej.

Koncepcja Delegata Sił Zbrojnych na Kraj, która zakładała przekształcenie konspiracji wojskowej w cywilne zrzeszenie, doprowadziła do utworzenia w dniu 2 września 1945

roku nowej organizacji Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość – WiN. Celem zrzeszenia była walka o wprowadzenie w Polsce zasad demokracji w zachodnioeuropejskim znaczeniu tego słowa, zaś pierwszym krokiem do osiągnięcia tego celu miało być wywalczenie możliwości przeprowadzenia uczciwych i demokratycznych wyborów powszechnych do sejmu.

Powracający w pierwszych dniach listopada 1945 roku z nieudanej wyprawy „Zapora”

nie wiedział nic o nowo powstałym Zrzeszeniu WiN. Wyprowadził z Polski jedenastu chłopaków. Wracał zaledwie z jednym. Jeden zginął. Nie wiedział, jaki jest los pozostałych.

Domyślał się ponadto, że teren znów pełen jest ukrywających się ludzi, a on nie ma żadnej koncepcji ani legalnych podstaw do tego, aby sprawować nad nimi jakąkolwiek formę władzy.

– Teraz mogę już tylko zostać hersztem zwykłej bandy, stary. Jeśli jednak nie mam innego wyboru, zostanę nim. Lepiej już, żeby byli pod moim dowództwem, niż chodząc na własną rękę, stali się prawdziwymi bandytami – powiedział do „Opala” na wieść, że od jego wyjazdu nieprzerwanie działają patrole „Romana”, „Renka” i „Misia”.

– Nie jest tak źle, jak myślisz – odpowiedział „Opal” i przekazał mu informacje o Zrzeszeniu WiN powołanym przez Delegata Sił Zbrojnych na Kraj, pułkownika Rzepeckiego.

– Struktury tej organizacji istnieją już w Lublinie. Bez trudu mogę cię z nimi skontaktować – zakończył.

– No, to jeden problem jest jak gdyby załatwiony. Ustal z kim trzeba spotkania i jeśli już nie ma innego wyjścia, nadamy temu wszystkiemu podstawy legalnej działalności. Szczerze powiedziawszy, stary, szkoda mi było rozstawać się z tobą i ludźmi, więc może nawet dobrze się stało, że ta cała wyprawa się nie udała. Jedyne co mnie gnębi, to odpowiedzialność za tych, którzy zostali w czeskich więzieniach. Musimy znaleźć jakiś sposób, aby ich stamtąd wyciągnąć – mówił „Zapora”.

– Trzeba pomyśleć, może uda się coś zrobić, chociaż z doświadczenia wiem, że jesteśmy sami. A co do wyprawy, to nie rób sobie wyrzutów, Henek. To nie mogło się udać. Krótko przed wami chciał ten sam numer wywinąć „Podkowa” z „Zamojszczyzny”. Mówią, że wziął swoich umundurowanych chłopaków na samochody, doczepił kuchnię polową i ru-

III. WiN straceńców los

233

szył w rajd przez Słowację lub Czechy, dokładnie nie wiadomo. Wszystko miało ręce i nogi i nawet może by się udało, ale na granicy z amerykańską strefą okupacyjną zatrzymał ich patrol, a chłopcy nie wytrzymali i rąbnęli jednego czy dwóch czeskich żołnierzy. Amerykanie oddali „Podkowę” czechosłowackim władzom, które zdwoiły czujność. Jak już was na-mierzyli, nie mieliście żadnych szans. A swoją drogą przyznasz, że z tych Amerykanów niezłe skurwysyny. Wydać bolszewikom „Podkowę”! To przecież nie mieści się w głowie. Jeśli już chcieli, mogli go postawić przed amerykańskim sądem – nie krył oburzenia „Opal”.

– Nie mów mi, stary, nic o Amerykanach. Opowiadałem ci przecież, jak potraktowali mnie w swojej ambasadzie w Pradze. Oni sprzedali nas Stalinowi. Umyli od tego wszystkiego ręce i chcą tylko świętego spokoju. Możemy ginąć, umierać i nikogo to nie wzruszy.

Jesteśmy sami. A my, naiwniacy, jeszcze kilka miesięcy temu wierzyliśmy, że Ameryka w naszej obronie wypowie Sowietom wojnę! – gorzko śmiał się „Zapora”.

Wskutek ostrych represji wobec ludzi sprzyjających w jakikolwiek sposób partyzantom, przestraszeni mieszkańcy wsi coraz mniej chętnie udzielali schronienia i pomocy ukrywającym się żołnierzom.

– Śmierć tylko przez was, nieszczęścia i pożary. Po co wam włóczyć się po świecie? Sowiet zbyt mocny, żeby garstka szaleńców dała mu radę – mówili i zamykali przed nimi drzwi swoich domów.

Lubelszczyzna nie ma lasów. Lasem lubelskich partyzantów byli ludzie. Teraz, w końcu 1945 roku, bywało, że we wsiach, które jeszcze pół roku temu niemal całe stały otworem dla żołnierzy „Zapory”, pozostawały jedynie dwa, trzy przychylne im domy, w których zmarznięci i głodni chłopcy zawsze znajdowali gorącą strawę i kąt do spania. Nie to, że ludzie odwrócili się od „Zapory”. Nadal pozostawali mu wierni, użalali się nad jego losem i losem chodzących z nim chłopaków, ale bali się. Bolszewicy polscy i sowieccy byli bezwzględni. Jeśli znaleźli kwaterujących w chłopskim domu żołnierzy, jeśli udowodni-li współpracę z oddziałami WiN, z dymem puszczali chłopski dobytek lub ograbiali ze wszystkiego, mordowali lub aresztowali dopuszczających się „przestępstwa” ludzi.

Patrole UB i MO chodziły po wsiach często. Trudno było przewidzieć, kiedy i w którym momencie zjawią się we wsi . Czesław Piątkowski ps. „Stary” ze wsi Grądy ujawnił się 5

października 1945 roku. Bał się jeszcze wrócić na stałe do domu. Zwłaszcza dlatego, że niedawno, za pomoc ukrywającym się żołnierzom Armii Krajowej, UB spalił gospodarstwo jego teściom, Bronisławie i Aleksandrowi Irackim z Chrzanowa. W pierwszych dniach listopada, wraz z Józefem Tulpanem ps. „Cienki” i Stanisławom Madejem ps. „Rudy”, przyszedł na nocleg do Heleny i Juliana Dybickich we wsi Skrzyniec. Jeszcze nie zdążyli się rozgościć, gdy w odległości kilometra rozległy się strzały.

– Musimy stąd natychmiast wyjść – powiedział „Stary”.

– Nie ma sensu, u cioci jesteśmy całkowicie bezpieczni – odpowiedział jeden z kolegów, kuzyn goszczących ich gospodarzy.

Czesław Piątkowski nie czekał dłużej. Wyszedł z mieszkania, przygotował do strzału visa i oddalił się w przeciwnym kierunku. Uszedł może pół kilometra, gdy resort otoczył

mieszkanie Dybickich, aresztował „Cienkiego” i „Rudego”, po których ślad zaginął już na zawsze. „Stary” powrócił pod komendę „Zapory”.

Po powrocie z Czechosłowacji, gdy pozbierał pod swe dowództwo wszystkich żołnierzy, gdy formalnie podporządkował się Komendzie WiN-u, aby sprawnie działać w nowo po-

234

Zaporczycy 1943-1949

wstałej sytuacji, musiał „Zapora” od początku zakładać placówki i budować sieć łączności.

Przeorganizował też oddział. Zlikwidował tabory i zrezygnował z ciężkiej broni, która za Niemców była dumą partyzantów. Nakazał, aby chłopcy brali tylko dwudziestostrzałowe polskie erkaemy lub sowieckie pepeszki i diegtiarowy.

– Partyzantka za Niemców to było harcerstwo. Nawet ostatni rok był niczym w porównaniu z tym, co czeka nas teraz, chłopaki – z ciężkim sercem mówił do swych żołnierzy

„Zapora”.

Komendant nie ukrywał, że czekają ich trudne czasy. Póki co, największą jednak troską

„Zapory” byli ludzie, których pozostawił w Czechosłowacji. W połowie grudnia 1945

roku wiedział już, że żyją i siedzą w więzieniu w Pradze.

– Jedź, stary, do tego „Radosława”. Może mają tam jakieś chody, to ich uwolnią. Szukaj-cie jakiegoś wyjścia, żeby ich stamtąd wyciągnąć – powiedział do „Opala”.

– Pojadę, chociaż diabli wiedzą, czy da się coś zrobić. Nie mogę nie pojechać – powiedział „Opal” i po raz drugi tego roku udał się do Warszawy.

Do „Radosława” dotarł bez trudu. Poprosił go o pomoc w zwolnieniu osadzonych w pra-skim więzieniu kolegów.

– Przecież oni nie popełnili na terenie Czechosłowacji żadnego przestępstwa, za które należałoby trzymać ich w więzieniu. Przekroczyli nielegalnie granicę. To wszystko – mówił

„Opal”.

– Sprawy repatriacji leżą w gestii Ministerstwa Administracji Publicznej, a ministrem jest Kiernik. Jak pan wie, to nasz człowiek i w nim cała nasza nadzieja. Nie mogę panu nic obiecać, ale może uda się coś dla tych ludzi zrobić – odpowiedział „Radosław”.

Następnego dnia sekretarz Zarządu Głównego PSL Wójcik skierował „Radosława”

i „Opala” do dyrektora jednego z departamentów Ministerstwa Administracji Publicznej, gdzie po wyjaśnieniu sprawy i złożeniu odpowiedniego podania obiecano „Opalowi”, że ministerstwo wystąpi do władz Czechosłowacji o uwolnienie żołnierzy „Zapory”.

– Jak tylko przekroczą polską granicę, niech natychmiast uciekają, bo aresztuje ich polska bezpieka. Takie to już czasy, że łatwiej nam bronić ludzi przed obcą władzą, niż własną

– powiedział dyrektor.

– Ale jak my możemy ich o tym uprzedzić? – przestraszył się „Opal”.

– Ma pan rację. To musimy już jakoś załatwić poprzez naszych ludzi w konsulacie –

zgodził się urzędnik.

„Opal” wracał do domu z poczuciem dobrze wypełnionej misji. Gdy 20 grudnia 1945

wysiadł z warszawskiego pociągu, na stacji w Lublinie został zatrzymany i przewieziony do aresztu śledczego Urzędu Bezpieczeństwa.

Rozdział 9

Na wieść o aresztowaniu „Opala”, „Zapora” zarządził koncentrację podległych mu żołnierzy i tuż po świętach Bożego Narodzenia wyprowadził ich z Lubelszczyzny.

– „Opal” zna wszystkich. Nie ma w terenie kwatery i żołnierza, o którym mógłby nie wiedzieć. Jeśli nie wytrzyma bicia i tortur, a więksi od niego nie wytrzymywali i ja sam nie potrafię powiedzieć, czy zdołałbym, może być z nami źle – powiedział.

III. WiN straceńców los

235

Wyruszyli z Rzeczycy koło Kazimierza. Nie było mrozu ani śniegu. Zaufani przewoźnicy przewieźli ich przez Wisłę. Jako pierwsza w stronę ruin zamku w Janowcu popłynęła długa łódź z ośmioma chłopakami uzbrojonymi w erkaemy, których osłaniali pozostali. Potem popłynęły jeszcze cztery łodzie, dla których osłonę stanowiła pierwsza ósemka. Razem około czterdziestu ludzi.

Poszli w stronę Puszczy Kozienickiej. Marsze były bardzo ciężkie. Bywało, że według map „Zapory” powinni dochodzić do wsi, a dochodzili do pogorzeliska. Nie wiadomo tylko skąd, czuć było swąd świeżego dymu. Wkrótce odkryli, że w zniszczonych wioskach żyją jednak ludzie. W maleńkich ziemiankach koczowały całe rodziny wraz z dobytkiem.

Bieda, głód i rozpacz. Jak można liczyć, że ukryje się w nich partyzancki oddział? Szli dalej.

Pod względem żywności we wsiach, których nie zniszczył front i pacyfikacje, nie było lepiej. W jednej z chat gospodyni miała tylko jedno jajko. Ugotowała je i podała „Zaporze”.

– Tyś najmłodszy i pewnie najbardziej głodny – komendant zawołał „Gitarkę” i rozkazał

zjeść jajko.

Pierwszą walkę stoczyli „Zaporczycy” w Puszczy Kozienickiej. Na długiej, otoczonej la-sami polanie stało kilka domów, do których przylegały uprawiane przez mieszkańców wsi poletka. Zakwaterowali nad ranem. Stali cały dzień. Pod wieczór, gdy wzdłuż przekątnej polany opuszczali wieś, a czujka weszła do lasu, rozległy się pierwsze strzały. „Zapora”

rozwinął tyralierę w prawo, aby nie dać się odbić z powrotem w pole. Przebili się i poszli dalej. Na polanie, której nazwy nikt nie zapamiętał, pozostał martwy „Panterka”.

Lasami przedzierali się w stronę Warki, a potem wzdłuż Pilicy w kierunku Tomaszowa Mazowieckiego. Byli brudni i zawszeni. Nie było sposobu, aby pozbyć się wszy. Jak miał

jeden, to mieli wszyscy. A jeśli umył się tylko jeden i tylko jeden założył czystą bieliznę, do niego zawsze nalazło najwięcej.

– Chłopaki, trzeba ten problem raz na zawsze rozwiązać. Musimy w jednym dniu wszyscy założyć czystą bieliznę i nowe ubranie. Nie ma innego sposobu, bo nas zamiast bolszewików, wszy pozżerają – powiedział „Zapora”.

Wkrótce trafili na jednostkę wojskową położoną na skraju niewielkiego miasteczka. „Zapora” dał rozkaz do rozbrojenia warty i rozejrzenia się za magazynami. Żołnierze jednostki ze zdziwieniem patrzyli na wojsko, które nie przyszło ich zabijać, lecz ładowało do worków gacie, ciepłe kalesony, czapki, mundury i jeśli pasowały, nowe buty.

– Nie bądź taki zachłanny! – krzyknął ze śmiechem „Miś”’ na widok „Gitarki” ładujące-go do swego worka nowy wojskowy pas.

– Jak się dobrze przyjrzeć, to w dziurkach pasa też się wesz wypatrzy – z powagą odpowiedział chłopak mający za największe zło partyzanckiego życia łażące po nim insekty.

W szalonym marszu pokonali kilkadziesiąt kilometrów i odskoczyli od jednostki.

– No, chłopaki, chyba starczy. Teraz po pięciu na kwaterę. Kąpiemy się pojedynczo.

Jak skończy jeden, zaczyna drugi, żeby w razie czego można było odskoczyć – zarządził

„Zapora”.

W stojącym pod lasem domu zakwaterował „Miś”, „Mikołaj”, „Gitarka”, „Zimny” i jeszcze któryś z chłopaków. „Miś” skończył kąpiel. Szykował się do niej „Gitarka”, gdy od strony szosy posłyszeli strzały. Potężny „Miś”, bez munduru i płaszcza, z erkaemem w dłoni, wyskoczył boso na drogę. Za nim rozebrany „Gitarka”, który na szczęście nie zdążył jeszcze zdjąć butów. Sznur samochodów resortu, czyli UB i KBW. Bitwa. Odskoczyli bez strat. Pół

236

Zaporczycy 1943-1949

oddziału w nowym ubraniu. „Miś” został goły i bosy. Na jego ogromne nogi nie pasowały żadne buty. Obwiązał je szmatami.

Nocą zbliżyli się do jakiejś dużej wsi. „Zapora” zarządził absolutną ciszę. Rozwinęli się w długi sznur. Szli cicho, tak jak tylko oni potrafili. Nie zaszczekał pies, w oknie nie za-paliło się żadne światełko. Na skraju wsi stał kościół. Obok, pośród drzew, stała plebania.

– „Maciek” i „Gitarka”. Podejdźcie cicho i obudźcie księdza – rozkazał „Zapora”.

Chłopcy podeszli pod okna plebanii.

– Proszę księdza, proszę otworzyć, polskie wojsko idzie! – szeptali, pukając delikatnie.

Odpowiedziała im cisza. Prosili, nalegali.

Wtem, nad ich głowami, w głuchej ciszy rozległ się dzwon.

– Ojcze duchowny, przestań dzwonić! Otwórz, my jesteśmy polskim wojskiem! Polscy partyzanci przyszli! – starał się przekrzyczeć huk dzwonu „Maciek”.

Ojciec duchowny nie słyszał lub nie chciał słyszeć. Dzwonił dalej. Dopiero teraz spostrzegli, że ze strychu plebanii wychodził w stronę kościelnej dzwonnicy sznur.

– Wycofujemy się! – zarządził „Zapora”.

Odezwały się psy. Z oświetlonych domów w stronę kościoła zaczęli nadbiegać ludzie.

Partyzanci zalegli cicho w pobliskich krzakach. Wśród biegnących chłopów mignęły mundury członków ORMO.

– Co się stało, proszę księdza?! To my, swoi! – wykrzykiwali.

Ksiądz przestał wreszcie bić w dzwon i otworzył drzwi.

– To był napad! – huczał donośnym basem wpuszczając parafian do środka.

„Zapora” podprowadził chłopaków pod okna. Otoczyli dom. Chwilę słuchali przechwa-łek mieszkańców wsi, z których jeden ponoć widział napastników, drugi ich gonił.

– Ręce do góry, proszę oddać broń, plebania jest otoczona! – „Zapora” wszedł do roz-świetlonego holu budynku. – To nie napad proszę księdza, to polskie wojsko, które nie poddało się bolszewikom. Niepotrzebnie ksiądz narobił tyle szumu. Nic nikomu nie grozi.

Tyle, że parafianie muszą stracić broń – powiedział do proboszcza.

– Przepraszam panie kapitanie, nie wiedziałem, myślałem, że to bandyci, że jakiś napad.

– Przecież chłopcy mówili, że jesteśmy wojskiem.

– Ależ, panie kapitanie, każdy może się podać za wojsko. Czy pan nie wie, co się teraz dzieje? Mało to napadów? Bandytyzm, panie kapitanie, szaleje w tym kraju. Świat czegoś podobnego jeszcze nie widział! – rozgadał się ksiądz.

– Niestety, nie mamy wiele czasu. Poproszę o kolację dla czterdziestu żołnierzy. Do naszego odejścia wszyscy zgromadzeni tutaj mieszkańcy pozostaną na plebanii. I proszę nie próbować ucieczki, bo zmuszeni będziemy strzelać – przerwał mu „Zapora”.

– Kolacja dla czterdziestu chłopa?! – złapał się za głowę ksiądz.

Nie protestował jednak. Podczas gdy gospodyni szykowała jedzenie, „Miś” podszedł do upatrzonego wcześniej wieśniaka.

– Z postury nie wygląda pan na tak wielkie nogi. Potrzebuję butów i przepraszam, ale łatwiej panu będzie dojść na bosaka do domu, niż mnie maszerować w szmatach dziesiątki kilometrów. Proszę to potraktować jako rekwizycję. Jeśli trzeba, wystawię kwit – powiedział z wyszukaną elegancją.

Chłop posłusznie ściągnął oficerki. „Miś” przymierzył.

– Dobra robota. Trafiły mi się jeszcze lepsze niż te, które straciłem – mruknął zadowolo-

III. WiN straceńców los

237

ny i poklepał z uznaniem cholewki.

Porządną kolację zjedli jednak dopiero w Spale. Podeszli pod miasteczko cicho, wczesnym zimowym zmierzchem. Budynek rządowy rozświetlały liczne światła. Po udekorowa-nych salach, wśród rozstawionych stołów kręcili się jacyś ludzie, czyniąc ostatnie przygotowania do mającego się odbyć następnego dnia balu. W ogromnej kuchni kilka kucharek przygotowywało stosy kotletów i pierogów. Spiżarnia pełna była wykwintnych wędlin.

Obsługa budynku w pierwszej chwili zgłupiała. Nie mogli zorientować się, z kim mają do czynienia.

– Budynek zajęło polskie wojsko. Proszę zastawić stoły do kolacji.

– Jakie polskie wojsko? To nie dla żołnierzy żarcie, tylko dla rządu! Wynocha stąd! – rozdarła się najgrubsza i najstarsza ze stojących przy kuchni bab.

– Z szacunkiem, paniusiu, z szacunkiem trochę. Mówi do pani kapitan wojsk Rzeczypospolitej Polskiej, dowódca oddziału partyzanckiego Armii Krajowej. Proszę spojrzeć, na naszych czapkach nie jakieś tam wrony, tylko prawdziwe orły z koroną – powiedział

z uśmiechem „Zapora”.

– O Jezusie Nazaretański! Toż to jakby nasz świętej pamięci major „Hubal” z grobu wstał! Tylko pan kapitan jakby trochę mniejszy i bez brody… Toż trzeba było od razu mówić, że nasi przyszli, a nie o wojsku gadać – rozczuliła się kucharka.

– Dziewuchy, a żywo, kotlety smażyć i na stół podawać. A póki co, śledzi i szynki niech żołnierzyny pojedzą, bo takie to widać zmarniałe, niedożywione przy tych komunistach, że aż serce ściska – ofuknęła stojące obok niej dziewczyny i zagoniła do roboty.

Zasiedli do stołów.

Późną nocą kucharki ładowały do partyzanckich plecaków suchą kiełbasę, chleb, wędzone boki, szynki i wódkę.

– Na zdrowie, panie kapitanie, niech was Pan Bóg prowadzi, chłopaczyny moje! Taki to już nasz los! – żegnała ich ze łzami w oczach stara kucharka.

W drodze powrotnej resort deptał im po piętach. Spadł niewielki śnieg, ziemię ściął

ostry mróz. Jak zawsze maszerowali nocą, w dzień kryjąc się po kwaterach.

– Dziś musimy przejść Radomkę, a za rzeką, w puszczy, zgubimy pościg i do domu –

powiedział „Zapora”.

O zmierzchu wyruszyli w drogę. Przeszli szeroki trakt i szli w kierunku płynącej w tym miejscu półkolem rzeki, gdzie według mapy winien znajdować się mostek. Za nimi w oddali migały światła reflektorów ubowskiego pościgu.

Mostku na rzece nie było. Napięta na mrozie lina świadczyła o tym, że gdzieś tam, na przeciwległym brzegu, stoi prom. Biegające z różnych kierunków światła reflektorów na pobliskiej szosie i bezustanny warkot motorów nie dawały żadnych szans na odwrót. Po drugiej stronie rzeki panowała martwa cisza. Tylko w mroku nocy majaczyło na wzgórzu kilka uśpionych chałup.

– Przewóz! Prom! – zakrzyczeli żołnierze.

Nikt im nie odpowiedział. Co robić? Do najbliższego mostu co najmniej dwa kilometry.

Nie dojdą. A tutaj siedzą jak w worku. Albo spróbują przepłynąć rzekę i się potopią, albo będą się przebijać i może któryś przejdzie... Ktoś wygrzebał z krzaków niewielką łódkę.

– Kto najlżejszy? – zapytał „Zapora”.

– „Gitarka” – odpowiedzieli.

238

Zaporczycy 1943-1949

– „Gitarka”, teraz życie całego oddziału w twoich rękach! Łap się tej liny i hulaj na czó-łenku na drugą stronę. Budź przewoźnika! – krzyknął „Zapora”.

Chłopcy, aby „Gitarka” był lżejszy, zdjęli z niego wszystkie zbędne rzeczy. Zostawili mu jedynie mundur i automat. Pod nogi podsunęli mu łódeczkę i ześliznęli ją z nim po lodzie.

Dalej rwąca głębia rzeki. „Gitarka” chwycił mokrymi rękami zamarzniętą stalową linę.

Skóra obu dłoni została na metalu. Poczuł potworny ból. Prąd rzeki wyrywał spod nóg łódkę. Metr po metrze, pomalutku, „Gitarka” przesuwał się jednak do przodu. Na środku rzeki łódka była już do połowy wypełniona wodą.

Gdy myślał, że nie będzie w stanie dłużej wytrzymać bólu, że nie znajdzie w sobie siły, aby po raz kolejny przyłożyć rękę do zamarzniętej liny i zostawić na niej kolejną warstwę ciała, czółenko stuknęło o lód na przeciwległym brzegu rzeki. Lód załamał się, czółenko poszło na dno. Jeszcze tylko kilka dotknięć lodowatej liny i zbawczy kołek promu. Przy nim lód był mocny na tyle, że „Gitarka” mógł dojść do brzegu. A potem szalony bieg do pierwszej chałupy.

– Przewoźnik! – krzyczał chłopak i walił co sił w okna.

– Przewoźnik w następnym domu! – odkrzyknął mu przerażony chłop.

– Chodź ze mną! Prowadź! – „Gitarka”’ wycelował w chłopa automat.

Było mu wszystko jedno. Prom musiał ruszyć.

– Wojsko polskie! Armia Krajowa! Stoimy, krzyczymy, prom natychmiast potrzebny!

Piorunem! Wojsko polskie po tamtej stronie stoi! – darł się do przewoźnika.

– Tu nie było słychać... – odpowiedział chłop trzęsącymi się rękami zakładając odzienie.

We trzech pobiegli do promu.

– Panie, nie ruszymy go. Zobacz pan, w lód zakuty! Tu trzeba będzie rąbać siekierami, łomami, żeby to odrąbać, bo inaczej nie pójdzie! – odrzekł przewoźnik.

„Gitarka” wrócił po resztę chłopów. Wszystkie domy postawił na nogi.

– Brać siekiery, łomy, bosaki i do promu! A który nie posłucha, kula w łeb! – straszył jak mógł, byle tylko uruchomić prom.

Chłopi nie potrzebowali już straszenia. Widzieli, że po drugiej stronie rzeki stoją partyzanci. Za nimi, po łące, świeciły reflektory bolszewickich samochodów. Pracowali co sił

w rękach. Łom, siekiera, bosak... Wreszcie przewoźnik wszedł na prom. Linka drgnęła.

„Gitarka” z biciem serca patrzył, jak koledzy w coraz jaśniejszym świetle reflektorów wska-kują na platformę, a potem liczył dzielące ich od niego metry i porównywał z odległością dzielącą samochody resortu od przeciwległego brzegu.

– „Gitarka”! Ty sam nie wiesz, co zrobiłeś!

„Zapora” pierwszy zeskoczył z promu, przytulił chłopaka i serdecznie uściskał. Tymczasem żołnierze przecięli linę promu, poprawili granatami, aby nie skorzystał z niego resort i wraz z chłopami odskoczyli w stronę stojących na wzgórzu domów. Światła reflektorów resortu oświetliły pusty, wydeptany partyzanckimi butami brzeg.

Rozdział 10

W pierwszych dniach lutego 1946 roku oddział przekroczył pod Janowcem zamarzniętą Wisłę. Okazało się, że „Opal” nie wydał nikogo.

– Od dawna jest mi więcej niż bratem, ale żeby wytrzymał bolszewickie śledztwo? Tego,

III. WiN straceńców los

239

szczerze mówiąc, nawet od niego nie wymagałem – powiedział do chłopaków „Zapora”

i począł zastanawiać się nad możliwością odbicia swego zastępcy. – Wydobycie go z aresztu UB w Lublinie jest niemożliwe. Może przewiozą go na Zamek, albo, gdy już zacznie się proces, zorganizujemy akcję w sądzie. Póki co, pozostaje nam tylko czekać – stwierdził, po uprzednim rozpoznaniu.

Tymczasem „Opala” przewieziono do Warszawy. Znów bicie, tygodnie nocnych przesłuchań i zakaz spania w dzień.

– Nie wiem, nie pamiętam, nie widziałem – odpowiadał „Opal”.

Tłumaczył się, że od czasu amnestii działał w Komisji Likwidacyjnej AK Okręgu Lublin i nie utrzymywał żadnych kontaktów z podziemiem.

– Gdzie jest „Zapora”? Kto przy nim został? Z jakich korzysta melin? Nazwiska!!!

– Nie wiem. „Zapory” nie widziałem od amnestii. Nie wiem kto przy nim został, nie znam jego kwater, ani nazwisk ludzi – odpowiadał w kółko.

Stracił poczucie czasu i rzeczywistości.

Wiedział tylko, że nie może wymienić żadnego nazwiska.

Nie wymienił.

Gdy „Zapora” otrzymał wiadomość o przewiezieniu „Opala” do Warszawy, pojechał

do dawnego dworu w Ratoszynie, aby zredagować list do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. We dworze od września 1945 roku działało liceum i gimnazjum, którego dyrektorem był doktor filozofii Jan Tokarski. Szkolną sekretarką była Iza Kochanowska ps. „Błyskawica”.

Niniejszym oświadczam, że biorę na siebie całkowitą odpowiedzialność za wszystkie akcje wykonane przez mój oddział w okresie pomiędzy sierpniem 1944 a grudniem 1945

roku. Stanisław Wnuk ps. „Opal”, mój zastępca, jeśli brał w nich udział do sierpnia 1945

roku, to jako żołnierz wykonywał jedynie moje rozkazy i nie może być za to pociągnięty do odpowiedzialności. Oświadczam też, że od czasu swego ujawnienia Stanisław Wnuk nie utrzymywał ze mną żadnych kontaktów.

Luty 1946 Kapitan „Zapora”

Oświadczenie napisał na maszynie dyrektor Jan Tokarski. Zastanawiali się potem, skąd najlepiej wysłać pismo, aby nie nosiło miejscowego stempla.

– Najlepiej będzie, jeśli prześlę je poprzez Stronnictwo Pracy, do którego należę – zdecydował dyrektor Jan Tokarski.

Prowadzona przez niego szkoła była bardzo ważnym punktem kontaktowym dla oddziału „Zapory”. Związany ze Stronnictwem Pracy dyrektor, tylko sobie znanymi kanała-mi uzyskiwał w Lublinie informacje o szykujących się przeciwko „Zaporze” akcjach. Aby usprawnić system ostrzegawczy, wystarał się o założenie w szkole telefonu, przez który podawano zaszyfrowane informacje o ruchach resortu i planowanych wyjazdach w teren.

Informacje te roznosiła do poszczególnych punktów łączności „Błyskawica”, której dopiero pobyt w oddziale partyzanckim „Cichego” uświadomił, jak ważną rolę dla ściganych żołnierzy pełni służba w łączności. Nie buntowała się już teraz, nie próbowała walki z bronią w ręku, którą jest w stanie prowadzić każdy wiejski chłopak. Wspomagała „Zaporę”

tym, co było mu w obecnej sytuacji bardziej potrzebne.

240

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 11

Bogumił Adamski ps. „Tygrys”, wywieziony latem 1944 roku do Rosji pod fałszywym nazwiskiem Wachowiak, wrócił do Polski w styczniu 1946 roku. Prosto z granicy pojechał

do Margolina pod Chodzieżą, dokąd po odejściu Niemców powróciła jego rodzina wysiedlona w czasie wojny do Urzędowa. Szybko wyrobił dokumenty na prawdziwie nazwisko i w pierwszych dniach lutego 1946 roku przyjechał na Lubelszczyznę. Wysiadł przed Chodlem i skrótami szedł w kierunku Kolonii Borów, do domu „Opala”. Rozglądał się po okolicy. Tam, w sowieckim łagrze, nie wierzył, że kiedykolwiek w życiu ujrzy jeszcze te strony. Wszedł w niewielki lasek.

– Ręce do góry, „Tygrysie”! – usłyszał nagle i w tym samym momencie skoczyło na niego kilku chłopaków.

„George”, „Zbyszek” i „Cedur” mało nie udusili „Tygrysa” z radości, że żyje i wrócił do nich.

– Alleluja po raz wtóry! – śmiali się.

Tłumaczyli „Tygrysowi”, że za pierwsze zmartwychwstanie uznali powrót Jurka Stefańskiego ps. „Cedur”.

– Nie ma co tu stać. Chłopaki, chodźmy do Chodla na piwo, trzeba uczcić to święto! –

powiedział „George”.

A potem kwatery i spotkanie z „Zaporą”, który wysłuchał relacji „Tygrysa” o Syberii, ale na prośbę, aby komendant przyjął go do oddziału, zareagował kategoryczną odmowną.

– Nie przyjmuję tych, którzy wracają z Rosji. Wy już swoje przeżyliście i pora wam odpocząć. Będziemy w kontakcie. Jeśli zajdzie taka potrzeba, powołam cię – powiedział.

– Ale „Cedura” to pan komendant przyjął – bronił się „Tygrys”.

– Dla Jurka „Cedura” zrobiłem wyjątek. On nie ma dokąd wracać. Gdy był w Rosji, Sowieci zabili mu ojca. Bardzo cierpiał. Pała zemstą do Sowietów, a z dwojga złego wolę, aby była to zemsta kontrolowana.

Wszedł „Zbyszek” i ofiarował „Tygrysowi” broń.

– Weź tę parabelkę w zamian za broń, którą zostawiłeś przy aresztowaniu. Tamtą zabrał

mi resort, gdy dostałem się do niewoli – tłumaczył.

– „Tygrysowi” nie jest potrzebna żadna parabelka. Po co mu teraz, gdy wraca do cywila?

Narobi sobie tylko kłopotów – ofuknął „Zbyszka” komendant.

„Tygrys” dostał od „Zapory” niewielką zapomogę i po kilku dniach wracał do Lublina.

– Pojadę z tobą. Muszę kupić sznury i trupie główki, bo Stary tworzy żandarmerię. Coś trzeba robić z bandytami. Będzie tym wszystkim dowodził Romek Groński ps. „Żbik” –

powiedział „Cedur” i przyłączył się do „Tygrysa”.

Szli Krakowskim Przedmieściem, gdy nagle ktoś cicho zawołał ich po pseudonimach.

Zatrzymali się, czujnie spoglądając na dwie chude baby, które przystanęły naprzeciw nich.

– To ja, „Terry”, nie poznajecie? – powiedziała jedna z bab i ściągnęła z głowy czapkę.

– O cholera! To naprawdę „Terry”! – pierwszy wykrzyknął „Cedur” i chłopcy rzucili się sobie w objęcia.

– A to kto? – zapytali wskazując na „Grota”.

– On był z nami u „Zapory” od jesieni 1944, dezerter z Białki. Szliśmy potem przez Czechosłowację, a teraz razem wróciliśmy – tłumaczył „Terry”.

Poszli do knajpy obok kina „Apollo”.

– Skąd te wasze przebrania, czy ukrywacie się? – pytał „Tygrys”.

III. WiN straceńców los

241

– Jak pewnie wiecie, siedzieliśmy w więzieniu w Pradze. „Grot”, „Jagoda”, „Duch” i ja.

Żarcie było podłe, dlatego jesteśmy tacy wychudzeni. Udało mi się ukryć kilka złotych pięciorublówek, za które żona Czecha, co siedział z nami w celi, przysyłała nam paczki.

Ale co to było... Dżem i jakieś ichnie bułeczki, nic więcej. Czech okazał się uczciwym człowiekiem. Jak w styczniu nas zabierali, oddał mi z powrotem wszystkie rublówki. Powiedział, że to żarcie od jego żony i tak niewiele było warte, a nam pieniądze mogą się jeszcze przydać. W każdym razie do więzienia przyszła najpierw komisja w binoklach. Parę dni później odwiedziła nas jakaś paniusia z polskiego konsulatu. Potem zaczęli nas wypusz-czać. Bo obok siedzieli warszawiacy z Powstania i ludzie od „Podkowy” z Zamojszczyzny.

Nie wiem, skąd się tam wzięli. Czesi oddali nam wszystkie rzeczy i tramwajem zawieźli na dworzec. Ci z Warszawy i od „Podkowy” wiali na zachód, bo mieli dolary. Nas, w mary-narkach, chociaż to był styczeń, wsadzili do pociągu. Na granicy „Duch” poszedł piechotą do znajomych w Cieszynie, a nam, po przesłuchaniu, wyrobili dokumenty i ubrali w te babskie płaszcze i czapki. Tłumaczyliśmy tym z PUR-u, którzy chyba byli ubowcami, że wracamy z robót u Niemców. Mnie i „Grotowi” uwierzyli, a „Jagodę” zatrzymali – opowiadał „Terry”. – No, wszystko już wam powiedziałem. Teraz kolej na was, sybiracy. Jakim cudem przeżyliście sowieckie łagry?

– Co tam, stary, wiele mówić. Ty wyglądasz gorzej, niż my, jak wróciliśmy. Chociaż nie było lekko. Półtora roku żreć wobłę i inne gówna to wystarczy. A i tego nie było pod do-statkiem. Jak nie wiesz, co to jest wobła, to ci powiem. Sowiecka suszona na wietrze ryba z bebechami i wszystkim. Śmierdzi tranem. Wasz czeski dżem to przy tym rarytas. Teraz, jak pomyślę, to mi się chce rzygać. Ale... zresztą, nigdy nie myślałem, że wrócę i wszystkich was zobaczę – mówił „Tygrys”.

– A mnie, szczerze powiedziawszy, udało się jak diabli – zaczął Jurek Stefański ps. „Cedur”. – Jak to człowiek w życiu nie wie, co mu się kiedy może przydać. Pamiętacie, za Niemców był w Poniatowej obóz sowieckich jeńców. Głodzili ich jak cholera. Nie mogłem na to patrzeć. Parę razy, jak nie było w pobliżu żadnego Szwaba, rzuciłem Rosjanom woreczki suchego chleba. Wyobraź sobie, jaki świat jest mały. Przywieźli mnie z transportem do łagru. Na pierwszym czy drugim apelu przygląda mi się jeden Sowiet, zastępca komendanta obozu, a potem wzywa na przesłuchanie. Pomyślałem, że to pewnie koniec ze mną. Ale on zaczął pytać mnie o to, skąd pochodzę, gdzie mieszkałem w czasie wojny i czy w Polsce widziałem sowieckie obozy jenieckie. Jak mu powiedziałem, że tylko ten jeden, w Poniatowej, to mój Sowiet zbladł i zaniemówił. Potem powiedział, że mnie rozpoznał i że za te worki suchego chleba, które mu wtedy rzuciłem, on uratuje teraz moje życie. On był w obozie w Poniatowej i jeden z rzuconych przeze mnie woreczków trafił

prosto w jego ręce. Rzeczywiście, przez cały mój pobyt w łagrze dbał, aby mi nie brakło tej obrzydliwej wobły i chleba, a potem pierwszym możliwym transportem odesłał mnie do Polski. Skorzystali z tego i inni, co ze mną byli, bo wszystkich Polaków nie traktował zbyt ostro – opowiadał „Cedur”.

Zmienili lokal. W restauracji „Roxy” przy Placu Łokietka, którą prowadzili Majchrow-scy z Chodla, poobijali kilku ubowskich oficerów. Byli bez broni. Przed wezwaną żandar-merią ukrył ich w ubikacji dla personelu kelner łysy Miecio.

„Tygrys” kilka dni później został aresztowany. Przywiózł dla oddziału maść na świerzb, zastrzyki wapna i cebionu oraz strzykawkę, zostawił to wszystko na melinie w Urzędowie

242

Zaporczycy 1943-1949

i w drodze powrotnej zajrzał w Bełżycach do knajpy pani Mędralowej. W knajpie siedział

Zygmunt Watras ps. „Książę” i Janek Szubatowski, którzy kilka dni wcześniej powrócili z Rosji. Siedzieli przy butelce, gdy do restauracji wpadł resort. Zygmunta i Janka zostawili w spokoju, bo okazali dowody o powrocie z Syberii. „Tygrysa”, którego dokumenty wystawiono w Chodzieży na jego prawdziwe nazwisko, aresztowali. Siedział kilka tygodni, a potem pojechał w rodzinne strony.

Rozdział 12

„Krysia” od kilku miesięcy mieszkała w domu. Miała zupełny spokój. W pierwszych dniach marca szła z siostrą do kościoła na mszę w intencji swoich dziadków, gdy obok zatrzymał się samochód. Z samochodu wyskoczyła Hanka.

– Nic nie będę ci tłumaczyć. Masz tu kartkę od „Zapory” – powiedziała i odjechała.

„Krysia” znała Hankę jeszcze z niemieckiej okupacji. Twierdziła, że jest lekarką, ale czy była nią rzeczywiście? Leczyła ludzi „Zapory”. „Krysia” przeczytała kartkę. Komendant pisał, że czeka na nią, że „Renek” z podwodą stoi kilka domów od jej domu. Prosił też, aby pokazała tę kartkę tatusiowi. Podekscytowana i ciekawa, co dzieje się z oddziałem, „Krysia”

gotowa była jechać natychmiast. Zmitygowała się jednak, bo obiecała matce, że nigdy już nie podejmie żadnej decyzji dotyczącej współpracy z podziemiem bez jej wiedzy. Wróciła więc do domu.

– Basiu, ty masz jeszcze brata i siostrę. Bierzesz odpowiedzialność za całą naszą rodzinę.

Ale jesteś już dorosła i nie możemy ci niczego zabronić – powiedzieli rodzice.

Ku zaskoczeniu „Krysi”, pozwolili jej jechać do „Zapory”.

– Weź ciepłe palto, mufkę i dobre buty, bo zmarzniesz – matka stała nad nią i pilnowała, aby założyła najlepsze i najcieplejsze ubranie.

– Bez względu na to, co się stanie, wrócę za trzy dni – powiedziała „Krysia” i wybiegła z domu.

„Zapora” kwaterował tego dnia na Wałach. Gdy dojechali, było już zupełnie ciemno. Do chaty pierwszy wszedł „Renek”.

– Przyjechała? – zapytał komendant.

– Nie, nie przyjechała – skłamał.

– O cholera, rodzice jej nie puścili – zmartwił się „Zapora” i wrócił do sztabówki.

Nie zauważył wchodzącej do mieszkania „Krysi”. A potem, gdy wydało się kłamstwo

„Renka”, radośnie przywitał dziewczynę i począł przebierać ją w partyzanckie odzienie.

– Futerko, mufkę i te wszystkie cywilne babskie cuda trzeba zapakować i odesłać do domu. Niech czekają na lepsze czasy. Tu jest dla ciebie kożuch. Jak przepasać go paskiem, to wyglądasz w nim całkiem elegancko – śmiał się obracając dziewczynę dookoła.

„Krysia” rozpłakała się. Żal jej było ubłoconych nowych oficerek, paletka podbitego fokami, paska do pończoch i mufki. Jak ona teraz wygląda?

– Nie płacz, „Kryśka”. Jak przeżyjemy, to nie takie oficerki jeszcze będziesz miała.

A w tym partyzanckim przebraniu wyglądasz naprawdę bardzo ładnie – mówił.

– Ale, panie komendancie... niech ktoś zawiadomi moich rodziców, że zostaję – prosiła

„Krysia”.

– Tak, oczywiście, zaraz kogoś poślę – spoważniał nagle „Zapora”. – Dziękuję ci, że przy-

III. WiN straceńców los

243

jechałaś. Hanka nas opuściła, zostaliśmy bez żadnej opieki medycznej. A chłopcy chorują.

Czyraki, otarcia, odparzenia, przeziębienia, no i sama wiesz, nigdy nie wiadomo, którego z nas kiedy draśnie kula jaka – powiedział.

Przedstawił sanitariuszkę tym partyzantom, którzy nie znali „Krysi”, i zabronił zwracać się do niej po imieniu.

– Do sanitariuszki proszę zwracać się „siostro”. Nie dla wszystkich ona „Kryśka”, to po pierwsze. Po drugie, proszę ustalić godziny opatrunków. Siostra nie może usługiwać wam cały dzień, bo też musi wypocząć. W nocy, tak samo jak nas, czeka ją marsz – zarządził.

Chłopcy buntowali się, lecz przestrzegali narzuconych im zasad.

Aby nawiązać kontakt z dowództwem zamojskiego inspektoratu WiN, w pierwszych dniach marca „Zapora” poprowadził oddział na Zamojszczyznę. Poszły z nim grupy „Renka”, „Misia”, „Jadzinka” i „Żbika”. Razem około czterdziestu ludzi. W terenie pozostały oddziały „Rysia” – kapitana Stanisława Łukasika i „Uskoka” – kapitana Zdzisława Brońskiego, decyzją Lubelskiego Inspektoratu WiN podporządkowane ,, Zaporze”. Został też

„Morwa” – Marian Pawełczak dowodzący samodzielną drużyną podległą bezpośrednio komendantowi, której zadaniem było utrzymywanie łączności pomiędzy dowódcami, za-bezpieczanie rekonwalescencji żołnierzy oraz sprawdzanie tożsamości zgłaszających się do oddziału osób.

Marian Pawełczak ps. „Morwa” wrócił do oddziału w końcu stycznia 1946 roku. Od sierpnia 1945 roku, jako Stanisław Jankowski, był milicjantem w Nowej Soli. W nagrodę za przyzwoite wykonywanie obowiązków został wysłany do szkoły podoficerskiej MO we Wrocławiu. Bracia Jurek ps. „Jur” i Janusz ps. „Głaz” milczeli. Nie wiedział, co się z nimi stało. Nie wiedział też, gdzie ich szukać. W początkach października 1945 roku, gdy zamiast słuchać nudnych wykładów, zagłębiał się w lekturze codziennej gazety, wyczytał

straszną informację. Jego brat Jerzy Pawełczak i kolega Władysław Winogrodzki, za napad na sklep jubilerski w Łodzi, zostali skazani na karę śmierci. Wstrząśnięty wyskoczył na korytarz. Za nim wybiegł jego kolega Henryk Węcławski, posterunkowy MO z Nowej Soli.

– Wiem, że skazali twojego brata. Może nie wszystko jeszcze stracone – powiedział.

– To nie mój brat. Skąd ci to przyszło do głowy? – udał zdziwienie ukrywający się pod nazwiskiem Jankowski „Morwa”.

– Wiem, kim jesteś. Już od dawna z komendantem odkryliśmy, że nazywasz się Marian Pawełczak, że byłeś w AK i ujawniłeś się w sierpniu. Ale nie przejmuj się, ja i komendant też byliśmy w Armii Krajowej, nie wydamy cię. Nie jest dobrze. Nie wiem, czy wiesz, ale naszego komendanta nakrył UB. Kilka dni temu zastrzelili go na balkonie jego własnego mieszkania. Chciałem ci o tym powiedzieć, ale dopiero teraz mam pewność, że rzeczywiście nazywasz się Marian Pawełczak i jesteś z AK – mówił Henio.

„Morwa” nie był w stanie pomóc skazanemu na śmierć bratu. Po skończonej szkole otrzymał stanowisko zastępcy komendanta powiatowej MO w Lubaniu. Gdy zaczął się nim interesować kontrwywiad, ostrzeżony o mającym nastąpić aresztowaniu, wypisał

przygotowane na wypadek konieczności ucieczki druki wyjazdu i wraz ze spalonymi na tym terenie żołnierzami Armii Krajowej, Renkiem Krusche i Piotrem Kaproniem z Janowa, wrócił do „Zapory”. W marcu 1946 roku w jego drużynie byli: Renek Krusche ps.

„Kmicic” vel ,,Czarny Renek”, „Petryk” – Piotr Kaproń, „Slipek” – Eugeniusz Siekaczyński z Urzędowa, „Wydra” zza Buga oraz dwóch małoletnich gońców: ,,Kajtek” i „Wacuś”.

244

Zaporczycy 1943-1949

W pierwszych dniach kwietnia 1946 roku oddział wracał z Zamojszczyzny. Po cało-nocnym marszu, nad ranem 6 kwietnia, „Zapora” zdecydował, że zakwaterują w trzech domach we wsi Spławy w pobliżu Woli Gałęzowskiej koło Bychawy. Posłał sześciu ludzi, aby przygotowali kwatery. Jedną z nich miał zająć Janusz Pawełczak ps. „Głaz” i Eugeniusz Mordoń ps. „Gitarka”. Jak zawsze podeszli cicho, żeby nie zaszczekały psy i nie obudzili się sąsiedzi. Po chwili w dwu sąsiednich domach chłopi zawiesili kocami okna, zamknęli w piwnicach psy i zaczęli nosić słomę do spania. Tylko dom, przed którym stali

„Głaz” i „Gitarka”, pozostawał głuchy na ich wezwania. Widać było, że ktoś wsadził głowę w okno, patrzy, lecz nie otwiera.

– Otwórzcie, wojsko polskie! – wołał cicho „Gitarka” postukując w okienną ramę.

– Czekaj, jak ja mu zastukam, to od razu otworzy! – zdenerwowany „Głaz” odsunął

„Gitarkę”, wyciągnął pistolet i zamierzył się w środkową framugę okna.

Nagle „Gitarce” pojaśniało w oczach. Padł strzał. Janusz Pawełczak ps. „Głaz” przewracał

się na plecy. „Gitarka” chciał go złapać, lecz w przedśmiertnym skurczu „Głaz” strzelał

z pistoletu. Nim padł na ziemię, wystrzelał cały magazynek. Kula ugodziła „Głaza” w rękę, przeszła przez pierś, przeszyła kręgosłup i wyszła pod łopatką. „Głaz” – Janusz Pawełczak nie żył. Nadbiegli partyzanci, obstawili dom. Ktoś puścił serię pocisków zapalających.

– Dzieci, baby, wszyscy na podwórko! Dom się pali! – krzyknął „Zapora”.

Chłop próbował gasić strzechę od środka, ze strychu. W końcu skoczył z dachu między partyzantów i zanim ktokolwiek się zorientował, zniknął w pobliskich krzakach. „Miś”

dopadł kilka dni później zabójcę „Głaza” i zlikwidował go. Jego rodzina zginęła w pożarze.

Mówiono, że był konfidentem UB.

Ciało „Głaza” partyzanci przewiesili przez grzbiet jedynego w oddziale konia i przewieźli do Kolonii Ratoszyńskich koło Chodla. „Zapora” kazał przygotować podwójną trumnę.

– Za dwa, trzy lata, jak już Polska będzie wolna, dokonamy ekshumacji Janusza i uroczyście, z honorami, przeniesiemy go na cmentarz w Popkowicach – powiedział.

Póki co jednak, trwała deszczowa noc sowieckiej okupacji. Nad trumną stali zgnębieni Pawełczakowie, którzy w ciągu ostatniego półrocza stracili drugiego syna. Obok nich stanął „Zapora”. Wezwany fotograf zrobił zdjęcie. Kondukt poprowadził ksiądz z Ratoszyna.

„Szanowni Państwo! Przesyłam Państwu pośmiertne zdjęcie syna Ich nieodżałowanej pamięci Januszka. Był to jeden z naszych najdzielniejszych żołnierzy. Porucznik Janusz był

dla nas wzorem poświęcenia i odwagi – odznaczony przez dowództwo AK Krzyżem Virtuti Militari i Walecznych za pracę dla Polski. Łączę wyrazy szacunku. Zapora” – brzmiała treść dedykacji, jaką komendant napisał na zdjęciu przesłanym kilka dni później rodzicom „Głaza”.

Rozdział 13

Akcje skierowane przeciwko zbrojnemu podziemiu przybrały w końcu stycznia 1946

roku charakter wielkiej operacji wojskowej. Do ich prowadzenia wydzielono dziesięć ba-talionów operacyjnych Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), dwa pułki i dwa bataliony piechoty ludowego wojska oraz specjalnie w tym celu powołane na terenie całego kraju grupy operacyjne UB i MO. Pacyfikacje objęły województwa: warszawskie, białostockie i lubelskie. Sądy wojskowe w całym kraju ferowały jednocześnie drakońskie

III. WiN straceńców los

245

wyroki w procesach przeciw działaczom podziemia, głównie żołnierzom Armii Krajowej.

W styczniu 1946 roku zapadło siedem wyroków śmierci, w lutym osiem, zaś w marcu już sześćdziesiąt dziewięć. Skutki represji były na Lubelszczyźnie odwrotne do zamierzonych.

Nie doprowadziły do likwidacji podziemia, lecz spowodowały żywiołowy wzrost liczebno-ści oddziałów partyzanckich, które pod dowództwem „Zapory”, wiosną 1946 roku osią-gnęły stan z lat ubiegłych; ich liczebność oscylowała w granicach dwustu żołnierzy.

Władza ludowa nie dawała jednak za wygraną. W końcu marca 1946 roku utworzo-ny został Państwowy Komitet Bezpieczeństwa (PKB), któremu podporządkowane zostały wszystkie jednostki wojska, milicji, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), WOP

i służby UB. Łącznie z ORMO, siły skierowane do pacyfikacji kraju liczyły ponad 250

tysięcy ludzi. Przewodniczący PKB, marszałek Rola-Żymierski rozkazem z dnia 29 marca 1946 roku nakazywał: „Walkę z bandytyzmem postawić jako pierwsze i najważniejsze zadanie, zarówno wojska, jak i bezpieczeństwa i milicji, a przede wszystkim traktować to zadanie czysto ofensywnie. Należy usilnie szukać bandytów, a po otrzymaniu wiadomości natychmiast organizować operację i niszczyć ich w ich własnych kryjówkach”.

Ostrym represjom względem oddziałów partyzanckich towarzyszyły prześladowania działaczy PSL. Pogrzeby pomordowanych ludowców przeradzały się w manifestacje oporu społeczeństwa wobec komunistycznej władzy. Na wiecach i zebraniach organizowanych w celu pozyskania ludności dla pepeerowskich idei działacze byli pytani, czy Sowieci jeszcze długo pozostaną w Polsce oraz wysłuchiwali stwierdzeń, że rząd jest zażydzony i działa pod dyktandem Moskwy; że jeżeli tak ma być w Polsce jak jest w Rosji, to lepiej kamień i do Wisły wskoczyć; że po wyborach tworzyć się będzie kołchozy i temu podobne opi-nie. W zapełnionych wiernymi kościołach księża głosili, że gdy komuniści pytają o tak zwaną reakcję, to trzeba im oświadczyć jasno, że reakcją jesteśmy my, chrześcijanie i my zwyciężymy w walce z marksizmem.

Niepewna wyników wyborów PPR, na posiedzeniu Komitetu Centralnego w dniu 21

marca 1946 roku zadecydowała o ich odroczeniu i przeprowadzeniu referendum, które w końcu kwietnia zatwierdziła uchwała Krajowej Rady Narodowej. Tekst pytań dotyczących zniesienia senatu, przeprowadzenia reformy rolnej i utrzymania granicy na Odrze i Nysie, opublikowany został w dniu 11 maja 1946 roku. Rozpoczęła się walka o rząd nad polskimi duszami.

Żołnierze „Zapory” z pogardą patrzyli na PSL, Mikołajczyka i pomniejsze ugrupowania polityczne, stające w szranki z komunistami.

– Naiwni, ślepi czy sprzedajni? – zastanawiali się w dyskusjach.

Zgodni byli co do tego, że bez względu na ilość głosów „nie”, pepeerowcy i tak sfałszują wybory. Dla żołnierzy sprawą najważniejszą było w tej chwili to, aby oprzeć się nadciąga-jącej nawałnicy wojska i milicji, nie dać się złapać i walcząc doczekać wolnej Polski. Wraz z wiosną rosła nadzieja, że nie wszystko może jeszcze stracone.

Nadziei było tylko coraz mniej w samym „Zaporze”. On jeden wiedział, że WiN jest wprawdzie szyldem, parasolem legalizującym istnienie wyjętych spod prawa ludzi, lecz nie jest to organizacja, która mogłaby poprowadzić ich ku wolności. Najchętniej zapakowałby swoich żołnierzy w duży samolot lub okręt i wywożąc do wolnego świata, podarowałby im życie. Ale po wyprawie do Czechosłowacji, po rozmowach z Amerykanami i uwięzieniu

„Opala” wiedział już, że nie zdarzy się żaden cud. Nie przyleci po nich samolot, nie przy-

246

Zaporczycy 1943-1949

płynie okręt, nie upomni się Mikołajczyk. Rząd w Londynie zapomniał o nich lub nie ma już żadnych możliwości pomocy.

Tkwią w więzieniu środka Europy, zdani wyłącznie na siebie samych, mając do wyboru katownie bezpieki lub żołnierską śmierć z bronią w ręku. Sam dla siebie dawno już wybrał

to drugie. Ale czy ma prawo prowadzić ku śmierci swoich żołnierzy? Na pewno nie. Tylko gdzie jeszcze mógłby ich poprowadzić? Czy ma wybór? Starał się nie zdradzać ze swymi myślami. Czasem jednak wypowiadał takie słowa...

„Krysia” siedziała kiedyś pod drzewem i popłakiwała. Nad swoim zmęczeniem, niewy-spaniem, zawszawionym życiem i brakiem kolorowych sukienek. „Zapora” podszedł do niej i pogłaskał dziewczynę po głowie.

– Wiesz co, „Kryśka”, jestem za ciebie szczególnie odpowiedzialny. Wywlokłem cię z domu, a dla nas nie ma już żadnych szans. Co z nami będzie, to ja sam nie wiem. Ale nie płacz, jesteś przecież partyzantem – powiedział.

Kryśka” rozryczała się na dobre.

W końcu kwietnia 1946 roku, po odbyciu pięciomiesięcznej kary, „Wisła”, „Kazek”

i „Jadzinek” opuścili więzienie w Pradze. Pod eskortą dowieziono ich do Katowic i nim eskortujący ich pogranicznicy zdołali przekazać ich służbie bezpieczeństwa, zgodnie z prze-kazaną im wcześniej instrukcją, prysnęli z pociągu. „Jadzinek” prosto do „Zapory”, „Wisła” wraz z „Kazikiem” do Tarnobrzega. Po kilku dniach zastępca „Zapory” zameldował

komendantowi swoje przybycie i gotowość objęcia uprzednio pełnionej funkcji.

– Nawet nie wiesz, stary, jak się cieszę. Wśród ginących i aresztowanych jesteście jasnym promykiem powrotu z zaświatów. „Opal” przypłacił wasze zwolnienie więzieniem, ale przynajmniej jego ofiara nie jest daremna. Swoją interwencją u Kiernika uratował siedmiu naszych ludzi. Wracaj do Tarnobrzega, podkuruj się trochę, bo wyglądasz jak szkielet, a potem, jeśli zechcesz, znów będziesz moim zastępcą – powiedział.

„Wisła” w połowie maja wrócił do oddziału. Nasilające się ataki i obławy podyktowały

„Zaporze” konieczność zmiany zasad organizacji oraz taktyki walk zgrupowania. Składało się ono teraz z mniejszych i dobrze uzbrojonych oddziałów będących w ciągłym ruchu, które każdej nocy zmieniały miejsce postoju i wprawdzie unikały walk zaczepnych, lecz w razie konieczności obrony, dzięki dobremu uzbrojeniu i znajomości terenu, zdolne były stawić opór nawet przeważającym liczebnie oddziałom ścigającego ich resortu. W razie konieczności oddziały można było łączyć, zaś po akcji szybko znów rozpraszać w terenie.

Poszczególne grupy nie posiadały ściśle określonych rejonów działania, chociaż ogólnie wiadomo było, że każdej z nich od dawna przypisany jest jakiś obszar.

Na początku lata 1946 roku w skład zgrupowania WiN „Zapory” wchodziły następujące oddziały:

1) „Renka” – Jana Szaliłowa działającego w rejonie Chodel-Bełżyce; 2) „Misia” – Michała Szeremieckiego działającego w powiecie kraśnickim; 3) „Jadzinka” – Tadeusza Skraińskiego działającego w rejonie Krasnegostawu; 4) „Samotnego” vel „Żbika” – Stanisława Jasińskiego działającego na Zamojszczyźnie; 5) „Rysia” – Stanisława Łukasika działającego w rejonie Bełżyc, Niedrzwicy i Zemborzyc;

6) „Uskoka” – Zdzisława Brońskiego działającego w okolicach Łęcznej; 7) „Szatana” – Kazimierza Woźniaka działającego w okolicach Lubartowa.

III. WiN straceńców los

247

W pierwszych dniach maja 1946 roku „Żbik” – Roman Groński dowodził specjalną grupą przeznaczoną do utrzymywania porządku w terenie, zwaną powszechnie żandarme-rią. Działalność swą „Żbik” rozpoczął od zlikwidowania bandy koniokradów na terenie wsi Zakącie i Ludwinów oraz złodziejskich band z rejonu Wilkołaza, Niedrzwicy i Kłodnicy.

Natomiast „Morwa”, awansowany 3 maja 1946 roku do stopnia podporucznika, otrzymał

przydział do siedmioosobowego oddziału konnego wchodzącego w skład ochrony sztabu zgrupowania.

Zgrupowanie potrzebowało broni i pieniędzy. Broń zdobył Roman Groński ps. „Żbik”

przeprowadzając w pierwszych dniach maja 1946 roku w Szastarce brawurową akcję na dwa pociągi. Jeden z nich przewoził wojsko polskie, drugi sowieckie. Wydając głośnym krzykiem rozkazy, „Żbik” stworzył pozory, że dowodzi co najmniej kompanią partyzantów. Wojsko nie broniło się. W tym samym czasie, w akcji na wagon pocztowy w Leśniczówce zdobywano pieniądze. Oddział wszedł na stację, gdy zapchany ludźmi pociąg stał na peronie. Zabroniono dyżurnemu podnieść semafor, opanowano parowóz i wagon pocztowy. W tym czasie inni przeczesywali wagony w poszukiwaniu funkcjonariuszy UB

i wojska, którym po rozbrojeniu zabierali co lepsze mundury i buty. Pozostali żołnierze stali na peronie. Pasażerowie, zaaferowani widokiem polskich partyzantów, rzucili się do okien i przyjaźnie pokrzykiwali do chłopaków. Dziewczyny powiewały chusteczkami. Partyzanci zaczęli śpiewać:

...Pomylił się Stalin, pomylił się kat,

A z nim ta zdziczała hołota.

Za Zamek, za Katyń, za Sybir, za krew

Zapłaci „Zapory” piechota!

Z pociągu dały się słyszeć pochlipywania kobiet. Mężczyźni ukradkiem ocierali łzy.

„Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy…”, zanucił ktoś cicho, a po chwili wszystkie wagony rozbrzmiewały setkami głosów śpiewających w patriotycznym uniesieniu polską pieśń wolności. Przyjąwszy postawę na baczność, do śpiewu przyłączyli się partyzanci.

– Jeszcze Polska nie zginęła i zginąć nie musi, jeszcze Sowiet Polakowi buty czyścić musi!

– dośpiewał solo któryś z nich.

Zawtórował mu radosny refren pasażerów.

Lżejszy o kilka ubeckich mundurów, trochę broni i butów, a także o całą kasę, przy dźwiękach kolejnej patriotycznej pieśni pociąg opuścił stację Leśniczówka. Partyzantów żegnały uśmiechy, przesyłane ręką pocałunki dziewczyn i powiewające chusteczki.

Byli nadzieją umęczonego narodu.

W takich chwilach wierzyli w sens swojej walki, trwania i oporu.

Rozdział 14

W tygodniach poprzedzających referendum, którego datę wyznaczono na dzień 30

czerwca 1946 roku, cała uwaga władzy skupiona była na walce propagandowej. Resort przycichł, nie chcąc drażnić ludzi ciągłymi pacyfikacjami terenu. Żołnierze „Zapory” także nie próżnowali. Wszelkimi dostępnymi im środkami starali się przekonać ludzi do wyra-żenia w referendum swego sprzeciwu wobec sowieckiej okupacji kraju i komunistycznym porządkom. W dyskusjach dochodziło do ostrych starć także z działaczami PSL.

248

Zaporczycy 1943-1949

– Gdyby podziemie zaprzestało wreszcie działalności, łatwiej byłoby doprowadzić do ugody z władzą. Powinniście rozejść się do domów i nie przeszkadzać! – mówili któregoś czerwcowego wieczoru do partyzantów „Zapory” działacze PSL ze Stasina koło Chodla.

Nie docierało do nich tłumaczenie, że walczą, bo nie mają możliwości powrotu do normalnego życia, że komuniści nie chcą porozumienia, lecz tylko ich głów, więc lepiej oddać je w walce niż w upodleniu bolszewickich katowni. Gdy jednak kilka dni później, podczas zjazdu PSL w Lublinie, ci sami ludowi działacze zostali okrążeni przez UB, zlani wodą i wywiezieni do Piasek, skąd przyszło im wracać piechotą do domu, przyznali partyzantom rację.

– Teraz dopiero zrozumieliśmy słuszność waszej walki. Mikołajczyk buja w obłokach wierząc, że istnieje możliwość dogadania się z komunistami na drodze normalnych roko-wań – powiedzieli.

Przygotowania do referendum nie przerwały ciągu prowokacji, którymi od początku swego istnienia posługiwała się bezpieka starając się wniknąć w szeregi partyzanckich oddziałów. Nieszczęściom w zgrupowaniu „Zapory” nieraz zapobiegło jedynie to, że każdy z kandydatów na partyzanta, mimo osób wprowadzających, był skrupulatnie sprawdzany.

Nie przyjmowano ponadto tych, którzy mieli chociażby najmniejsze szanse na prowadzenie legalnego życia. Zdarzyło się jednak, że konfidenta UB demaskowano dopiero przy próbie zgładzenia „Zapory”.

Należało także zachowywać szczególną ostrożność w kontaktach z innymi oddziałami.

Od jesieni 1944 roku ruszyły bowiem w teren niewielkie grupki dawnych partyzantów AL

i obecnych pracowników UB, którzy podając się za żołnierzy AK, a później WiN, usiłowali podstępem rozprawić się z podziemiem. Za łatwowierność i brak rozwagi ludzie podziemia płacili zawsze najwyższą cenę.

Wieczorem 16 czerwca 1946 roku referent personalny UB st. sierż. Wanda Bielak, magazynier tegoż urzędu Jan Środek oraz pracownicy UB Henryk Skulimowski, Jan Ślaz, Franciszek Mazur, Mieczysław Hajduk, Józef Kołtuniak i Stanisław Paździor z ORMO, oraz inni, wyruszyli samochodem z Lublina na łowy. W remizie strażackiej w Skrzyni-cach koło Piotrkowa odbywała się zabawa. Bolszewicy wpadli do remizy i podawszy się za partyzantów, urządzili uczestnikom zabawy rewizję osobistą. Do stojącego przed remizą ubowca, Mieczysława Hajduka, podszedł po rewizji młody mężczyzna.

– Kim jesteście? – zapytał.

– Od „Zapory”. Jestem „Morwa”, Marian Pawełczak z Popkowic – przedstawił się Hajduk.

– A ja Czesław Ostrowski pseudo „Cygan”, dowódca miejscowego plutonu Armii Krajowej. Co robicie na moim terenie? – zapytał naiwnie Ostrowski.

– „Zapora” powierzył nam poważne zadanie. Nic więcej nie mogę powiedzieć –

powiedział Hajduk i przedstawił „Cyganowi” nadchodzącego Józefa Kołtuniaka jako swego dowódcę.

– Nie macie broni? Cholera, za mało wzięliśmy na tę akcję. Liczyliśmy, że zdobędziemy coś w remizie, a tu nic – kontynuował prowokację Kołtuniak.

– Może by się coś znalazło. Innym bym nie dał, ale chłopaków „Zapory” zawsze wspo-mogę. Chodźcie do mnie do domu – zapraszał Ostrowski.

Do odchodzących dołączyła sierżant Wanda Bielak. Wypili trochę wódki, pogadali, a gdy obdarowani mauserem wracali przed północą wraz z „Cyganem” do remizy, dołączył

III. WiN straceńców los

249

do nich miejscowy ormowiec.

– No, to leżę na obu łopatkach! – zdążył wyszeptać „Cygan” – Edward Ostrowski, dopiero teraz pojmując swój błąd.

W chwilę później został zastrzelony przez idącą z tyłu Wandę Bielak. Maskarada skończona. Już jako funkcjonariusze UB, niedawni „partyzanci” wrócili do remizy i po pobież-nym śledztwie, aresztowali wskazanych przez miejscowego ormowca dziesięciu chłopców, żołnierzy Armii Krajowej, a wśród nich: Józefa Sochę, Edwarda Sochę, Andrzeja Siczka, Władysława Kępkę, Franciszka Okapa, Józefa Franczaka i Franciszka Chołotę. Zbliżała się godzina druga w nocy, gdy ubowcy zapakowali aresztowanych do samochodu i ruszyli w drogę powrotną do Lublina. Zbici w ciasną gromadę akowcy wyrwali w pewnym momencie prowokatorom broń i zastrzelili funkcjonariuszkę UB Wandę Bielak, córkę Stanisława, urodzoną 17 września 1925 roku w Żabnie gmina Turobin oraz Henryka Sku-limowskiego i Jana Ślaza z UB. Ranili funkcjonariusza UB Franciszka Mazura i ormowca Jana Paździora. Aresztowani żołnierze Armii Krajowej zbiegli i wsiąkli w „teren”.

Rozdział 15

Po sfałszowanym zgodnie z przewidywaniami partyzantów referendum, „Zapora” wraz z konnym oddziałem ochrony sztabu zgrupowania i oddziałem „Rysia” – Stanisława Łukasika, poszedł za Wieprz na spotkanie z „Uskokiem” – Zdzisławem Brońskim. Aby chronić rodziny partyzantów przed represjami, planowano zamianę terenów działania obu oddziałów.

„Uskok”, zawiadomiony przez kowala w Ludwinowie, przyjechał do Starego Radzica w towarzystwie szesnastu żołnierzy. Było to 2 lipca 1946 roku. Poustawiali rowery w stodole, po czym „Uskok” wszedł z „Zaporą” i „Rysiem” do stojącego pod lasem domu, zaś żołnierze pogadywali między sobą i strzegli okolicy. Późno w noc „Ryś” ze swoim oddziałem odmaszerowal w kierunku odległej o kilkanaście kilometrów gajówki, natomiast

„Zapora” i „Uskok” pozostali w dawnej kwaterze. Nad ranem wartę zaalarmowała odległa wprawdzie, lecz gwałtowna strzelanina. To „Ryś” podchodząc do gajówki natknął się na silną grupę resortu. Oderwał się od przeciwnika, lecz stracił jednego żołnierza.

Strzelanina zbliżała się do Starego Radzica. W końcu ucichła. „Zapora” i „Uskok” wyprowadzili żołnierzy do leżącego w pobliżu lasku zakończonego półkilometrowym pasmem bagien. Po jakimś czasie odezwały się głosy. Nie przeczuwając obecności partyzantów, do lasu wschodziła tyraliera resortu.

Partyzanci ukryli w zaroślach konie i rowery. Komendant dał rozkaz zajęcia stanowisk ogniowych na wprost nadciągającego wojska. Pierwszy odezwał się na lewym skrzydle czeski erkaem, rażąc z niewielkiej odległości dwóch oficerów bezpieki. Las rozbrzmiał ty-siącem wystrzałów. Oddział wycofywał się w kierunku bagien. Zginął Stanisław Ciołek ps.

„Lew” od „Uskoka”.

– Nie ma „Zbyszka”! Wracamy, może jest ranny! – cicho zakrzyknął „Zapora”.

– Jeśli wrócimy, wszyscy zginiemy, komendancie. „Zbyszek” mógł przecież wycofać się w innym kierunku – odpowiedział przytomnie „Morwa”.

„Zapora” przyznał mu rację. Biegnący obok Eugeniusz Siekaczyński ps. „Slipek” i Tadeusz Hołowiński ps. „Stary” milczeli. Tylko oni widzieli, jak ranny „Zbyszek” na ich oczach

250

Zaporczycy 1943-1949

popełnił samobójstwo.

W czasie przeprawy przez bagno odezwała się rana „Zapory”.

– Biegnij, „Morwa”, tam stoi jakaś szkapa! Nie dam rady dalej iść! Zgubię was wszystkich! – krzyknął komendant.

Na podwórzu przylegającego do bagien gospodarstwa stał koń. „Morwa” poszedł. Po chwili tyraliera resortu oddzieliła go od reszty oddziału. „Zapora”, podtrzymywany przez żołnierzy, zaciskając z bólu usta, biegł najszybciej jak tylko mógł. Zgubili w końcu pościg i podwodami dotarli w bezpieczny rejon.

Kilka dni później „Kukułka” wysłała córkę Teresę, nazywaną „Małą Kukułką”, do ciotki Balbiny Zielińskiej w Ratoszynie. Jakież było zdziwienie dziewczyny, gdy zobaczyła, że dom jest pełen partyzantów, a jej kuzynka Jadzia tańczy z „Renkiem” przy dźwiękach patefonu.

– Tak szybko wrócili? – przemknęło jej przez myśl.

Nie miała jednak czasu na dociekanie przyczyny powrotu komendanta, bo już stał przed nią „Żbik” i do tańca prosił. „Zapora” siedział na ławie i z ponurą miną przyglądał się przez chwilę tańczącym, a potem podniósł się i trzasnąwszy drzwiami wyszedł z domu. Zamilkła muzyka, chłopcy gdzieś się ulotnili. „Zapora” zajrzał do izby. Stał w drzwiach, jak gdyby zastanawiając się, czy wejść do środka.

– Dlaczego komendant nie wchodzi? – zapytała cicho „Mała Kukułka”.

„Zapora” popatrzył chmurnie na dziewczynę.

– Nie mogę się bawić, nie potrafię! Nie mam prawa do radości. Nie pozwalają mi na to cienie moich żołnierzy, kolegów, którzy zginęli. Jest ich coraz więcej. Otaczają mnie coraz większym pierścieniem. Dopiero co zginął „Zbyszek” i „Morwa”, a wy tańczycie! – powiedział z wyrzutem.

– Nie wiedziałam. Ja przecież nie przyszłam się bawić, nie chciałam żadnej zabawy! –

odrzekła Teresa i pędem wybiegła z domu ciotki.

„Zapora” przeniósł się na kwaterę do Radlina. Gdy Iza przyszła wieczorem z meldunkiem, komendant siedział z ukrytą w dłoniach twarzą. Przed nim stała butelka wódki i samotny kieliszek.

– Panie komendancie... Hieronim... co z tobą? – zapytała przestraszona.

– „Zbyszek” zabity, „Morwa” też – powiedział zduszonym głosem.

Zielińska z Radlina cicho krzątała się po kuchni. Szykowała kolację. Dostawiała kieliszki. Do izby wszedł jej mąż. Na rękach trzymał kilkuletnią bosą dziewczynkę.

– Zaśpiewaj, córciu, panu komendantowi, niech nie rozpacza – powiedział i postawił

dziecko między rozłożonymi talerzami.

Po partyzancie komendant płacze.

Nie płacz, komendancie, otrzyj łzy.

Chmurny i górny los twój tułaczy,

Lecz polskie słońce świeci ci;

Nie trzeba żalu ani rozpaczy,

Bo każdy los swój wykuł sam.

Niejeden zginął cicho nieznany,

Meldunek jego przyjął Bóg.

Gdzieś na ustroniu grób zapomniany,

III. WiN straceńców los

251

Aż go wyorze ostatni pług.

Jutro być może ręka ubowska

I twego życia przetnie kres

Albo bandyty kula zdradziecka,

Więc nie płacz, komendancie, szkoda łez.

Do mieszkania cicho wsunął się Jerzy Miatkowski ps. „Zawada”, mianowany w miejsce

„Zbyszka” adiutantem „Zapory”. Za nim „Żbik”. Dziewczynka skończyła śpiewać, spoj-rzała na ojca i cieniutkim głosem zaczęła marsz, który znała cała Lubelszczyzna:

... Pomylił się Stalin, pomylił się kat

I cała zdziczała hołota:

Za „Zbyszka”, za „Morwę”, za Sybir, za krew

Zapłaci „Zapory” piechota!

Ostatnią zwrotkę huknęli basem stojący przy drzwiach chłopcy, modyfikując jej słowa do panującego nastroju. „Zapora” wstał, przytulił dziewczynkę i pogłaskawszy ją po płowej czuprynie, popchnął leciutko w kierunku pokoju. A potem rozlał do kieliszków wódkę.

– Czasem czuję, że tylko to mi zostało – powiedział.

Komendant podał kieliszek wódki Izie. Nie protestowała.

Długo w noc nikt nie odchodził od stołu, chcąc swą obecnością i słowami pomóc komendantowi przeżyć chwile najgorszej rozpaczy. Tłumaczyli, że to wojna, że może nie wszystko jeszcze stracone, może „Morwa” i „Zbyszek” żyją i wrócą albo odnajdą się w którymś z ubowskich aresztów.

– Nie ma dla mnie pocieszenia. Gdy giną ludzie, tylko dowódca odpowiada za ich śmierć. Od tej odpowiedzialności nie jest w stanie mnie uwolnić nawet Bóg. Ale dziękuję, moi drodzy, że byliście ze mną. Jakoś muszę sobie poradzić z tym wszystkim. Pora spać, już późno – powiedział „Zapora” wstając od stołu.

– Panno Izo, lepiej nie chodzić po nocy. Proszę położyć się koło mojej córki. Rankiem wróci pani bezpiecznie do Ratoszyna – powiedziała Zielińska.

Iza nie wie, czy spała. Świtało, gdy poderwała się na nogi i cicho wyszła przed dom.

– Dzień dobry, nie śpisz już? – usłyszała i ku swemu zdziwieniu zobaczyła „Zaporę”.

Siedział na ławeczce i oparty o ścianę domu palił papierosa. Pomyślała, że pewnie w ogóle nie kładł się tej nocy.

– Wiesz, życie jest tak kruche. Noszę to dla ciebie już od czasu, gdy wierzyłem, że jest jeszcze przed nami jakaś inna przyszłość niż tylko śmierć – powiedział smutno.

Wyciągnął z górnej kieszeni munduru pomiętą kartkę papieru i podał dziewczynie. Iza czytała zdziwiona.

– Nie wiedziałam, że jesteś poetą – wyszeptała.

– Może kiedyś, w innym życiu. Byłbym. Nie jestem poetą – odparł twardo.

Milczeli. Wiersz był o przyszłości. Nierealnej.

– Odwrócone dnem do góry garnki to zła wróżba – rzekła dziewczyna wskazując na obwieszony saganami płot.

– Jesteś przesądna? – zapytał.

– Nie, nie jestem. Muszę już iść. Sekretariat czeka. Uważaj na siebie. Mimo wszystko wierzę, że najważniejsze jeszcze przed nami – Iza wyciągnęła na pożegnanie rękę.

– Tak, masz rację. Śmierć jest w życiu człowieka najważniejsza – odparł „Zapora”.

252

Zaporczycy 1943-1949

Minęły dwa tygodnie. „Żbik” z grupą żandarmerii odnalazł miejsce pochówku „Lwa”

i „Zbyszka”. Zastrzelił pilnującego grobu ormowca. Urządzono pogrzeb. Ciała „Morwy”

nie odnaleziono.

Kilka dni później „Zapora” wraz z oddziałem „Misia” zakwaterował w Leszczynie.

W samo południe wpadł do mieszkania wystraszony wartownik.

– Panie komendancie, Jezus Maria, duch „Morwy” idzie! – krzyknął przyduszonym głosem.

Wszyscy wybiegli z kwatery, a po chwili, wśród okrzyków nieopisanej radości, „Miś”

i „Mikołaj”, największe chłopiska w zgrupowaniu, wnieśli na rękach do chałupy żywego

„Morwę”.

– Mów, stary, gdzie byłeś, co się z tobą działo, duchu! – wołał rozpromieniony „Zapora”.

– Jak pan komendant posłał mnie po konia, zza rogu stodoły wyszedł z pistoletem

„Uskok”. Mało się nie postrzelaliśmy. Koń okazał się niezdatną do drogi szkapą, a ja nie miałem już odwrotu. Między mną a wami szła tyraliera resortu. Tylko sobie znanymi rozpadlinami i krzakami „Uskok” wyprowadził nas daleko poza teren obławy. A potem razem z nim ukrywaliśmy się u jakiegoś bogatego gospodarza w Ludwinowie. Jak tylko można było ruszyć w drogę, wróciłem – opowiadał „Morwa”.

– A my już opłakiwaliśmy twoją śmierć, stary. Będziesz żył wiecznie – śmiał się komendant, szczęśliwy, że jednak od czasu do czasu jego żołnierze wracają z zaświatów.

Wypytywali potem „Morwę” o „Uskoka”.

– Widziałem go krótko, ale szczerze mówiąc, nie robił na mnie wrażenia takiego srogiego watażki, jak go maluje resort – mówił „Morwa”. – Panie komendancie, ku mojemu zaskoczeniu, przy bliższym obcowaniu z „Uskokiem” stwierdziłem, że to bardzo miły, spokojny, prawie flegmatyczny człowiek. Zapytałem go nawet, jak godzi swą naturę z dość ostrymi wynikami działania podległej mu grupy. Powiedział mi, że boleje nad bratobójczą walką, ale musi bronić życia swych podkomendnych oraz wolności i suwerenności ojczyzny. Dla zabicia czasu rozwiązywał ze mną zadania matematyczne, powtarzał historię i literaturę.

To pod kątem mojej nauki w liceum ratoszyńskim, którą mi pan komendant nakazał –

opowiadał z uśmiechem „Morwa”.

– No, przynajmniej nie zmarnowałeś czasu. Nie to co „Żbik”, który zamiast, tak jak ty, siadać do książek, następnego dnia po twojej „śmierci” tańce na kwaterze urządził. Obe-rwała za to Bogu ducha winna dziewczyna, „Mała Kukułka”, której, „Żbiku”, winien jesteś przeprosiny – z udaną srogością mówił „Zapora” spoglądając na swego szefa żandarmerii.

– Pan komendant to zawsze... książki, żałoba. Po co się uczyć, jak może zginę? Po co się smucić, jak śmierć mi siostrą? Ja tam nie chcę, żebyście po mojej śmierci tak bardzo rozpa-czali. Tańczcie, bawcie się, tylko jeśli mogę mieć życzenie, choć raz w roku naszym starym ukraińskim zwyczajem trochę żarcia i wódy postawicie na grób. Niech i ja coś z tego życia mam po śmierci – mówił z prześmiechem „Żbik” potrząsając czupryną.

– To ty, „Żbiku”, jesteś Ukraińcem? – zapytał ktoś ze zdziwieniem.

– Ukraińcem, Polakiem, co za różnica? Matka Polka, ojciec Ukrainiec, a ja jestem „Żbik”

i basta. Jak z rozkazu pana komendanta skracam bandziorów i zdrajców o głowę, to też nie pytam ich o narodowość. Kradną, mordują, wydają na śmierć ludzi, to kropnę choćby chińskiego cesarza, czy, jak kto woli, angielską królową – mówił „Żbik”.

III. WiN straceńców los

253

Wieść o zmartwychwstaniu „Morwy” obiegła w ciągu najbliższych dni wszystkie oddziały.

Rozdział 16

Terenem działania oddziału porucznika Tadeusz Skraińskiego ps. „Jadzinek” były kra-snostawskie wiochy. Na początku lata 1946 roku, poza dowódcą i jego zastępcą Mieczysławem Czechowskim ps. „Wrzos”, w oddziale byli sanitariuszka „Krysia”, Kazio ps.

„Błyskawica”, „Tarzan”, „Francuz”, Piotruś Zwolak ps. „Juniorek”, Bronek „Tułacz”, Maniuś „Pilot”, Jasio „Kapliczka” spod Chodla, uwolniony z aresztu w Wysokim „Jaskółka”,

„Rączka”, „Paprotka”, „Lalka”, „Brzoza”, „Kędziorek”, „Kubuś”, „Knotek”, „Rek”, „Żurek”, „Cichy”, „Żbiczek”, „Drań”, „Albin”, „Gitarka” oraz kucharz oddziałowy Kazimierz Kocoń ps. „Dąbek”, stryjeczny brat wywiezionego na Sybir Janka Koconia ps. „Ryś”, rzeźnik z Opola Lubelskiego, zwany przez wszystkich „Kaziu bul-bul”, bo bez przerwy nucił

piosenkę: „Hej! Hej! Miła ty maja, bul bul buteleczka kazionnego wina!”.

6 lipca 1946 roku nad ranem „Jadzinek” zajął z oddziałem kwatery we wsi Antoniówka koło Chmiela. Wieś położona była w dole. Za domami ciągnął się pas sadów, za nimi pola przecięte ukrytą w wąwozie drogą. Chłop, u którego się zatrzymali, budował na wzgórzu wiatrak.

– Pójdę na górkę, na wiatrak, bo stamtąd więcej zobaczę – powiedział pełniący tego ranka wartę „Juniorek”.

Wlazł na nie wykończoną konstrukcję i obserwował teren. Jeszcze nie zdążył się dobrze zadomowić w obranym gnieździe, gdy spostrzegł, że polami ciągnie w stronę wsi tyraliera wojska. Byli już blisko. „Juniorek” zlazł na dół i leniwym krokiem ruszył w stronę wąwozu.

A gdy już nie było go z pola widać, pędem pobiegł w stronę wsi.

– Alarm chłopaki! Alarm! Resort idzie! – wrzeszczał.

Niemal równocześnie zagrały pierwsze karabiny. To ci, którzy nie zdążyli się jeszcze położyć spać, walili zza okrąglaków po rozciągniętej w polu tyralierze resortu. Resort zgłupiał.

Żołnierze wskakiwali do wąwozu, lecz tam witały ich kule partyzantów, których „Jadzinek” rzucił do jego wylotu.

– Panie dowódco! Na Boga, z drugiej strony wsi też wojsko! Orałem tam, chcą żebyście się cofali, to wytłuką was na polu! – do „Jadzinka” podbiegł zdyszany chłop i informował, że droga odwrotu odcięta.

„Jadzinek” nie zdążył mu podziękować. Pognał chłopaków do przodu. Nie było potrzeby się cofać. Resort podnosił ręce, pole i wąwóz pełne były rannych.

„Krysia” biegła razem z chłopakami.

– Siostro, niech mnie siostra ratuje! – usłyszała wołanie.

Podbiegła do wąwozu. Spojrzała, leży żołnierzyk we krwi, pagony oderwane, pewnie ubecki oficer.

– Siostro, ja wiem, że walczycie o lepszą Polskę! Jestem ze Lwowa, chcę żyć! Niech mnie siostra ratuje! – wołał ranny.

– Zaraz wrócę. Zobaczę tylko, czy moi nie potrzebują pomocy! – odkrzyknęła i pobiegła pod górę.

Jej chłopcy, cali i zdrowi, zajęci byli rozbrajaniem resortu. Gdy wróciła, nad ubowskim

254

Zaporczycy 1943-1949

oficerem stał „Rek”.

– Ty skurwysynu! Pachołku stalinowski! Gdzie masz swoje oficerskie pagony? Zerwałeś, wstydzisz się ich teraz? Ja cię tu zapierdolę, bo przyrzekłem sobie, że nie daruję żadnemu ubowcowi! – krzyczał celując w rannego.

– „Rek”! On ma prawo żyć! Słyszałeś, co komendant mówił? Ranni mają prawo żyć! On jest ranny! – powiedziała „Krysia” i złapała „Reka” za rękę.

– A co oni robią z naszymi rannymi?

– Jeśli go wykończysz, zamelduję komendantowi! – nie dawała za wygraną sanitariuszka.

– Ty pierdolona siostro miłosierdzia! Jeszcze będziesz miała z niego świadka! – krzyknął

z pogardą „Rek” i odszedł.

„Krysia” rozłożyła torbę. Oficer miał przestrzelone uda, krwawił obficie.

– Ja wiem, że walczycie o lepszą Polskę! Ja chcę żyć! – skamlał ubowiec.

– Niech się pan uspokoi. Nie trzeba nic mówić. Założę uciski, żeby się pan nie wykrwawił, bo chyba tętnica poszła. Resztę załatwią wasi lekarze. Będzie pan żył – mówiła ze spokojem.

Nadbiegł „Gitarka”.

– „Kryśka”, do cholery, zostaw go i dołącz do naszych! Chłopaki już daleko w przodzie!

– zawołał.

Skończyła opatrunek i pobiegła pod górkę. Czekali na nią. Wycofali się do pobliskiego lasu. Niewielki, ale zawsze lepszy niż odkryte pole.

– „Gitarka”, hulaj na tę sosnę! – rozkazał „Jadzinek” i rzucił chłopakowi lornetkę.

– Tankietka idzie... o kurwa, prosto na nas! – meldował z góry „Gitarka’. – Zawróciła...

idzie druga!

Tankietki wjeżdżały w las i sunęły drogą obok krzaków, w których zalegli ścigani, niewy-spani i umęczeni ludzie. Wyjeżdżały, a po nich przyjeżdżały następne.

– Jakiś chłop z babą szoruje w stronę lasu! – doniósł z sosny „Gitarka”.

Wieśniacy weszli między krzaki.

– Chłopaki! Nie bójta się! Przynieśliśmy wam chleb i mleko, my swoje! Czołgi już poszły! – nawoływał cicho chłop.

Pojedli, popili, a wieczorem odskoczyli szybkim marszem pod Bychawę. Zginęło sześciu żołnierzy resortu, wielu było ciężko rannych. Oddział „Jadzinka” nie poniósł żadnych strat.

Rozdział 17

W końcu lipca 1946 roku resort tak ostro deptał po piętach zgrupowaniu, że „Zapora”

podjął decyzję o wyprowadzeniu części żołnierzy za San. Istniały prawdopodobnie także inne przyczyny wymarszu oddziałów „Renka”, „Misia” i „Jadzinka” z Lubelszczyzny. Partyzanci szeptali między sobą, że Stary chce wziąć pod komendę „Ognia”, który poczyna sobie jak watażka. Dodawali, że zamierza wykorzystać jego kontakty i trasy przerzutowe do wyprowadzenia całego ich zgrupowania na Zachód. Inni twierdzili znowu, że Staremu chodzi przede wszystkim o nawiązanie kontaktów z Ukraińcami z UPA, w celu prowadzenia wspólnej walki przeciwko bolszewikom. Byli także tacy, którzy przekonywali, iż „Zapora”

planuje porwanie córek Biureta, żeby wymienić je na więzionych i aresztowanych żołnierzy Armii Krajowej.

III. WiN straceńców los

255

– Dlaczego mamy porywać córki, a nie samego Biureta? – zastanawiali się partyzanci

„Zapory”.

– Dlatego, że Stalin ma Bierutów na pęczki, a Bierut tylko dwie córki. Będzie więc na klęczkach błagał Stalina, aby dla ratowania dzieci pozwolił mu wypuścić naszych z więzienia – argumentowali dobrze zorientowani i dodawali, że dziewczyny mają przyjechać na wakacje do Zakopanego, gdzie nastąpi porwanie.

Oddział przeszedł San brodem pomiędzy Niskiem a Stalową Wolą. Odpoczywał potem około dwóch tygodni w dziewiczych zakamarkach Puszczy Sandomierskiej. Z puszczy partyzanci wyruszyli w kierunku Mielca, gdzie natknęli się na pędzących na wschód stado bydła Sowietów. „Renek” z „Jadzinkiem” odebrali im krowy i rozdali miejscowym chłopom.

Jak biedny gospodarz, to trzy krowy. Jak bogatszy, jedną lub dwie.

– Taka kowbojska robota, szlag niech to trafi! – złościli się chłopcy.

Krowy, nauczone chodzić w stadzie, co rusz wbiegały na podwórko za tymi, które miały zostać u danego gospodarza. Partyzanci mieli pełne ręce roboty. Po części daremnej, bo za nimi szedł UB i odbierał podarowane chłopom bydło. Skorzystali tylko ci, którzy natychmiast zabili zwierzęta, skóry i mięso ukryli, a bezpiece powiedzieli, że na oczy nie widzieli żadnych partyzantów ani ich krów.

Jedną z krów oddział zatrzymał dla siebie. W pierwszych dniach sierpnia, późnym wieczorem, partyzanci zajęli kwatery w miejscowości Świtaki nad rzeką Łęg. Chłopcy pokładli się spać, a kucharz oddziałowy „Kazio bul-bul” podśpiewując ulubioną piosenkę zabrał się do uboju zwierzęcia i przygotowania posiłku.

„Jadzinek” ze swym oddziałem zakwaterował w samym środku wsi.

– Tylko, chłopaki, uważajcie trochę, bo wylałem nowe klepisko. Żeby mi tam który nie zadeptał – prosił chłop wskazując im stodołę i rozciągnięte nad mokrym klepiskiem deski do chodzenia.

Wskakiwali na siano. Brali ze sobą jedynie krótką broń. Broń długą ułożyli na rozpiętej pomiędzy zapolami belce. Zaszyli się w pachnące suche trawy i natychmiast zasnęli. Wrota stodoły, dla lepszego wysychania klepiska, gospodarz zostawił otwarte. Rozciągał się z nich widok na łąki, nadrzeczne krzaki, rzekę Łęg i las. Świtało, gdy jeden z żołnierzy za własną potrzebą wyszedł za stodołę.

– Jezus Maria! – wyszeptał cicho.

Krzaki i łąka roiły się od resortu. Wtem, na prawym i lewym skrzydle, zagrały serie karabinów. To oddziały „Misia” i „Renka”.

Chłopcy „Jadzinka” przez moment trwali unieruchomieni w stodole. W jej otwarte wrota prały niemiłosierne ubowskie serie. W przerwach między seriami zeskakiwali z siana, w locie chwytali długą broń i włączali się do walki. To nie byli nowicjusze. Niektórzy z nich już czwarty rok walczyli w partyzantce. Bali się. Każdy się bał, ale w boju zapominali o strachu. W ciągu kilku minut wszyscy byli na podwórzu i zza stodoły, opłotkami, parli do przodu. Tymczasem lewe i prawe skrzydło partyzantów doszło do rzeki. Resort rzucał

się w wodę, a potem przez łąki gnał w stronę lasu. Nie wszyscy zdążyli. Około trzydziestu dostało się do niewoli.

„Zapora” kazał stanąć jeńcom w szeregu.

– Panie majorze – przemówił jeden z nich. – Nam tłumaczono, że idziemy na bandy, które kradną konie, ludzi mordują. Nie wiedzieliśmy, kim jesteście. A my pochodzimy

256

Zaporczycy 1943-1949

z Wilna i Lwowa. Byliśmy za Niemców w Armii Krajowej, a potem złapali nas Sowieci i wcielili do wojska. Prosimy, aby pan major pozwolił nam dołączyć do oddziału – tłumaczył.

– Ubowcy, wystąp! – padł rozkaz „Zapory”.

Żaden z jeńców nie drgnął. Wiedzieli, co to dla nich oznacza. Po chwili resortowi żołnierze wypchnęli spośród siebie pięciu mężczyzn.

– Na bok z nimi! – rozkazał komendant. – A was nie mogę przyjąć do oddziału. Dość mam swoich ludzi. Będziecie zwolnieni – zwrócił się do pozostałych.

– Panie majorze, tam jest ranny sierżant. On pochodzi ze Lwowa, porządny chłop... –

prosił któryś z jeńców.

Podprowadzono wymoszczoną sianem podwodę i ranny sierżant, w towarzystwie dwóch swoich chłopaków, odjechał do szpitala. Inni jeńcy marudzili z odejściem. Napraszali się do oddziału, a gdy „Zapora” kategorycznie odmówił, oddali partyzantom swoją broń, buty i mundury. Ubowcy zostali rozstrzelani. W czasie walki zginęło kilku żołnierzy resortu, kilku innych zostało rannych. Partyzantów nie drasnęła nawet jedna kula.

Oddział opuścił Świtaki. Byli głodni. Nie zdążyli zjeść przygotowanych przez „Kazika bul-bul” potraw. „Renek” i „Miś” odłączyli w poszukiwaniu jedzenia. „Renek” zarekwirował w majątku Grębów krowę. Śledzony przez miejscowego milicjanta, zastrzelił go, a potem bił się ze ścigającym go oddziałem UB. „Miś” stoczył kilka potyczek ze zmotory-zowanymi jednostkami kwaterujących w pobliżu Sowietów, nim zarekwirował wieziony przez nich cukier. Zdobycz wymieniono u chłopów na żywność. „Zapora” oczekując na powrót „Renka” i „Misia”, doszedł w ciągu dwóch dni z oddziałem „Jadzinka” do wsi Ostrowy Tuszowskie.

– Chłopaki, po czterech, pięciu, rozejść się po gospodarstwach. Nie pchać się do chałupy chmarą, bo jedna kobieta nie da rady tyle kluchów nagotować. Po obiedzie ruszamy dalej.

Zbiórka w środku wsi, pod gospodą – powiedział.

Rozstawiono warty. „Zapora” wraz z towarzyszącymi mu „Zawadą”, „Morwą”, „Krysią”,

„Wrzosem” i „Granatem” zrobił w gospodzie zakupy i wszedł do pobliskiego lasu. Musiał

odpocząć. Podczas forsownego marszu znów odezwała się rana w nodze.

Chłopcy wracali z kwater. Czekając na pozostałych kolegów, brali z gospody kufle złocistego piwa, obsiadali niewielki mostek i wąski pas trawy pomiędzy rzeką a biegnącą wzdłuż niej drogą. Pogadywali leniwie o minionym obiedzie, upale, dziewuchach i co im tam jeszcze przyszło do głowy. Nagle spostrzegli, że zza zakrętu wali tankietka. Za nią samochody.

Chwycili za erkaemy i zaczęli strzelać. Jedna z pierwszych serii dosięgła kierowcę tankietki oraz siedzącego obok, dowodzącego akcją enkawudzistę. Pojazd podskoczył, skręcił w lewo i zatrzymał się na pobliskiej wierzbie. Sowieccy żołnierze zeskakiwali z platformy tankietki na ziemię i rozbiegali się po wsi.

Pierwszy do pojazdu dobiegł „Gitarka”. Mocował się z drzwiami, gdy doskoczył do niego „Żbiczek”.

– Dawaj tych Sowietów na bok! – krzyknął, gdy puściły drzwi.

Wyrzucili z szoferki trupy obwieszonego orderami enkawudzisty i kierowcy. „Żbiczek”

wskoczył za kierownicę i szykował pojazd do drogi. Inni dopadli do zamontowanego na platformie tankietki działka, odwrócili jego lufę i siekli po sowieckich samochodach. Uciekający bolszewicy rozbiegli się po wsi, w której pozostało jeszcze wielu obiadujących partyzantów.

III. WiN straceńców los

257

– Zrobił się zamęt. Pomieszaliśmy się jak diabli. Bolszewiki nie wiedzieli, z której strony kto ich atakuje, a my nie wiedzieliśmy, gdzie te bolszewiki się obracają. Ganianina się zaczęła niczym zabawa w chowanego – opowiadał później „Drań”.

– To prawda. Nie wiadomo było, gdzie nasi, a gdzie bolszewiki. Zerwałem się od stołu, biegnę za stodołę, a tu, kurwa, bolszewik na mnie wyskakuje. Zderzamy się, on w jedną stronę odskakuje, ja w drugą. Przestraszyliśmy się obaj jak cholera – uzupełniał „Kazio bul-bul”.

Gdy jeden z sześciu sowieckich samochodów zaczął płonąć, druga tankietka wycofała się. Rozproszeni Sowieci, wyparci na pobliskie łąki, uciekali w popłochu. „Żbiczek” podprowadził zdobyczną tankietkę na mostek w pobliżu gospody.

– Wymontować karabin maszynowy, przyda się. Zniszczyć zamek działka i przygotować tankietkę do wysadzenia! – rozkazał „Jadzinek”.

Kilka minut później wsią wstrząsnął potężny wybuch. Oddział „Jadzinka” odskoczył

w las. Niedaleko. Kilometr może, bo już za nimi szły czołgi. Zalegli w gęstym zagajniku, o powierzchni nie większej niż jeden hektar. Wczołgali się na brzuchach do środka i obserwowali sunące tanki, prosząc Najwyższego, aby nie wjechały w młodniak, bo wtedy...

Na szczęście Sowieci gonili ich po leśnych duktach. Pokręcili się, pojeździli w tę i z powrotem, a potem pognali przeczesywać pobliskie wsie. Wieczorem, gdy już wszystko ucichło,

„Jadzinek” naradzał się z chłopakami, co dalej robić.

– Teren spalony. Błąkać się, to na tylu bolszewików cośmy im wytłukli, będą nas szukać jak wściekłe psy. Mapy zostały przy komendancie. Ja nie znam terenu – mówił.

– Może posłać jakiegoś gońca, żeby poszukał kontaktu z komendantem? – odezwał się któryś z chłopaków.

– A gdzie znajdzie kontakt? Na swoim terenie to wszyscy wiedzą, gdzie kogo szukać.

A tutaj? – ripostował inny.

„Jadzinek” zdecydował w końcu, że wrócą na Lubelszczyznę. Jakoś udało im się dotrzeć do Sanu. Przepłynęli rzekę wpław, a potem już Lasy Janowskie, Kraśnik i rodzinne strony.

Rozdział 18

Gdy pod Ostrowami Tuszowskimi rozległy się pierwsze strzały, „Zawada”, „Morwa”,

„Wrzos”, „Granat” i „Krysia” nie pozwolili kulejącemu komendantowi wrócić do wsi. Po kilkugodzinnym marszu zatrzymali się w gęstym lesie nad niewielkim strumykiem.

– „Wrzos”, pójdziesz na kontakt do „Misia” i „Renka”, a ty „Zawada”, poszukaj „Jadzinka” – powiedział następnego dnia „Zapora”.

Mijały godziny oczekiwania. Byli głodni.

– Pójdę, panie komendancie. Wezmę „Kryśkę” i spróbujemy poszukać jakiegoś domu, zdobyć coś do jedzenia – powiedział „Morwa”.

Szedł z sanitariuszką w górę strumienia. Po kilku kilometrach ich oczom ukazała się niewielka polana. Na polanie stał dom. Dłuższą chwilę obserwowali zabudowania. Wokół

panowała cisza. Jedynie jakaś kobieta wychodziła od czasu do czasu na podwórze.

– Pewnie jest sama. Spróbuję. Weź moją pepeszę. Gdyby coś się ze mną stało, wracaj natychmiast do Starego – przykazał „Morwa” dziewczynie i ruszył przez polanę w stronę gajówki.

258

Zaporczycy 1943-1949

Był już blisko domu, gdy kobieta wyszła na ganek i ręką dała znać, aby wszedł do mieszkania. Nie musiał o nic prosić. Pakowała do koszyka masło, chleb, jabłka, słoninę i mleko.

– Czy pan oficer jest z tego desantu, klóry zrzucono na nasz teren? – zapytała.

„Morwa” zaniemówił.

– Tak – powiedział w końcu, nie chcąc rozwiewać iluzji gospodyni.

Wtem z drugiej strony domu rozbrzmiała sowiecka harmoszka. Ktoś śpiewał „Katiuszę”.

– Niech się pan oficer nie denerwuje, oni tutaj, w pobliskim lesie, stoją już od dawna.

Nie mogli pana widzieć – powiedziała kobieta.

Na odchodnym poinformowała „Morwę”, że jest siostrą „Lisa”, który w okolicznych lasach dowodzi oddziałem.

– Brat bardzo by się ucieszył, gdyby mógł złapać z wami kontakt – dodała.

Ustalono, że spotkają się następnego dnia o tej samej porze i wówczas gajowa doprowadzi „Morwę” do oddziału brata.

– Na mój gust, to cała sprawa nie wygląda dobrze. Czy możliwe, żeby pierwszemu lep-szemu zdradzać kontakt na oddział partyzancki? – zastanawiał się Marian Pawełczak, relacjonując „Zaporze” całe zdarzenie.

– Przecież ty nie byłeś pierwszy lepszy, tylko skoczek z desantu! Nie rozumiesz? Uważam, że powinniśmy poznać tego „Lisa”. Zawsze łatwiej z miejscowymi poruszać się w obcym terenie – powiedział komendant.

Następnego dnia „Morwa” został doprowadzony do grupy dziwnych mężczyzn. Stali na stoku góry i obserwowali go przez lornetkę. Gdy podszedł bliżej, ujrzał ich obwieszone sowieckimi medalami piersi. Przestraszył się.

– Proszę nie zwracać uwagi na nasze ordery. To takie hobby. Zbieramy sowieckie odznaczenia, jak Indianie skalpy. To wszystko – powiedział ze śmiechem „Lis”.

Oddział uzbrojony był w dziesięciostrzałki przerobione na dwudziestkipiątki, zwane samozariadkami. Działał głównie poprzez urządzanie zasadzek. Pojedynczy ludzie „Lisa”

wciągali bolszewików w pościg na strome, leśne drogi, a gdy ścigający żołnierze szli już gęsiego, oczekujący w zasadzce oddział otwierał ogień.

– Rzadko który Sowiet czy ubowiec wychodzi z czegoś takiego żywy. Stąd tyle odznaczeń – tłumaczyli.

„Morwa” następnego dnia przyprowadził „Lisa” do „Zapory”. Gdy do komendanta do-łączyły oddziały „Misia” i „Renka”, „Lis” poprowadził ich do grupy Aleksandra Rusinka ps. „Olek”. Po utracie kontaktu z władzami WiN, od wiosny 1946 roku, „Olek” działał

z dwudziestoosobową grupą partyzantów na dziko.

– Najlepiej będzie, jeśli pan major obejmie nad nami komendę – zdecydowali po kilku dniach „Lis” i „Olek”.

– Formalnie to prawie niemożliwe, ale lepiej, żebyście pozostawali pod moją komendą i podlegali lubelskiemu WiN-owi, niż chodzili samopas. Po powrocie zamelduję w Okręgu, że wziąłem was pod swoje dowództwo i odpowiadam za was – zgodził się „Zapora”.

Wkrótce połączone oddziały wykonały w Tuszowie akcję na pociąg, podczas której rozbrojono pięciu żołnierzy, a „Lis” rozstrzelał znanego z okrucieństwa funkcjonariusza UB. Ludność okolic Mielca i Dębicy nadal uważała oddział „Zapory” za desant. Wieści o skoczkach dotarły także do milicjantów. Dlatego gdy pojawili się w Czudcu, miejscowy posterunek natychmiast opustoszał, a partyzanci bez jednego strzału zdobyli potrzebną im

III. WiN straceńców los

259

broń, amunicję i mundury. „Zapora” prowadził ich nocami po tylko sobie znanych drogach i ścieżynach. Przyjęci serdecznie w obozie młodzieżowym PCK, otrzymali na drogę zapas żywności i medykamentów.

– Weźcie też naszą pepeszę. Muszę jakoś wytłumaczyć bezpiece, że to był napad, a nie honorowa wizyta polskich partyzantów. Po co mają zamęczać dzieci śledztwem – poprosił

na odchodnym komendant obozu.

Mijali jasne szyby naftowe Jasła, nocami szli nad rozpadlinami i urwiskami, na widok których, rankiem, cierpła im skóra. Tylko komendant wiedział, gdzie są. A potem powrót.

Najczęściej podwodami. Mimo iż bezpieka deptała im po piętach, mimo zdarzających się co jakiś czas potyczek, mieli szczęście. Podczas całej wyprawy nie zginął żaden partyzant.

Nikt nie był ranny. Bolszewicy dopadli ich dopiero po przekroczeniu Sanu.

Rzeka obstawiona była wojskiem. Podchodzili do niej kilka razy. Nie było w końcu co jeść, brakowało nawet wody do picia. Jedli grzyby i zapijali wodą z głębokich kolein.

Wreszcie, którejś ciemnej i wietrznej nocy, odkryli wolny od wojska odcinek brzegu. „Miś”

i „Morwa” popłynęli po łódki. Ruszyła przeprawa.

22 września 1946 roku doszli do gajówki w miejscowości Świnki w Lasach Janowskich.

Suszyli odzież, „Kazio bul-bul” szykował pierwszy od wielu dni posiłek, gdy zagwizdały kule. Pod nisko idącym ostrzałem ześlizgiwali się na brzuchach do sadu. „Zapora” poprowadził natarcie w las, gdzie stał resort. Wyparli przeciwnika z pierwszej linii drzew i próbując nie dopuścić do okrążenia z boku, osłaniali odwrót kolegów. W pierwszych minutach bitwy ranni zostali „Rota” i „Sokół”. „Krysia” ciągnęła ich na kocu w stronę lasu. Pomagało jej dwóch chłopaków. Tylko oni nie opuścili jeszcze pechowej polany. Ubowcy siali po nich tak, że gdy ranny „Rota” uniósł nogę, kule strzaskały mu kolano.

– „Kryśka”, ty pierdzimączko! Kładź się, bo cię tutaj zapier...! – darł się z lasu „Bachus”

i razem z pozostałymi chłopakami walił ile sił w karabinie.

– Będziesz musiała mi leczyć rękę. Jak po was siekli, zaciął mi się karabin. Dotknąłem lufy i poparzyła mi dłoń. Tak, kurwa, prałem po sukinsynach! – mówił po walce „Tęcza”.

– Poproś pierdzimączkę, niech cię opatrzy – ofuknęła go „Kryśka” podejrzewając, że to właśnie „Tęcza” był autorem niewybrednych okrzyków podczas jej odwrotu.

– Babom to zawsze źle – skwitował humory „Krysi” chłopak.

„Krysia”’ nie miała głowy do jakichkolwiek rozmów. Przed chwilą ledwo uniknęła śmierci. Ranni „Rota” i „Sokół” leżeli na ziemi. Ktoś pobiegł do Janowa po lekarza. Sprowadzo-no furmankę.

– „Krysiu”, czy oni przeżyją? – pytał zatroskanym głosem „Zapora”.

– Panie komendancie, co ja mogę powiedzieć? Tutaj jest kałuża krwi. „Sokół” ma postrzał dołem brzucha. Co ja mogę powiedzieć? – odpowiedziała bezradnie.

W chwilę później rannych załadowano na podwodę. Głowa „Sokoła” leżała na kolanach sanitariuszki. Chłopcy wraz z furmanką przywieźli dwa bochenki chleba i masło. Byli głodni. „Kryśka” jadła chleb i płakała. Łzy kapały na twarz rannego partyzanta. Wiatr rozwiewał jego czarne włosy. Chłopak prosił o broń... Widziała oczy „Sokoła”. Najpierw pełne bólu, zbuntowane, a potem nagle zmętniałe, spokojne... Nie minęło pół godziny, gdy koledzy zawinęli go w koc, wykopali dół. Na jego ciało spadły pierwsze grudy ziemi.

Miejsce pochówku znaczył krzyż wycięty w korze sosny. Odskoczyli ze Świnek.

– Jesteś żołnierzem, „Krysiu”, musisz radzić sobie sama. Nie możemy zabrać cię razem

260

Zaporczycy 1943-1949

z rannym, ktoś musi przy nim zostać. Później przyślemy po was kogoś – powiedział „Zapora”.

Zostawili sanitariuszkę z rannym „Rotą” w jakiejś maleńkiej i biednej gajóweczce. Partyzanci wnieśli jęczącego chłopaka na strych nad obórkę, „Krysia” wlazła za nim sama.

Oddział odszedł. Po jakimś czasie do kryjówki przyszła gospodyni. Mieszkała w gajówce z trójką dzieci. Nie krzyczała na intruzów, nie protestowała. Bała się. Każdy się bał, bo zemsta bolszewików za pomoc okazywaną byłym żołnierzom Armii Krajowej była zawsze straszna. Uważała jednak, że tak trzeba. Tak trzeba dla Polski i z powodu miłosierdzia.

– Czy wam trzeba jeszcze czegoś? – zapytała kobieta stawiając na podłodze chleb i mleko.

– Mój zapas leków nosił taki jeden „Kapliczka”. Jak nas resort nakarpacił, trafiono go w plecak i wszystko się rozpadło. Nie mam czym leczyć rannego. Zaczopowała mi się jedyna strzykawka... – mówiła prosząco „Krysia”.

– To co ja mam zrobić? – pytała kobieta.

– Jeśli pani może, jeśli się pani nie boi... proszę pójść do apteki w Janowie. Ja wypiszę na kartce co potrzeba. Poda pani jakiejś aptekarce, ale najpierw trzeba ją odwołać na bok, żeby ludzie nie słyszeli. Powie jej pani, że tę receptę pisała siostra... Pójdzie pani?

– A co mam nie pójść, jak trzeba? – krótko odrzekła gajowa.

– Tylko proszę uważać, żeby nie przyprowadzić kogoś za sobą. Ja nie znam aptekarzy w Janowie. Nigdy dotychczas żaden aptekarz nas nie wydał, ale trzeba uważać. A gdyby ktoś panią śledził, proszę to wszystko zostawić w lesie – instruowała „Krysia”.

Aptekarka z Janowa wydała wszystko to, co potrzebne było „Krysi”. Dziewczyna zrobiła

„Rocie” porządny opatrunek, usztywniła klepkami po beczce ranną nogę. „Rota” przestał

jęczeć. Leżał ciągle w zakrwawionym mundurze nie wypuszczając z rąk broni.

– „Krystyna”, ty nie musisz ze mną ginąć. Jak przyjdą tu po nas, uciekaj. Ty naprawdę nie musisz ginąć – powiedział wręczając sanitariuszce drugi pistolet.

Dziewczyna rozpłakała się. Przecież ona wcale nie chciała ginąć! Wiedziała jednak, że w razie czego, nie zostawi „Roty” samego. „Czarny Renek” – Krusche Ryszard przyjechał

po nich dopiero za kilka dni. „Krysia” podejrzewała nawet, że siedział w Wierzchowiskach u swojej narzeczonej.

– Zobaczysz, zamelduję o wszystkim komendantowi! – groziła.

„Renek” rozumiał jej złość. Nie tłumaczył, że szukając z „Kmicicem” i „Juniorem” lekarza dla rannego „Roty”, wpadli na grupę resortu ścigającego ich oddział i niemal nie przypłacili tego śmiercią.

– Zbieraj się. Przewiozę was na melinę – powiedział krótko.

Ulokował „Krysię” i rannego „Rotę” u jakichś gospodarzy w Kiełczewicach, gdzie za-mieszkali w wymoszczonej grochowinami kryjówce. Wchodziło się do niej z obory po drabinie. Była mała i niska. Tyle tylko, że „Krysia” mogła spać koło rannego. Po kilku dniach przyjechał lekarz. Był astmatykiem. Z trudem wdrapał się na górę.

– Pani jest bohaterką, że tego chłopaka jeszcze tutaj nie zgangrenowało. Ja w tych warunkach nie jestem w stanie mu pomóc – powiedział.

Zostawił penicylinę, trochę środków opatrunkowych i odjechał.

„Renek” przywiózł „Krysi” zmianę bielizny i proszek DDT. Gospodyni nagrzała wody.

Wszy leciały z dziewczyny niczym groch. Płakała. „Rota” nadal leżał w zakrwawionym mundurze, we wszach. Nie miała dla niego czystego ubrania. W kryjówce nie sposób było

III. WiN straceńców los

261

go umyć. Dopiero po dwóch tygodniach Krusche Ryszard ps. „Renek” przewiózł ich do Złotnickiego w Kolonii Borów, skąd rannego przetransportowano taksówką do szpitala w Lublinie, a potem do Warszawy. „Rota” przeżył. Nogi nie dało się uratować.

Rozdział 19

Pozostawiwszy wieczorem 22 września 1946 roku „Krysię” z rannym „Rotą” w gajówce pod Janowem, „Zapora” zgubił pościg i forsownym marszem szedł z oddziałami „Renka”

i „Misia” w macierzysty rejon zgrupowania. Świt 23 września zastał pomęczonych i głodnych partyzantów na wysokości Kraśnika. Przycupnęli na kwaterach, a nocą wyruszyli w ostatni etap trasy. Cieszyli się. Wiedzieli, że już niedługo spotkają swoje dziewczyny, zjedzą ugotowane przez znane im od lat gospodynie potrawy, domyją się i oczyszczą z wszy .

Na wysokości Moniak posypały się w ich stronę strzały. W pierwszej chwili trudno było się zorientować, kto i skąd strzela.

– O, kurwa, oni chyba spod ziemi strzelają! – krzyknął któryś z chłopaków.

Okazało się, że wieś otoczona była maleńkimi ziemiankami przykrytymi blachą, z których co jakiś czas wychylała się głowa miejscowego ormowca i mierzyła w stronę partyzantów. „Zapora” kazał wygarnąć strzelców z ziemianek, otoczyć wieś, a potem na środku

„Moskwy”, jak potocznie zwano w okolicy Moniaki, wymierzył ormowcom karę chłosty poprzedzoną pouczeniem, że jeżeli mieszkańcy wsi nie zaprzestaną współpracy z UB, nie przestaną zaczepiać jego oddziału, zostaną ukarani znacznie surowiej.

Jeszcze żandarmeria nie skończyła chłostać ormowców z Moniak, gdy rozległy się strzały.

Partyzanci odpowiedzieli ogniem. Zginął jeden z ormowców, mieszkaniec Moniak, a od kuli zapaliła się strzecha którejś z chałup. Wiatr rozniósł pożar na inne zabudowania. Spło-nęło ponad dwadzieścia gospodarstw. „Zapora” nad ranem odskoczył z oddziałem w stronę wsi Leszczyny.

W godzinach popołudniowych, gdy wyspani i najedzeni partyzanci czekali już tylko zmierzchu, aby ruszyć w dalszą drogę, warta dała znać, że do wsi zbliża się jakiś patrol.

Podpuścili go na bliższą odległość.

– To przecież „Gitarka”, Maniuś „Pilot” i „Kaziu bul-bul” – wykrzyknął „Miś” rozpo-znawszy chłopaków „Jadzinka”.

– Co wy tu robicie? – zapytał zdziwiony.

– Nakarpacili nas w Chrzanowie, po akcji w krężnickim lesie. Natłukliśmy bolszewików jak cholera! – mówił rozpromieniony „Gitarka”.

– Gdzie? Kiedy? Jaka akcja? – pytał z niedowierzaniem „Miś”.

Stwierdził, że muszą o wszystkim powiadomić Starego. Na kwaterze „Zapory” pierwszy zaczął mówić „Gitarka”. Maniuś „Pilot” co rusz wtrącał trzy grosze, a uzupełniał go „Kaziu bul-bul”. Przybiegli żołnierze z innych kwater, by wysłuchać opowieści o jedynej w ciągu ostatniego roku akcji sprowokowanej przez ich zgrupowanie.

– Zasadzkę zaplanował zastępca pana komendanta, kapitan Aleksander Głowacki ps.

„Wisła”. Bo już tak nam tutaj dokuczali, tak deptali po piętach, jak z „Jadzinkiem” wróciliśmy zza Sanu, po tym, jak w Ostrowach Tuszowskich zgubiliśmy pana komendanta, że kapitan „Wisła” nie mógł na to patrzeć i postanowił dać bolszewikom nauczkę i pokazać, kto tu rządzi.

262

Zaporczycy 1943-1949

– Zebrał kapitan tę garstkę ludzi, co przy nim chodziła, skrzyknął „Rysia” i nas, to znaczy „Jadzinka” z oddziałem, i wczoraj wieczorem zaczęliśmy z bolszewikami taniec.

– Najpierw zrobiliśmy trochę bałaganu w Bełżycach. Taki był rozkaz „Wisły”. Żeby rozbroić posterunek MO i UB, porozwalać papiery w gminie, ale żeby się specjalnie nie kryć, żeby jak najszybciej ktoś powiadomił resort.

– Z Bełżyc poszliśmy na Chodel i rozlokowaliśmy się w krężnickim lesie. To znaczy, zrobiliśmy zasadzkę.

– Zasadzka. Bo z Bełżyc poszliśmy na Chodel, żeby nas gonili. Pan komendant wie, że szosa z Bełżyc leci na Chodel takim łukiem, a po obu stronach jest las.

– Zaatakować mieliśmy dopiero wtedy, jak przejedzie kolumna samochodów. Ale resort też niegłupi. Połapał się. Jedzie wojskowy, amerykański samochód, taki, co to w zeszłym roku nim jeździliśmy, a tu tylko jeden żołnierz na nim stoi. Żeby nie zdradzać się, że to zasadzka, to my cichutko. Pojechał. A oni kładli się w tych burtach. Jeden żołnierz stanął, to wydawało się, że pudło samochodu puste. Tak jak gdyby wiedzieli, że tam jesteśmy.

– Ale nasz kapitan „Wisła” też nie w ciemię bity. Jak po północy zajęliśmy stanowiska, to rozlokował nas tak, żeby ubezpieczenie było z każdej strony. Tu, od przodu, od strony szosy z Bełżyc było najwięcej chłopaków. „Lew” ubezpieczał od strony Zalesia...

– A nas, to znaczy Maniusia „Pilota” i mnie, „Długiego” ze „Szczurkiem” i jeszcze dwóch, posłał „Wisła” z trzema erkaemami na tylne ubezpieczenie, na brzeg lasu, żeby ktoś nam nie wlazł od tyłu i nie wypędził całej tej zasadzki w pole – przerwał „Kaziowi” podeks-cytowany „Gitarka” i dłuższą chwilę nie dopuszczał nikogo do głosu. – Zalegliśmy więc w trzy erkaemy. Ja z Maniusiem „Pilotem” w środku, „Długi” ze „Szczurkiem” po prawej, a ten trzeci erkaem po lewej stronie. Odległość pomiędzy nami była siedemdziesiąt, no, może sto metrów. Tak więc my na skraju lasu, przed nami polna droga i lekko faliste pole.

Położyliśmy się koło dębu, za takim małym nasypem, co to robią specjalnie, żeby chłopi nie wjeżdżali do lasu po drzewo. Na wzgórku ustawiliśmy erkaem i czekamy. W plecaku mieliśmy jabłka, to wyjęliśmy i gryziemy. Nawet żałowaliśmy, że nie będziemy widzieć walki, bo zasadzka pójdzie po tamtej stronie lasu...

– Nie gadaj, „Gitarka”, powiedz jak było. Wcale nie żałowaliśmy, że leżymy z tyłu, tylko cieszyliśmy się, że odpoczniemy. Kto by się tam na siłę pchał do walki? – poprawił „Gitarkę” erkaemista Maniuś „Pilot”.

– W każdym razie leżeliśmy, gryźliśmy te jabłka i czekaliśmy. Przyleciał do nas „Wisła” żeby sprawdzić, czy wszystko w porządku. Krzyknął tylko, żebyśmy uważali i poleciał

z powrotem. A my widzieliśmy, że na Chodel pojechały w jakichś odstępach czasu trzy czy cztery samochody, ale puste. Już był ranek. Z głodu gryźliśmy cały czas te jabłka. Ale tak się przyglądamy, a tu... Pan komendant wie, że jak zza wzniesienia idzie człowiek, to widać mu najpierw czubek głowy, potem coraz wyżej... To wygląda jak kretowisko, które rośnie.

Przyglądamy się, a tu jakieś sto, dwieście metrów przed nami, już po pas widać resort...

Tyraliera niemożliwie wielka! Taka nawałnica serdeczna, że aż ciemno! Co robić? Strzelać?

Krzyknąłem do Mańka, żeby bił z erkaemu, bo ja u niego jestem amunicyjnym – „Gitarka”

spojrzał wymownie na Maniusia „Pilota” i oddał mu głos.

– Ja spoglądam na chłopaków po bokach. Też się przyczaili. Nie było jak dać znać tamtym z zasadzki od strony Bełżyc, bo jak, osłabiać nasze erkaemy? W każdym razie podpu-ściłem resort na rzut granatem i zagrałem pierwszy. Zaraz za mną chłopaki po bokach. Jak

III. WiN straceńców los

263

zagrały nasze trzy erkaemy, tamci popadali, bo nie wiedzieli, jaka jest nasza siła. Otworzyli do nas ogień.

– Gałęzie leciały nad nami serdecznie. Pruli równo, bo resort też miał ciężką broń. Broniliśmy się, jak tylko było można, ale oni na nas... To my w nich granatem. A potem znowu Maniek „Pilot” serię w nich walił.

– Z naszych od przodu zasadzki pierwszy przyleciał „Wisła”. Krzyknął tylko: „Co jest chłopaki!?” Potem: „Boże kochany!” I poleciał z powrotem. Ale chyba zanim do nich dobiegł, sami zaczęli się zlatywać.

– „Wisła” posłał któregoś, żeby ściągnąć siły, a sam już wrócił do nas. Co chwilę dolatywał któryś z chłopaków i kładł się koło nas, za nasypkiem. Bo, panie komendancie, całe uderzenie resortu na nas poszło! Broniliśmy się chyba dziesięć minut, zanim nastąpiło przegrupowanie. A może nawet i więcej na te trzy erkaemy ich trzymaliśmy? Ale który z chłopaków doleciał, to od razu ognia. Tamci w końcu pogłupieli. Bo my ognia, coraz większego ognia!

– W końcu trochę ich od tego naszego ognia padło, więc zaczęli się skokami wycofywać.

Ale który podniósł głowę, to już go tam siekliśmy. Nie wiem, jak długo trwała walka. Nikt nie patrzył na zegarek.

– Jak już widać było u resortu załamanie, to któryś z naszych stanął i krzyknął: „Naprzód chłopcy!”. Nie wiem , czy to był „Wisła”, „Ryś” czy „Jadzinek”.

– A może to nawet był któryś z chłopaków? Bo my cały czas praliśmy, to nie było czasu patrzeć, kto wydaje komendę.

– W każdym razie, kto by nie krzyknął, wszystko się podniosło i teraz nawałnica poszła na resort. Jak oni to zobaczyli, jak bidne zaczęli zmykać…

– Który tam z nich był żywy, to uciekał. Trupy przeskakiwaliśmy i dalej za nimi.

– A ten erkaem, co nam z Maniusiem tak serdecznie dokuczał, co tak po nas bił, to potem zdobyliśmy. To był niemiecki erkaem. A łusek pod nim, że ze dwa kosze od kartofli by nazbierał – mówił z przejęciem „Gilarka”.

– Niedaleko od nas stał i bił. Obciął nawet taką dość grubą dębową gałąź – uzupełniał

Maniuś „Pilot”.

– Patrzę w pewnym momencie, a tu leci coś z nieba. Przykuliłem się, a tu gałąź. Dobrze, że nie tym grubym konarem na nas spadła, bo by pozabijała. Gałąź mogła nas zabić!

– To było, jak jeszcze nie doleciały do nas główne siły.

– W każdym razie na koniec pogoniliśmy ich zdrowo. Potem nam się porozlatywali na boki, a my zdobyliśmy ich samochody i jakiś sprzęt, chyba radiostację, ale „Wisła” szybko zarządził wycofanie się, więc poszliśmy. Szczęście, panie komendancie, że „Wisła” nas wysłał na to ubezpieczenie. Bo gdyby oni nam wleźli od tyłu do lasu, to byśmy już ich nie wygonili. To byłby koniec. A jaka ich była siła, kilka kompanii. A nas co, dwa plutony.

Może trochę więcej niż trzydzieści ludzi.

– Nie przesadzaj „Gitarka”, kilka kompanii to ich nie było, ale przewaga znaczna w stosunku do nas – mitygował chłopaka „Kazio bul-bul”.

– Jak się już wycofaliśmy, to poszliśmy gdzieś na Majdan Skrzyniecki, Borzechów. Tam zjedliśmy obiad i wymarsz do Jeżowa. W Jeżowie rozdzieliliśmy się. „Ryś” ze swoimi poszedł chyba na Kłodnicę, „Żbik” wziął żandarmerię w inną stronę, a my z „Wisłą” i „Jadzinkiem” stanęliśmy w Chrzanowie. Tam nas dopadły tankietki. Unikaliśmy walki, bo

264

Zaporczycy 1943-1949

nie było pod ręką amunicji. Trzeba by sprowadzać gdzieś z meliny. A zresztą, pan komendant wie, że do erkaemu to amunicję trzeba ładować co najmniej godzinę. W każdym razie w Chrzanowie dopadł nas resort. Wycofaliśmy się z góry, z pól, a pola teraz puste, to widać nas było z daleka. Szliśmy tyralierą. Tam nam padł, został ranny „Wilczek”. Dwóch chłopaków podskoczyło do niego, złapali go pod ręce i ciągną, aby do wsi dociągnąć. Dostał kulę w plecy. A „Wilczek”, pan komendant wie, nie był lekki. W każdym razie siekli po nich i chłopak dostał jeszcze jedną kulę, w drugą połowę pleców. To wtedy go chłopaki musieli zostawić. Żył, ale nie było mowy, żeby go ściągnąć. Tankietka szła za naszymi plecami, a do wsi jeszcze było kawał. Zdążyliśmy dopaść pierwszych zabudowań, jak resort był przy „Wilczku”. Na naszych oczach go dobili. Wtedy przysiągłem sobie, że może pan komendant mówić, co chce, ale nigdy więcej nie daruję żadnemu ubowskiemu skurwysy-nowi. Na naszych oczach dobili „Wilczka”... – „Gitarka” ocierał łzy.

– To oni. A ty, „Gitarka”, dopóki jesteś pod moją komendą, rannych dobijać nie będziesz. Ani żaden z moich żołnierzy. Ta zdziczała hołota, jak śpiewacie, może robić, co chce. Dobijać rannych jeńców też. Ale to nie znaczy, że nam wolno postępować tak samo.

My jesteśmy polskim wojskiem – spokojnie, choć z wielką stanowczością w głosie powiedział „Zapora”.

– Ale czy to sprawiedliwie, żeby nasza „Kryśka” pod kulami opatrywała ich rannych, a oni dobijali naszych?

– Dzieciaku, u kogo ty szukasz sprawiedliwości? U Stalina i jego polskich pachołków?

Zapomnij o tym – ze smutkiem mówił „Zapora”, prosząc, aby „Gitarka” dokończył relację z ich ostatniej potyczki.

– No to jak już dobili „Wilczka”, to wzięliśmy we wsi furmanki i gnaliśmy w stronę Urzędowa, żeby się rozdzielić i gdzieś ukryć, bo „Wisła” powiedział, że teraz straszne obławy na nas pójdą. Oni bokiem pojechali dalej, a my poprosiliśmy „Jadzinka”, żeby pozwolił nam trzem do Leszczyny odskoczyć, bo Maniek „Pilot” ma tutaj narzeczoną, no i natknęliśmy się na pana komendanta. Panie komendancie, w każdym razie ta dzisiejsza akcja to była piękna robota. Dziś pod Krężnicą widziało się wreszcie tego przeciwnika, ten front. Każdy wiedział, co i jak. No i wreszcie to nie my uciekaliśmy przed resortem, ale oni przed nami.

Nikt dokładnie nie wie, ale mają chyba kilkunastu zabitych i sporo rannych. A u nas tylko

„Wilczek”. I w dodatku dobity jako ranny jeniec... – zakończył opowiadanie „Gitarka”.

Rozdział 20

Na początku października, gdy rannego „Rotę” zabrano do szpitala, „Krysia” złapała zapalenie płuc. Kurowali ją jacyś obcy ludzie.

– Dasz radę iść? – zapytał „Zapora”, gdy już przyszła do zdrowia, a oddział wyruszał

w okolice Biłgoraja.

– Komendancie, jestem taka słaba, że muszę trochę odpocząć – odpowiedziała.

– Zostań tutaj, ale pilnuj się, bo w końcu się wpakujesz, w końcu cię złapią – powiedział

i pożegnał się z sanitariuszką.

„Krysia” zamelinowała się u Lodzi Lubelskiej w Borowie. Lodzia też była partyzantem.

U niej był punkt kontaktowy. Trzymała w domu pełno „lewych” rzeczy, a ludzie „Zapory” zawsze mogli na nią liczyć. Kilka dni po odejściu oddziału do domu Lodzi przyszedł

III. WiN straceńców los

265

kapitan „Wisła”.

– Przecież ty dziewczyno siedzisz tutaj jak w paszczy lwa! Te wszystkie tereny są pa-cyfikowane. Uciekaj stąd! Jedź gdzieś do rodziny, gdziekolwiek, ale nie tu! Wczoraj byli w Matczynie. Uciekaj stąd! – powiedział kapitan i przekazał „Krysi” prośbę „Zapory”, aby zaniosła zakonnicom w Bełżycach pieniądze od komendanta. – Siostra Kazimiera siedzi w więzieniu. One nie mają z czego żyć. Próbowaliśmy przekazać przez chłopaków, ale nie chciały wziąć. Ty kończyłaś u nich kurs, znają cię, więc „Zapora” prosił, żebyś zawiozła im te pieniądze. I prosił na wszystkie świętości, żebyś znalazła sobie porządną melinę.

– Dobrze, panie kapitanie. Pojadę. Siostry na pewno wezmą ode mnie pieniądze – odpowiedziała „Krysia”.

Każdy rozkaz „Zapory” był dla sanitariuszki świętością. Poprosiła Lodzię, aby towarzyszyła jej w wyprawie. Zakutane w chusty, poszły do Millera po podwodę. Gospodarz bez słowa zaprzągł konie i wymościł wóz.

– Ty jesteś partyzantką, ty tutaj rządzisz. Gdzie jedziemy? – zapytał.

– Jedziemy prosto do Bełżyc. Tylko niech pan tak jakoś jedzie, wie pan, żebyśmy nie wpadli. Bo był „Wisła”, nakrzyczał na mnie, że siedzę u was w Borowie, ale muszę jeszcze zawieźć zakonnicom pieniądze na paczki dla siostry Kazimiery. Siedzi w więzieniu – „Krysia” nie kryła przed zaufanym człowiekiem celu swojej wyprawy.

– Dobrze, panienko – odparł chłop i świsnął batem.

Zmierzchało, gdy dojeżdżali do Bełżyc. Siostry wycałowały „Krysię”, nakarmiły i wy-przytulały. Przyjęły pieniądze „Zapory”.

– Uważaj na siebie, „Krysiu”. Gdyby cię resort złapał... byli wczoraj w Matczynie i na Podolu. Wszędzie ich pełno – ostrzegały na pożegnanie.

„Krysia” wróciła do oczekującego na nią gospodarza.

– Pojedziemy jeszcze do Matczyna, proszę pana – powiedziała.

Była niespokojna o rodzinę i musiała sprawdzić, czy w domu wszystko jest w porządku.

– Pani rozkazuje – odrzekł Miller i pojechali.

Do rodzinnego domu „Krysi” poszła Lodzia. Na wieść, że córka jest tak blisko domu, matka dostała spazmów.

– Proszę jej powiedzieć, żeby uciekała jak najdalej stąd! Wczoraj i dziś był u nas resort.

Powiedziałam, że nie wiem, gdzie ona jest! – mówiła przerażona.

Pojechały do Borowa. Matka Lodzi czekała na dziewczyny z kapuśniakiem. Zjadły i szy-kowały się do snu.

– Właź już pod pierzynę, przestań się wreszcie modlić. Zmarzniesz zawsze przy tych modłach na kość, a potem narzekasz, że źle się czujesz – denerwowała się Lodzia.

– Pokaż mi naszą kryjówkę. Zawsze mówisz, że mamy taką, że sam diabeł nas nie znajdzie, a nie chcesz mi jej pokazać. Jak trzeba będzie, nie wiem, gdzie to jest, i nie zdążę się schować – prosiła „Krysia” leżąc w łóżku obok Lodzi.

– Nie gadaj głupot. Jutro ci pokażę – ofuknęła ją dziewczyna.

Nad ranem pierwsza szczekanie psów usłyszała „Krysia”. Wstała, podeszła do okna i uchyliła firankę.

– Lodziu, wojsko! – krzyknęła.

Lodzia wyskoczyła z łóżka, przystawiła do pieca stół i znikła. „Krysia” wiedziała już, gdzie jest ich kryjówka. Jednym ruchem wygarnęła spod poduszki kompromitujące mate-

266

Zaporczycy 1943-1949

riały i wrzuciła w ślad za dziewczyną. Postawiła nogę na stół...

W drzwiach stanął Sowiet. Za nim żołnierz w polskim mundurze i czapce z granatowym otokiem.

– Gdzie to panienka się wybiera? – usłyszała.

„Krysia” oddaliła się od pieca. Po drodze ukryła pończochę Lodzi i założyła szlafrok. Bolszewicy nie mogą jej znaleźć! Lodzia ma przecież trzyletnie dziecko! Starała się odciągnąć uwagę żołdaków od stołu, pieca i wszystkiego, co mogłoby zdradzić dziewczynę.

– Dokumenty – rzucił Sowiet.

– Mieszkam w Lublinie, nazywam się Grażyna Bogusławska. Wczoraj wieczór przyjechałam do ciotki – mówiła spokojnie sanitariuszka.

Sowiet sprawdzał, czy podawane przez nią informacje zgadzają się z tym, co zapisane było w jej dowodzie. Od wsi słychać było nieopisany rwetes. Odzywały się strzały. W Borowie wszyscy ludzie mieli swoje kryjówki. Podczas takich akcji jak dziś, wieś wymierała.

Zostawały puste domy. „Krysia” zastanawiała się nawet, skąd tyle hałasu w tak dobrze za-konspirowanej wsi. Nagle Sowiet wyszedł z domu. Wtedy towarzyszący Sowietowi polski oficer powiedział do „Krysi”:

– Poznałem panią. W 1944 roku pracowała pani w szpitalu wojskowym w Lublinie na Placu Wolności. Jestem Rudolf z siódemki. Byłem na pani sali.

Nie prosiła, żeby ją uwolnił. Nie mówiła nic, bo skoro ją rozpoznał…

– Mógłbym panią uwolnić, ale rozwalą mnie za to. Mają „Kubusia” od „Zapory”. Jeśli on im powie, kim pani naprawdę jest, nie ma ratunku – powiedział Rudolf.

„Krysia” zamarła. „Kubuś” to był chłopak z ich oddziału. Stary nie bardzo chciał go przyjąć, ale napraszał się. W ostatnim czasie leczyła mu czyraki.

– Dlaczego pan mi o tym mówi? Dlaczego pan to robi? – zapytała oficera.

– Bo jestem Polakiem. Nas wszystkich biorą. Przywieźli nas z frontu i wcielili do KBW.

Chciałbym pani pomóc, ale niewiele mogę – odpowiedział.

Pomyślała wtedy, że „Zapora” miał rację, gdy w potyczkach kazał oszczędzać żołnierzy KBW, bo oni myślą tak jak my i nie są naszymi wrogami, a tylko siłą zostali wcieleni do jednostek resortu. Nie było jednak czasu na rozmyślanie. Sowiecki oficer wepchnął właśnie do izby pijanego „Kubusia”.

– To jest sanitariuszka „Krysia” od naszego komendanta „Zapory” – powiedział chłopak.

„Krysia” zaczęła szykować się do drogi. Jedyną jej osłoną był polski oficer Rudolf. Nie odstępując dziewczyny na krok, swoim mundurem bronił sanitariuszkę przed agresją enkawudzisty. Do Trzcińca dojechali furmankami. Tam polscy i sowieccy oficerowie jedli obiad w miejscowej gospodzie. Rudolf przyniósł kubek rosołu i udając, że sporządza no-tatkę, instruował dziewczynę:

– Siostro, niech siostra wypije rosół. A na śledztwie proszę pamiętać: walić wszystko na tych, którzy już nie żyją. Czego siostra nie powie, za to nie będzie odpowiadała. Bo gdybym pozwolił teraz siostrze uciec, zastrzelą mnie, a wcale nie jest powiedziane, że ucieczka uratuje siostrze życie – tłumaczył.

Sanitariuszkę „Krysię” przywieźli do Lublina w obstawie trzech samochodów wojska. Na Krakowskim Przedmieściu 47 Rudolf pomógł jej wyjść z samochodu.

– Trzymaj się, dziewczyno. Czego nie powiesz, za to nie będziesz odpowiadała. Przeży-jesz na pewno. Jestem pewien, że nie dostaniesz kary śmierci, bo nie ma za co. Tu będziesz

III. WiN straceńców los

267

bezpieczniejsza niż w lesie. Ale swoje piekło musisz przejść – powiedział oddając ją w ręce oprawców z UB.

Straszna noc. Bili ją. Krzyczała. Po krzyku rozpoznali ją aresztowani dzień wcześniej ludzie z Podola. Śledczy Maksymiuk bił drągiem zakończonym drutem. Przewiesił „Krysię”

przez krzesło, zadarł spódnicę i lał. Potem leżała na podłodze. Kaci wlewali jej do nosa zimną wodę. Traciła przytomność.

– Będziesz mówiła? – pytali, gdy otwierała oczy.

Milczała.

– Dolej jej jeszcze! – wrzeszczał Maksymiuk.

O siódmej rano wrzucili „Krysię” do celi. Była cała we krwi.

– Będziesz żyła. Jak przeżyłaś pierwsze śledztwo, to będziesz żyła! – nad sanitariuszką

„Zapory” pochylała się współwięźniarka Królikowska.

Bicie i tortury nie pomagały. „Krysia” milczała jak zaklęta. Któregoś dnia Maksymiuk wszedł do pokoju przesłuchań z zakrwawionym mundurem w ręku:

– Poznajesz? To mundur jednego z twoich bandytów. Jak nie zaczniesz gadać, to ubiorę cię w ten mundur i będę obwoził po wsiach, a ty będziesz wydawała ludzi! – powiedział.

„Krysia” zamarła. Poznała mundur zabitego wraz z „Motorem” przez UB na kilka dni przed jej aresztowaniem „Georga”. Nie była w stanie oderwać wzroku od zakrwawionego munduru kolegi. Nie zaczęła mówić. Początkowe drżenie ust przerodziło się tylko w głośne szczękanie zębami, a potem całym ciałem „Krysi” wstrząsać zaczęły niby dreszcze, niby drgawki, które wyglądały jak ostry atak febry. Nie reagowała już na głos Maksymiuka.

Oczami wyobraźni widziała siebie w zakrwawionym mundurze „Georga”.

Maksymiuk odesłał sanitariuszkę „Zapory” do celi. Kilka dni leżała bez przytomności.

W wysokiej gorączce krzyczała jedno słowo:

– NIE!

Po trzech tygodniach przewieziono „Krysię” na Zamek. Współwięźniarki poinformowały ją, że tutaj kobiet już nie biją.

Na dzień przed rozprawą wezwano sanitariuszkę do gabinetu naczelnika, gdzie czekał

na nią jej kat Maksymiuk i pięciu wojskowych. Poznała wśród nich oficera UB, któremu kilka miesięcy temu opatrzyła przestrzelone nogi. W akcie oskarżenia Maksymiuk napisał, że sanitariuszka „Zapory” w dniu 6 lipca 1946 w miejscowości Antoniówka koło Chmiela była opasana granatami i z własnego pistoletu zamierzała odebrać życie rannemu oficerowi Urzędu Bezpieczeństwa Tadeuszowi Leszczyńskiemu.

– Panie poruczniku, niech pan powie prawdę! – powiedziała do Leszczyńskiego „Krysia”.

– Kapitanie! Ja nie porucznik! – wrzasnął ubowiec, któremu nie tak dawno uratowała życie.

– Kogo tu sądzić? Łożyskiem łeb bym jej rozwalił. I tyle. Tu nie ma kogo sądzić! – skwitował całą scenę jeden z wojskowych.

Ten jeden raz miał rację „Rek”, gdy chciał rozwalić ubowca, pomyślała „Krysia”. Ale gdybym pozwoliła go wtedy zabić, czy z takim ciężarem na sumieniu mogłabym żyć?

Mimo wszystko nie żałowała, że opatrywała rannych ubowców. Upodlona, czuła swą mo-ralną wyższość nad katami. Oni byli zwykłą zdziczałą hołotą.

W sądzie sprawę „Krysi” połączono ze sprawą Stanisława Pyca ps. „Gałązka” z podległego „Zaporze” oddziału „Rysia”. „Gałązka” miał 21 lat. Był synem kolejarza z Niedrzwicy

268

Zaporczycy 1943-1949

Dużej.

– „Krystyna”, pomódl się czasem za mnie, bo mnie tu uśmiercą! – zdążył szepnąć dziewczynie przed odczytaniem wyroku i wcisnął jej do ręki zrobiony z chleba różaniec.

Za kilka minut komunistyczny sąd skazał Stanisława Pyca ps. „Gałązka” na karę śmierci. „Krysia” była w szoku. Jak przez mgłę docierał do niej głos oskarżyciela, który twierdził, że Barbara Nagnajewicz z Matczyna vel „Krysia”, czyli ona, jako członek bandy

„Zapory” z własnego pistoletu chciała odebrać życie rannemu kapitanowi UB Tadeuszowi Leszczyńskiemu.

„Gałązkę” w styczniu 1947 roku rozstrzelano.

„Kryśka” dostała dziesięć lat.

Rozdział 21

Jesienią 1946 roku, ze względu na nasilające się akcje pacyfikacyjne resortu, „Zapora”

podzielił żołnierzy na niewielkie kilkuosobowe patrole, które z zachowaniem najwyższej ostrożności zamelinowały po wsiach Lubelszczyzny. Nie wszyscy potrafili sprostać zadaniu i docenić okazane im przez komendanta zaufanie.

– Granica pomiędzy partyzancką rekwizycją a zwykłym rabunkiem jest bardzo cienka.

Nie znaczy to jednak, abym kiedykolwiek wyraził zgodę na jej przekroczenie. Bandytyzm zawsze pozostanie bandytyzmem. Dlatego „Czarny” musi ponieść konsekwencje swego czynu – powiedział „Zapora” uzasadniając wyrok śmierci wydany na starego partyzanta

„Czarnego” z Rzeczycy.

Wyrok wykonała żandarmeria „Żbika”. Nie był to zresztą w tym czasie wyrok jedyny i jedyny problem z utrzymaniem dyscypliny w zgrupowaniu. Decyzją inspektora lubelskiego inspektoratu WiN, jeszcze w czerwcu 1946 roku majorowi „Zaporze” podporząd-kowana została grupa Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan” licząca około dwudziestu ludzi.

Trzon jej stanowili żołnierze dawnego lotnego oddziału BCh podporządkowanego Armii Krajowej, którym podczas okupacji niemieckiej dowodził Jan Flisiak ps. „Chłopicki”. Po wkroczeniu Sowietów ścigani przez UB i NKWD żołnierze „Chłopickiego” szukali ratunku u swego dowódcy. Ukrywał się jakiś czas wraz z nimi. Aresztowany jesienią 1944 roku, zbiegł z wiezienia w Zamku Lubelskim. Aresztowany ponownie latem 1945 roku, opuścił

więzienie w 1946 roku. Zdecydował wówczas, że musi zdobyć trochę pieniędzy, wyrobić chłopcom lewe dokumenty i zamelinować ich gdzieś na Ziemiach Zachodnich. W tym celu wyjechał do Wrocławia.

Podczas jego nieobecności dowódcą poczuł się „Szatan”. Nie podejmował poważniejszych akcji z UB i NKWD, lecz prześladował członków PPR, ORMO i tych, którzy w jakikolwiek sposób sprzyjali nowej władzy. W praktyce wyglądało to tak, że na terenie powiatu lubartowskiego nie było niemal wesela, chrzcin czy zabawy tanecznej, na której nie zjawiłby się w którymś momencie „Szatan” ze swoimi chłopcami. Otaczali budynek, mężczyzn ustawiali po jednej stronie, kobiety i dzieci po drugiej, a potem „Szatan” zaczynał zabawę. Najpierw rozbrajał biesiadników, potem zbierał od nich dokumenty. Jeśli świadczyły o przynależności do PPR lub organizacji pokrewnych, mówił:

– Albo zeżresz mi tu tę legitymację i popijesz pomyjami, bo bolszewickim świniom tylko taka uczta przystoi, albo cię, pepeerowcu, ukatrupię!

III. WiN straceńców los

269

Machał przy tym zwykle nad głową komunisty odbezpieczonym pistoletem. Upokorzo-ny człowiek zjadał legitymację i wypijał pomyje. Zabawy „Szatana” budziły wstręt nawet u najzagorzalszych przeciwników nowego porządku.

– Już lepiej by mu w łeb strzelił, niż na oczach dzieci i całej rodziny pośmiewisko z człowieka urządzał. Tak postępują żołnierze Armii Krajowej? Do czego to doszło? Toż prawdę mówią komuniści, że to teraz zwykli bandyci! – oburzali się mieszkańcy powiatu lubartowskiego.

Mimo wielokrotnych upomnień „Zapory”, pod którego komendę został oddany oddział, „Szatan” nie zaprzestał swoich praktyk. Do komendanta doszły też słuchy o doko-nywanych pod płaszczykiem rekwizycji grabieżach. Wówczas „Zapora” wezwał do siebie

„Mundka” i „Tęczę”.

– Pójdziecie pod Lubartów, do oddziału „Szatana”. Dowództwo nad grupą obejmie

„Mundek”, a ty, „Tęcza”, będziesz jego zastępcą – powiedział po zapoznaniu ich z sytuacją, w jakiej znajduje się oddział. – „Szatan” to odważny żołnierz i dowódca, ale watażka. Nie mam zamiaru dłużej tolerować jego samowoli. Przynosi zbyt wiele szkody społeczeństwu i ujmę nam, polskim żołnierzom. Podobnie rzecz ma się z innymi grupami, które nie podporządkowane nikomu, działają na tamtym terenie. Wiem, że są tam jeszcze jakieś dwie grupy, które zidentyfikujecie dzięki „Szatanowi”. Macie moje pełnomocnictwo do rozwiązania tej kwestii. Jeżeli zauważycie samowolę, bunt i prywatę, dowódcom strzelać w łeb, żołnierzy brać pod swoją komendę i doprowadzić pod Bełżyce. Tu rozczłonkujemy ich po różnych plutonach i będą z nich jeszcze ludzie – rozkazał.

Porucznik „Mundek” i „Tęcza” wzięli kilku ludzi, odnaleźli oddział „Szatana” i objęli nad nim komendę. Utrata dowództwa była dla „Szatana” szokiem. Jego żołnierze zachowali początkowo wobec wysłanników komendanta „Zapory” dystans. Głównie dlatego, że nowi dowódcy od pierwszego dnia narzucili im wojskowy rygor, żądali całkowitej subordynacji, do której nie byli dotychczas przyzwyczajeni. Wkrótce spostrzegli jednak, że ostre zasady, choć na pozór ciężkie do akceptacji, dają im poczucie bezpieczeństwa w czasach, gdy każdy nieopatrzny krok mógł zakończyć się śmiercią. Przyglądali się żołnierzom, których przyprowadzili „Mundek” i „Tęcza”.

– Jeśli oni chwalą sobie takie życie, to widocznie tak trzeba.

– Właściwie to dopiero teraz czujemy, że jesteśmy prawdziwymi partyzantami, polskim wojskiem – poczęli mówić po kilku dniach.

„Szatan” czuł, że traci swoich chłopaków.

Spadł pierwszy śnieg, gdy oddział, w drodze na kontakt z „Uskokiem”, zakwaterował

w niewielkiej wiosce. Po kolacji „Tęcza” wziął towarzyszącego mu w partyzanckim życiu wilczura i starym zwyczajem poszedł sprawdzić warty. Nagle, jak spod ziemi, wyrósł przed nim „Szatan”.

– Co, Kazik, na randkę się wybrałeś? – zagadnął „Tęcza” udając, że nie widzi nic niezwy-kłego w spotkaniu.

– Precz od moich żołnierzy! – krzyknął „Szatan” i sięgnął do kabury.

„Tęcza” był szybszy. Jednym ruchem przystawił mu do brzucha tkwiący pod pachą odbezpieczony automat.

– Rzuć broń! Jeszcze jeden ruch, a wpakuję ci w żołądek całą serię! – syknął.

„Szatan” wykonał rozkaz.

270

Zaporczycy 1943-1949

– Dwa kroki w tył! – nakazał.

A gdy „Szatan” cofnął się do tylu, „Tęcza” podniósł jego pistolet, rozładował go i zwrócił

zaskoczonemu watażce.

– Schowaj broń, Kazik, żeby twoi żołnierze nie stracili do ciebie tej reszty szacunku, jaka im jeszcze pozostała. Jesteś żołnierzem. Nie miałeś prawa zachowywać się tak, jak gdybyś był hersztem bandy, a nie polskim partyzantem. Dlatego straciłeś dowództwo i nie ma żadnej siły, abyś mógł je odzyskać. Możesz zastrzelić mnie i „Mundka”. Ale licz się z tym, że komendant ci nie daruje. Nie odmienisz swojej sytuacji. Jeśli to zrobisz, zostaniesz schwytany przez naszą żandarmerię i rozstrzelany. A jeżeli wciągniesz w swą grę również żołnierzy, zginą i oni. Major „Zapora” nie żartuje w takich sprawach. Jesteś żołnierzem i musisz wykonać rozkaz. Jeśli będziesz się dobrze sprawował, być może dostaniesz patrol u kapitana „Uskoka” lub przejdziesz do „Renka”. W każdym razie, Kazik, skończyła się samowola – mówił „Tęcza”.

– Przepraszam cię. Możesz mi zaufać. Daję ci słowo honoru, że to się więcej nie powtórzy – powiedział.

„Szatan” dotrzymał słowa. Zamiast jednak doprowadzić „Zaporę” do dowódców pozostałych niezrzeszonych grup partyzanckich, ostrzegł ich przed kontaktem ze srogim majorem. On sam nigdy nie pogodził się z faktem, że bezpowrotnie stracił oddział. Pijany, rzucił się wiosną 1947 roku z pistoletem na pełen wojska samochód KBW. Po okrutnym śledztwie został zamęczony na Zamku Lubelskim.

Rozdział 22

18 października 1946 roku wraz z całym niemal sztabem wpadł w ręce bezpieki płk Franciszek Niepokólczycki, który kierował WiN-em od stycznia 1946 roku. Tym samym przestał istnieć II Zarząd Główny WiN, lub III, jeśli liczyć krótki okres między aresztowaniem płk Rzepeckiego w listopadzie 1945 roku a osadzeniem w więzieniu Józefa Ry-bickiego, który jako dowódca Obszaru Centralnego przejął jego funkcję. Wkrótce potem, w początkach listopada 1946 roku, doszło do aresztowań także w kręgach Lubelskiego Okręgu i Inspektoratu WiN. Zatrzymany został między innymi „Boruta” – Franciszek Abraszewski, który od wiosny 1946 roku, po aresztowaniu „Junga” – Romana Jeziora, pełnił funkcję inspektora lubelskiego WiN.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

III. WiN straceńców los

271

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

„Opal” dwa dni temu opuścił areszt Urzędu Bezpieczeństwa w Lublinie. „Zapora” czuł, że nie chce mówić przy obcych.

– Nie wiem, czy wiesz, stary, ze latem chcieliśmy cię odbić. Wszystko było już gotowe, opracowane do najdrobniejszych szczegółów i musiało się udać. Brakło tylko ciebie.

„Żbik” wrócił z sądu z pustymi rękami. Wszyscy byliśmy niepocieszeni. Dlaczego nie przywieźli cię wtedy do sądu? – pytał „Zapora”.

– Po biciu w Warszawie odezwała się gruźlica. Leżałem w szpitalu – mówił krótko

„Opal”.

Wychudł w więzieniu i spoważniał. Z pełnego ikry chłopaka stał się zamkniętym w sobie, małomównym, dojrzałym mężczyzną.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

– No, stary, najważniejsze, że bezpieka nie oduczyła cię śmiechu. Gadaj teraz, co z tobą?

Kiedy cię wypuścili i to wszystko, no wiesz… – „Zapora” wpadł w ton ich dawnych rozmów.

Nie pytając „Opala” o zgodę, nalał swemu zastępcy wódki, wznieśli milczący toast.

W końcu „Opal” zaczął mówić.

– Wyszedłem dwa dni temu i to w co najmniej przedziwnych okolicznościach. Wyciągnęli mnie ludowcy. Jak wiesz, jeszcze przed referendum Tadeusz Rek, Edward Bertold, Bronisław Drzewicki i Kazimierz Iwanowski wyszli z PSL Mikołajczyka i założyli PSL

272

Zaporczycy 1943-1949

„Nowe Wyzwolenie”. Wszyscy poza Rekiem to bolszewicy, którzy jesienią 1944 roku tworzyli w Lublinie Stronnictwo Ludowe popierające PKWN. Szukają teraz na gwałt znanych w terenie ludzi, którzy stanęliby do wyborów z ich listy i pomogli w rozbiciu PSL Mikołajczyka. O mnie przypomniał sobie adwokat Sagórski, który teraz przystał do Reka. Siedziałem już wtedy znowu w WUBP w Lublinie. Któregoś dnia przysłali do mnie jakiegoś Nie-lewieckicgo z Warszawy, człowieka po studiach, który też jest w „Nowym Wyzwoleniu”.

Ten Nielewiecki wypytywał mnie o moje kontakty z ruchem ludowym. Skąd je mam, kogo znam i tak dalej. Pojechał. Po jakimś czasie zaczęli mnie nachodzić ci z tutejszego terenu, między innymi Maciąg z Łopiennika. W końcu powiedzieli, że jeżeli pójdę do PSL

„Nowe Wyzwolenie” i będę startował do wyborów z ich listy, zwolnią mnie z więzienia.

Zgodziłem się, Henek. Co teraz? Jestem. Ale co teraz? – mówił z rozpaczą w głosie „Opal”

szukając u „Zapory” ratunku.

– Wiesz co, Stachu, przede wszystkim to jedź do Warszawy. Podziękuj Rekowi za uwolnienie, a przy okazji rozejrzyj się, co tu jest grane i o co im właściwie chodzi. Potem coś już wymyślimy. W każdym razie uważam, że wszystko jedno, kto za tym stoi, dobrze, że przyjąłeś ich propozycję i wreszcie jesteś – zakończył „Zapora”.

Za kilka dni „Opal” stanął przed Tadeuszem Rekiem.

– Co ja mam teraz robić? Co ja mam tu do roboty? – zapytał „Opal”, gdy już podziękował za uwolnienie z więzienia.

Rek obejrzał się, czy nikt nie podsłuchuje.

– Kolego, ja wam powiem otwarcie. Nie będę ukrywał przed wami nic. Czy będziemy coś robić, czy nie, i tak będzie to, co ma być – zaczął przyciszonym głosem. – Ale my wam pomogliśmy, teraz wy musicie nam pomóc. Mamy z waszego terenu jeszcze dwóch takich ludzi jak wy. Tyle tylko, że oni są już po wyroku. To Rolla, komendant główny BCh na Puławy, który dostał karę śmierci oraz dowódca oddziału BCh Królik ps. „Baca”. Obaj siedzą we Wronkach. Występujemy o ich zwolnienie, bo są nam potrzebni do wyborów. No i chcemy, żeby żyli. Dziś wieczorem u Bertolda jest spotkanie. Bez wódki się nie obejdzie.

Mamy zdecydować, kto jutro pójdzie do tej słynnej baby z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, do tej Brystygierowej. Przyjdzie pan? – zapytał Rek.

– Pewnie że przyjdę, dlaczego nie? – odparł „Opal”.

Miał wrażenie, że bierze udział w jakimś wielkim przedstawieniu, wielkiej grze pozorów. Na przyjęciu u Bertolda bawił się strachem swoich rozmówców, którzy nazwisko „tej baby”, czyli Luny Julii Brystygierowej, wymawiali z tak pełnym lęku nabożeństwem, że jego, starego partyzanta, litość brała.

– A co mi tam, panowie, jeśli nie macie nic przeciwko temu, ja do niej pójdę. Przecież znam Rollę i Królika, to jak nie ratować chłopów? A baba, jak baba. Kto by się tam bał

jakiejś baby, w dodatku podobno Żydówki – powiedział w końcu „Opal”.

– Wiedziałem, że pan nie odmówi – odetchnął z ulgą Rek.

Zaprosił „Opala” na przyjęcie do córki Minca, żony Bertolda, tylko po to, żeby ktoś za niego odwalił tę czarną robotę.

– A może pojedzie z panem Libanowski? On też jest z waszego terenu, więc najbardziej wypada wam iść razem – rzucił Bertold.

Libanowski próbował się wymawiać, wykręcać, że za niski stażem i pozycją.

– To postanowione. Jutro do Julii Brystygierowej pójdzie pan Libanowski i pan Wnuk

III. WiN straceńców los

273

– zdecydował za niego Rek.

Następnego dnia wprowadzono „Opala” i Libanowskiego do gabinetu. Za ogromnym biurkiem siedziała brzydka koścista kobieta.

– Acha, wy w tej sprawie. No, proszę mi powiedzieć coś o tych ludziach. Tak krótko i węzłowato. Rolla i Królik, czy jak im tam. Też mi nazwiska… Skąd ich znacie, jaka była ich działalność i tak dalej – odezwała się ostrym męskim głosem baba.

Libanowski zaniemówił. „Opal” spojrzał na niego raz i drugi.

– Rolla był za Niemców komendantem głównym BCh na Puławy, a Królik dowódcą podległego mu oddziału. Mieli samodzielny oddział partyzancki. Pod Puławami wysadzili pociąg z amunicją...

– A kto ten pociąg wysadzał? – przerwał „Opalowi” babochłop Luna czyli straszna Julia.

– Jak to kto? Dowódca oddziału, Królik wysadzał.

– To dziękuję, już mi więcej nie trzeba – Brystygierowa wstała zza biurka i zamaszystym krokiem opuściła pokój.

Libanowski nie zdążył się zastanowić, jak długo przyjdzie im czekać, gdy ich rozmów-czyni wróciła.

– Jutro rano odjeżdża samochód do Wronek. Przywiozą ich. Trzeba tylko, żeby któryś z was po nich pojechał. Żeby nie myśleli, że wiezie się ich tam, gdzie nie potrzeba. Bo mogą tak pomyśleć – powiedziała i ręką dała znak, że „audiencja” skończona.

Rek zdecydował, że do Wronek pojedzie Libanowski. „Opal” wrócił do domu. Natychmiast odszukał „Zaporę” i zdał mu sprawozdanie z wyprawy.

– Mówię ci, Henek, co to była za komedia! Co oni tam w Warszawie wyprawiają, to strach pomyśleć. Wszyscy z „Nowego Wyzwolenia” to zdrajcy. Sprzedają Polskę za mniej niż trzydzieści srebrników. Jedyna satysfakcja to to, że portkami trzęsą ze strachu, aż żal patrzeć. A swoją drogą, to nie rozumiem, czego oni się tak boją? My nawet Szkopów, nawet Sowietów nigdy nie baliśmy się tak, jak oni boją się swoich. Co tu dużo gadać. Tu w Lublinie, a potem na Mokotowie, mało mnie nie zabili, żebym was wydał, a nie bałem się ich tak, jak oni się boją – zakończył opowiadanie „Opal”.

– Stachu, to chyba jest strach zdrajców. A może nowy porządek komunistów? Sam nie wiem. Szczerze mówiąc, też tego nie pojmuję. Ale powiedz, stary, co ostatecznie w twojej sprawie – dopytywał się „Zapora”.

– Chcą, żebym kandydował z ich listy, to znaczy z listy PSL „Nowe Wyzwolenie”. Odmówić mi nie wolno, bo wrócę do paki. Mogę tylko uciekać. Jedno z dwojga. Powiedz, Henek, co robić w tym wypadku?

– Uciekać nie ma gdzie, Stachu. Nikt nam nie pomoże. Wracać do nas też nie masz po co. Masz czworo dzieci, swoje odcierpiałeś, a Polska nie powstanie tylko od tego, że przy-będzie jej jeszcze jeden straceniec. Myślałem długo nad tym wszystkim po naszej ostatniej rozmowie. Uważam, że nie ma innego wyjścia. Musisz kandydować. Tylko nie tu, a w innym terenie. Tam, gdzie cię nikt nie zna. Dam ci list do „Żelaznego” z Włodawy. Tam się pokażesz – zdecydował „Zapora”.

Przez młynarza Filipkowskiego we Włodawie „Opal” uzyskał kontakt z „Żelaznym”.

Pogadali, a potem na włodawskiej liście kandydatów PSL „Nowe Wyzwolenie” pojawiło się nikomu nie znane nazwisko Stanisława Wnuka. Warunek pozostawienia „Opala” na wolności został spełniony.

274

Zaporczycy 1943-1949

Rozdział 23

Wybory wyznaczono na sobotę 19 stycznia 1947 roku. Już jednak od pierwszych dni grudnia 1946 roku władze bezpieczeństwa rozpoczęły szeroko zakrojoną akcję terroru, która zaowocowała przeprowadzeniem 851 operacji polegających na tropieniu ukrywających się żołnierzy i pacyfikacjach wsi podejrzanych o ukrywanie partyzantów. 5 grudnia wyruszyło także w teren blisko dwa i pół tysiąca grup ochronno-propagandowych, powo-łanych rozkazem Naczelnego Dowództwa Ludowego Wojska Polskiego, których zadaniem była penetracja terenu i przeprowadzanie przedwyborczych wieców. Wsie Lubelszczyzny pełne były wojska, UB i milicji. W tych warunkach, mimo podzielenia zgrupowania „Zapory” na niewielkie patrole, niemal każdego dnia dochodziło do strzelaniny.

Zbliżały się święta Bożego Narodzenia. „Zapora”, na usilne prośby inspektora Lubelskiego Okręgu WiN Władysława Siła-Nowickiego ps. „Stefan”, pod warunkiem, że towarzyszyć mu będzie część żołnierzy, przyjął zaproszenie na Wigilię do Szczepkowskich w Wylągach. Zmierzchało, gdy w towarzystwie swego zastępcy kapitana Aleksandra Głowackiego ps. „Wisła” i kilku chłopaków zsiadał z furmanki przed niewielkim dworkiem jedynej siostry inspektora Władysława Siły-Nowickiego. Na spotkanie partyzantów wyszli gospodarze oraz wszyscy zaproszeni na święta goście.

– Major „Zapora”, dowódca Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich WiN – przedstawił

„Stefan”.

„Zapora” podchodził, podawał rękę, wysłuchiwał rodzinnych koligacji i pierwszy raz słyszanych nazwisk.

– Moja ciotka, rodzona siostra Feliksa Dzierżyńskiego – przedstawił mu starszą panią

„Stefan”.

– Bardzo pani współczuję – powiedział „Zapora”.

Goście skwitowali wypowiedź majora grymasem, a jego chłopcy z trudem powstrzy-mali śmiech.

– Ale jej Stary zasunął – szeptali między sobą.

Z grona partyzantów do towarzystwa pasował właściwie tylko kapitan „Wisła”. Jak przystało na przedwojennego oficera, na kolację stawił się w nienagannie odprasowanym mundurze i lśniących oficerkach. Brylował ogładą towarzyską i radością. Wszak od ośmiu lat nie spędzał w Polsce wigilii. Cieszyło go wszystko. Bombki na choince, świeczki, siano pod obrusem i niepowtarzalny polski nastrój wigilijnego wieczoru.

– Panie kapitanie, to, co tutaj widzę, jest wprost niewiarygodne. Jakieś inne władze, inne wojsko i inny stosunek ludności do otaczającego nas brutalnego świata. Gdybym nawet mogła opowiedzieć o tym w Warszawie, nikt i tak w to wszystko by nie uwierzył – mówiła jakaś młoda warszawianka zachwycona widokiem najprawdziwszych partyzantów.

„Zapora” stał nieco z boku. Dumny i chmurny, w wypłowiałych bryczesach, którym nic już nie było w stanie przywrócić blasku, wydawał się mały i niepozorny. Podpytywany przez gości, odpowiadał monosylabami, przepraszał i wracał do grona swych chłopaków.

Właściwie nawet nie do nich ciągnął i nie o nich myślał, mimo iż usilnie starał się przy-wołać na pamięć ni to radę, ni to rozkaz filozofa „Szmaragda”, aby myślał o tych, którzy jeszcze żyją. Starał się iść za jego radą. Lecz salon powoli wypełniał się duchami. Szły przed nim, uśmiechały się jak przez mgłę i ginęły w zgiełku żywych.

– Co, co proszę? – oprzytomniał nagle.

III. WiN straceńców los

275

Poczuł, że ktoś mocno chwyta go za łokieć.

– Co z tobą, Henek? Nie słyszysz, że tylko na ciebie czekają, aby zasiąść do kolacji!?

Pierwsza gwiazda już świeci! – lekko podenerwowany „Wisła” popychał go do przodu.

– Przepraszam. Zamyśliłem się – powiedział i wszedł do jadalni.

Opłatek, życzenia, wigilijne potrawy, alkohol. „Zapora” niby we wszystkim uczestniczył, uśmiechał się i coś komuś odpowiadał, lecz myślami był daleko stąd. A gdy przy blasku świec zaczęto śpiewać kolędy, cichutko wyśliznął się do stajni. Konie leniwie żuły owies i od czasu do czasu postukiwały w betonowe ściany boksów. Uwagę „Zapory” zwrócił

rasowy siwek. Obejrzał dokładnie jego nogi, zajrzał w zęby, szybko osiodłał i wyprowadził

ze stajni. Za ogrodzeniem wskoczył na konia i pognał przed siebie.

Zawieszony pomiędzy niebem a ziemią, czuł się pyłem wszechświata. Strumień mroź-nego wiatru chłodził mu twarz. Wczepiony w końską grzywę, każdą cząstką ciała, każdym końskim muskułem wcinał się w niewidoczną, nieskończoną przestrzeń. Był sam. W Wylągach nikt nie dostrzegł jego zniknięcia. Mknął oto w bezkresną przestrzeń, w której samotność tylko i pustka. Spłynęły z niego opary wypitego alkoholu, gwar salonu w Wylągach i całe dotychczasowe życie.

Nagle poczuł, że nie jest sam, bo niczym średniowieczny wódz, prowadzi za sobą orszak rycerzy. To moi żołnierze, wierni druhowie: „.Haik”, „Kordian”, „Głaz”, „Zbyszek”, „George”... „Zapora” pomyślał o nich z radością i wreszcie zrozumiał, że to przecież ich widział

tam, w salonie Szczepkowskich. Krążyli wokół niego, wołali, a w końcu popchnęli w tę szaloną drogę.

Nie wie, jak długo jechał. Gdy czuł, że koń jest zmęczony, pozwalał mu na kłus, a nawet, wedle woli zwierzęcia, wolnego stępa. Przysypiał. Potem galopem mijał wsie, rozjarzone w oknach światła choinek i rozradowane głosy ludzi ciągnących lub wracających z Pasterki.

Instynktownie unikał ludzkich sadyb. Trzymał się z dala od dróg. Nie myślał o patrolach wojska i bezpieki. Tuż przed świtem pociągnął za dzwonek. Zaspany brat furtian, wyrze-kając na swój los, człapał do furty.

– Czego dusza potrzebuje? – zapytał srogo.

– Nieba, bracie furtianie! Furty do nieba potrzebuję! – roześmiał się „Zapora”.

W jednej chwili minęło całe zmęczenie, odleciały duchy poległych żołnierzy i wróciła rzeczywistość. Zgrzytnęła zasuwa.

– Pochwalony... – rzucił.

– Na wieki wieków… Toż prędzej bym się rzeczywiście ducha spodziewał o tej porze, niż pana komendanta. Ale po głosie poznałem od razu, nie powiem. Chociaż pan komendant widać zdrożony, humor jednak ma... Przygotuję kąpiel i śniadanie panu komendantowi.

Niby to dziś dzień Narodzenia Pańskiego i zakonnikowi nie przystoi taka robota, ale to już Dzieciątko wybaczyć mi musi, skoro partyzant w potrzebie – rozgadał się brat.

Gdy Hieronim otworzył oczy, maleńkie okienko klasztornej celi było ciemne. W pierwszej chwili nie wiedział, gdzie jest i jak się tutaj znalazł. Dopiero widok krzyża przypomniał

mu, że to Radecznica.

– Przespałem cały dzień – pomyślał i najchętniej zasnąłby znowu.

Sen jednak nie przychodził. Jeśli śmierć jest snem wiekuistym... Nie zdążył dokończyć rozpoczętej myśli, bo po krótkim pukaniu drzwi celi otworzyły się i stanął w nich ojciec

„Robak”.

276

Zaporczycy 1943-1949

– Nie pytam, co cię do nas sprowadza. Mam tylko nadzieję, że nie wydarzyło się nic złego, mój wielki mały rycerzu? – zapytał z troską po przywitaniu.

– Nie, nic złego się nie wydarzyło, ojcze. Miałem tylko dość widoku ludzi. Ich radości i przekonania, że mimo wszystko można żyć normalnie. Zresztą, może i można, ale ja za-pragnąłem nagle ciszy klasztoru. Stąd jak gdyby trochę bliżej do nieba. Czy ojciec wybaczy mi to nocne najście?

– Ależ o czym ty, chłopcze, mówisz? Dopóki w tym klasztorze żyje chociażby jeden zakonnik, dla ciebie drzwi otwarte są o każdej porze dnia i nocy. Powiedziałem ci o tym już dawno, więc nie ma do czego wracać. A teraz weź się w garść, nie gadaj o niebie, bo ci tam za wcześnie. Pora wysłuchać mszy świętej. To już ostatnia w dniu dzisiejszym, więc dlatego cię obudziłem.

– Nie, nie spałem już. Tylko nie chciało mi się ruszyć, bo u ojców zbyt mi dobrze.

– Dobrze, nie dobrze, ale zasmrodziłeś tymi swoimi papierosami cały klasztor.

– A od kiedy to ojciec jest tak wrażliwy na dym? – ze śmiechem zapytał „Zapora”.

– Odkąd doktor Jóźwiakowski powiedział mi, że muszę wybrać pomiędzy papierosami a zdrowym sercem. Dawno już u nas nie byłeś, to nie wiesz. A ja jestem marnym puchem, słabą istotą. Dopóki nie czuję dymu, to jeszcze jakoś udaje mi się odganiać pokusę, ale jak ktoś nasmrodzi... zdarza mi się jeszcze zgrzeszyć przeciwko podarowanemu mi przez Boga sercu.

– To co, może ojciec zapali? I tak część grzechu spadnie na mnie, bo ojca namawiam? –

kusił Hieronim.

– No może... wszak nikt prócz Pana nie widzi mojego upadku, a On miłosierny... –

mamrotał zakonnik przypalając papierosa.

Wieczorem, po kolacji, zasiedli do nocnych pogaduszek.

– W końcu to święta, Hieronimie. Nawet zakonnikowi przystoi w ten dzień kieliszek wina łyknąć – usprawiedliwiał się ojciec „Robak” stawiając na stole butelkę czerwonego wina. – A swoją drogą, to można powiedzieć, że uległem deprawacji. Bo od czasu, jak przy-stałem do partyzantów, to nic, tylko do różnych grzechów mnie ciągnie. Picie, palenie...

do czego to doszło? Nie bez powodów „Robakiem” za Mickiewiczem mnie przezwali. Bo też robak jestem nędzny, najprawdziwszy z prawdziwych. Daj, chłopcze, jeszcze jednego papierosa... – mówił z pokorą zakonnik.

– No cóż, ojcze, wojna nie ominęła widać i klasztorów. Ja też, jak przypomnę sobie pierwsze kieliszki wypitego bimbru, to ogarnia mnie śmiech. Krztusiłem się jak dziecko.

Bo przed wojną byłem harcerzem. Pierwszy mój alkohol to było francuskie wino i czasem jakiś lekki angielski trunek. Pierwszy bimber wypiłem tuż po skoku. Potem od czasu do czasu popijało się trochę, ale tak naprawdę, pić nauczyłem się dopiero po wejściu Sowietów. Trzeba było, bo inaczej człowiek nie wytrzymywał. Z zimna i zgryzoty. A teraz, co teraz? Nie ma sensu kryć przed ojcem, że potrafię pić dużo i już od dawna przychodzi mi to gładko. Czasem wydaje mi się, że pozostało mi już tylko picie.

– Grzeszysz, synu. Czy pijąc rozwiązujesz jakiekolwiek problemy?

– Nie, ale zapominam. Zasypiam i zapominam. To jak gdyby mała śmierć. A ja już tylko śmierci pragnę – mówił Hieronim.

– Nie szukaj śmierci. Ona jedna nie ominie nas wszystkich. Możesz być pewien. Nie szukaj więc śmierci. Sama po ciebie przyjdzie.

III. WiN straceńców los

277

– Skoro nie mogę żyć i pozostało mi tylko czekanie na śmierć, to co mam robić? Picie skraca czas oczekiwania.

– Czy na pewno tylko śmierć przed tobą? Czy nie ma już żadnej nadziei?

– Nie ma. Dla mnie i moich żołnierzy nie ma już nadziei. Giną po jednym, po dwóch.

A ja patrzę na ich śmierć, czuję swoją bezsilność wobec umierania, a gdy już nie daję sobie z tym wszystkim rady, zapijam rozpacz i bezsilność, chociaż alkohol nie daje ukojenia –

Hieronim jednym haustem wychylił stojący przed nim kieliszek.

– Jesteś człowiekiem wierzącym. Czy nie czujesz, że winieneś coś Bogu? Czy w nim nie znajdujesz ratunku? – zapytał ojciec „Robak”.

– Nie znajduję. Bóg opuścił Polskę. Opuścił mnie i moich żołnierzy. Przeniósł się tam, do wolnego świata, w którym łatwiej Mu zaufać i łatwiej w Niego wierzyć. Tutaj nie ma Boga. A skoro nie ma Go tutaj, nie ma go nigdzie. Może nawet nigdy nie istniał – mówił

ze złością „Zapora”.

– Bluźnisz, synu. Przemawia przez ciebie gorycz i bunt. Bóg jest jednak z tobą. Trwa, pomimo bluźnierstw i zwątpienia. Bo bardzo cię umiłował. Bardziej niż innych. Dlatego też cierpisz bardziej niż inni.

– Tłumaczył mi kiedyś ojciec, że miłość znaczy odpowiedzialność. Czy wobec tego Bóg, jeśli rzeczywiście miłuje wszystkich ludzi, nie musi się czuć odpowiedzialny za ich los?

Dlaczego, narzucając nam takie normy miłości, nie stosuje ich sam? Dlaczego nie czuje się odpowiedzialny za Polskę, za moich żołnierzy i za mnie!?

– Jest odpowiedzialny, możesz mi wierzyć. Lecz wyroki Boskie są niezbadane i nikt z nas nie wie, jaką rolę wyznaczył ci Pan.

– Jak to, nie wie? Jeśli On wyznacza role, pewnym jest, że mnie wyznaczył rolę straceńca.

Straceńca nad straceńcami. Jeśli go to bawi, to znaczy, że nie jest Bogiem miłości, lecz Bogiem żądnym krwi i nienawiści! – prawie krzyczał „Zapora”.

– Z krwi straceńców Polska zawsze budziła się do wolności. Jeśli nie dziś, to jutro, dzięki takim jak ty, powstanie znowu. Jeśli nawet zginiesz, ty i twoi żołnierze, to wiedz, że po to, aby przez śmierć waszą Polska zmartwychwstała do życia – mówił zakonnik.

„Zapora” zwiesił głowę. Ukrył twarz w dłoniach. Płakał.

W celi zapanowało długie milczenie. Ojciec „Robak” wziął w końcu dwa papierosy, przypalił, i jednego z nich wetknął bez słowa między palce Hieronima. Hieronim odsłonił

twarz, zaciągnął się głęboko dymem i pustym wzrokiem zapatrzył w pustą ścianę celi.

– Nie wiem, synu, nie znajduję dla ciebie innej ziemskiej rady oprócz tej, abyś pozostał

z nami. Założysz mnisi habit i przeczekasz najgorsze. Kiedyś przecież wszystko to musi się skończyć. Zostań z nami – odezwał się w końcu franciszkanin.

– Nie mogę. Nie mogę narażać klasztoru na śmiertelne niebezpieczeństwo. Jestem człowiekiem wyklętym. Jeśli tu zostanę, razem ze mną zginie cały klasztor. Znajdą mnie.

Wcześniej czy później. Muszą znaleźć. To po drugie. A po pierwsze i najważniejsze, nie mogę zostawić moich chłopaków. Zginą beze mnie wszyscy. Dopóki z nimi jestem, mam iskierkę nadziei, że stanie się cud i przynajmniej część z nich wyprowadzę na jakąś wolność.

Nie opuszczę ich. Chyba, że śmierć... – mówił „Zapora”.

Głos miał twardy, stanowczy i opanowany.

– Czy chcesz mi synu wyznać jeszcze jakieś grzechy? – zapytał ojciec „Robak”.

„Zapora” spojrzał na niego zaskoczony. Nie traktował tej rozmowy jak spowiedzi.

278

Zaporczycy 1943-1949

– ... uklęknij, udzielę ci rozgrzeszenia – usłyszał.

Po chwili, gdy z szeptu zakonnika wyłowił łacińskie „in articulo mortis”, zrozumiał, że zakonnik gotuje go na śmierć.

– Ojcze, ja nie chcę umierać… – szepnął.

– Nikt nie chce umierać. Ale skoro nie chcesz przyjąć ode mnie ziemskiej formy ratunku, tylko to mogę ci dać. Nic więcej. Absolutne rozgrzeszenie. Reszta jest w ręku Boga.

Zmierzchało, gdy następnego dnia od bryły klasztornych murów oderwała się sylwetka jeźdźca na białym koniu. Nad ranem „Zapora” stanął w Bęczynie.

– Panie komendancie, co się stało? Wszyscy od wczoraj pana szukają. Alarm na kwaterach. Po wsiach rozeszła się wieść, że pana komendanta porwało UB – przywitał go zatroskany „Miś”.

– Drogi mój „Misiu”, czy wasz komendant nie może mieć już na boku żadnych pry-watnych spraw, do cholery? Czy zaraz musi być z tego powodu alarm? – odpowiedział

z dwuznacznym uśmiechem „Zapora”.

– Chyba że tak... ale przynajmniej trzeba było powiedzieć – nie dawał za wygraną „Miś”.

Pchnął w końcu gońca do „Wisły” i innych placówek z wieścią, że komendant wrócił

skądś cały i zdrowy, a w dodatku tryska humorem.

– Jak na majora, dowódcę i komendanta zgrupowania, zachowanie co najmniej dziwne.

Ale to oficer czasów wojny, więc co się dziwić – podsumował „Wisła”.

Rozdział 24

Koniec 1946 roku był dla partyzantów majora „Zapory” straszny. Praktycznie nie było już wsi, której niemal każdego dnia nie nawiedzałby resort. Ludzi ogarnął strach. Przychylni nadal żołnierzom komendanta, rzadko już jednak godzili się na dłuższe ukrywanie ich pod swoim dachem.

– Damy wam jeść, weźcie co potrzeba, ale idźcie stąd! Dajcie nam spokój! Jak was tu złapią, UB zamorduje nas i nasze dzieci – mówili gospodarze.

Kobiety naprędce gotowały strawy, karmiły partyzantów i wypychały ich za drzwi.

– Z nami, panie komendancie, jest teraz tak, jak za Niemców było z Żydami. Zjedz i uciekaj, bo mnie zabiją – żalił się „Terry”.

Hieronim nic nie odpowiedział. Bo cóż miał rzec temu dumnemu chłopakowi, któremu przyszło zostać żebrakiem? „Terry” miał może najwięcej powodów do narzekania. Od dłuższego już czasu chodził bowiem w kocu.

– Panie komendancie, pan komendant pozwoli wziąć od jakiego chłopa kożuszek. To wstyd, żebym w kocu latał – prosił po świętach Bożego Narodzenia.

– „Terry”, do cholerry! Czy nie rozumiesz, że nie wolno kraść? Będę miał pieniądze, to kupię ci kapotę, albo zarekwirujemy u jakiegoś komunisty. A kraść, póki żyję, nie pozwolę.

Zresztą, nie biegasz na randki, tylko łazisz po nocy od chałupy do chałupy. Kto tam cię widzi, żeś w koc owinięty? – tłumaczył chłopakowi.

Żeby oszczędzić mu złych doświadczeń z kwaterami i osłodzić chodzenie w kocu, zdecydował, że „Terry” pozostanie przy nim. Gospodarze, chociaż bali się, nadal za zaszczyt poczytywali sobie fakt, że to sam komendant „Zapora” zjawia się w ich domu.

III. WiN straceńców los

279

– Teraz, do wyborów, zaszyjemy się w Tarninach. Poza „Terrym”, pójdzie ze mną „Zawada” i „Morwa” – zdecydował.

Położona pomiędzy Hutą, Trzcińcem i Borowem, wieś Tarniny jako jedna z nielicznych w tamtych czasach nie znała, co to strach. Chaty, w których bieda wyzierała z każdego kąta, były stałą ostoją dla partyzantów.

– Kładźcie się, chłopaczyny, śpijcie spokojnie. Wy tacy umęczeni, zgonieni, odeśpijcie choć trochę. My już tu czuwać będziemy, żeby żaden bolszewik pod wieś nie podszedł.

A w domu co my, to i wy zjecie. A zginiemy, to razem. Ale może Pan Bóg nie dopuści do nieszczęścia. Bolszewiki rzadko do nas zaglądają – mówili mieszkańcy Tarnin obejmując wartę.

Tak było i tym razem. Podeszli pod wieś nocą. Dostali jeść. Miejscowi chłopi kazali im iść spać i sami objęli sami. Rzadkie w ostatnich miesiącach chwile wytchnienia, jakie „Zaporze” i towarzyszącym mu żołnierzom ofiarowały zasypane śniegiem Tarniny, przerwał

7 stycznia 1947 roku „Czarny Renek”.

– Panie komendancie, wczoraj w Zakąciu zginął „Miś” i jeszcze jeden chłopak. Nie wiem na razie który, bo poszliśmy w rozsypkę. Resort najechał nas na kwaterach przypadkowo.

Przyjechali szykować wybory – mówił urywanym głosem.

„Zapora” spuścił głowę. Nie miał siły pytać o szczegóły śmierci Michała Szeremieckiego ps. „Miś” z 27 Wołyńskiej AK. Grobową ciszę, która zaległa izbę po słowach „Czarnego Renka”, przerwał gospodarz. Uchylił drzwi, zajrzał do środka i speszony widokiem twarzy partyzantów, milczał dłuższą chwilę.

– Za przeproszeniem pana komendanta, jeszcze jeden żołnierz przyszedł. Mówi, że nazywa się „Gitarka”. Czy mam przyprowadzić? – zapytał w końcu niepewnie.

– Co? „Gitarka” tutaj? Tak, proszę przyprowadzić – odpowiedział „Zapora”.

„Gitarka” wszedł, stuknął obcasami i milczał. Z jego ust nie padło nawet jedno słowo. Zdziwiony „Zapora” podniósł głowę. Gienek Mordoń, zwany „Gitarką”, stał przed nimi wyprostowany, z ręką złożoną do salutu. Usta drżały mu niespokojnie. Po policzkach płynęły łzy.

– Kto? – zapytał cicho „Zapora”.

– „Cedur”, panie komendancie… „Cedur”, czyli Jurek Stefański... Wczoraj... Pochowaliśmy go w lasku na Kolonii Borowskiej – odpowiedział przez łzy i rozszlochał się na dobre.

„Zapora” wstał, objął chłopaka ramieniem.

– Mów, stary, opowiedz jak to się stało – wydusił.

„Gitarka” wytarł nos, osuszył policzki i usiadłszy na podsuniętym mu zydlu, zaczął opowiadać.

– Od czasu tej historii z „Tułaczem” w Krężnicy Jarej, jak pan komendant rozkazał, chodziłem z Jurkiem Stefańskim, to znaczy z „Cedurem” w patrolu. Chodził z nami jeszcze „Kaziu bul-bul”, „Dyzio”, „Szczurek” od „Rysia”, „Długi” i jeszcze dwóch. Wyszliśmy wczoraj wieczorem „przewąchać” teren. Między Chodlem a Ratoszynem wpadł nam do rzeczki „Kazio bul-bul”. Trzeba było go wysuszyć, bo mróz, więc zaszliśmy na Kolonię Ra-toszyńską do wdowy, której syn chodzi w którymś z naszych plutonów. „Cedur” wybrał tę chałupę, bo stoi na uboczu. Dookoła śnieg, więc nikt niezauważony nie podejdzie.

Zaszliśmy tam. Ładnie nas przyjęli. Ogień pali się w piecu, więc „Kazika” pod pierzynę, buty na kuchnię. Kobieta przyszykowała mu jakąś bieliznę po swoim chłopie. „Cedur”

280

Zaporczycy 1943-1949

posłał córkę wdowy po wędlinę, wódkę i papierosy, bo chociaż Trzech Króli, w chałupie głodno było. Na warcie stanął syn wdowy, może dwunastoletni chłopak. To znaczy, miał

oblatywać co jakiś czas chałupę, czy czegoś podejrzanego nie zobaczy. Pewnie się czuliśmy, bo to święto, a chata tak na uboczu i księżyc śnieg oświetlał...

Czyściliśmy zalodzoną broń „Kazika”. A on, ledwo mu gacie trochę podeschły, wylazł

z łóżka i ubrał się. „Leż jeszcze pod pierzyną, wygrzej się, bo zachorujesz”, prosiliśmy. „Ja w kalesonach i boso nie chcę po śniegu uciekać”, powiedział „Kazio”. Nie było rady. Ubrał

się i przypasał pistolet. Wróciła dziewczyna, zasiedliśmy do kolacji. „Cedur” położył pistolet przy talerzu. „Weź to, nie wygłupiaj się”, powiedział mu „Szczurek”. „Nie wezmę. Jak wracałem rok temu z sowieckich łagrów, to przyrzekłem sobie, że broni z ręki nie wypusz-czę. Jak jem, niech sobie tutaj leży, komu to przeszkadza?”, odpowiedział „Cedur” i broń zostawił na stole. Pan komendant wie, on już taki był po Rosji, że nie odstępował broni.

Przeszedł chłopak swoje na Sybirze, to i nie dziwota.

Jak siedzieliśmy przy stole, to słychać było taki chrobot. Myśleliśmy, że to mały oblatuje chałupę. Okna zamarznięte, to z środka nic nie widać. Potem śpiewaliśmy kolędy.

Siedziałem naprzeciw drzwi. Nagle... drzwi się otwierają, trzech ubowców z pepeszami.

„Ręce do góry!”, wrzeszczą.

Jest taki moment... ale to były ułamki sekundy.

„Cedur” siach w te drzwi! Zgasła lampa. My wszyscy pod stół. A tu serie ubowców, aby szklanki zmiatają. My na podłodze, każdy za pistolet, bo długa broń została w sieni, walimy w drzwi, kto z czego miał. Ubowcy powyskakiwali na podwórko. My do sieni, za długą broń i walimy w podwórko za nimi. Jedni z okien, bo chcieli nam granat wrzucić, a „Cedur” z drzwi sieni. Ja za nim. Granatem wykurzyliśmy ich zza studni. „„Gitarka”, skaczemy do bramki!”” – krzyknął do mnie „Cedur”. Skoczył. Ja za nim. Pierzemy po ubowcach, bo chcieliśmy ich zza stodoły wykurzyć.

I co się robi, panie komendancie. Jeden z ubowców odskoczył w pola za jakiś krzaczek.

Wali z pepeszki prosto w nas, w tę bramkę. „Ja go zaraz tam uspokoję!”, mruknął „Cedur”. Naciągnął erkaem, wycelował w tego krzaczka, a tu... trzask! Skończyła się amunicja. „„Skocz, „Gitarka”, susem po magazynki!””, mówi „Cedur”. Jeszcze nie zdążyłem odpowiedzieć: „Tak jest!”, a w tym momencie granat buchnął nam za plecami. Mnie ukłuło coś w bok. Nie sprawdzałem. Obaj automatycznie przyczailiśmy się. Widziałem, że i „Cedur” się przyczaił. Jak tylko wszystko opadło, nie pytałem już o nic, tylko jednym susem do sieni...

W tym czasie chłopaki otworzyli wrota stodoły i na klepisko wypadli. A „Dyzio” wciąż z okna strzelał. „„Dyzio”, wszyscy już w stodole!””, krzyknąłem do niego. „Nie mogę, bo mi noga zdrętwiała!”, odkrzyknął.

Ja złapałem magazynki, nie wdaję się w dyskusję, tylko dwa skoki i już jestem przy

„Cedurze”. Ale patrzę… a on leży już kawałek dalej, za bramką. On chciał się jeszcze czoł-gać. Ja nie wiedziałem, że to był już jego ostatni rozkaz dla mnie... Tak mu nad grobem powiedziałem: „Jurek, ja twój ostatni rozkaz wykonałem. Magazynki przyniosłem, ale już nie były ci potrzebne”.

Bo jak wybuchł granat, panie komendancie, to „Cedur” dostał odłamkiem w plecy.

Śmiertelnie. A mnie tylko ukłuło. Przytuliliśmy się obaj. Myślałem, że on przed tym wy-buchem tak się przytulił, a on już się przytulił na zawsze do ziemi, panie komendancie…

III. WiN straceńców los

281

– „Gitarka” zamilkł, zwiesił głowę i płakał.

Po chwili podpalił drżącą ręką papierosa, zaciągnął się głęboko i opowiadał dalej.

– W każdym razie, jak przyleciałem z magazynkami, to „Cedur” już się nie ruszał. Ale pistolet miał zaciśnięty w ręku. Tak jak sobie przyrzekł po Syberii, nie wypuścił go z dłoni aż do samej śmierci... W tym czasie chłopaki, którzy wpadli do stodoły, otworzyli od środka wrota, a ubowców za stodołą było jak mrówek. To zaczęli walić za nimi jak za zającami. A oni po śniegu, po polu, wycofali się. Nie wiem, ilu utłukliśmy. Jak już resort odstąpił, wzięliśmy z łóżka płachtę, położyliśmy na nią „Cedura”, złapaliśmy ją za cztery rogi, bo człowiek bezwładny to ciężki... W następnej chałupie wzięliśmy konia z sankami.

Ułożyliśmy „Cedura”. Usiadł też „Dyzio” i ja, bo nie mogliśmy iść. „Cedur” jeszcze żył, jeszcze był ciepły... Trzymałem go za głowę, zdjąłem z siebie kożuszek, przykryłem go na tych saniach swoim kożuszkiem... żeby mu ciepło było... Wycofaliśmy się na Borów. Tam szybko do „Opala”. Żeby dać znać, że „Cedur” ranny. Ale zanim go przywieźliśmy, zanim lekarz... „Cedur” już nie żył. Pochowaliśmy go w lasku na Kolonii Borowskiej. „Opal” powiedział nam, że pan komendant w Tarninach na kwaterze siedzi, więc przyszedłem, żeby powiedzieć panu komendantowi, co się stało – zakończył „Gitarka”.

Jeszcze „Zapora” nie ochłonął po śmierci „Misia” i „Cedura”, gdy w dzień wyborów na kwaterze u Gołębiowskich w Książu niespodziewanie zameldował mu się „Jadzinek”.

– Myślałem, że jesteś z chłopakami w swoim terenie. Co cię tu sprowadza tak nagle? –

zapytał z niepokojem komendant.

– Dwa dni temu zginął „Pilot”, „Jaskółka”, „Cygan” i „Jarząbek”. „Bohuna” zastrzeliłem sam. Oddaję się w ręce pana komendanta, aby pan osądził, czy i mnie nie trzeba strzelić w łeb – odparł „Jadzinek”.

– Nie opowiadaj mi głupstw. Mów, co się stało – nie krył zdenerwowania „Zapora”.

– 17 stycznia zakwaterowałem ze swoimi ludźmi w Małym Albinowie pod Biłgorajem.

Było nas dwudziestu pięciu. Zajęliśmy cztery domy. Nocą zaatakował nas oddział KBW

w sile około siedemdziesięciu żołnierzy. Mieliśmy szansę odskoczyć bez strat. Zginęło dwunastu resorciaków, piętnastu wzięliśmy do niewoli. „Bohun” był pijany. Przez niego zginęło pięciu naszych ludzi. Kwaterowali pod jego dowództwem w jednym z domów.

Gdy po walce powiedziałem mu, że winien jest śmierci tych chłopaków, wyciągnął broń.

Strzeliłem pierwszy – mówił ponurym głosem „Jadzinek”.

– Czy masz na to świadków? – zapytał „Zapora”.

– Mam – odpowiedział dowódca plutonu.

Zapadło długie milczenie. Przerwał je „Zapora”.

– To moja wina. Nie raz, jak wiesz, degradowałem „Bohuna” za pijaństwo. Myślałem, że się opamięta. Miałem nadzieję, chociaż już za poprzednie wyczyny należała mu się kula w łeb. Uważałem, że skoro ginie nas tylu, jako dowódca, nie mam prawa szafować życiem swoich żołnierzy. Nie miałem odwagi skazać na śmierć „Bohuna”. Zapłaciłem za to śmiercią pięciu niewinnych chłopaków. Cóż ze mnie za dowódca? Czy możesz mi, stary, mówić po imieniu? – pytał smutnym, łamiącym się głosem.

– Tak jest, panie komendancie! – odpowiedział „Jadzinek”.

„Zapora” spojrzał na niego, machnął tylko ręką i nie powtórzył propozycji.

Był sam.

Czego właściwie wymagasz od swych podwładnych? Chcesz, aby poprzez poufałość,

282

Zaporczycy 1943-1949

zdjęli z ciebie część odpowiedzialności za ginących ludzi, pomyślał karcąc się za słabość.

Wstał od stołu, wyciągnął butelkę wódki, poprosił o kieliszki i pił zachęcając do picia

„Jadzinka”. Za śmierć chłopaków, fałszowane dziś wybory i ogarniającą go coraz większą beznadzieję. Milczeli.

– Liczyłeś, stary, że strzelę ci w łeb za zabicie „Bohuna”? To był dobry żołnierz, lecz szaleniec. Zwłaszcza, gdy wypił. A czy ty wiesz, „Jadzinek”, co ja naprawdę mam ochotę zrobić? – zapytał w końcu „Zapora”.

– Nie, panie komendancie.

– Najchętniej sam sobie strzeliłbym w łeb. Jako szaleńcowi nad szaleńcami, strzeliłbym sobie w łeb i byłby koniec. Bo gdzież was doprowadziłem? Niby miałem was chronić przed Sybirem, śmiercią i katowniami UB. A gdzie doprowadziłem? Na krawędź przepaści, w którą spadacie po jednym, dwóch, po pięciu. A ja ciągle żyję. Jak na złość, żyję. By wypić do dna kielich goryczy i upodlenia, który nawarzyłem sobie i swoim żołnierzom – mówił

z bólem „Zapora”.

– Panie komendancie, dobry kapitan ze statku schodzi ostatni... To nie ty, Hieronim, jesteś winien temu, co się stało. Jeśli pan komendant kazał, będę mówił po imieniu – spe-szył się „Jadzinek”.

– Nie traktuj tego, stary, jak rozkaz.

– Dobrze, nie będę. Ale musisz zrozumieć, że w tym co się teraz dzieje, nie ma twojej winy. Giniemy, bo komuniści wydali na nas wyrok śmierci. Gdyby nie ty, zginęlibyśmy już dawno. Wszyscy. Tak jak „Ostoja” i inni. Umieralibyśmy z rąk skrytobójców, lub powoli, w katowniach UB, NKWD czy w syberyjskich łagrach. Chciałeś doprowadzić nas do wolności. Nie udało się i nie ma w tym twojej winy. Dajesz nam jednak to, co w tej sytuacji dać może dobry dowódca. Dajesz nam prawo do godnej śmierci. Gdybyś więcej rozmawiał z „Cedurem”, znaczy z Jurkiem Stefańskim, wiedziałbyś, że nie trzeba opłaki-wać jego śmierci. Jedyne, czego naprawdę pragnął po Syberii, to godnej śmierci z bronią w ręku. Podarowałeś mu taką śmierć – mówił z zapałem „Jadzinek”.

– Tak, to prawda. Jestem dawcą śmierci – mruknął „Zapora”.

– Dobry dowódca, gdy nie jest w stanie ocalić życia swych żołnierzy, dba, aby godnie umierali. Robisz więc dla nas wszystko, co w twojej mocy. Co w obecnej sytuacji zrobić możesz. Tak zawsze bywało w polskiej tradycji i tak już widać pozostanie. Przestań się dręczyć. Powiedziałem ci już, że gdyby nie ty, większość z nas i tak dawno już straciłaby życie. Giniemy zatem nie z twojej winy, lecz dlatego, ponieważ zabija nas śmiertelny wróg Polski. Przysięgaliśmy, że wolności ojczyzny bronić będziemy do ostatniej kropli krwi.

Śmierć za ojczyznę jest naszym własnym wyborem. Jesteśmy żołnierzami i dochowujemy złożonej przysięgi. To wszystko. Dlatego przestań pić, Hieronim, to niczego nie załatwia

– zakończył „Jadzinek”.

– Masz rację, stary, masz absolutną rację. Nie powinienem pić. To nie załatwia niczego.

Moim największym problemem jest to, że nie umiem nauczyć się śmierci swoich żołnierzy.

Ale dobrze, że jesteś, że wreszcie pogadaliśmy. Czasem nie wytrzymuję już samotności –

zakończył „Zapora”.

Schował butelkę, w której błyszczał jeszcze żółtawy trunek, i ułożyli się do snu.

III. WiN straceńców los

283

Rozdział 25

Zgodnie z przewidywaniami partyzantów „Zapory”, wybory zostały sfałszowane.

Wybrany przez komunistów sejm zebrał się 4 lutego 1947 roku. Na pierwszej sesji, poza wyborem najwyższych władz państwowych oraz uchwaleniem Małej Konstytucji, ogłoszono amnestię. Dnia 22 lutego 1947 roku została uchwalona jednogłośnie ustawa o amnestii, która przewidywała zamianę kary śmierci i dożywotniego więzienia na 15

lat, zmniejszenie wyroków ponad dziesięcioletnich o trzecią część, o połowę zaś wyroków od 5 lat do l0 lat i darowania kar do lat 5. Członkom podziemia, którzy się ujawnią, gwarantowano pełną bezkarność.

O przyczynach uchwalenia amnestii, na kwietniowym posiedzeniu Komitetu Centralnego PPR Władysław Gomółka powiedział między innymi: „Ogłoszenie amnestii miało na celu pogłębienie rozkładu organizacji podziemnych przez otwarcie furtki do życia tym faszystowskim przestępcom, którzy rezygnują z drogi zbrodni i antypaństwowej działalności. Lepiej mieć na oczach rozbrojonego i nie zorganizowanego wroga, który za cenę amnestii wyrzeka się prowadzenia dalszej walki z reżimem, aniżeli mieć go w podziemiu uzbrojonego, zorganizowanego, walczącego (...). Amnestii nie należy więc oce-niać jako wspaniałomyślności władzy ludowej okazanej zbrodniarzom faszystowskim, lecz trzeba w niej widzieć potężny cios zadany reakcji. Amnestia ułatwiła zniszczenie większości podziemnych ogniw organizacyjnych reakcji, a przez to samo, osłabia ją (...).”

„Opal” – Stanisław Wnuk, od czasu wypuszczenia go na wolność unikał wprawdzie oficjalnych kontaktów z partyzantami, lecz pozostawał w stałym kontakcie zarówno z komendantem, jak i dowództwem Zgrupowania. Podobnie jak w czasach niemieckiej okupacji, jak w pierwszym roku okupacji sowieckiej, ciągnęli do niego partyzanci po radę i ratunek. Starał się być ostrożny, lecz nie miał siły ni sumienia odmawiać pomocy starym druhom. Jako ich dawny dowódca, wciąż czuł się odpowiedzialny za ich losy. W pierwszej połowie lutego 1947 roku, późnym wieczorem „Opal” stawił się na wezwanie „Zapory”.

– Henek, bolszewicy szykują amnestię. Nie wierzę w ich dobre intencje, ale zastanów się, czy nie trzeba z niej skorzystać – powiedział na wstępie.

– Właśnie po to cię wezwałem, stary, bo musimy obgadać, co z tym fantem zrobić. Co to za amnestia, na jakich warunkach, co to ma być? Czy już wiesz coś bliżej? – pytał „Zapora”.

– W gazetach piszą, że będą zmniejszać wyroki tym, którzy już siedzą, a takim jak wy gwarantują bezkarność. Czort z ich bezkarnością. Mnie też w 1945 gwarantowali to samo, a po czterech miesiącach wsadzili do pudła, ale czy możesz zlekceważyć amnestię? – zastanawiał się głośno „Opal”.

– Na pewno nie mogę, stary. Wiesz o tym lepiej niż ktokolwiek inny. Tylko nie mogę też, ot tak sobie, na pierwsze kiwnięcie ich bolszewickiego palca, wyprowadzić ludzi z lasu i oddać bezpiece. Muszę mieć jakąś pewność, że rzeczywiście pozostaną na wolności. Po drugie, mam świadomość, że jeśli my się ujawnimy, nikt już nie upomni się o tych, którzy siedzą w więzieniach z wyrokami. Znasz, Stachu, moje stanowisko. Liczą się ludzie.

Poczekamy, zobaczymy, o co im chodzi. Na razie wydałem rozkaz całkowitego zakazu przeprowadzania jakichkolwiek akcji zaczepnych. Niby już od dawna siedzimy cicho i tylko bronimy się, gdy nas napadną, ale na wszelki wypadek zarządziłem całkowitą ciszę.

Wezwałem cię, żeby o tym wszystkim pogadać i zastanowić się nad sytuacją. W końcu przeprowadzałeś już jedno ujawnienie, to może doradzisz coś i w tym wypadku – mówił

284

Zaporczycy 1943-1949

„Zapora”. – A gdybyś tak pojechał, Stachu, do UB, i zaproponował im w moim imieniu spotkanie? Masz w tym wprawę, stary. Rozmawiałeś z nimi w 45, poradzisz sobie i teraz –

„Zapora” zdradził wreszcie swój pomysł.

– Ale, Henek, czy ty nie rozumiesz, że formalnie rzecz biorąc, ja od półtora roku nie mam nic wspólnego z tobą i z całym podziemiem? Przecież dopiero wyszedłem z więzienia!

– bronił się „Opal”.

– Nie mogę ci tego nakazać. Proszę jednak jak przyjaciela, żebyś do nich pojechał, bo trzeba ratować ludzi. Jeżeli ty nie pojedziesz, to kto? W końcu zawsze możesz powiedzieć, że nie widziałeś mnie na oczy, że moją prośbę przekazałem ci przez łącznika, czy coś w tym rodzaju – nalegał „Zapora”.

„Opal” po kilku dniach wrócił z informacją, że na pierwsze spotkanie wyznaczona została szkoła w Bełżycach.

– Amnestia jeszcze nie jest ustalona, Henek, więc proszę cię, uważaj przy tym spotkaniu

– mówił „Opal”.

– Czy coś ci powiedzieli? – zapytał „Zapora”.

– Niby nic, ale to już nie są ci sami ludzie, co w czasie poprzedniej amnestii i nie te same rozmowy. Wcale nie jestem pewien, czy im chodzi o amnestię. Raczej o to, żeby was po prostu wytłuc. Proszę cię, bądź ostrożny – ostrzegał go były zastępca.

– A czy ty, Stachu, nie mógłbyś pojechać ze mną na te rozmowy?

– Ja, z jakiej racji ja? – zdziwił się „Opal”.

– Tak po prostu, po przyjacielsku – prosił „Zapora”.

Zdecydowali w końcu, że pojadą obaj. W silnej obstawie, bo nie wiadomo, czego się spodziewać po resorcie.

– Na rozmowy wezmę oddział „Rysia”. Niech ściągnie wszystkich swoich ludzi. „Jadzinek” na Zamojszczyźnie. „Mundek” z „Tęczą” w lubartowskim, po śmierci „Misia” jego patrol jest w rozsypce, więc na dobrą sprawę pozostaje mi tylko „Ryś”. „Rysiowcy” nie dadzą się, gdyby ubecy planowali jakiś podstęp – powiedział „Zapora”.

W lutym 1947 roku, w przeddzień uchwalenia amnestii, do Bełżyc wjechało kilkadziesiąt sań. Partyzanci błyskawicznie otoczyli miasteczko, wystawili warty, obstawili rynek, posterunek MO, komendę powiatową i szkołę. Z sań wysiadł „Zapora” i w towarzystwie

„Opala” oraz kilku ludzi z ochrony osobistej udał się na rozmowy. Spokoju na zewnątrz pilnował „Ryś”. Rozmowy jeszcze się nie rozpoczęły, gdy do „Zapory” podszedł „Morwa”.

– Panie komendancie, kapitan „Ryś” melduje, że jest bolszewicki podstęp. W polu stoi kompania wojska, żeby nas otoczyć, ale nie damy się. Kapitan „Ryś” prosił, żeby z tego powodu nie zrywać rozmów – zameldował.

„Zapora” zacisnął usta, zmarszczył brwi. Oczami dał znać „Morwie”, że zrozumiał. Rozmowy toczyły się niemrawo. „Opal” mówił wszystko to, co wcześniej uzgodnili. Żądał

gwarancji dla ujawniających się żołnierzy, wypuszczenia z więzień aresztowanych. Resort domagał się ustalenia kalendarza ujawnień.

– A pan, panie „Zapora”, nie macie nic do powiedzenia? – zapytał z przekąsem prowadzący rozmowy pułkownik UB.

– Dla jasności, jestem majorem – odpowiedział „Zapora” i zamilkł.

„Opal” popatrzył na niego zdziwiony.

– Bądźcie ze mną szczerzy, majorze, czy zależy wam na ujawnieniu? – pułkownik po-

III. WiN straceńców los

285

wtórnie zwrócił się do „Zapory”.

– Zależy, ale nie w każdej sytuacji i nie na każdych warunkach. Na pewno nie pod bagnetami – odparł hardo komendant.

– Co pan ma na myśli? – oburzył się pułkownik.

– Pan, panie pułkowniku, doskonale wie, co mam na myśli – zakończył „Zapora” dając do zrozumienia szefowi UB, że nie ma ochoty na dalszą konwersację.

Do końca spotkania komendant nie odezwał się już ani słowem.

Ustalono, że obie strony, po zastanowieniu się nad wzajemnymi warunkami, spotkają się w mniejszym gronie za kilka dni w domu młynarzy Kamińskich w Borowie.

– Nie mogłem na nich patrzeć. Byłem spokojny, że dasz sobie radę, ale szlag mnie trafiał na te wiarołomne, bolszewickie mordy. Uśmieszki, a najchętniej wymordowaliby nas i problem amnestii przestałby istnieć. Mówię ci, stary, wystarczyłby jeden twój strzał na zewnątrz, a ten ich pułkownik nie wyszedłby ze spotkania. Nie mówiłem nic „Opalowi”

o podstępie, bo miałem świadomość, że ktoś musiał z nimi rozmawiać. Ale ile mnie to kosztowało... – mówił do „Rysia” komendant, gdy już wracali na kwatery.

– Żebyś widział tych zmarzniętych dupków, których pod koniec rozmów ściągali z zasadzki. Chłopcy powiedzieli im, co myślą o ich rycerskości i dotrzymywaniu umów, ale nie sądzę, aby cokolwiek dotarło do tych zakutych łbów – odparł „Ryś”.

Mimo wszystko wracali zadowoleni. Nawiązany został pierwszy kontakt, zademonstro-wali swoją silę i uświadomili UB, że nie dadzą się wybrać jak raki z saka. W „Zaporę”

wstąpiła na nowo nadzieja, że może jednak nie wszystko jeszcze stracone. Może zdoła wywalczyć dla swoich ludzi jakieś życie.

Rozdział 26

20 lutego 1947 roku, nieco przed umówioną godziną, we młynie Kamińskich w Borowie zapanował ruch.

– Czekamy na parlamentariuszy z UB i KBW. Muszę przed nimi godnie reprezentować partyzancką brać, wypada mi się ogolić – śmiał się do gospodarzy „Zapora”.

Tym razem towarzyszyła mu zaledwie niewielka obstawa, bo i resort miał zmieścić się w jednych saniach. „Zapora” golił się, „Wisła” i „Zawada” pogadywali z Kamińskim, a „Renek” i „Morwa” poszli sprawdzić, co się dzieje. Minęli rozpartego na werandzie „Kazia bul-bul”, gdy stojący w bramie podwórza wartownik począł gwałtownie wzywać ich do siebie. Nadjeżdżało pięć zaprzęgów.

– Stary mówił, że mają być tylko jedne sanki! – szepnął „Morwa”.

„Renek” wyskoczył na drogę i próbował zatrzymać nadjeżdżających. Sanie stanęły. Wyskakujący z sań żołnierze błyskawicznie rozwinęli się w tyralierę i otwarli ogień. „Zapora”

otarłszy mydło z nie do końca ogolonej brody wyskoczył przed dom i objął dowodzenie.

Biegli przez śnieg w kierunku lasu grondowskiego.

– Nie strzelać chłopcy! Nie strzelać! – krzyknął komendant chcąc do końca wypełnić warunki umowy.

Wiązka pocisków sparzyła „Morwie” szyję. Płaszcze partyzantów podziurawiły kule. Nie zginął nikt. Nie strzelali. Tylko z lasu „Kaziu bul – bul” puścił w kierunku wsi serię.

– Po cholerę teraz? Wróble straszysz? – zapytał zdziwiony „Renek”.

286

Zaporczycy 1943-1949

– Nie, powiedziałem tylko tym komunistycznym pachołkom, żeby nas pocałowali w dupę! – roześmiał się „Kazio”.

„Wisła” był wstrząśnięty.

– Nie wiedziałeś, stary, co oni potrafią. Czasem myślisz, że może we mnie więcej zatwar-działości niż w bolszewikach. Przekonałeś się na własne oczy, do czego są zdolni. To tylko cud Boski, że żyjemy – powiedział gorzko „Zapora”.

– Henek, oni polują na ciebie. Oni nie chcą rozmawiać. Oni chcą cię zabić! Myślą, że jak zabiją ciebie, z nami pójdzie im łatwiej – stwierdził z przerażeniem „Wisła”.

– Tak, pewnie tak myślą. Ale póki co, mają pecha. Ja sumienie mam czyste. Umowy dotrzymałem. Z naszej strony nie padł żaden strzał. Ale czy rycerskość wobec świń ma sens? – zastanawiał się „Zapora”.

Milczeli.

– Wiesz co, Henek, napiszę im, co o tym wszystkim myślimy. Nie wiem, co to da, ale napiszę. Niech „Opal” przekaże im ten list. Muszą wiedzieć, że nie tędy droga do porozumienia – zdecydował w końcu „Wisła”.

Byli w piekielnych nastrojach.

Po kilku dniach „Opal” przyniósł odpowiedź. Urząd Bezpieczeństwa przepraszał i tłumaczył, że cały incydent był sprawą przypadku, bo nie zdążyli ściągnąć na czas wszystkich oddziałów wojska, które operowały w terenie. Przyrzekał, że to się więcej nie powtórzy i prosił o wyznaczenie kolejnego terminu i miejsca spotkania. „Zapora” zaproponował, aby rozmowy odbyły się w przeddzień środy popielcowej 1947 roku we młynie Kamińskich.

Wyznaczonego dnia, w towarzystwie „Wisły” i niewielkiego patrolu, komendant zbliżał się do Kolonii Borowskiej. Był nieco spóźniony.

– We młynie siedzi jakaś bolszewicka komisja z kapelanem, panie komendancie. Widziałem na własne oczy – poinformował go napotkany chłop.

W mieszkaniu Kamińskich czekało dwóch oficerów bezpieki oraz kapelan wojskowy w stopniu majora.

– Naszej komisji przewodniczyć będzie pełnomocnik ministerstwa bezpieczeństwa, szef sztabu KBW, pułkownik Hański. Przyleciał już z Warszawy do Bełżyc. Oczekuje od was

„pół kroku” w jego stronę. Te „pół kroku” to będzie przywiezienie go tutaj, do Borowa.

Czy pan, panie „Zapora”, wyjedzie po niego? – zaproponował po przywitaniu starszy stopniem oficer.

– Nie. Pojedzie mój zastępca – zdecydował bez namysłu komendant.

Już dawno bowiem ustalili z „Wisłą”, że major „Zapora”, jako bardziej zagrożony, będzie pozostawał bliżej baz partyzanckich, a wszystkie wyjazdowe zadania wykonywać będzie

„Wisła”, dla którego pozostający w terenie dowódca będzie gwarancją bezpieczeństwa.

– Taktykę taką stosowaliśmy z „Opalem” już w 1945 roku. Zdała egzamin – uzasadniał

swoje stanowisko „Zapora”.

„Wisła” w towarzystwie młodszego stopniem oficera UB pojechał saniami do odległych o kilkanaście kilometrów Bełżyc. Pułkownika Hańskiego przywieźli późnym wieczorem.

Rozpoczęły się rozmowy.

– Stanowimy dwie poważne negocjujące ze sobą strony. Nasze ustalenia będą miały moc obowiązującą. Uważam, że powinniście panowie skorzystać z dobrodziejstw ustawy o amnestii, rozpocząć ujawnianie waszych oddziałów i w tym celu jeszcze dziś uzgodnić z nami

III. WiN straceńców los

287

kalendarz ujawnień poszczególnych grup – zaproponował na wstępie Hański.

– Chciałbym wierzyć, panie pułkowniku, że nasze ustalenia będą przez pański urząd respektowane. Do skorzystania z amnestii nie trzeba nas namawiać, skoro my pierwsi wy-stąpiliśmy z propozycją rozmów. Konieczność zaprzestania walk i ujawnienia oddziałów widzimy już od dawna. Żądamy jednak spełnienia przez Urząd Bezpieczeństwa jednego warunku: zwolnienia z więzień naszych żołnierzy oraz osób współpracujących z nami, bądź

o taką współpracę posądzonych. Podkreślam, że spełnienie powyższego żądania jest warunkiem ustalenia terminarza ujawnień – odparł „Zapora”.

W ciągu trwających całą noc rozmów stanowiska stron pozostały bez zmian. Dla Hańskiego najważniejszym było jak najszybsze ustalenie terminarza ujawnień, dla „Zapory”

wypuszczenie na wolność bezprawnie aresztowanych ludzi.

– Rozmowy z panami rozpocząłem bez porozumienia ze swoimi władzami. Mam nadzieję, że Okręg WiN zaakceptuje moją wolę ujawnienia oddziałów. Reszta zależy od stanowiska waszej władzy. Kalendarz ujawnień zostanie ustalony natychmiast po tym, gdy zacznie pan zwalniać naszych ludzi z więzienia. Wskazanym byłoby także, aby na czas trwania pertraktacji Urząd Bezpieczeństwa wstrzymał przeciwko nam działania zbrojne.

W przeciwnym wypadku, podczas naszych spotkań, dojść może do niepotrzebnego prze-lewu krwi. Szkoda moich i pańskich ludzi – zakończył „Zapora”.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

Jeszcze nie minął tydzień od ostatnich rozmów, gdy lubelska bezpieka poprosiła „Zaporę” o kolejne spotkanie. Tym razem miało się odbyć w budynku wojewódzkiego bezpieczeństwa. Informowała równocześnie, że na czas pertraktacji wstrzymuje działania zbrojne oraz udostępnia „Zaporze” tzw. „gorącą linię”, czyli czynny całą dobę telefon na linii Ratoszyn-Lublin.

– Chcą, żebym przyjechał do Lublina. Pojedziesz, Olek, w moim imieniu. Weź dwóch

288

Zaporczycy 1943-1949

chłopaków i jedź. Póki ja tu jestem, nic ci nie grozi – powiedział do „Wisły” komendant.

„Wisła” pojechał w towarzystwie „Zawady” i „Bachusa”. W następnych dniach do rozmów włączył się inspektor Władysław Siła-Nowicki ps. „Stefan”. Wciąż te same problemy, te same żądania. Kolejne spotkania w Lublinie i w Bełżycach.

– Ludzie! Kiedy wypuścicie z więzień naszych ludzi? Co będzie z ludźmi po ujawnieniu?

– powtarzał „Zapora”.

Zdawał sobie jednak sprawę z tego ,że bez względu na warunki, musi wyprowadzić z podziemia maksymalną liczbę żołnierzy. Nawet jeśli nie wszystkim, może przynajmniej części z nich uda się przeżyć, myślał.

Na początku marca stanął problem ujawnienia pierwszych partyzantów. „Zapora”, „Wisła” i inspektor Siła-Nowicki spotkali się któregoś wieczoru, aby podjąć ostateczną decyzję w sprawie kalendarza ujawnień.

– Jeśli zamierzamy skorzystać z ustawy o amnestii i wykazać dobrą wolę w uspokojeniu terenu oraz wyprowadzić ludzi z oddziałów do normalnego życia i wyciągnąć z więzień aresztowanych, to nie należy przerywać rozmów z przedstawicielami władz bezpieczeństwa. Po odbyciu tylu już spotkań należy rozpocząć ujawnienie ujawnieniem kogoś znanego i liczącego się w środowisku zarówno podziemia, jak i komunistycznej władzy – tłumaczył inspektor Siła-Nowicki.

„Zapora” i „Wisła” milczeli.

– Musicie, panowie, mieć świadomość, że ujawnienia oczekuje od was nie tylko UB, lecz także struktura władzy WiN oraz teren. Ludzie są już zmęczeni utrzymywaniem was i narażaniem dla waszych oddziałów życia – dodał.

– Nie wiem jak ty, Henek, ale ja uważam, że skoro Komenda WiN się rozwiązuje, to my nie mamy wyboru. Do tej pory byliśmy legalnym wojskiem polskim. Jeśli oni się rozwiążą, zostaniemy już tylko bandytami. Jestem żołnierzem i uważam, że rozkaz władz wojskowych wykonać należy – odezwał się „Wisła”.

– No właśnie, wykonać rozkaz. Podzielam twoje zdanie, że jako żołnierze, mamy obowiązek wykonania rozkazu o ujawnieniu. Tylko że ja dotychczas takiego rozkazu nie dostałem! Na dobrą sprawę rozmowy z UB rozpocząłem na własną rękę i dlatego pan inspektor może darować sobie przekonywanie mnie o konieczności wyprowadzenia żołnierzy z podziemia. To pierwsza sprawa. Druga to jest to, że mimo moich żądań, próśb i obietnic, bezpieka nie zwolniła jak dotąd żadnego człowieka. Mimo iż to właśnie zwalnianie ludzi miało być hasłem do ujawnień – mówił ponurym głosem „Zapora”.

– Nie wiadomo, czy spełnią warunek pana majora. Trzeba jednak wykazać dobrą wolę i ujawnienie rozpocząć – upierał się Siła-Nowicki.

– Dobrze. Wykluczone jednak, abym ja ujawnił się jako pierwszy – odparł stanowczo

„Zapora”.

– Jeśli nie pan major, to kto? – zapytał inspektor Siła-Nowicki.

– Widzę tylko jedno wyjście. Ujawnienie rozpoczniemy od mojego zastępcy. Czy zgo-dzisz się, Olek? – „Zapora” zwrócił się w stronę „Wisły”.

– A czy mogę się nie zgodzić? Jesteś moim dowódcą, więc mogę tylko wykonać twój rozkaz. Poza tym zgadzam się z tobą, że ujawnienia nie można zacząć od ciebie. Jeśli więc nie od ciebie, pozostaję tylko ja. Byłoby jednak dobrze, gdybyś dodał mi kogoś do towarzystwa. Może paru żołnierzy, albo jakiś patrol? – głośno zastanawiał się „Wisła”.

III. WiN straceńców los

289

– Dobrze. Ujawnisz się w Lublinie z „Grotem”, „Zawadą” i „Podkową”. W tym czasie

„Duch” ujawni się ze swoimi chłopakami w Bełżycach. Rozmawiałem z nim wczoraj i gotów jest to uczynić w każdej chwili. Sądzę, że kwestia formy ujawnienia omówiona została na ostatnim spotkaniu. W deklaracji ujawnienia składacie tylko swój podpis, bez wyszcze-gólniania partyzanckich czynów i życiorysów – zakończył „Zapora”.

Kapitan „Wisła” – Aleksander Głowacki ujawnił się ze swą grupą w pierwszej połowie marca. Podobnie jak pozostali, wrócił do rodzinnego domu. Jako oficerowi, pozostawiono mu krótką broń. Komendant „Zapora” i inspektor Władysław Siła-Nowicki ps. „Stefan”

pojechali na Zamojszczyznę, aby przygotować ludzi do ujawnienia. Stamtąd inspektor Siła-Nowicki pojechał do Warszawy. Na odprawie u komendanta Lubelskiego Okręgu WiN, płk „Drugaka” – Wilhelma Szczepankiewicza, w której poza inspektorem bialskim uczestniczyli wszyscy inspektorzy Okręgu Lublin, podjęta została uchwała o ujawnieniu Okręgu oraz uchwała zalecająca ujawnienie oddziałom partyzanckim. Lubelski Okręg WiN ujawnił się 22 marca 1947 roku.

Rozdział 27

W ostatnich dniach marca w Kolonii Ratoszyńskiej kwaterowało dwudziestu pięciu partyzantów majora „Zapory”. To żołnierze „Jadzinka” i „Rysia” oraz dawny patrol „Cedura”

szykowali się do wyjścia z podziemia. Rankiem 1 kwietnia 1947 roku przyjechał do nich kapitan „Wisła”.

– Chłopcy, idziemy do ujawnienia. Pójdziemy do majątku w Ratoszynie. Tam czekają na nas ubowcy – powiedział.

Po chwili furmanką, w obstawie kilku ludzi, nadjechał komendant „Zapora”. Stanął

przed szeregiem umęczonego długoletnią poniewierką wojska.

– Chłopcy, daję wam rozkaz do ujawnienia. W obecnej sytuacji nasza walka straciła sens. Szkoda waszej krwi. Będziecie jeszcze potrzebni ojczyźnie. Ujawnijcie się i uważajcie na siebie. Nie działajcie na własną rękę. Nie dajcie się złapać i nie rozpaczajcie. Czasem dla Polski trudniej jest żyć niż umierać. Dziękuję wam za waszą wierność i walkę. Byliście wspaniali. Każdy z was – mówił łamiącym się głosem „Zapora”.

Podchodził potem do każdego z osobna, wręczał kilka tysięcy złotych na drogę, podawał

rękę. Żegnał się ze swoim podziemnym wojskiem.

– Wiesz co, „Gitarka”, szkoda tej parabelki dla ubowców. Ja bym ją wziął – powiedział

przystając przed chłopakiem.

– Pewnie, panie komendancie, że szkoda. Oddam jakiś złom i wystarczy.

Wzruszony „Gitarka” drżącymi rękami odpiął broń i podał „Zaporze”. Po chwili komendant szykował się do odjazdu. Jeszcze ostatnie gesty, jakieś nic nie znaczące słowa.

Spoglądali za nim smutno. Nagle huknął strzał. Potem seria za serią, resztkami amunicji wystrzelali partyzanci swemu komendantowi pożegnalną salwę. W końcu „Wisła” dał rozkaz do wymarszu. Szedł przodem z pistoletem przy pasie. I oni jeszcze z bronią, partyzanckim zwyczajem, rozciągnięci w sznur. Ktoś tam lufą o kamień stuknął, żeby skrzywić, żeby nie służyła wierna towarzyszka ubowskim zbirom.

UB czekał na nich w majątku. Inspektor „Stefan” – Władysław Siła-Nowicki pilnował

strony formalnej aktu ujawnienia. Podchodzili kolejno do stolika i oddawali broń. Ubo-

290

Zaporczycy 1943-1949

wiec spisywał numer i rzucał ją na stos. Podpisywali deklaracje ujawnieniowe. Załadowali ich potem na ciężarówki i zawieźli do Lublina na ulicę Krótką. Robili im zdjęcia.

– Dziś już późno. Zgłosicie się jutro, to wydamy wam dokumenty, ubranie i bilety na drogę, jeśli któremu trzeba – powiedzieli późnym wieczorem.

„Drań”, „Żbiczek”, „Albin” i „Gitarka” byli z Lublina. Każdy z nich wziął ze sobą do domu kilku chłopaków. Następnego dnia dostali dokumenty, jakieś czarne amerykańskie bluzy i pieniądze na bilety. W domu „Żbiczka” koło Dworku Grafa urządzili wieczorem pożegnalne przyjęcie.

Rozpoczynali nowe życie.

W następnych dniach ujawnił się ze swymi ludźmi „Samotny”, trochę żołnierzy „Rysia”

i „Renka” oraz dawny oddział „Szatana”. Ujawnienia odmówili między innymi: „Gruby Edek” – Edward Bukowski, dawny funkcjonariusz MO o nazwisku Burek; „Mundek”

– Edmund Tudruj; „Tęcza” – Stanisław Rusek z Rzeczycy; kapitan „Ryś” – Stanisław Łukasik; por. „Renek” – Jan Szaliłow; „Kędziorek” z kilkoma ludźmi i kapitan „Uskok” –

Zdzisław Broński.

– Ja nie mogę się ujawnić, panie komendancie. Za dwukrotną dezercję z Armii Czerwonej i udział w partyzantce WiN strzelą mi z miejsca w łeb lub odeślą do sowieckich łagrów.

Wolę zginąć niż oddać się w ręce bolszewikom – mówił zdesperowany Mikołaj Malinowski z Groszówki na Białorusi i został przy „Kędziorku”.

– Panie komendancie, nie wierzę komunistom, że pozostawią ujawnionych w spokoju.

Poza tym, ja przecież nie potrafię już przystosować się do normalnego życia. Proszę, aby pan komendant pozwolił mi zostać przy sobie – prosił Marian Pawełczak ps. „Morwa”.

– W żadnym wypadku nie pozwalam. Twoja matka straciła już dwóch synów. Nad grobem Janusza przyrzekłem jej, że spróbuję ocalić przynajmniej ciebie. Chcę dotrzymać danego słowa. Przy mnie zginiesz. Ujawnienie nie daje pełnej gwarancji, lecz jest twoją jedyną szansą na życie. Daję ci rozkaz do ujawnienia i masz go wykonać. Jesteś żołnierzem

– „Zapora” był nieustępliwy.

21 kwietnia 1947 roku „Morwa” zgłosił się na ulicę Krótką w Lublinie.

Oddał broń i podpisał deklarację o ujawnieniu.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

– Przepraszam za ten incydent. Bardzo proszę, aby zechciał pan uczestniczyć wraz ze mną w działaniach mających na celu uspokojenie terenów Lubelszczyzny, wyciągnięciu z lasu i więzień jak największej liczby naszych żołnierzy oraz ujawnienie i zabezpieczenie majora „Zapory” – zaproponował pułkownik „Drugak”.

III. WiN straceńców los

291

Aleksander Głowacki przyjął propozycję. Wkrótce dołączył do nich szef sztabu Lubelskiego Okręgu WiN Konrad Bartoszewski ps. „Wir” oraz kwatermistrz Okręgu Stanisław Świerzwski.

Gdy „Drugak” i „Wisła” zorientowali się w aktualnej sytuacji, poprosili o rozmowę szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa w Lublinie, płk. Tataja, który zastąpił na tym stanowisku płk. Piątkowskiego.

– Znam warunki panów, co do kontynuowania ujawnienia – powiedział na wstępie Tataj.

– Panie pułkowniku, nie ma innego sposobu na okazanie dobrej woli władzy niż uwolnienie więźniów. Bez tego zarówno pan, jak i my, tracimy wiarygodność – przekonywali

„Wisła” i „Drugak”.

Rozmowy stanęły w miejscu. Uzgodniono jedynie, że wskazanym byłoby, aby doprowadzić do spotkania pomiędzy „Zaporą” po jednej stronie, po drugiej z Tatajem, „Drugakiem” i „Wisłą”.

Dzięki starym punktom kontaktowym „Wisła” w pierwszych dniach maja odnalazł „Zaporę”. Kwaterował z kilkoma ludźmi w Kolonii Chmielnickiej.

– Widzę, Hieronim, że nadal zachowujesz wszystkie partyzanckie środki ostrożności –

przywitał go były zastępca.

– A jak sobie wyobrażasz moją egzystencję? Przecież nadal jestem człowiekiem wyjętym spod prawa. Czy ty tego nie rozumiesz? – odparł „Zapora”.

– Rozumiem, oczywiście że rozumiem. Ale to nie ma sensu. Trzeba kiedyś z tym skończyć.

– Czy przyjechałeś, żeby mi o tym powiedzieć?

– Nie tylko o tym.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

… Sprawami ujawnień kieruje teraz płk „Drugak”, komendant Okręgu. Poprosił mnie o współpracę. Zmienił się też szef lubelskiej bezpieki. W miejsce płk Piątkowskiego przyszedł płk Tataj. Rozmawialiśmy z nim wczoraj – informował „Wisła”.

– I co nowego wymyśliliście?

– Tataj chce się z tobą spotkać.

– Wiesz co, Olek, ja właściwie dość już mam spotkań. To przelewanie z pustego w próż-ne. Czy nadal mamy wałkować temat ujawnień? Przecież wiesz, że bardziej niż oni wszyscy chcę uspokojenia terenu i zachowania życia moich żołnierzy. Poza „Uskokiem”, nie-ujawnionych zostało już niewielu. To są ludzie najbardziej spaleni. Na palcach można ich policzyć. A UB nie daje nam żadnych gwarancji, że ujawniając się, nie trafimy do pudła.

292

Zaporczycy 1943-1949

Nie zwolnili też nikogo z więzionych. To pierwszy aspekt sprawy. Drugi to taki, że ja nie dostałem rozkazu do ujawnienia. Ty, jako zawodowy oficer, wiesz że „Drugak” winien jest mi taki rozkaz i bez niego nie mam prawa się ujawnić – mówił „Zapora”.

– Ja wiem, że masz rację. Ale co ja mogę zrobić? „Drugak” boi się dać ci rozkaz do ujawnienia, bo pewnie nie wierzy bezpiece. Jeżeli da ci rozkaz do ujawnienia, ty się ujawnisz, a oni cię aresztują, wina spadnie na niego. Boi się.

– No tak, „Drugak” przede wszystkim chce mieć święty spokój i czyste ręce. Jak Piłat.

Przyznaj, że na dobrą sprawę, niewiele obchodzi go to, co stanie się ze mną i moimi żołnierzami. Mam się ujawnić tylko dlatego, że moje ujawnienie ma uwiarygodnić go w oczach bezpieki. Dobrych dowódców mieliśmy w WiN-ie, nie powiem – w głosie „Zapory” brzmiała nie tajona gorycz.

– Zrozum jednak, Hieronim, że po rozwiązaniu struktur WiN, przestaliście być wojskiem czy jakąkolwiek organizacją, a staliście się w świetle prawa, już nie tylko komunistycznego, zwykłą bandą. Zawsze byłeś temu przeciwny, więc dlaczego teraz nie chcesz tego zrozumieć?

– Ja nie rozumiem?! Dobre sobie. Ja tylko nie jestem pułkownikiem „Drugakiem”. Do-póty chociaż jeden żołnierz pozostanie nie ujawniony i nie będzie miał zabezpieczonego bytu, będę z nim. Kapitan schodzi ze statku ostatni.

– Dobrze. Ujawnij się z ludźmi, a potem znikajcie.

– Gdzie? Jak to sobie wyobrażasz?

– Nie zdążyłem ci jeszcze powiedzieć, że tuż po świętach Wielkiej Nocy byłem z Siłą-

-Nowickim na Wybrzeżu. Szukaliśmy możliwości wyjazdu za granicę drogą morską. Spotkałem tam kilku moich kolegów, artylerzystów z Torunia. Pracują teraz w gospodarce morskiej. Przez nich poznałem Mieczysława Mysłowskiego z kapitanatu portu. Według wstępnego rozeznania ucieczka jest realna. Radzę ci więc, abyś ujawnił siebie i swoich ludzi, a potem pryskajcie na Wybrzeże i czekajcie na możliwość wyjazdu. Pomogę wam, a nawet wyjadę razem z wami – przekonywał „Wisła”.

– Nie wiem, Olek. Muszę się jeszcze nad tym wszystkim zastanowić – niezdecydowanie odparł „Zapora”.

Rozdział 28

Aby wyżywić czwórkę dzieci, „Opal” podjął się pracy we młynie w Krężnicy Okrągłej, gdzie teraz mieszkał. W pierwszych dniach czerwca 1947 roku powiedziano mu, że przed młynem czekają jacyś panowie.

– Wyglądają na bezpiekę, Stachu, uważaj – zdążył mu szepnąć któryś z młynarzy.

Przy samochodzie stał kapitan „Wisła”, pułkownik „Drugak” i jeszcze ktoś trzeci.

– Dzień dobry panu. Jestem pułkownik Tataj, szef lubelskiego UB – przedstawił się nieznajomy i wyciągnął służbową legitymację.

– O co chodzi? – warknął niechętnie „Opal”.

– Panie Wnuk, chodzi nam o kontakt z „Zaporą”. Chcemy się z nim spotkać – powiedział ubowiec.

– A ja niby co mam z tym wszystkim wspólnego? Skąd mam wiedzieć, gdzie jest „Zapora”? Ujawniłem się prawie dwa lata temu i dajcie mi święty spokój! – wymawiał się dawny

III. WiN straceńców los

293

zastępca komendanta.

– Panie Wnuk, my wiemy, że jeżeli pan zechce, znajdzie nam pan „Zaporę”. To dla niego ważne – nie dawał za wygraną naczelny lubelski ubowiec.

– Jak to możliwe, panie pułkowniku „Drugak”, żeby komendant Okręgu WiN nie znał

drogi do swego podwładnego? Jak to możliwe, kapitanie „Wisła”, żeby zastępca nie potrafił

znaleźć swego dowódcy? – ironizował „Opal”.

Milczał chwilę, a potem powiedział, że nie wie, ale spróbuje wysłać żonę, może ona czegoś się dowie.

– Jedźcie do mojego domu. Przebiorę się i zaraz tam będę – dodał i wrócił do młyna.

– Jest u ciebie Stary? – szepnął do jednego z mielących tego dnia ziarno chłopów.

– Jest – usłyszał.

Żonie zdążył w sieni szepnąć, gdzie ma szukać komendanta i przykazał, aby nie wracała zbyt szybko, bo to tylko trzy kilometry od ich domu. Późnym wieczorem Wnukowa wróciła z informacją, że „Zapora” zgadza się na spotkanie i wyznaczył jego czas i miejsce.

Kilka dni później „Wisła” doprowadził Tataja z UB i pułkownika „Drugaka” do domu

„Babci” w Obliźniaku, gdzie w asyście kilku swoich żołnierzy czekał na nich „Zapora”.

– No i co, panie „Zapora”? Przed wami pustka, za wami pustka. Co będziecie teraz robić? – powiedział przy powitaniu pułkownik „Drugak”.

– Już dawno o tym wiemy, panie pułkowniku, że przed nami i za nami pustka! – roześmiali się ironicznie stojący z boku „Zapory” żołnierze.

– Jak pan sobie to wszystko wyobraża, panie pułkowniku? Pan się ujawnił, wszyscy się ujawnili, cała wasza góra, a ja dotychczas nie dostałem żadnego polecenia ani rozkazu!

W lutym zabronił mi się pan ujawnić, a teraz pan ironizuje, że przede mną i za mną pustka? Teraz żąda pan ode mnie ujawnienia?! Czy sądzi pan, że sejm zbierze się jeszcze raz i uchwali dla nas nową amnestię? Pytam, jak pan sobie to wszystko wyobraża? – prawie krzyczał „Zapora”.

Pułkownik „Drugak” zmieszał się. Począł mętnie tłumaczyć, że przecież pan pułkownik Tataj z UB jest tu po to, żeby rozwiązać tę kwestię, że przecież w drodze wyjątku można przedłużyć termin ujawnień.

– Gwoli ścisłości, w chwili obecnej nie dysponuję takim pełnomocnictwem. Mogę jednak zapytać Warszawę i spróbować coś osiągnąć w tej sprawie – odezwał się Tataj.

Rozmowa nie kleiła się.

– Panie majorze, proszę potraktować to, co teraz powiem, jako polecenie. Otrzyma pan około milion złotych i ujawni się na innym terenie. Tutaj zapanuje spokój, a pan już jakoś ułoży sobie życie – powiedział w końcu „Drugak”.

„Zapora” zerwał się z krzesła, zbladł i długo wpatrywał się w komendanta Lubelskiego Okręgu WiN.

– Panie pułkowniku, jestem związany ze swoimi ludźmi trudem i walką. Byłem ich dowódcą i dopóki się nie ujawnili, nadal nim pozostaję. Nie mogę umyć rąk i zostawić ich teraz w terenie jak pospolitych bandytów. Może pan pułkownik to potrafi, lecz ode mnie proszę tego nie żądać – wycedził przez zęby i opuścił izbę.

Spotkanie było skończone.

Następnego dnia „Zapora” wysłał do pułkownika „Drugaka” list z żądaniem natychmiastowego przysłania mu obiecanych pieniędzy. Kwatermistrz odliczył milion złotych.

294

Zaporczycy 1943-1949

– Panie kapitanie, proszę jak najszybciej dostarczyć to „Zaporze” – polecił Aleksandrowi Głowackiemu.

Po otrzymaniu pieniędzy „Zapora” zwołał odprawę. Pod lasem adelińskim, w pobliżu Książa, zasiedli na polanie: kapitan Stanisław Łukasik ps. „Ryś”, Jan Szaliłow ps. „Renek”, Roman Groński ps. „Żbik”, Wojciech Kędzior ps. „Kędziorek”, Edmund Tudruj ps.

„Mundek”, Stanisław Rusek ps. „Tęcza” i Mikołaj Malinowski ps. „Mikołaj”. Towarzyszący im żołnierze obstawili miejsce spotkania wzmocnionymi posterunkami. „Zapora” rozpoczął spotkanie od odczytania odezwy Komendy Głównej WiN, która informowała, że oddziały zbrojne Zrzeszenia zostały rozwiązane, zaś wszelka działalność w terenie zakazana.

Po długiej ciszy głos zabrał „Zapora”.

– Koledzy, rozumiem i podzielam wasz ból. Komenda Główna WiN zdradziła nas, to pewne. Mamy świadomość, iż mimo amnestii, mimo iż większość żołnierzy opuściła nasze szeregi, jesteśmy nadał siłą zdolną w każdej chwili odrodzić się i na nowo podjąć walkę.

Ludność Polski jest po naszej stronie i rozumie słuszność naszej postawy. Skoro jednak przestała istnieć Komenda Główna WiN, skoro Rząd w Londynie milczy, nasze poświęcenie i dalsza walka traci sens. Zostanie potraktowana przez wszystkich jako zwykły bandytyzm. Nie możemy dopuścić do tego, aby nasz honor, nasze dotychczasowe osiągnięcia i patriotyzm, sczezły w formacjach będących w świetle prawa bandami. Na krew przelaną przez naszych żołnierzy, wzywam was do zaprzestania walki – powiedział ponurym głosem komendant, po czym poprosił zebranych o zabranie głosu.

Partyzanci rzucali gromy pod adresem Komendy Głównej WiN i Rządu Londyńskiego.

– Pozostawili nas jak stado bezbronnych owiec na pożarcie wilkom spod znaku czerwo-nych oprawców – mówił „Tęcza”.

– Cóż zatem? Co ze sobą zrobimy? Gdzie się podziejemy? – pytali inni.

– Komendant Lubelskiego Okręgu WiN, pułkownik „Drugak”, zaproponował mi trzy dni temu, abym sprzedał was za milion złotych i opuścił teren. Milion złotych wziąłem, bo potrzeba nam pieniędzy, ale oświadczyłem mu, że nie opuszczę was. Co będzie z wami, to będzie też i ze mną – powiedział „Zapora”.

Patrzyli na niego z żołnierską miłością.

– A może tak, panie komendancie, jeszcze raz spróbować przedostać się za granicę? Wtedy się nie udało, ale może są jakieś szanse? – powiedział „Renek”.

– Myślałem o tym. Zgadzam się, że trzeba za wszelką cenę przerzucić na Zachód tych wszystkich, którzy się nie ujawnili. Mam trochę kontaktów i jak wspomniałem, trochę

„judaszowych” pieniędzy. Ale to mało. Na wyjazd dla wszystkich nie starczy.

– To się da zrobić, panie komendancie – odpowiedzieli.

– Musimy zatem „zrobić” forsę. To konieczne. Pamiętajcie jednak chłopcy, aby zdoby-wać ją uczciwie, po partyzancku. Nie krzywdząc społeczeństwa. Dlatego zakazuję wszelkich innych form zdobywania pieniędzy poza rekwizycjami w bankach, wszelkiego typu spółdzielniach, na poczcie i u sołtysów, u których możecie rekwirować za pokwitowaniem zebrane przez nich podatki. Nie narażajcie też bez potrzeby waszego życia. Jest ono cenniejsze dla Polski niż złoto. Jeszcze będziecie potrzebni ojczyźnie – powiedział na zakończenie „Zapora”, po czym rozeszli się w swoje tereny.

„Renek” pozostał w okolicach Chodla, „Kędziorek” poszedł w stronę Chrzanowa, „Żbik”

pod Kraśnik, „Mundek” z „Borem” w okolice Lublina, a „Tęcza” z „Edkiem”, Burkiem,

III. WiN straceńców los

295

„Tadziem” i jeszcze dwoma na teren powiatu lubartowskiego.

Po tygodniu przed domem „Opala” znów wysiadł z samochodu szef lubelskiej bezpieki.

Był sam.

– O co tym razem panu chodzi? – zapytał dawny zastępca „Zapory”.

– O to samo panie Wnuk, co poprzednio. O kontakt z „Zaporą”. Wtedy niezbyt sobie pogadaliśmy. „Zapora” słusznie ma żal do pułkownika „Drugaka” o to, że nie dał mu rozkazu do ujawnienia. Ja też mam do niego o to żal – ubowiec Tataj zdawał się być prze-pełniony troską o komendanta.

– Okręg chciał być czysty, a jego zostawili samemu sobie – mruknął „Opal”.

– W takiej sytuacji bardzo pana proszę, aby odszukał pan „Zaporę” i umówił nas na spotkanie. Może coś się jeszcze uda zrobić w jego sprawie – podchwycił szef lubelskiej bezpieki.

Był świetnym psychologiem i wiedział, że okazując „Zaporze” współczucie, zyskuje sympatię jego zastępcy. „Opal” poprosił Tataja o pozostanie w domu. Sam tymczasem poszedł

do młyna, który był miejscem spotkań okolicznej ludności i gdzie zawsze mógł zasięgnąć potrzebnych mu informacji. Cieszył się nadal pełnym zaufaniem chłopów, którzy podobnie jak za czasów niemieckiej okupacji, wciąż uważali go za prawą rękę komendanta „Zapory”. We młynie zobaczył rolnika o nazwisku Król.

– Nie wiesz, gdzie jest Stary? – zapytał cicho.

– U mnie – równie cicho odpowiedział gospodarz.

„Opal” wrócił do domu, przekazał żonie informację i tak jak uprzednio, szepnął, żeby nie spieszyła się z powrotem, a w razie czego, aby mówiła, że spotkała komendanta w lesie.

„Zapora” wyznaczył spotkanie następnego dnia w domu Adasiewicza w Książu. Następnego dnia Tataj znów był w domu „Opala”.

– Panie Wnuk, niech pan jedzie ze mną na to spotkanie – prosił.

– A co ja mam z tym wszystkim wspólnego? Co mnie do rozmów pana pułkownika z „Zaporą”? Dajcie mi święty spokój! Ja nie mam z tym nic wspólnego. Wsadzi mnie pan za to później do więzienia – bronił się „Opal”.

– Nie wsadzę. Nie widzi pan, że jestem sam jeden z kierowcą? – mówił Tataj.

„Opal” pomyślał, że może boi się jeździć po terenie. Bez słowa ubrał się i wsiadł do samochodu. Gospodarz Adasiewicz przygotował przyjęcie. Była wódka i dobre zakąski.

– Dałby Bóg, żeby już to panu komendantowi udało się jakoś z władzą dogadać, dałby Bóg – pomrukiwał obsługując gości.

Rozmawiano o możliwościach wyprowadzenia z lasu pozostałych ludzi.

– Jak pan sobie wyobraża dalsze życie, panie majorze? Pan w kłopocie, my też mamy z panem kupę roboty, bo wciąż musimy pana ścigać. Pan się będzie bronił, znów zginą ludzie – mówił Tataj.

– A co ja mam teraz zrobić? Nic innego mi nie pozostało. Minęła amnestia, rozkazu do ujawnienia od swoich ani żadnych gwarancji od was nie dostałem, nie wypuściliście żadnego z moich ludzi. Czy mam wybór? Komu się ujawnię? Przecież natychmiast zapakujecie nas do więzienia – odpowiedział „Zapora”. – A ty, Stachu, co o tym sądzisz? Czy uważasz, że jest jeszcze jakieś wyjście? Co ty byś zrobił na moim miejscu? – dodał po chwili w stronę

„Opala”.

– Ja widzę tylko jedno wyjście. Sejm się nie zbierze. Amnestii nowej dla was nie uchwalą.

296

Zaporczycy 1943-1949

Pozostaje tylko dobra wola ze strony władz. No i ostatecznie też z twojej strony. Mógłbyś ujawnić się, ale z datą, gdy obowiązywała jeszcze ustawa. Jeżeli szef UB się na to zgodzi –

„Opal” wskazał ręką pułkownika Tataja.

– Ja nie mogę w tej chwili dać gwarancji. Muszę w tej sprawie mieć rozkaz władz Ministerstwa Bezpieczeństwa. Jeśli ministerstwo zgodzi się na ujawnienie z datą wsteczną, to będzie to możliwe. Jeśli nie, to panu pozostanie tylko się ukrywać, a mnie pana ścigać.

Tylko to nam pozostanie. Innego wyjścia nie widzę. Przecież pan nam nie uwierzy – powiedział szef lubelskiej bezpieki.

Rozmowa zeszła na tematy ogólne. Tataj starał się być człowiekiem ludzkim, współczu-jącym, rozumiejącym sytuację „Zapory”.

– A jeśli wszystko dobrze się skończy, jeśli uda nam się ujawnić pana, co pan ma zamiar zrobić, panie majorze? Jakie pan ma plany? – pytał po przyjacielsku.

– Jeszcze nie wiem – odparł „Zapora”.

– Ja ze swej strony radziłbym panu, proszę pana już dziś, majorze, aby po ujawnieniu ustąpił pan z tych terenów. Po prostu lepiej wyjechać. Niech pan jedzie na zachód, północ czy południe Polski, ale niech pan wyjedzie. Ja będę miał spokój, teren odetchnie. Zresztą, dla własnego bezpieczeństwa powinien pan z tych terenów wyjechać – przekonywał Tataj.

– Wyjadę, wyjadę jeszcze dalej, niech pan będzie spokojny – mruknął „Zapora”.

Tataj zmrużył oczy, zamilkł i przyglądał się zagadkowo komendantowi. Po jego twarzy błąkał ledwo widoczny uśmieszek.

– No to, wypijmy, panowie. Za szczęśliwe zakończenie mojej misji – szef lubelskiej bezpieki podniósł w górę kieliszek i stuknąwszy się z „Zaporą” i „Opalem”, wypił do dna.

Rozdział 29

W końcu czerwca 1947 roku w mieszkaniu Mieczysława Siennickiego w Lublinie przy ul. Narutowicza 22 zadzwonił telefon.

– Mówi płk Tataj z Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Czy panowie mogą przyjść teraz do mnie?

– A o co chodzi? – zapytał płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”, były komendant Lubelskiego Okręgu WiN.

– Nie mogę mówić przez telefon. Bardzo proszę o wizytę – usłyszał.

Tataj odłożył słuchawkę. Wkrótce pułkownik „Drugak” i kapitan „Wisła” wchodzili do pokoju szefa lubelskiej bezpieki z nie ukrywanym niepokojem.

– Macie, panowie, tych, o których tak długo i wytrwale walczyliście. Zwolnieni zostali z więzienia i możecie ich zabrać choćby natychmiast – oświadczył ku zdumieniu przybyłych Tataj.

Po chwili do gabinetu wszedł były inspektor lubelskiego inspektoratu WiN Franciszek Abraszewski ps. „Boruta”, szef wywiadu WiN Okręgu Lublin Zygmunt Żebracki, człowiek o pseudonimie „Slipek” oraz Jan Pudełko, komendant obwodu WiN Lubartów. Byli wy-mizerowani i bladzi. Milczeli.

– Przygotowujemy do zwolnienia następnych więźniów. Tych czterech to tylko na dobry początek – mówił z uśmiechem ubowiec Tataj.

– Dziękujemy panu pułkownikowi, najserdeczniej dziękujemy. To jest coś. To poważny

III. WiN straceńców los

297

krok do osiągnięcia naszych wspólnych celów, do rozładowania terenu. To argument dla tych, którzy jeszcze trwają w swym uporze – rozpływał się w podziękowaniach pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

– Tak, istotnie, to bardzo poważny krok do zakończenia całej sprawy – przytaknął Tataj.

– Jako były zastępca „Zapory”, chciałbym również osobiście podziękować panu pułkownikowi za zwolnienie więźniów. Uważam też, jeśli panowie nie mają nic przeciwko temu, że wraz z pułkownikiem Wilhelmem Szczepankiewiczem powinniśmy natychmiast pojechać do „Zapory”. Weźmiemy ze sobą pana Franciszka Abraszewskiego. Był w końcu inspektorem lubelskiego inspektoratu WiN i zna „Zaporę” nie od dziś. Będzie mocnym argumentem za ujawnieniem naszego komendanta – zaproponował „Wisła”.

– To bardzo dobry pomysł, panie kapitanie – zgodził się Tataj.

– Ja też tak uważam – przytaknął „Drugak”.

– Jeśli tak, do realizacji naszych planów potrzebny nam jest tylko samochód. Czy możemy liczyć na pańską pomoc, panie pułkowniku? – zwrócił się do Tataja kapitan „Wisła”.

– Oczywiście, że tak. Nasz samochód i kierowca jest do panów dyspozycji – odparł szef lubelskiej bezpieki i sięgnął po słuchawkę telefonu.

Z Lublina przez Nałęczów, trochę nadkładając drogi, delegacja dojechała do wsi Szczucz-ki. Kapitan „Wisła”, pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak” i wypuszczony z więzienia Franciszek Abraszewski ps. „Boruta” pozostali na kwaterze. Jeden z zaufanych miejscowych chłopów, który miał kontakt na komendanta, wziął samochód resortu i pojechał po „Zaporę”. Wieczorem rozpoczęto rozmowy.

– Panie majorze, resort spełnił nasze warunki. Zwolnił czterech ludzi, o których prosiliśmy. Pora na wypełnienie pańskiej części umowy. Trzeba się ujawnić – zaczął były komendant Okręgu WiN płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

– Czymże jest zwolnienie czterech ludzi w sytuacji, gdy w więzieniach UB pozostają tysiące, a może nawet dziesiątki tysięcy naszych żołnierzy? Czy pan, panie pułkowniku, nie dostrzega tej dysproporcji? A może wygodniej panu o tym nie pamiętać? – zapytał

„Zapora”.

– To nie ma nic do rzeczy. Trzeba docenić dobrą wolę resortu. Obiecali następne zwolnienia. Pan musi się ujawnić, majorze, bo dalsze pozostawanie pana na Lubelszczyźnie uważam za bezcelowe. Powstrzymuje tylko od ujawnienia się tych z pana żołnierzy, którzy dotychczas tego nie uczynili. Hamować też będzie prawdopodobnie dalsze zwolnienia więźniów – odparł „Drugak”.

– Panie pułkowniku, jestem przede wszystkim żołnierzem. Pytam więc, czy pan pułkownik, jako mój zwierzchnik, jako komendant Lubelskiego Okręgu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, wydaje mi tym samym rozkaz do ujawnienia? – zapytał po raz wtóry

„Zapora”.

– Nie, takiego rozkazu panu nie wydaję i wydać nie mogę – zmieszał się pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

– Pańskie stanowisko, panie pułkowniku, nie jest zatem stanowiskiem wojskowym. Co więcej, uważam je za zwykłą zdradę i tchórzostwo. Pan wie, że jestem osobą najbardziej zagrożoną. Będąc moim przełożonym, nie chce mi pan wydać rozkazu do ujawnienia, aby nie brać na siebie odpowiedzialności za to, co się ze mną stanie. Ale jest pan żołnierzem i wie pan równie dobrze jak ja, że póki nie otrzymam od pana rozkazu do ujawnienia, do-

298

Zaporczycy 1943-1949

póty nie mam prawa wydać takiego rozkazu moim żołnierzom. Jako ich dowódca, mogę tylko trwać z nimi do końca. Tak nakazuje mi moja żołnierska uczciwość i moje sumienie

– mówił wzburzony „Zapora”.

– Henek, tym sposobem zablokujesz dalsze zwolnienia więzionych ludzi – odezwał się kapitan „Wisła”.

– Jestem tego samego zdania – nieśmiało poparł go „Boruta”.

Zapadło długie milczenie.

– Dobrze. Ujawnię się. Dla dobra uwięzionych, chociaż nie bardzo wierzę w to, że rzeczywiście ich wypuszczą. Ujawnienie może nawet w pewnym sensie ułatwić realizację moich planów – zdecydował nad ranem „Zapora”.

– Jakich planów?

– Wyjazdu z moimi ludźmi na Zachód. Tym sposobem usuniemy się z Lubelszczyzny i być może ocalę moim chłopakom życie. Musicie mieć bowiem świadomość, panowie, że przy mnie jest w tej chwili jedynie garstka najbardziej spalonych żołnierzy. Prawie samych oficerów. Mimo amnestii, nie takim jak oni spadają dziś głowy. Skąd mogę mieć pewność, że im i mnie przypadnie szczypta bolszewickiego miłosierdzia? – rozważał „Zapora”.

– Na życzliwość władz może pan w tej chwili jeszcze liczyć. Potem już pewnie nie – odezwał się pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

„Zapora” spojrzał na niego z nie ukrywaną pogardą.

– Czy gotów jesteś ujawnić się jeszcze dziś? Nie ma co odkładać ujawnienia, bo znowu zmienisz zdanie – zaproponował „Wisła”.

– To aż tak dobre kontakty macie z bezpieką, że możecie już dziś przygotować to przed-stawienie? – zdziwił się „Zapora”. – No dobrze, skoro tak chcecie, niech i tak będzie. Pod jednym warunkiem. Ja nie pojadę do Lublina. Niech bolszewia pofatyguje się do mnie.

Będę na was czekał dziś o godzinie czwartej po południu w domu Woźniaków w Siewalce

– dodał, po czym wstał i bez słowa pożegnania opuścił izbę.

Po kwietniowym ujawnieniu żołnierzy przy „Zaporze” pozostał patrol „Renka”, w skład którego wchodził „Kędziorek”, „Walerek”, „Lotnik”, „Mikołaj”, „Iwan” i „Zych”. Po powrocie ze spotkania komendant wysłał „Renka” z „Lotnikiem” po „Rysia”, aby, jeśli chce, skorzystał z ostatniej już możliwości ujawnienia się i przyjechał do Woźniaków, a sam z resztą żołnierzy udał się do Siewalki.

Mijały godziny wyczekiwania. Pierwszy zjawił się komendant Lubelskiego Okręgu WiN

płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak” w towarzystwie byłego inspektora lubelskiego inspektoratu WiN Franciszka Abraszewskiego ps. „Boruta” i do niedawna zastępcy „Zapory”, kapitana Aleksandra Głowackiego ps. „Wisła”. Wkrótce po nim przyjechał szef lubelskiej bezpieki płk Tataj w asyście dwóch oficerów i fotografa. Minęli stojących na warcie uzbrojonych żołnierzy „Zapory” i weszli do izby. Po przywitaniu, z krótkim prze-mówieniem wystąpił płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”. Starał się podkreślić wagę mającego się za chwilę dokonać aktu. Po nim głos zabrał ubowski pułkownik Tataj, który w swej przemowie wychwalał wielkoduszność ludowej władzy oraz roztaczał wizję spokoju, jaki po ujawnieniu się „Zapory” ogarnie ludową ojczyznę. Gdy skończył, ruszył

z wyciągniętą dłonią w stronę majora „Zapory”.

Wyciągnięta dłoń szefa lubelskiej bezpieki zawisła w próżni.

Po twarzy ubowskiego pułkownika przebiegł grymas panicznego strachu. Wszak przed

III. WiN straceńców los

299

domem, z automatami stoją...

„Zapora” z pogardą spoglądał w przerażone oczy kata Lubelszczyzny.

„Wisła” stał tuż obok. Cofnął się teraz o krok i wyszeptał:

– Przecież już wszystko uzgodniliśmy!?

– Podpiszę deklarację o ujawnieniu – głośno odparł „Zapora”.

Oficerowie towarzyszący Tatajowi usłużnie podłożyli blankiet deklaracji na przygotowanym wcześniej stołku. „Zapora” podpisał papier. Pozostawiono mu krótką broń. Delegacja Urzędu Bezpieczeństwa opuściła dom Woźniaków.

– Panie majorze, po ujawnieniu może pan oczywiście pozostać w terenie i w ogóle dokonywać wyboru miejsca swego pobytu według własnego uznania. Powinien pan jednak pamiętać, że w rozumieniu ustawy o amnestii, kontaktowanie się z prowadzącymi działalność konspiracyjną może przekreślić jej dobrodziejstwa – zwrócił się do „Zapory” płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

– Panie pułkowniku, zastanawiam się właśnie, gdzie zdobył pan tak silną wiarę w bolszewickie dobrodziejstwa. Już w AK, czy może dopiero w WiN? Zresztą, wszystko jedno, gdzie. Proszę jednak oszczędzić mi dalszej części wykładu – odparł „Zapora” i wyciągając w jego stronę rękę, dał zwierzchnikowi do zrozumienia, że jego misja została zakończona.

„Drugak” z „Borutą” i „Wisłą” wrócili do Lublina.

Następnego dnia, chcąc jakoś zakończyć działalność ujawnieniową, płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak” i kpt. „Wisła” jeszcze raz odwiedzili szefa lubelskiej bezpieki.

Ubowiec Tataj nie krył oburzenia za wczorajsze zachowanie „Zapory”.

– Szczerze powiedziawszy, trudno właściwie nazwać jego ujawnienie faktycznym ujawnieniem – powiedział.

– Podanie lub nie podanie ręki nie jest gestem przewidzianym w ustawie amnestyjnej.

Podpisując deklarację o ujawnieniu, też nie ściskałem nikomu dłoni – bronił swego komendanta kapitan „Wisła”.

– Panie pułkowniku, formalnie rzecz biorąc, „Zapora” naprawdę się ujawnił. Ponieważ zakonspirowanych żołnierzy zostało w terenie już niewielu, czy nie uważa pan, że możemy zakończyć naszą działalność i wyjechać z Lublina? – zapytał płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

– Nie mam nic przeciwko temu. Myślę, że teraz poradzimy sobie już bez panów –

zgodził się Tataj.

Następnego dnia płk „Drugak”, czyli Wilhelm Szczepankiewicz, w mieszkaniu Mieczysława Siennickiego w Lublinie przy ul. Narutowicza 22 wydał pożegnalne przyjęcie. Obok swych współpracowników i gospodarza domu, zaprosił aktora Józefa Kondrata z małżonką i cały szereg przyjaciół z czasów konspiracji. Była dobra muzyka, śpiewy, trunki i oficjalna mowa pułkownika Wilhelma Szczepankiewicza ps. „Drugak”.

– Wczoraj, po wielu wspólnych wysiłkach, wyprowadziliśmy z lasu „Zaporę”, który podpisał wreszcie akt ujawnienia. Nie było łatwo się z nim dogadać. Zmieniał zdanie, ciągle był niezdecydowany. Jego opory wynikały z wcześniejszych postanowień trwania w ruchu oporu w tej samej mierze, co z pewnego rodzaju lęku przed utratą sławy, a nawet legendy.

„Zapora” jest w bardzo złej kondycji psychicznej – mówił płk Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak”.

Potem, przy lampkach wina, między śpiewami, mówiono o „Zaporze” mniej oficjalnie.

300

Zaporczycy 1943-1949

Śmietanka lubelskich konspiratorów poprawiała swe samopoczucie zwykłym plotkowa-niem.

– Podobno „Zapora” był już od dłuższego czasu w opłakanym stanie.

– Mówią, że zapijał się do nieprzytomności i nie panował nad chłopakami.

– Podobno pod koniec to oni nim dowodzili, a nie on nimi.

– Słyszałem z wiarygodnego źródła, że stał się morfinistą.

– Ponoć to człowiek psychicznie chory.

– Uciekał gdzieś, a potem jego partyzanci ganiali go i sprowadzali na miejsce. Musiał

mieć stałych opiekunów.

– Tyle lat w partyzantce, to może trudno się dziwić.

– Ale jak taki człowiek mógł dowodzić tak dużymi partyzanckimi formacjami? To skandal, że go dopuszczono do dowodzenia!

– To dlatego, że cichociemny, skoczek z Anglii. Takich zawsze forował nie tylko „Marcin”, ale i inni z Komendy – mówili wylewając na „Zaporę” zazdrość, zawiść i żal za nie-spełnione marzenia o wielkości.

Pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak” z przyjemnością wsłuchiwał się w wygłaszane oszczerstwa. Nawet jeśli Tataj nie dotrzyma słowa i aresztuje „Zaporę”, któż będzie żałował wariata? I tylko gdzieś na dnie duszy, przytłumione, ledwo słyszalne, odzywało się sumienie, które wołało: Jesteś tchórzem, pułkowniku „Drugak”! Ostatnim tchórzem! Wiesz, że nie dorosłeś temu chłopakowi nawet do pięt! Także i ty, jak wszyscy tu obecni, zazdrościsz mu siły, prawości i otaczającej go legendy. Boisz się i chcesz przede wszystkim żyć. Zdradziłeś go!

Rozdział 30

Po podpisaniu deklaracji o ujawnieniu „Zapora” poszedł z chłopakami na obiad do Ba-kałarza w Osinach. Tam dotarł do niego „Ryś”.

– Dlaczego nie przyszedłeś do Woźniaka? Czekałem na ciebie – powiedział „Zapora”.

– Spóźniłem się, to wszystko. A ty, co, ujawniłeś się?

– Tak.

– Beze mnie!?

– Myślałem, że zrezygnowałeś.

– Przecież dopiero dziś rano przysłałeś do mnie chłopaków.

– Zrozum, nie mogłem dłużej czekać. Decyzję podjąłem w nocy, pod wpływem płk Wilhelma Szczepankiewicza ps. „Drugak”, „Wisły” i zwolnionego z więzienia „Boruty”.

A potem stali nade mną wszyscy. Nasi i ci z UB. Gdybym wiedział...

– No tak. Ujawniłeś się, komendancie. Teraz ja i moi żołnierze zostaliśmy już tylko bandytami. Jak mogłeś to zrobić. Ty?! – mówił z wyrzutem „Ryś”.

„Zapora” wyjął z kieszeni deklarację ujawnieniową, dał do przeczytania „Rysiowi”, a potem odebrał ją z jego rąk i na oczach wszystkich żołnierzy przedarł. Raz, drugi, trzeci.

Strzępy papieru spłonęły w mgnieniu oka pod płytą paleniska.

Był znowu jednym z nich. Jeszcze tego samego dnia ustalili z „Rysiem”, że do czasu wyjazdu za granicę zaprzestaną wszelkiej działalności.

– To jedyny sposób, stary. Inaczej wytropią nas i teraz już wybiją do nogi – powiedział

III. WiN straceńców los

301

„Zapora”.

– Ja ze swoimi ludźmi ruszam pod Olsztyn. Mam tam namierzoną leśniczówkę. Nikt nas nie znajdzie. Zostawię ci kontakt. Myślę, że już stamtąd ruszę do granicy – poinformował

go „Ryś”.

Rozstali się.

„Zapora” ograniczył kontakty do minimum. O tym, gdzie jest, wiedzieli tylko towarzyszący mu żołnierze, najstarsi stażem ujawnieni partyzanci, zaufani gospodarze, „Opal”

i Siła-Nowicki. W środku lata przyszła do niego narzeczona Jurka „Terrego”.

– Chcielibyśmy z Jurkiem zaprosić pana komendanta na nasz ślub i wesele – powiedziała nieśmiało.

– To jednak „Terry” zdecydował się, byś, do cholerrry, została jego żoną! Gratuluję wyboru! – roześmiał się „Zapora”.

Spoważniał jednak po chwili.

– Nie mogę, dziewczyno! Nie mogę was narażać. Życzę wam wszystkiego najlepszego, cieszę się, że „Terry” wraca do normalnego życia, ale dlatego właśnie nie mogę. Gdyby coś się stało, za moją obecność na ślubie i weselu zapłacilibyście wy. Nie mogę ryzykować –

powiedział.

Ucałował dziewczynę, kazał pozdrowić „Terrego” i kategorycznie odmówił udziału w uroczystościach. W okresie po ujawnieniu „Zapora” najczęściej spotykał się z „Opalem”.

Stary druch i przyjaciel wymykał się nocą i przegadywali jak dawniej kilka godzin. Przed świtem „Opal” wracał do młyna, domu i dzieci. Żona nie pytała, gdzie bywa. Wiedziała, że u komendanta. Nie chciała i nie mogła mu tego zabronić.

– Wiesz co, Henek, mnie to się zdaje, że czasem żałujesz powrotu do Polski. Na co ci to było? Siedziałbyś teraz spokojnie w Anglii, pewnie przy jakiejś kobitce, czego by ci było trzeba? – powiedział którejś z sierpniowych nocy „Opal”.

– Nie, stary, tego akurat nie żałuję. Gdyby przyszło mi drugi raz wybierać, postąpiłbym dokładnie tak samo.

– Nawet gdybyś wiedział, co cię czeka?

– Nawet wtedy – z przekonaniem odparł „Zapora”. – Bo widzisz, Stachu, są rzeczy, których nie da się z niczym porównać. Walczyłem o Polskę i mogę sobie dziś uczciwie powiedzieć, że zrobiłem dla tego kraju wszystko, co mogłem i najlepiej jak potrafiłem.

Poznałem wielu wspaniałych ludzi, w tym także ciebie. Mimo niepewności mojego obec-nego położenia, osiągnąłem stan wewnętrznego spokoju. Ujawniłem prawie wszystkich moich żołnierzy i jeśli Bóg da, będą żyli. Jeśli dopisze mi szczęście, wyprowadzę na wolność także i tę garstkę straceńców, która przy mnie została. Żal tylko tych, którzy zginęli. Jestem odpowiedzialny za ich śmierć – ciągnął.

– Na wojnie giną ludzie, tak już jest, Henek, i nie ma na to rady. Musisz się z tym po-godzić. I nie rób sobie wyrzutów, bo nie zginęli przez ciebie. Powiedz lepiej, co z twoimi żywymi? – przerwał mu „Opal”.

– Dla żywych potrzebuję trochę książeczek wojskowych. Czystych, bez nazwisk, tylko z pieczątkami. Bo widzisz, stary, rysują się nowe możliwości przerzutu. Szukałem drogi na Zachód przez Czechosłowację. Znalazłem w Studziannej pod Kłodzkiem pensjonat prowadzony przez piłsudczyka, niejakiego pułkownika Brzozę-Brzezinę, który ma kontakt z czeskim przewodnikiem. Tamtędy przeszło już z powodzeniem sporo ludzi. To pewny

302

Zaporczycy 1943-1949

szlak.

– To po co ci książeczki? Jak idą z przewodnikiem, to nie opowiadają się przecież pogra-nicznikom? – pytał „Opal”.

– Poczekaj, stary, wysłuchaj do końca. Jak wiesz, płk Wilhelm Szczepankiewicz ps.

„Drugak” chciał mnie przekupić milionem złotych. Nie dałem się przekupić, ale „judaszowy” milion wziąłem. „Wisła” mi przywiózł. Między nami mówiąc, jestem przekonany, że to ubowskie pieniądze. Tyle tylko, że to było mało. Jeden człowiek potrzebuje co najmniej sto pięćdziesiąt tysięcy na ucieczkę. Poszli więc chłopcy w teren, uzbierali jeszcze trochę po bankach i spółdzielniach. Na odprawie policzyliśmy, że pieniędzy starczy dla dziesięciu.

Żyć przecież też w międzyczasie z czegoś musimy. Wybraliśmy skład pierwszej dziesiątki.

Dałem im po dwa tygodnie urlopu. Jako pierwszych pod koniec lipca wysłałem do Studziannej czterech chłopaków: „Białego” od „Renka”, „Mundka”, brata „Ostoi” – Julka Rejmaka i „Tęczę”. Już tam siedzą. Póki co, nie wysyłam następnych, bo Siła-Nowicki powiedział mi na ostatnim spotkaniu, że jest w stanie zdobyć oryginalne paszporty. Jeśli tak, to będziemy pryskać normalnie, na paszportach, a nie przez zieloną granicę. Wtedy potrzebne będą wojskowe książeczki. Przed wojną byłeś zawodowym wojskowym. Może uda ci się znaleźć jakieś dojście? – tłumaczył „Zapora”.

– Spróbuję. Ale, Henek, czy ty ufasz Sile-Nowickiemu?

– Tylko jemu ufam, stary. Poza tobą, ufam dziś tylko jemu. Pułkownik Wilhelm Szczepankiewicz ps. „Drugak” zdradził, „Wisła” przystał do „Drugaka”, komu mam ufać? On jest czysty. Choćby przez sam fakt, że „Drugak” odsunął go od wszystkich spraw Okręgu.

Cały czas utrzymuję z nim kontakt. Siła-Nowicki jest w porządku.

– Ja nie wiem, co o tym wszystkim myśleć. Nie chce mi się po prostu uwierzyć w to, co mówisz o „Drugaku”. Może źle go oceniasz, Henek, może nie masz racji? Zawsze był prawym człowiekiem, dobrym patriotą. Może on nie zdradził, a tylko jest tchórzliwy i ostrożny? Może bał się dać ci rozkaz do ujawnienia, bo bał się odpowiedzialności za to, co zrobi z tobą bezpieka? Przecież on też zdaje sobie sprawę z tego, że ubowcy chcą przede wszystkim twojej śmierci. Nie daj się złapać, Henek, bądź ostrożny, proszę cię. Sam nie wiem, co zrobiłbym na twoim miejscu, ale bądź ostrożny. Nie wiem czy dobrze jest zaufać tylko jednemu człowiekowi – prosił „Opal”.

–Jeśli Siła-Nowicki razem z nami ucieka, to nie ma lepszej gwarancji. Nie mogę mu nie ufać. Nie gniewaj się, Stachu, ale po wyjściu z więzienia stałeś się zbyt ostrożny. Rozumiem normalne zasady konspiracji i nadal je zachowuję. Nie mogę jednak bać się swych bezpośrednich przełożonych! Przecież zarówno Abraszewski, jak i Siła-Nowicki, to szefo-wie lubelskiego inspektoratu WiN. Oni są w porządku. Stachu, to pewne – przekonywał

„Zapora”.

Kilka dni później „Opal” podjechał furmanką na jedną z kwater w Wólce Łukowskiej, aby oddać „Zaporze” książeczki wojskowe, o które prosił. Komendant wyszedł mu na spotkanie.

– Jest u mnie Abraszewski i Żebracki. Chodź, to pogadamy – zaprosił „Opala”.

– Henek, mam dla ciebie książeczki, są pod siedzeniem.

– Nie wyjmuj ich teraz. Potem wyjdę i sam wezmę – powiedział „Zapora”.

Przy stole siedzieli niedawni więźniowie. „Opal” znał ich jeszcze z czasów niemieckiej okupacji. Przywitali się, zaczęła się rozmowa. Pierwszy odezwał się Żebracki:

III. WiN straceńców los

303

– Nie mam zamiaru wracać do konspiracji. Uważam, że w obecnej sytuacji taka działalność jest bezcelowa i nikomu już niepotrzebna. Tym bardziej działalność zbrojna. Skoro bolszewicki rząd został uznany przez mocarstwa zachodnie, ten, kto podejmie taką działalność, będzie przez wszystkich uznany nie za bohatera, lecz za bandytę. Wszędzie są sowieckie garnizony. Polskie władze podporządkowane są Sowietom. Ja sam wreszcie już dość zasmakowałem, co znaczy bolszewicka niewola. Nie ma sensu. Szkoda ludzi. Już i tak dużo się wykrwawiło. To cud, że dzięki „Zaporze” wyszedłem z więzienia. Przyjechałem podziękować i pożegnać się. To wszystko. Jadę z rodziną na południe, żeby tutejszym ubowcom zniknąć z oczu. Może pozwolą nam żyć. A ty, Stachu, co zamierzasz? – zapytał

na koniec „Opala”.

– Ja zaprzestałem działalności już w 1945 roku. Mam czwórkę dzieci, dom i ziemię na utrzymaniu. Pracuję i podobnie jak ty, nie widzę dalszych możliwości konspiracji. Przede wszystkim ze względu na straty, jakie ponoszą ludzie – odpowiedział „Opal”.

– Tak nie można mówić, ręce nie mogą nam opadać. Trzeba działać. Konflikt między Wschodem a Zachodem wcześniej czy później nastąpić musi. Ja wchodzę w konspirację i w dalszym ciągu zamierzam działać – włączył się do rozmowy Franciszek Abraszewski ps.„Boruta”, były inspektor lubelskiego inspektoratu WiN.

„Zapora” milczał. „Opal” i „Boruta” znali jego plany. Po co wtajemniczać w nie Żebrac-kiego? Po kolacji goście rozjechali się do domów.

– Wziąłeś już te książeczki? – zapytał „Opal”, gdy zostali sami w izbie.

– Tak, dziękuję, przydadzą się.

– Wiesz co, Henek. Jak już masz jechać, to jedź. Nie daj się Abraszewskiemu namówić na jakąś dalszą konspirację. Niech on już lepiej sam sobie konspiruje – przestrzegał „Opal”.

– Ani mi to w głowie, stary. Ja naprawdę zdecydowałem się na wyjazd. Dziś, zanim przyjechaliście ty i Żebracki, był u mnie Siła-Nowicki. Jemu i „Borucie”, jako swoim zwierzchnikom, przekazałem całą broń. Na wypadek konieczności obrony własnej zosta-wiłem sobie jedynie broń krótką. „Wiśle” po ujawnieniu też zostawili.

W połowie sierpnia, w domu rodziców Tadeusza Pelaka ps. „Junak” w Halinówce koło Wąwolnicy odwiedził „Zaporę” jego zastępca, kpt.„Wisła”. Przyjechał w towarzystwie Pe-trykowskiego. Gdy wszyscy poszli już spać, gadali z komendantem do białego rana.

– Ruszam z Siłą-Nowickim za Zachód. Jestem już zdecydowany. Będziemy mieć pewne paszporty. Jedziesz z nami, Olek? – zapytał „Zapora”.

– Nie. Wyjeżdżam do Gdańska. Jeśli zdecydowałbym się na ucieczkę, to tylko drogą morską i tylko ewentualnie z tobą. Nie wierzę już nikomu. Nikomu poza tobą i sobą samym.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

304

Zaporczycy 1943-1949

Nie przekonywali się dłużej. „Zapora” był spokojny. Jak człowiek, który podjął ostateczną decyzję. Pożegnali się nad ranem. „Zapora” ruszył w drogę. Odwiedził jeszcze ostatni raz Radecznicę. Ojciec „Robak” pobłogosławił go na drogę.

– Daj znać, mój mały wielki rycerzu, gdy już dotrzesz do naszego Rządu w Londynie.

Powiedz im, że trwamy i bolszewicy nigdy nas nie złamią – powiedział.

Potem spotkał się z kapitanem Zdzisławem Brońskim ps. „Uskok”.

– Wyjeżdżam, Zdzichu. Komendę nad wszystkimi chłopakami zostawiam tobie. Trzymaj ich krótko. Jeśli uda mi się przedostać na Zachód, szybko zabiorę was do siebie. Bezpośredni kontakt do ciebie przez Plac Bychawski 5 będzie znał tylko „Opal”. Nikt inny.

Użyje go tylko wtedy, gdy będzie miał absolutną pewność, że jestem w Anglii. Dlatego uważaj na wszystko inne. Bądź ostrożny. Mam nadzieję, że przetrwasz w swoim bunkrze do wolności – powiedział na pożegnanie.

– Henek, zrezygnuj z wyjazdu. Czuję, że mój bunkier jest pewniejszy niż twoja wyprawa

– prosił „Uskok”.

– Muszę, stary, wyjechać. Inaczej to wszystko nigdy się nie skończy. Wybiją mi wszystkich chłopaków. Nie mogę na to pozwolić – „Zapora” ostatni raz uścisnął swego podwładnego i wrócił w okolice Chodla, skąd ruszyć miała wyprawa.

W ostatnich dniach sierpnia „Zapora” wezwał do siebie „Opala”.

– Wiesz, Stachu, że jedną nogą jestem już gdzie indziej. Nie wiem, czy spotkamy się jeszcze przed moim wyjazdem. Możemy wyruszyć w każdej chwili. Dlatego słuchaj uważnie.

Po pierwsze, kontakt na „Uskoka” zostawiam tylko tobie. Jeśli dotrę na Zachód, napiszę do ciebie list. Wtedy przez rodzinę „Babinicza” na Placu Bychawskim 5 w Lublinie dasz znać

„Uskokowi”, że wszystko w porządku. Tym kanałem powiadomisz go także wtedy, gdybym wpadł. Tego kanału nie zna nikt poza tobą, mną i „Uskokiem”. Nie używaliśmy go od czasów niemieckiej okupacji. Nie wolno ci go zdradzić nikomu ani nikim wysługiwać się w razie konieczności przekazania informacji. Ja też nie wszystkim do końca wierzę. Jeśli ja wpadnę, niech przynajmniej „Uskok” będzie bezpieczny. To pierwsza sprawa. Druga dotyczy ciebie i twojej rodziny. Ponieważ uważam, że zapłaciłeś największą cenę za naszą walkę, rozkazuję ci przyjąć przygotowane dla ciebie pieniądze. To pożyczka. Kupisz za nią młyn, w którym teraz pracujesz. Pieniądze oddasz w dwóch ratach „Kędziorkowi”. Obmyśliłem to tak, że tobie daję pieniądze, zaś „Kędziorkowi” zostawiam podpisane przeze mnie pokwitowania świadczące o zwrocie pożyczki. „Kędziorek” będzie ci dawał pokwitowania po wypłaceniu kolejnych rat. Tym sposobem chłopaki będą mieli pieniądze na życie, ty kupisz młyn, a moje pokwitowania sprawią, że nikt nie zarzuci ci w przyszłości wzbogacenia się kosztem organizacji – powiedział „Zapora”.

Pożegnali się świtem w milczeniu.

Brakło słów, by wyrazić to, co naprawdę czuli.

Rozdział 31

Przez cały okres działalności w grupie ujawnieniowej płk. Wilhelma Szczepankiewicza ps. „Drugak”, kpt. Aleksander Głowacki ps. „Wisła”, ostatni zastępca „Zapory”, spotykał

się w Kazimierzu z Władysławem Siłą-Nowickim. Jako dawnego inspektora, informował

go o przebiegu procesu ujawnieniowego, zaś Siła-Nowicki donosił mu o tym, że wraz

III. WiN straceńców los

305

z „Zaporą” i kilkoma jego żołnierzami zdecydowali się na wyjazd za granicę.

– Od niedawna mamy możliwość wyjazdu na całkowicie pewnych dokumentach. Czy i ty nie powinieneś wybrać się z nami? – mówił pod koniec lipca 1947 roku Władysław Siła-Nowicki.

– Nie wierzę w istnienie takich możliwości. Nie wierzę, aby służby bezpieczeństwa prze-stały się nagle nami interesować i pozwoliły na wyjazd. Miałem z nimi w ostatnich czasach trochę do czynienia i nie wierzę im. Poza tym czuję, że cały czas jestem śledzony. Nigdzie z wami nie pojadę – kategorycznie oświadczył „Wisła”.

Wakacje w Kazimierzu. Już niedługo opuści rodzinne strony i wyjedzie z Danusią na Wybrzeże. Rozpocznie nowe życie. W połowie sierpnia przyjechał do niego z Warszawy por. „Zawada”, czyli Jerzy Miatkowski, adiutant „Zapory”.

– Jedź z nami, Jurek. Odpocznij teraz trochę, a potem jedź z nami. Znajdziemy ci jakąś pracę, zaczniesz się uczyć. To nie jest miejsce dla ciebie. Warszawa też nie jest najlepsza.

A tam, na Wybrzeżu, w nowym środowisku, może dadzą nam spokój? Pomogę ci – przekonywał „Wisła”.

W ostatnich dniach sierpnia kpt. Aleksander Głowacki pływał łódką po Wiśle, gdy spostrzegł, że ktoś z brzegu macha do niego ręką. Podpłynął bliżej.

– Pół dnia cię szukam, a ty w najlepsze pławisz się w rzece! – przywitał go Siła-Nowicki.

– Cóż, to ostatnie dni lata. Poza tym wkrótce wyjeżdżam i nie wiem, kiedy tu wrócę.

Chcę nacieszyć się rzeką – odparł „Wisła”.

– Muszę z tobą pogadać.

– To siadaj do łódki, popływamy razem.

– Olek, już za kilka dni będą dokumenty, o których ci mówiłem. Ruszamy z Warszawy.

„Zapora”, ja i jeszcze kilku chłopaków. Musisz z nami jechać – zaczął Siła-Nowicki.

„Wisła” milczał.

– Nie muszę i nie pojadę. Nie wierzę w powodzenie tej wyprawy. Powiedziałem już „Zaporze”, że mogę z nim wyjechać jedynie drogą morską. Nic innego poza tym nie wchodzi w grę. Nigdy nie powierzę swego życia jakiejś niewidzialnej ręce z rzekomo pewnymi do-kumentami – powiedział.

Siła-Nowicki przekonywał dalej. Gdy zaczęło się robić chłodno, przypłynęli do brzegu, zostawili łódkę i przez rynek, ulicą Lubelską, szli w stronę Wylągów. „Wisła” był twardy.

– Nie przekonasz mnie, „Stefan”. To nie ma sensu. Już raz wyprawiałem się na Zachód.

To mi wystarczy. Mam poza tym swoje plany i od nich nie odstąpię. Pamiętaj jednak, że tym razem ty jesteś motorem całej wyprawy. Jesteś najstarszy funkcją i wiekiem. Jeśli coś się stanie, odpowiedzialność spadnie na ciebie – powiedział na pożegnanie.

– A co ma się stać? Na wszelki wypadek, gdybyś zmienił zdanie i jednak zdecydował

się na wyjazd, zgłoś się w Milanówku u Sienkiewiczów. Tam dostaniesz kontakt na naszą grupę – odparł Włądysław Siła-Nowicki.

Rozstali się. Ostatniego dnia sierpnia 1947 roku „Wisła” z narzeczoną Danusią oraz

„Zawadą” ruszył do Gdańska.

– Panie kapitanie, wpadnę na dzień lub dwa do mamy. Poproszę ją, żeby przygotowała mi trochę ciepłych ubrań. Idzie jesień, a ja jestem tak, jak stoję. Dołączę do was w Gdańsku – powiedział podczas przesiadki w Warszawie Jurek Miatkowski ps. „Zawada” i poszedł do domu.

306

Zaporczycy 1943-1949

W nocy z 2 na 3 września Władysław Siła-Nowicki w towarzystwie „Boruty” – Franciszka Abraszewskiego przyjechał do wsi Obliźniak-Zagaje. Na spotkanie wyszedł im „Zapora”.

– Panie majorze, istnieje nowa organizacja, której nazwy nie mogę w tej chwili podać.

W jej imieniu, a także jako dawny inspektor WiN, zalecam panu, jako człowiekowi zde-konspirowanemu i zagrożonemu, usunąć się z terenu. Broń oddziału proszę zamelinować, zaś podległych panu majorowi ludzi przekazać do dyspozycji organizacji, której służę –

powiedział „Boruta”.

8 września 1947 roku w potyczce z resortem zginął szykujący się do wyjazdu „Renek”

– Jan Szaliłow. Dwa dni później Władysław Siła-Nowicki wręczył „Zaporze” kilka pasz-portów.

– Naszym zadaniem jest usunąć się z terenu i usunąć najbliżej związanych z nami ludzi.

Jedynie w ten sposób możemy zakończyć działalność w nielegalnej już teraz WiN – powiedział.

– To przecież już dawno ustaliliśmy, więc nie ma do czego wracać. Kiedy ruszamy? –

pytał „Zapora”.

– Każdy z nas wyrusza indywidualnie z Warszawy do Nysy. Spotykamy się tam 14-16

września, a potem już razem przekroczymy granicę – instruował Siła-Nowicki.

„Zapora” nie przekazał Abraszewskiemu pozostających w terenie ludzi. W ostatnim rozkazie napisał:

„Rozkaz Komendy Okręgu, miejsce postoju 12 września 1947 roku.

l) Dowództwo nad pozostałymi Oddziałami Partyzanckimi z dniem 12.IX 1947

obejmuje kpt.„Uskok”.

2) Na północ Lublina dowódców Grup wyznaczy kpt.„Uskok”.

3) Lublin południe d-cą Grup zostaje mianowany p.por.„Kędziorek”.

4) Kpt. „Uskok” zabroni przeprowadzania akcji zaczepnych na całym terenie.

5) Ppor. „Kędziorek” nawiąże natychmiast kontakt z kpt. „Uskokiem”.

W zastępstwie inspektora „Zapora””.

W napisanym tego samego dnia liście do „Uskoka” czytamy:

„Zdzichu. Posyłam ci rozkaz, jaki otrzymałem od Komendy Okręgu. Por. „Kędziorek”

będzie u Ciebie, wszystko Ci opowie. Opiekuj się moimi ludźmi. Ja dziś wyjeżdżam na angielską stronę. Jestem umówiony z chłopakami co do kontaktów, jak będę na tamtej stronie. Stary, najważniejsze nie daj się nikomu wykiwać i bujać. Jak tam wyjadę, załatwię nasze sprawy pierwszorzędnie. Kontakt będziemy mieć i tak. Trzymaj kontakt z „Kędzior-kiem”, czołem Hieronim.”

– Stary, nie wierz nikomu, dopóki nie przyślę napisanego moją ręką listu, że jesteśmy w Anglii i wszystko w porządku – powiedział do „Kędziorka” i nocą ruszył do Warszawy.

Po drodze wstąpił po „Morwę”, lecz szalejąca tej nocy burza sprawiła, że Marian Pawełczak nie usłyszał umówionego sygnału.

„Biały” – por. Arkadiusz Wasilewski, „Mundek” – por. Edmund Tudruj, „Tęcza” – Stanisław Rusek i Julek Rejmak, brat „Ostoi”, już od ponad miesiąca mieszkali w pensjonacie piłsudczyka płk. Brzozy-Brzeziny pod Kłodzkiem, który kierował akcją przerzutu przez Czechosłowację.

– Niestety, panowie, Czecha, który miał was przeprowadzić do amerykańskiej strefy

III. WiN straceńców los

307

Niemiec, z jakichś drobnych powodów aresztowała czeska bezpieka. Musicie poczekać, aż znajdę kogoś innego. To trochę potrwa, ale nie mamy innego wyboru – powiedział pod koniec sierpnia pułkownik.

Czekali. Zabijali czas graniem w karty i górskimi wycieczkami. Od lat przyzwyczajeni do życia w ruchu i ciągłym napięciu, wkrótce zaczęli się kłócić o to, kto ma gotować obiady, zmywać naczynia i sprzątać. Nadszedł wrzesień. Jak zwykle, grali w karty. Kłócili się, bo ktoś wyszedł nie tak, jak trzeba. Nagle cztery pary rąk zawisły nad stolikiem. Karty cicho rozsypały się po stole.

– Chłopaki, to zły znak. Coś się chyba stało... – powiedział przesądny „Mundek”.

– Może nie, ale rzeczywiście, zastanówcie się chłopaki. Siedzimy już tutaj tak długo i nadal żadnych wieści od Starego – dodał „Biały”.

Poczęli dyskutować nad własnym położeniem i nad tym, co dalej robić. Ich punkt kontaktowy mieścił się na Pradze w Warszawie, w mieszkaniu „Ciotki” z Bełżyc przy ul. Bród-nowskiej. Mieszkała tam Janina Kuligowska ps. „Niusia”, łączniczka oddziałów AK-WiN

kapitana „Rysia”, w życiu prywatnym narzeczona żołnierza AK-WiN Władysława Misztala z Zemborzyc ps. „Bór”.

– Ktoś z nas musi pojechać do Warszawy i wybadać, o co w tym wszystkim chodzi.

Dlaczego tak długo czekamy?

– Dobra myśl, chłopaki. Ciągniemy zapałki. Kto wyciągnie najkrótszą, ten jedzie – zdecydowali.

Najkrótszą zapałkę wyciągnął por. Edmund Tudruj ps. „Mundek”.

– Mam narzeczoną w Łodzi. Jeśli nie masz nic przeciwko temu, ja pojadę. Zajrzę do niej po drodze – zaproponował Arkadiusz Wasilewski ps. „Biały”.

„Mundek” zgodził się. „Biały” następnego dnia wyruszył w drogę.

Mijały dni wyczekiwania. Julek Rejmak przyjął propozycję pracy w prowadzonym przez pułkownika Brzozę-Brzezinę biurze rozliczeń za energię elektryczną. Wyruszał każdego ranka w teren, aby inkasować pieniądze. „Mundek” z „Tęczą” tkwili w pensjonacie. Godzinami wpatrywali się w ściany pokoju. „Biały” nie wracał.

– Stało się coś niedobrego. Słuchaj, „Tęcza”, teraz ja pojadę. Jeśli nie wrócę, znaczy, że na Pradze jest kocioł. Uważajcie wtedy z Julkiem na siebie – powiedział w końcu „Mundek”

i pojechał.

On także nie wrócił.

Rozdział 32

Hieronim stał w otwartym oknie pospiesznego pociągu. Pęd powietrza chłodził mu twarz. Zdobył wprawdzie siedzące miejsce w przedziale, ale wolał stać tutaj, na korytarzu, gdzie nie czuł kotłującego się za jego plecami tłumu pasażerów. Chciał poza tym nasycić wzrok widokiem ziemi, którą pewnie wkrótce pożegna. Kto wie, czy nie na zawsze.

Rozdzielili się w Warszawie. Gdzieś, tym samym pociągiem, kilka wagonów dalej, jedzie Roman Groński ps. „Żbik”. Reszta chłopaków pojechała wcześniej. Mają się spotkać w Nysie. Stamtąd już razem ruszą ku granicy. To koniec, to naprawdę koniec. Jestem sam.

„Zapora” zadumał się nad swą samotnością i po chwili pojął, że jej poczucie płynie nie tyle z samotnego podróżowania, ile z braku broni. Mogłem wziąć ze sobą choćby coś małego,

308

Zaporczycy 1943-1949

najmniejszego, cokolwiek...

Osiem lat walki. Osiem długich lat nie rozstawał się z bronią i nagle ta samotna podróż oznaczająca dla niego koniec wojny. Czy to naprawdę koniec? Ucieczka. Bez broni, bez ludzi. Czy wojna naprawdę już się skończyła? A może to on nie ma już siły dalej walczyć?

Nie to, żeby czuł się pokonany. To nie to. Jedzie przecież tam, do Anglii, aby u boku Rządu Polskiego kontynuować walkę, ratować ludzi. Tych, dla których nie ma miejsca w ojczystej ziemi. Przed oczami, jak w kalejdoskopie, mignęły mu minione lata. Wszystkie.

Tyle tylko, że te we Francji i Anglii rozmyte jakieś, nierealne. Bo prawdziwa walka była tutaj. Najpierw z Niemcami, a potem przeciw polskim i sowieckim bolszewikom. Oczyma pamięci widział dni chwały i klęski swego wojska. Pogrzeby, ukrywanie się, klęski i zwycięstwa. Sam nie wiedział, co przeważało. Czy wypełnił swoje zadanie? Czy sprawdził się jako dowódca? Nie wiedział. Ciągle ten sam niedosyt. Uczucie, że coś przeoczył, o czymś zapomniał, za co zapłacić mogą jego żołnierze.

Chciał być już na miejscu. Widzieć ich twarze, słyszeć śmiech. To nie tylko brak broni.

Nagle uświadomił sobie, że nie potrafi żyć bez swoich chłopaków. Oparł czoło o zimną ramę okna. Ktoś z tyłu zaczął gwałtownie narzekać, że dmucha, że przeziębi wszystkich tymi nocnymi medytacjami przy otwartym oknie.

– Czy pan się dobrze czuje? – zapytała z troską w głosie jakaś kobieta.

– Co? Co proszę? Ja? Tak, wszystko w porządku – odpowiedział zaskoczony.

Trzeba było zamknąć okno i wrócić do dusznego przedziału. Próbował spać. Bezskutecznie. Słyszał tylko monotonny stukot kół pędzącego pociągu. Rytm wbijał się w mózg nie dając zasnąć ni skupić się dłużej na jakiejkolwiek myśli. Wreszcie Nysa. Świtało, gdy pustymi ulicami miasteczka szedł na kontakt. Nie błądził. Plan trasy miał w głowie. Solidne niemieckie budowle błyszczały w pierwszych promieniach wschodzącego słońca. Przysiadł

na ławeczce niewielkiego parku. Zapalił papierosa. Ostry dym gryzł w gardło. Wyłażący z bibułki tytoń wchodził do ust. Wypluwał go z namaszczeniem. Nie myślał. Pierwsze jesienne liście spadały obok jego stóp. Było już zupełnie jasno, gdy ciężkim krokiem powlókł

się na melinę. Biały domek z ogródkiem. Kwitnące astry. Przeszedł przez otwartą furtkę po ścieżce wyłożonej równymi płytkami i nacisnął dzwonek. W drzwiach stanęła wystraszona kobieta. Powiedział hasło.

– Tak, proszę – gospodyni gestem zaprosiła go do środka.

Przekroczył próg. W ciemnym korytarzu oblepiły go macki obcych dłoni. Były na ustach, rękach, nogach. Nie mógł krzyczeć. Nie zdążył wykonać żadnego ruchu. Na nic broń... Zanim pomyślał, zrozumiał, że to koniec. Macki powlokły go do pokoju. Zacią-gnięte grube zasłony nie przepuszczały blasku wstającego dnia. Ostre światło lampy pora-ziło oczy. Macki odsunęły się na bok.

– Hieronim Dekutowski, „Zapora”?! – odezwał się głos z kąta pokoju.

– Major Hieronim Dekutowski ps. „Zapora” – odparł hardo.

Przeczenie nie miało sensu. Człowiek zza biurka spoglądał z niedowierzaniem na Hieronima i porównywał jego wygląd z leżącym w kręgu lampy zdjęciem.

– Tak, to ja. Nie ma żadnej wątpliwości, że major „Zapora” to właśnie ja – dodał z po-gardliwym uśmiechem.

– Milczeć! – usłyszał.

Zamilkł. Nie przestał się uśmiechać. Boją się mnie!? Nadal się mnie boją! Odczuł ulgę

III. WiN straceńców los

309

i odrobinę satysfakcji, że nawet pojmany i bezbronny, budzi w swoich wrogach lęk. Tymczasem w kącie pokoju, na niewielkim stoliku, rozbłysła druga lampa. Z mroku wyłoniły się kartki papieru i postać protokolanta.

– Nysa, 16 wrzesień 1947 rok... – dyktował człowiek zza biurka.

Hieronim nie słuchał jego głosu. Dopiero teraz uprzytomnił sobie, że dziś w nocy minie czwarta rocznica jego skoku do Polski. Los lubi płatać figle… Dziś znowu skoczyłem. Tyle, że w bolszewickie łapy. Nie czuł strachu. W gruncie rzeczy nie był nawet zdziwiony tym, co się stało. Przecież od lat liczył się z taką właśnie ewentualnością. Oczyma wyobraźni nieraz już przeżył swoje aresztowanie. Człowiek zza biurka rozpoczął przesłuchanie. Wieczorem przewieziono go do aresztu w Będzinie. Nie kończące się stójki. Brak snu, bicie i tortury. Potem Mokotów.

– Razem z panem majorem siedzi kpt. „Ryś” – Stanisław Łukasik, por. „Żbik” – Roman Groński, por.„Mundek” – Edmund Tudruj, por. „Zawada” – Jerzy Miatkowski, por.

„Junak” – Tadeusz Pelak, por. „Biały” – Arkadiusz Wasilewski i inspektor „Stefan” – Władysław Siła-Nowicki – dostukali się po kilku dniach do celi „Zapory” grypsujący współ-więźniowie.

Rozdział 33

Pod koniec drugiego tygodnia w pensjonacie w Studziannej zadzwonił telefon.

– Proszę przyjechać. Czeka na panów gość z Warszawy – mówiła pani Hanka z wytwórni wód mineralnych, przyjaciółka pułkownika.

Pojechali. W domu pani Hanki siedział przy stole Władek Misztal ps. „Bór” z Zemborzyc, żołnierz kapitana „Rysia”.

– Co z „Białym” i „Mundkiem”? Czy widziałeś się z nimi? – zapytał od progu „Tęcza”.

– Tak, widziałem się. Pojechali ze Starym na Zachód – odparł ponuro „Bór”.

– A dlaczego nas nie zawiadomili!? – „Tęcza” nie krył swego oburzenia.

„Bór” milczał. Gdy pani Hanka wyszła z pokoju zrobić gościom herbatę, powiedział

szeptem:

– Wszyscy z „Zaporą” i „Rysiem” na czele wpadli. W Nysie został aresztowany komendant „Zapora”, kapitan „Ryś”, „Żbik”, „Mundek”, „Zawada”, „Biały”, „Junak” i inspektor

„Stefan”. Mieli obstawę już od Warszawy. Ja wracam teraz do Warszawy, żeby ustalić, kto zdradził. A wy zastanówcie się, co robić dalej.

Nie czekając na poczęstunek, „Bór” pożegnał się i odjechał. „Tęcza” z Julkiem wrócili do Studziannej.

– Musimy wiać. Ktoś może nie wytrzymać śledztwa i nas wyda. W Gdańsku jest jeszcze jeden niesprawdzony punkt przerzutowy. Prowadzi go Józef Zagórski. Przerzut kosztuje siedemdziesiąt dolarów. Tyle tylko, że my nie mamy pieniędzy, bo Stary dał kasę „Mund-kowi” i „Białemu” – powiedział „Tęcza”.

– Ja mam dolary. „Ostoja” dał mi je przed śmiercią. Mam sto dolarów. Są ukryte w obca-sie mojego buta. Jadę do Gdańska – zdecydował Julek Rejmak, brat zamordowanego dwa lata wcześniej przez UB „Ostoi”.

– Ja wracam w teren. Trzeba ostrzec „Uskoka” i tych, którzy zostali w podziemiu – zdecydował „Tęcza”.

310

Zaporczycy 1943-1949

„Tęcza” nie dojechał jednak na Lubelszczyznę. Nie ostrzegł nikogo. Wysiadł z pociągu w Klimontowie Sandomierskim, gdzie w klasztorze sióstr bezhabitowych zakonnicą była rodzona siostra jego ojca. Wspólnota zakonna ukryła chłopaka.

Zamiast porucznika Jerzego Miatkowskiego ps. „Zawada”, adiutanta „Zapory”, w pierwszych dniach października 1947 roku w Gdańsku odnalazła „Wisłę” jego matka.

– Panie kapitanie, dostałam gryps z więzienia na Mokotowie. Syn pisze, że cała grupa, z którą jechał na Zachód, została aresztowana. Proszę pana o pomoc – powiedziała.

– Ale jak „Zawada”, to znaczy Jurek, znalazł się w tej grupie? Przecież miał przyjechać tutaj? – zdziwił się „Wisła”.

– Nie wiem, panie kapitanie. Mój syn już od dawna żył swoim życiem. Niech go pan ratuje... – rozpłakała się kobieta.

– Proszę pani, cóż ja mogę!? – nie krył bezsilności „Wisła”.

Pojechał jednak do Warszawy, a potem do Lublina. Z napotkanym przypadkowo komendantem jednej z placówek AK-WiN, Edwardem Gracą ps. „Turbina” poszedł do wojewódzkiego urzędu bezpieki.

– W tym urzędzie wraz ze mną w marcu tego roku ujawnił się Jerzy Miatkowski z Warszawy pseudonim „Zawada”. Mam informację, że został aresztowany i przebywa na Mokotowie. To jest łamanie postanowień ustawy amnestyjnej – powiedział do zastępcy szefa lubelskiego UB.

– Ma pan fałszywe informacje – usłyszał w odpowiedzi.

„Wisła” opuścił Lublin. Nie zawiadomił nikogo o tym, co się stało.

Władysław Misztal ps. „Bór” z Zemborzyc wrócił na Lubelszczyznę i zamieszkał u rodziców swego aresztowanego dowódcy „Rysia” w Motyczu. Nie poinformował nikogo w terenie o tym, że wie, co stało się z „Zaporą” i jego ludźmi. Pojechał do Warszawy. Został

aresztowany przez UB i zamordowany.

W ostatnich dniach października 1947 roku przed partyzancką kwaterą w okolicach Poniatowej zatrzymała się furmanka. Zeskoczył z niej były inspektor WiN Franciszek Abraszewski ps. „Boruta”. Był w partyzanckim ubraniu, z pistoletem przy boku. Reprezentował

władze rzekomej nowej organizacji podziemnej, spadkobierczyni AK i WiN. Na spotkanie wyszedł mu „Kędziorek”.

– Trzeba zorganizować w najbliższym czasie odprawę, na której byłby pan oraz kapitan Zdzisław Broński ps. „Uskok”. Chciałbym przekazać wam informacje od komendanta

„Zapory”. Ponieważ cała grupa szczęśliwie dotarła na Zachód, musimy omówić szczegóły wyjazdu następnych ludzi – powiedział po przywitaniu.

– Tyle tylko, że ja nie mam kontaktu z „Uskokiem” – odparł „Kędziorek”.

– Rozkazuję więc, abyście nawiązali kontakt z kapitanem „Uskokiem”. To chyba nie jest takie trudne. Proszę ponadto pozbierać wszystkich starych partyzantów i kontynuować akcję przeciwko ORMO. Nie ruszajcie jednak posterunków MO – rozkazał inspektor.

Ustalono, że kolejna odprawa z udziałem kapitana „Uskoka” odbędzie się w grudniu 1947 roku w okolicach Bełżyc.

– Przed wyjazdem komendant obiecał, że jeśli dojadą szczęśliwie, przyśle mi list. Czy pan inspektor coś o tym wie? – zapytał przed rozstaniem „Kędziorek”.

– Oczywiście, byłbym zapomniał. Oto list od „Zapory” – odparł „Boruta” wyjmując z kieszeni munduru złożoną kartkę, po czym szybko ubrał się, wsiadł na furmankę i od-

III. WiN straceńców los

311

jechał.

List pisany był na maszynie i podpisany pseudonimem komendanta. „Kędziorek”, „Walerek”, „Mikołaj” i „Lotnik” długo zastanawiali się, czy można go uznać za autentyczny list

„Zapory”.

– Miał być pisany jego ręką. Tak, żeby nie było wątpliwości – mówił „Kędziorek”.

Doszli do wniosku, że jedyną osobą, która może stwierdzić autentyczność listu, jest dawny zastępca komendanta Stanisław Wnuk ps. „Opal”. Pojechali do niego i pokazali mu list.

– Uważajcie chłopaki. To na pewno nie jest list „Zapory”. Po pierwsze, jest napisany na maszynie. Po drugie, to nie jest jego styl. Stary nie tak formułuje zdania. A po trzecie, gołym okiem widać, że podpis jest podrobiony. Znam pismo komendanta i jego podpis. Co do inspektora „Boruty”, to nie wiem, co o nim sądzić. Skoro przyniósł taki list… „Zapora”

od chwili wyjazdu nie odezwał się do mnie, chociaż powinien już to zrobić. Boję się, że stało się coś złego – powiedział im Stanisław Wnuk.

Mimo rodzących się podejrzeń, rozkaz „Boruty” wykonali. „Kędziorek” zorganizował

cztery niewielkie partyzanckie patrole, którymi dowodzili: Walerian Tyra ps. „Zuch”, Janusz Godziszewski ps. „Wir”, Tadeusz Szych ps. „Biały” i Mikołaj Malinowski ps. „Mikołaj”. Wkrótce, zgodnie z rozkazem „Boruty”, zostały rozbite wszystkie posterunki ORMO

w okolicy. „Mikołaj” dotarł ze swym oddziałem aż pod Zwierzyniec.

– To już nie te czasy, jak chodziliśmy z „Zaporą”. I nie ci partyzanci. Nie chcę tego oddziału ze względu na brak dyscypliny – powiedział po powrocie Mieczysław Malinowski ps. „Mikołaj”.

„Mikołaj” został przy poruczniku „Kędziorku”. Dowództwo nad jego oddziałem objął

„Piłat”. Z powodu braku zachowania należytej ostrożności i zdrady, dwa tygodnie później

„Piłat” i wszyscy jego żołnierze zginęli w potyczce z UB koło Olszanki pod Krasnymsta-wem.

Porucznik „Kędziorek” był wobec inspektora „Boruty” ostrożny. Na umówione z nim spotkanie pod Bełżycami przyszedł z żołnierzami dużo wcześniej niż należało. Zakwaterowali nie w wyznaczonym domu, lecz obok, i bacznie obserwowali okolicę. Gdy wysłany do Bełżyc łącznik doniósł, że w miasteczku pełno jest wojska, „Kędziorek” wycofał się. Nigdy więcej nie nawiązał kontaktu z dawnym inspektorem lubelskiego inspektoratu WiN Franciszkiem Abraszewskim ps. „Boruta”.

Wiosną 1948 roku przyszedł do Stanisława Wnuka ps. „Opal” list. Jakiś człowiek z Włoszczowy donosił, że siedział z porucznikiem Tadeuszem Pelakiem ps. „Junak” w jednej celi na Mokotowie. Teraz wyszedł na wolność i spełnia jego życzenie: „Junak” prosił, aby zawiadomić „Opala”, że oni wszyscy siedzą.

– Nie ma wątpliwości. Stary z chłopakami nie dojechał do Anglii. Moim zdaniem, zdradził inspektor „Boruta”. Kto jeszcze, nie wiem – powiedział do „Kędziorka” przerażony

„Opal”.

Poczuł, że grunt pali mu się pod nogami. W każdej chwili mogą przyjść także po niego.

A on tyle wie... Czy wytrzyma jeszcze raz? Teraz wiedział już, co oznaczają ubowskie śledztwa. Wieść o aresztowaniu majora „Zapory” i jego żołnierzy obiegła Lubelszczyznę.

– Trzeba ratować Starego! Trzeba coś robić! – gorączkował się „Bachus”.

Szukał ludzi. Większość jednak rozjechała się po Polsce. Inni bali się i chcieli już tylko

312

Zaporczycy 1943-1949

spokoju. Do tych w lesie trudno było dotrzeć. Wyruszył więc do Rybnicy koło Jeleniej Góry, gdzie od roku 1945 mieszkali partyzanci „Zapory” jeszcze z czasów niemieckiej okupacji, między innymi bracia Kazimierz („Nerw”) i Stanisław („Szczerba”) Pawłowscy, Józef Niezgoda ps. „Orzeł” oraz dyżurny ruchu z Niedrzwicy Dużej Szczepan Żelazny ps.

„Żaba”. Od dawna już żyli na powierzchni. Czasem tylko, gdy komendant wzywał, brali zwolnienia lekarskie, przypasywali broń i ruszali na Lubelszczyznę, aby wypełnić swoje zadania.

– Chłopaki, Starego wzięli! Coś musimy robić, ratować go! Bolszewiki to sprzedajne świnie. Każdy z nich za pieniądze zrobi wszystko. Mam w Lublinie wysoko postawionego pepeerowca, który załatwi sprawę. Musi. Po pierwsze, swego czasu uratowałem mu życie.

Po drugie, mam na niego takiego haka, że jeśli nie wykona zadania, powiem co trzeba i bezpieka sama go rozwali. Niedawno w ciągu jednej doby na mój rozkaz załatwił „Tygrysowi” niezłą posadę. Wyciągnie też „Zaporę”. Trzeba tylko forsy. Wykupimy Starego.

Nigdy nie darowałbym sobie, gdybym miał zostawić go samego! – mówił z przejęciem

„Bachus” zapijając rozpacz po stracie komendanta dodatkową szklanką wódki.

17 czerwca 1948 roku poszli na kasę Gminnej Spółdzielni. Zdobyli pieniądze. „Bachus”

zostawił kartkę: „Zapłaci Armia Krajowa”. To ich zdradziło. Nie pomogli komendantowi.

Urząd Bezpieczeństwa aresztował wszystkich. Jerzy Siwecki ps. „Bachus” i Kazimierz Pawłowski ps. „Nerw” oddali za majora „Zaporę” życie. Na mocy wyroku sądu zamordowano ich 11 lutego 1949 roku. Szczepan Żelazny ps. „Żaba” dostał 14 lat. Stanisław Pawłowski ps. „Szczerba” i Józef Niezgoda ps. „Orzeł” nieco mniej. Komunistyczna władza zrobiła z nich zwykłych bandytów. W wersję tę uwierzyli sąsiedzi, ich rodziny, a nawet część kolegów.

Iza Kochanowska jesienią 1948 roku rozpoczęła studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. O procesie majora „Zapory” i jego podkomendnych dowiedziała się z gazety.

Pojechała do Stanisława Wnuka ps. „Opal”.

– Musimy go ratować! – powiedziała.

– Ale jak!? Co my możemy zrobić? Przecież w każdej chwili mogą przyjść też po mnie i po ciebie! – odpowiedział.

– Trzeba pieniędzy. Na adwokata, paczki, wykupienie go.

– Widzisz te dwa konie? Sprzedam je i spróbujemy – odparł „Opal”.

Nie wierzył jednak we własne słowa. Był już w rękach komunistów i wiedział, że z chwilą, gdy zapadł wyrok, nic nie jest w stanie uratować jego przyjaciela, Henka, komendanta

„Zaporę”. Miał czworo dzieci. Miał obowiązek żyć. Iza Kochanowska wraz z nauczycielką z Ratoszyna Marią Partyką ps. „Kukułka” zbierała po wsiach pieniądze. Wysyłała do więzienia paczki. Zimą przyszedł do niej „Opal”.

– Iza, boję się. Potwornie się boję. Czuję, że mnie czeka to samo, co spotkało „Zaporę”

i chłopaków. Pomóż mi. Twoi rodzice mieszkają na Wybrzeżu. Tamtędy uciekł „Cichy”

z NSZ i inni. Może i mnie się uda. Zorganizuj mi ucieczkę – prosił.

– Zobaczę, co da się zrobić – odparła Iza.

W ciągu następnych miesięcy Iza Kochanowska wysłała do „Opala” dwie kartki pocztowe. Niby pisała o koniach. W rzeczywistości informowała go o możliwościach wyjazdu. 1

maja 1949 roku w Lublinie Izę Kochanowską rozpoznała na ulicy funkcjonariuszka UB

Pawlakowa z Łopiennika. Podeszła do milicjanta i kazała aresztować dziewczynę. Iza prze-

III. WiN straceńców los

313

szła potworne śledztwo. Do niczego się nie przyznała. Nie wydała nikogo. Wojskowy Sąd Rejonowy w Lublinie skazał ją na 6 lat więzienia. Za to, że udzielała pomocy nielegalnym organizacjom AK i WiN, usiłującym przemocą zmienić ustrój państwa polskiego.

Kilka tygodni później ubowcy przyszli po Stanisława Wnuka ps. „Opal”. Wiedzieli, że to on dostarczył przed wyjazdem komendantowi „Zaporze” książeczki wojskowe. Podczas szczegółowej rewizji znaleźli też dwie kartki pocztowe od Izy Kochanowskiej i pokwitowania porucznika „Kędziorka”, dowody zwrotu udzielonej mu przez „Zaporę” pożyczki na zakup młyna. Podczas śledztwa „Opal” twierdził niezmiennie, że jego kontakty z „Zaporą”

po roku 1945 ograniczały się jedynie do tych, które nakazał mu Urząd Bezpieczeństwa.

Nie zdradził najważniejszych kontaktów, w tym kontaktu na działający do roku 1951

patrol porucznika Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Po dwóch latach więzienia wypuszczono go bez wyroku. Młyn, jako kupiony za „bandyckie” pieniądze „Zapory”, komunistyczna władza zabrała „Opalowi” w roku 1951.

– Nie wytrzymałem śledztwa. Coś musiałem im powiedzieć. Nie byłem w stanie wyprzeć się znajomości z Izą Kochanowską. W śledztwie i podczas konfrontacji zeznałem, że była łączniczką komendanta i dostarczała mu interesujących wiadomości. Myślałem, że jako łączniczka, Iza dostanie niewielki wyrok, a ja ocalę wszystkich innych, o których moja wiedza... Tak naprawdę to podczas drugiego aresztowania i śledztwa miałem już „miękką dupę”. Nie ma co owijać w bawełnę. W mniej ważnych sprawach sypałem – mówił pół

wieku później.

„Opal” mówił ubowcom zwłaszcza o ludziach, którzy już odeszli. Nie da się zaprzeczyć, że gdyby „Opal” zaczął naprawdę sypać, na Lubelszczyźnie w roku 1949 nie ocalałaby żadna akowska ni winowska głowa. Iza Kochanowska wybaczyła „Opalowi”. W obecności autorki książki powiedziała do zastępcy majora „Zapory”:

– Widocznie tak miało być. To jest nasza wspólna ofiara.

Stasia Gajewskiego UB wzięło ze stancji w Lublinie rankiem 2 lutego 1951 roku.

W areszcie na Krótkiej spędził dwa miesiące z zakonnikiem, franciszkaninem z Radecznicy. Potem ich rozdzielono.

Mariana Pawełczaka ps. „Morwa” ubowcy aresztowali 2 kwietnia 1951 roku w Bydgoszczy. Wpadli do jego biura, zarzucili mu łańcuch na ręce i jak groźnego przestępcę wyprowadzili do samochodu. Rozpoczęło się śledztwo.

– Z tym pistoletem to powinien był pan przyjść do lasu, gdy ja jeszcze nie zdałem swojej broni, a nie pokazywać bezbronnemu człowiekowi – powiedział z właściwym sobie stoicy-zmem „Morwa”, po czym powołał się na ustawę amnestyjną.

– A co, ty skurwysynu!? Myślisz, że ujawnienie to wszystko!? A kto odpowie za rozbrajanie posterunków MO i strzelanie do nas!? Sąd ci odczyta wyrok taki, jaki my wydamy. Na pewno z więzienia żywy nie wyjdziesz! – usłyszał w odpowiedzi.

Ubowiec mylił się. „Morwa” odzyskał wolność w ostatnich dniach 1954 roku.

Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego skazał Eugeniusza Mordonia ps. „Gitarka” na 7

lat pozbawienia wolności za to, że odbywając zasadniczą służbę wojskową, zataił swą przynależność do bandy „Zapory”, oraz że brał udział w tajnej organizacji na terenie jednostki wojskowej.

W ciągu roku 1948 wyginęły kolejne grupy partyzantów porucznika Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Oddział Waleriana Tyry ps. „Walerek” został rozbity wio-

314

Zaporczycy 1943-1949

sną 1948 roku w okolicach Urzędowa; Janusza Godziszewskiego latem 1948 roku pod Sadurkami. Oddział Tadeusza Szycha utrzymał się do roku 1950 – UB zabiło część partyzantów w walce; aresztowani „Tadzio” i „Edek” zostali rozstrzelani na Zamku w Lublinie. „Kędziorek” i „Walerek” ukrywali się razem. UB dopadło ich w roku 1951 w rejonie Wilkołaza. Aby nie oddać się w ręce ubowców, „Walerek” dobił rannego „Kędziorka”, po czym zastrzelił się.

Mikołaja Malinowskiego, który odłączył od „Kędziorka” w grudniu 1948 roku, UB

aresztowało we wrześniu 1950 roku w Szczecinie. Prokurator zażądał kary śmierci. Sąd Rejonowy w Lublinie skazał go na 15 lat więzienia.

W maju 1949 roku UB aresztował Zygmunta Liberę ps. „Babinicz”. „Babinicz” nie wytrzymał ubowskiego śledztwa i wskazał miejsce ukrycia swego dowódcy. Kilka dni później, w bunkrze pod stodołą Lisowskich, popełnił samobójstwo otoczony przez resort kapitan Zdzisław Broński ps. „Uskok”. Zygmunta Liberę komuniści zamordowali 28 maja 1950

roku.

Stanisław Rusek ps. „Tęcza” ujawnił się w Puławach w roku 1960.

Andrzeja Kiszkę ps. „Bogucki” służba bezpieczeństwa „wygarnęła” z bunkra 31 grudnia 1961 roku; więzienie PRL opuścił w sierpniu 1971 roku.

Józef Franczak ps. „Lalek” z podległego „Zaporze” oddziału kapitana „Uskoka”, otoczony przez funkcjonariuszy SB, popełnił samobójstwo 21 października 1963 roku. Był

ostatnim walczącym żołnierzem komendanta „Zapory”.

Rozdział 34

W długotrwałym śledztwie i procesie „Zapora” wziął na siebie odpowiedzialność za wszystkie czyny podległych mu oddziałów. Nie zasłaniał się rozkazami zwierzchników ani samodzielnością podwładnych. Nie wydał nikogo.

– Byłem związany ze swoimi ludźmi trudem i walką, byłem ich dowódcą. Nie mogłem umyć rąk i zostawić ich jak grupy bandyckiej w terenie, bez dowództwa – odpowiedział

zapytany przez sąd, dlaczego, mogąc się ujawnić, pozostał do końca z partyzantami.

Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie pod przewodnictwem majora Józefa Badeckie-go, 15 listopada 1948 roku skazał majora „Zaporę”, kapitana „Rysia” oraz poruczników

„Żbika”, „Mundka”, „Zawadę”, „Junaka”, „Białego” i „Stefana” na karę śmierci. W uza-sadnieniu wyroku napisano między innymi: „Sąd wymierzył wszystkim oskarżonym karę śmierci wychodząc z założenia, że zbrodnie oskarżonych (...) są wyjątkowo niebezpieczne dla porządku prawnego w skali państwowej”. Próba ucieczki nie powiodła się.

OCENZUROWANO

wyrokiem Sądu Okręgowego w Lublinie

z dn. 9 marca 2001 r. w sprawie IC 235/97 oraz

wyrokiem Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej z dn. 24 lutego 2004 w sprawie III CK 329/02

III. WiN straceńców los

315

Wieczorem 7 marca 1949 roku po majora „Zaporę” – cichociemnego Hieronima Dekutowskiego, kawalera krzyża Virtuti Militarii, przyszli do mokotowskiej celi czerwoni oprawcy. Miał trzydzieści lat, pięć miesięcy i 11 dni. Wyglądał jak starzec. Siwe włosy, wybite zęby, połamane ręce, nos i żebra. Zerwane paznokcie.

– My nigdy nie poddamy się! – krzyknął przekazując przez współwięźniów swe ostatnie posłanie.

Według dokumentów wyrok wykonano przez rozstrzelanie. Mokotowska legenda głosi jednak, że ubowscy kaci zapakowali majora „Zaporę” do worka, worek powiesili pod sufitem i strzelali, sycąc swą nienawiść widokiem płynącej spod sufitu niepokornej krwi.

Potem, w pięciominutowych odstępach, zamordowali jego oficerów: „Rysia”, „Żbika”,

„Mundka”, „Białego”, „Junaka” i „Zawadę”. Nie wiadomo, co ludowa władza zrobiła z ciałami pomordowanych. Martwi, nadal stanowili dla niej śmiertelne zagrożenie. Nie doczekali pochówku. Nie mają grobów. Przetrwali jedynie w ludzkiej pamięci, dzięki której w czterdzieści lat po ich śmierci powstała wolna i niepodległa III Rzeczpospolita.

* * *

Na początku lat dziewięćdziesiątych żyjący żołnierze majora „Zapory” podjęli starania o rehabilitację swego komendanta. Dnia 23 maja 1994 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie, któremu przewodniczył sędzia Krzysztof Kauba, po rozpoznaniu w sprawie Hieronima Dekutowskiego i innych skazanych, postanowił unieważnić wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie wydany w dniu 15 listopada 1948 roku w części dotyczącej skazanych:

majora „Zapory” – Hieronima Dekutowskiego,

porucznika „Żbika” – Romana Grońskiego,

porucznika „Mundka” – Edmunda Turduja,

porucznika „Zawady” – Jerzego Miatkowskiego,

porucznika „Białego” – Arkadiusza Wasilewskiego,

porucznika „Junaka” – Tadeusza Pelaka,

uznając, że prowadzili oni działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Kapitan Stanisław Łukasik ps. „Ryś” został zrehabilitowany dwa lata wcześniej w oddzielnym procesie.

KONIEC

316

Zaporczycy 1942-1949

SPIS ŻOŁNIERZY

ODDZIAŁÓW AK, SAMOOBRONY AK, ROAK I WiN MAJORA

ZAPORY

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

317

318

Zaporczycy 1942-1949

1. Adamczyk Helena ps. NN ur. 16 IV 1920 w Czółnach k. Niedrzwicy w rodzinie chłopskiej; w latach 1942-1945 łączniczka placówki AK w Niedrzwicy Dużej i oddziałów samoobrony AK-ROAK „Zapory”.

2. Adamczyk Wacław ps. NN ur. 18 I 1920 w Jaroszewicach k. Bełżyc w rodzinie chłopskiej; w latach 1942-1945 żołnierz placówki AK w Niedrzwicy Dużej i plutonu samoobrony AK Szczepana Żelaznego w oddziale „Zapory”.

3. Adamski Bogumił ps. „Tygrys”, ur. 13 maja 1924 roku w Margoninie pow. Chodzież w rodzinie chłopskiej; żołnierz ZWZ-AK od 1 I 1942; aresztowany 26 XI 1944 przez NKWD i 21 I 1945

wywieziony do łagru w Koziel-Połowinka w ZSRR; po powrocie z zesłania wiosną 1946 aresztowany przez UB i więziony przez kilka miesięcy.

4. Aftyka Jan ps. „Topol” z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, samoobrony AK i WiN oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

5. Albin Bronisław ps. „Wicher” ur. 21 sierpnia 1921 w Lublinie w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK placówki w Ratoszynie; w 1944 wcielony do armii Berlinga, zdezerterował i do amnestii 1947

walczył w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

6. Aleksandrowiczowa NN, wdowa z Majdanka Popkowskiego k. Urzędowa, której gospodarstwo było stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów AK-ROAK-WiN „Zapory”.

7. Aleksiejczuk Bazyli ps. „Bambuła” z Janowa Lubelskiego; żołnierz NSZ bojówki „Jania”; od 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

8. Ambrożkiewicz Stanisław ps. „Butla” ur. w 1912 roku w Urzędowie w rodzinie szewca; elektryk; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w 1994 roku w Zielonej Górze.

9. Antoniewicz Zbigniew ps. „Róg”, żołnierz oddziału AK „Zapory”.

10. Babut Edward ps. „Bób” z rodziny chłopskiej z Podola; żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

11. Babut Konstanty ps. „Foka” z rodziny chłopskiej z Podola; żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

12. Baczyński Tadeusz ps. „Grom” ur. 28 X 1923 w Kielcach; syn majora WP; żołnierz AK od 14 VI 1943; w 1944 w oddziale Kedywu AK „Zapory.

13. Bajowie NN, rolnicy z Popkowic k. Urzędowa, których gospodarstwo było stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów AK-ROAK-WiN „Zapory”.

14. Balak Bogdana ps. „Myszka”, sanitariuszka patrolu „Kordiana” oddziału „Kedywu” AK „Zapory”.

15. Banaszak Marian ps. „Tomasz” z rodziny chłopskiej z Lipniaka; żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; od 1944/45 w plutonie Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń”

w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”; poległ wiosną 1945 w walce z UB w Kozicach k. Piask Luterskich; pochowany na cmentarzu w Motyczu.

16. Banaszek NN, rolnik z Ratoszyna zamordowany przez UB w VI 1945 za udzielenie kwatery dowódcom zgrupowania samoobrony AK „Zapory”.

17. Bańka Janina ps. NN ur. w Ignasinie k. Fajsławic w rodzinie chłopskiej, łączniczka oddziału AK i oddziałów samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew” ze zgrupowania

„Zapory”.

18. Bańka Piotr ps. „Lisek” ur. w Ignasinie k. Fajsławic w rodzinie chłopskiej, rolnik, żołnierz oddziału AK i oddziałów samoobrony AK-WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew” ze zgrupowania

„Zapory”; wieloletni więzień Zamku Lubelskiego; zmarł w 1989 w Ignasinie.

19. Baranowski Aleksander ps. NN z I Kolonii Ratoszyn, rolnik, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; w 1946 aresztowany przez UB i skazany na 3 lata więzienia.

20. Baranowski Antoni ps. NN z I Kolonii Ratoszyn, rolnik, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; w 1946 aresztowany przez UB i skazany na 5 lat więzienia.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

319

21. Bartnicka Eugenia ps. NN z Łęcznej, łączniczka oddziału WiN „Uskoka”, aresztowana przez UB

i skazana na więzienie.

22. Bartnik Stanisław ps. „Góral” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Strzały” oddziału WiN

„Uskoka”; aresztowany przez UB 31 III 1949 w Pasowie i skazany na karę śmierci zamienioną na dożywocie.

23. Bartosik Wacław lub Kazimierz ps. „Jarząb”, „Jarząbek”, żołnierz plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”; poległ w walce z UB 17 I 1947 pod Albinowem Dużym k. Biłgoraja.

24. Bartoszek Jan ps. NN ur. 11 II 1929 w Pilaszkowicach w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; skazany w 1948 na 12 lat więzienia.

25. Bartoś Czesław ps. „Jarząbek” z Wandalina, rolnik, żołnierz oddziałów Kedywu AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ w walce z UB pod Kożarowem.

26. Bartusiak Władysław ps. „Igor”, żołnierz AK oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”, od jesieni 1944 funkcjonariusz MO na posterunku przy ul. Lubartowskiej 38 w Lublinie współpracujący z podziemiem. Uczestnik akcji na Izbę Skarbową przeprowadzonej 7 V 1945 pod dowództwem Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Od wiosny 1945 żołnierz oddziału samoobrony AK „Rysia”. Za próbę bandytyzmu z bronią w ręku skazany przez podziemne sądy samoobrony AK na karę śmierci. Wyrok wykonano.

27. Barzycki Henryk ps. „Hiszpan”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

28. Bazyluk Władysław ps. „Zemsta”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

29. Bednarczyk Henryk ps. „Brzoza” ur. 25 IV 1922 w rodzinie chłopskiej w Wojcieszynie k. Bełżyc, od 17.X.1942 roku w patrolu Stanisława Rolli ps. „Maks” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

30. Belcarz Jan ps. „Dżym” z rodziny chłopskiej; żołnierz AK, samooborony AK i WiN oddziałów

„Uskoka”; poległ w walce z UB 18 V 1947 w Zawieprzycach k. Lubartowa.

31. Białek Karol ps. NN z Tuszymy pow Mielec, rolnik, żołnierz oddziału AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

32. Białosz Stanisław ps. „Szerszeń” ur. w Zawodziu k. Zamościa, rolnik, do 1947 żołnierz oddziałów WiN „Zapory”; po ujawnieniu skazany na 10 lat więzienia.

33. Biały Mieczysław ps. NN, fryzjer z Lublina, żołnierz AK oddziału „Zapory”.

34. Bicki Tadeusz ps. NN ur. w Ożarowie k. Lublina w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany przez UB 22 XI 1947 i skazany na 15 lat więzienia.

35. Bieganowski Mieczysław ps. „Mietuchna” ze Lwowa, w 1945 żołnierz zgrupowania samoobrony AK „Zapory”.

36. Bielak Bronisław ps. „Gwint” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

37. Bielec Jan ps „Zefir”, rolnik, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

38. Bielecki Stanisław ps. „Dąb” z Rudy k. Janowa Lubelskiego, właściciel cegielni, żołnierz NSZ

wspólpracujący po roku 1944 z podziemiem antykomunistycznym.

39. Bieliński Stefan ps. „Barabas” z Włodawy; w 1945 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN

Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” w zgrupowaniu „Zapory”.

40. Bieniaszkiewicz Ireneusz ps. „Irenka”, „Bey” ur. 15 XI 1925 w Pabianicach; syn zawodowego oficera WP; adwokat; żołnierz AK patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR; z zesłania powrócił 13 II 1946.

41. Bieniek Leokadia ps. „Lodzia” z Borowa; ekspedientka; łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

42. Bień Walerian ps. „Wątróbka” ur. w Ożarowie k. Lublina w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

43. Bieńko Henryk ps. „Piorun” z rodziny chłopskiej; żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK; w 1944 roku aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

320

Zaporczycy 1942-1949

44. Bieńko Jerzy ps. „Wątróbka” z rodziny chłopskiej; żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

45. Biernacki Andrzej ps. „Kajtek”, żołnierz oddziału AK „Zapory”.

46. Binięda Stanisław ps. „Waluś” z rodziny chłopskiej z okolic Kraśnika, żołnierz plutonu „Romana” w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”; przedostał się do Francji i wstąpił do Legii Cudzoziemskiej; zginął około 1950 roku w Wietnamie.

47. Birbach Antoni ps. „Motor” z rodziny chłopskiej; żołnierz AK 15 PP „Wilków” oraz oddziału samoobrony AK Mariana Bernaciaka ps. „Orlik”; od V 1945 żołnierz oddziałów samoobrony AK

i WiN „Zapory”; poległ w walce z UB pod Jeżowem k. Chodla jesienią 1946.

48. Blicharz Jan ps. NN z Blizny pow. Mielec, rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek” w zgrupowaniu „Zapory”.

49. Błaszczak Władysław ps. „Żbik”, „Krakowiak” ur. 21 VIII 1921 w Palikijach k. Wojciechowa w rodzinie chłopskiej; w latach 1942-1947 żołnierz placówki AK oraz oddziałów samoobrony AK

i WiN „Zapory”. Zmarł w Lublinie w 1999.

50. Bober Marian ps. NN z Brzezin k. Puchaczowa ur. w 1927 roku; rolnik; wywiadowca plutonu

„Wiktora” oddziału WiN „Uskoka”; aresztowany w 1947 roku przez UB i skazany na karę śmierci; zamordowany przez UB w 1948 roku.

51. Bogusz Albin ps. NN, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im.

Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; ujawniony wiosną 1947.

52. Boguta Bolesław ps. „Borsuk” z rodziny chłopskiej z Niedrzwicy Dużej, od 1940 w wywiadzie KOP-ZWZ-AK; żołnierz II plutonu 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej; od maja 1944 żołnierz oddziału AK „Zapory”. Poszukiwany przez NKWD, ukrywał się do amnestii 1945.

53. Boguta Władysław ps. „Szef”, przedwojenny policjant, żołnierz AK, od jesieni 1944 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

54. Bojarski Józef ps. „Szufladka” z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN kpt. Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; ujawniony w 1947.

55. Bojczuk Zygmunt ps. „Lew” z rodziny chłopskiej z okolic Włodawy; żołnierz AK, samoobrony AK i oddziałów WiN Leona ps. „Jastrząb” i Edwarda ps. „Żelazny” Taraszkiewiczów w zgrupowaniu „Zapory”; poległ w walce z UB w 1948.

56. Boreczek Stanisław ps. „Zimny” z Gutanowa ur. w 1925, rolnik, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory” i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; porucznik; w styczniu 1948 popełnił samobójstwo. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

57. Borejsza Miron ps. „Błysk”, syn zawodowego wojskowego z Łucka, żołnierz patrolu „Kordiana”

oddziału Kedywu AK „Zapory”.

58. Borkowski Zbigniew ps. „Sztubak” ur. 17 XII 1925 w Lublinie w rodzinie robotniczej; w okresie 15 VI 1943–22 VIII 1944 żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; do 1946

ukrywał się przed poszukującym go UB i NKWD.

59. Boruch Wojciech ps. NN ur. w Piaskach k. Lublina w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału AK

oraz oddziałów samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew” w zgrupowaniu

„Zapory”. W 1947 uwięziony na Zamku Lubelskim.

60. Boruch Władysław ps. „Burek” ur. 14 I 1915 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; rolnik; kapral podchorąży wojny obronnej 1939; od 5 V 1942 żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej oraz plutonu „Żaby” w oddziale samoobrony AK „Zapory”; zastępca dowódcy plutonu.

61. Broda Franciszek ps. NN ur. w okolicach Fajsławic w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału AK

oraz oddziałów samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew” ze zgrupowania

„Zapory”. W 1947 uwięziony na Zamku Lubelskim.

62. Broński Zdzisław ps. „Uskok”, kapitan, ur. w 1912 w Radzicu Starym k. Kijan w rodzinie chłopskiej, absolwent Liceum Ogrodniczego w Kijanach. Od 1940 żołnierz ZWZ-AK, od 1944 dowódca oddziałów AK, samoobrony AK i WiN. Od wiosny 1946 podporządkowany „Zaporze”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

321

Nigdy się nie ujawnił. Gdy w 1947 UB wyznaczyło za jego głowę wysoką nagrodę, rodzina Lisowskich z Dąbrówki k. Łęcznej pomogła mu w budowie bunkra pod stodołą, skąd kierował

podległymi mu resztkami oddziałów WiN. 21 V 1949 otoczony przez UB popełnił samobójstwo.

Szczątki kapt. „Uskoka” spoczywają na cmentarzu w Kijanach.

63. Brożek Konstanty ps. „Głaz” ur. 19 II 1912 w Urzędowie, rolnik, od 1940 żołnierz placówki ZWZ-AK w Urzędowie; od jesieni 1944 do wiosny 1947 żołnierz placówki samoobrony AK

i WiN majora „Zapory” w Urzędowie; zmarł w Urzędowie w 1979.

64. Brożek Janina ps. „Bławat” ur. 7 VII 1923 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej; siostra „Głaza”; w latach 1942-1947 sanitariuszka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

65. Buczyński Wacław ps. „Zawieja”, żołnierz oddziału AK „Zapory”.

66. Budzyński Jan ps. „Borsuk”, rolnik ze wsi Kołacze, którego gospodarstwo do 1951 było stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB w 1951 i skazany na wieloletnie więzienie.

67. Bukowski Edward ps. „Gruby”, „Gruby Edek”, „Cichy” ur. 5 V 1923 w Kolonii Biedaczka gm.

Samoklęski w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK oddziału Józefa Świerszcza ps. „Grabek”. Od jesieni 1944 żołnierz oddziału samoobrony AK Jana Flisiaka ps. „Chłopicki”, a po jego aresztowaniu, członek grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”. Od 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps.„Ryś” ze zgrupowania „Zapory”. Od września 1947 dowódca patrolu w oddziale por. Mieczysława Pruszkowskiego ps. „Kędziorek” złożonego z pozostających w podziemiu partyzantów oddziałów „Zapory”. 10 VI 1952 okrążony przez UB we wsi Lipniak gm. Konopnica k. Lublina podjął nieudaną samobójczą próbę. Po trepanacji czaszki osądzony i skazany na karę śmierci.

Zamordowany na Zamku Lubelskim 18 stycznia 1954 r.

68. Burka lub Burek Edward ps. „Lemoniadka” z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziału AK; członek grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”. Od 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś” ze zgrupowania „Zapory”. Poległ w walce z UB w 1948.

69. Buszyński Eugeniusz ps. „Ali” z Lublina, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

Aresztowany przez UB w 1945 i uwięziony we Wronkach. Zmarł ok. 1952.

70. Cagara Andrzej z Ostrowa k. Wilkołaza, lekarz powiatowy w Kraśniku, obrońca Lwowa i legionista Piłsudskiego, żołnierz ZWZ-AK. Prowadził szkolenia sanitariuszek AK. W latach 1942-1952

z narażeniem własnego życia udzielał medycznej pomocy rannym i chorym partyzantom AK, samoobrony AK i WiN.

71. Celejewski Tadeusz ps. „Puszczyk”, członek konspiracyjnej grupy młodzierzy Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie. W 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”.

72. Ceran Czesław ps. „Witoldzik” ur. 2 IX 1930 w Ochorzowie k. Nowogródka, syn policjanta.

Od 1944 łącznik placówki 15 PP „Wilków” AK we Wronowie. W okresie VIII 1944 – V 1945

żołnierz oddziału samoobrony AK kapt. Mariana Bernaciaka ps. „Orlik”, a następnie, do jesieni 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

73. Chapski Jędrzej ps. „Szyna” ur. 10 VIII 1918 w Ostrowie k. Urzędowa; rolnik; komendant placówki AK i żołnierz samoobrony AK oddziału „Zapory”. Aresztowany przez UB w 1947 roku i skazany na 15 lat więzienia.

74. Chapski Stanisław ps. „Kolba” ur. 22 XI 1926 w Ostrowie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK, od jesieni 1944 w oddziałach samoobrony i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB

i w 1948 skazany na 15 lat więzienia.

75. Charlej Antoni ps. „Puchacz” ur. 11 XI 1920 w Zaborzu k. Wandalina w rodzinie chłopskiej; rolnik; żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

76. Charlej Ignacy ps. „Mors” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

77. Chiszczyński Zygmunt ps. „Paw”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Uczestnik akcji na Izbę Skarbową w dn. 7 IV 1945. Aresztowany przez UB i 30 VI 1945 skazany na karę śmierci. Zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

322

Zaporczycy 1942-1949

78. Chlebicki Karol ps. „Mściwy” z rodziny chłopskiej z okolic Chodla, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

79. Chmielewski Jan ps. „Burza” ur. w Ożarowie k. Garbowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu Stanisława Jasińskiego ps. „Żbik” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

80. Chmielewski Marian ps. „Pomidor” ur. 12 V 1928 w Ożarowie k. Garbowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Od 1945 w plutonach „Ducha”

i „Jadzinka” oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB jesienią 1946

i skazany na 15 lat więzienia. Do roku 1956 więzień Zamku Lubelskiego, Wronek i Rawicza.

81. Chmielewski Stanisław ps. „Gwiazda” ur. w Ługowie w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu

„Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

82. Chmurzyński Ryszard ps. „Słota” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

83. Chodorowski Edmund ps. „Śmiały”ur. 20 X 1923 w Warszawie, rzemieślnik, uczestnik wojny obronnej 1939, od 1942 żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej. Wcielony do armii Berlinga zdezerterował i jesienią 1944 wstąpił do oddziału samoobrony AK „Zapory”. W podziemnych strukturach WiN „Zapory” do 1947. Aresztowany przez UB w 1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry i skazany na dożywocie. Więzienie PRL opuścił w 1956.

84. Chotkowski Leopold ps. „Cygan” ur. 15 IX 1926 w Ostrowie k. Kraśnika w rodzinie chłopskiej, od 1943 żołnierz placówki AK w Popkowicach. Ścigany przez UB i NKWD za przynależność do AK, od 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB w 1947 i skazany na 15 lat więzienia. Więzienie PRL opuścił 18 V 1955.

85. Chudowski Eugeniusz ps. „Pawełek”, członek konspiracyjnej grupy młodzierzy Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie, w 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”. Aresztowany przez UB 13 X 1946.

86. Chudzicki Czesław ps. „Młotek”, rolnik z Urzędowa, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK. Po wkroczeniu Armii Czerwonej współpracownik UB; wydał na śmierć żołnierza

„Zapory” Mikołaja Siczka ps. „Rączka”.

87. Chudzik Józef ps. „Karol”, rolnik z Wojciechowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkowskiego ps. „Kędziorek”.

88. Chudzik Mieczysław ps. „Wróbel”, rolnik z Wojciechowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkowskiego ps.„Kędziorek”.

89. Chwiszczuk Franciszek ps. „Jowisz” ur. 10 IV 1917 w Szlachtowych Budkach k. Równego w rodzinie chłopskiej, żołnierz wojny obronnej 1939, od 3 V 1944 w patrolu „Babinicza” oddziału AK „Zapory”.

90. Chyła Jan ps. „Puchacz”, żołnierz oddziału AK „Zapory”.

91. Ciekot Henryk ps. „Lis”, „Lisek”, ur. 14 VI 1919, rzeźnik z Chodla, żołnierz patrolu „Wampira”

oddziału AK „Zapory”. Zmarł w 1996.

92. Ciempiel Józef ps. „Ziota” ur. w 1922 w Urzędowie-Bęczyn, syn robotnika leśnego; od 1943

żołnierz placówki AK w Urzędowie, a następnie oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Poległ w walce z UB 9 VII 1948 pod Urzędowem – Przedmieście Zakościelne. Miejsce pochówku nieznane.

93. Ciepałowicz Adam ps. „Vis” z Włodawy, w 1945 żołnierz oddziału samoobrony AK Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb”.

94. Cieszkowski Hipolit ps. „Odyniec” ur. w 1895 w Urzędowie-Zakościelne w rodzinie cieśli, od 1939 komendant placówki SZP-ZWZ-AK w Urzędowie, a następnie komendant I Rejonu AK

Urzędów-Dzierzkowice. W sierpniu 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagru w Riazaniu w ZSRR. Zmarł na zesłaniu we wrześniu 1945.

95. Cieszkowski Mieczysław ps. „Grzechotnik” ur. w 1900 roku w Urzędowie-Zakościelne w rodzinie cieśli, starszy wachmistrz, organizator i dowódca patrolu oddziału Kedywu AK „Zapory”.

Poległ 14 VII 1944 w Kluczkowicach.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

323

96. Ciołek Stanisław ps. „Lew”, rolnik z Radzica Starego k. Lubartowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Poległ w walce z UB 3 VII 1946 w lesie pod Radzicem Starym. Pochowany na cmantarzu w Kijanach.

97. Ciołek NN ps. NN, rolnik z Radzica Starego k. Lubartowa, ojciec „Lwa”, łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Uskoka”. W 1946 zamordowany skrytobójczo przez UB.

98. Ciupak Edward ps. „Mały” ur. 14 XII 1928 w Wólce Ratajskiej k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej. Żołnierz oddziału NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”, od września 1946

w oddziale WiN „Zapory”. Ujawniony w amnestii 1947. Aresztowany przez UB 21 IV 1947 i skazany na 15 lat więzienia. Wolność odzyskał w 1952. Ponownie aresztowany w 1962 za pomoc udzieloną w latach pięćdziesiątych ukrywającemu się do 1961 żołnierzowi NSZ, samoobrony AK

i WiN Andrzejowi Kiszce ps. „Leszczyna”. Więzienie PRL opuścił w 1966.

99. Ciupak Leon ps. „Kępa”, „Lipa” ur. 28 II 1924 w Wólce Ratajskiej k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej. Żołnierz oddziału NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”, od września 1946

w oddziale WiN „Zapory”. Ujawniony w amnestii 1947, w obawie przed aresztowaniem wstąpił

do patrolu Józefa Kłysia ps. Rejonowy”. Aresztowany przez UB w 1948 i 18 III 1949 skazany na 15 lat więzienia.

100. Cynke Jan ps. „Kat” żołnierz AK od 1943, syn kolejarza, w oddziałach samoobrony AK i WiN

„Zapory” do września 1946. Zmarł w Drohiczynie w 1988.

101. Cynkier Marcin ps. „Sowa” z Białego Boru k. Mielca, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

102. Czapla Bogdan ps. NN ur. w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory”, a po 1947 oddziału por. Mieczysława Pruszkowskiego ps. „Kędziorek”. Aresztowany 24

IX 1953 i skazany na 15 lat więzienia.

103. Czapla Kazimierz ps. „Wrzos” ur. w 1929 w Janowie Lubelskim, żołnierz bojówki NSZ „Jania”, od 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

104. Czarnecki Bolesław ps. NN z Torunia, podchorąży, w 1945 roku w oddziałach samoobrony AK

„Zapory”.

105. Czechowski Mieczysław ps. „Wrzos” ur. w Brzeżanach k. Lwowa, podporucznik, żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga, do amnestii 1947 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory. Zmarł

w Pilchowicach w 1990.

106. Czępiński Jan ps. NN, rolnik z Wojciechowa, żołnierz patrolu „Maksa” oddziełu Kedywu AK

„Zapory”.

107. Czępiński Wacław ps. „Zbysław”, „Wacek” z Wojciechowa, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. Od września 1947 łącznik por. Mieczysława Pruszkowskiego ps.

„Kędziorek”. Aresztowany przez UB w 1948 i skazany na karę śmierci. Zamordowany 11 III 1950

na Zamku Lubelskim.

108. Czuba Stanisław ps. „Mateusz” ur. w 1923 w Polichnie k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Poległ 10 XI 1946 w walce z UB pod Michałówką k. Janowa Lubelskiego.

109. Czubacki Mieczysław ps NN, rolnik z Wólki Nowej k. Kijan, żołnierz AK oddziału „Uskoka”

wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

110. Czupkałło Krzysztof ps. „Ogórek” ur. w 1926 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie nauczycieli, od 1943 żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej, od jesieni 1944 wywiadowca oddziałów samo obrony AK i WiN „Zapory”.

111. Czuryłowski Jan ps. „Zegar” ur. 17 V 1904 w Borowie k. Chodla, właściciel młyna w Skorczycach, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w 1977.

112. Czuryszkiewicz Daniel ps. „Brzoza” z rodziny chłopskiej; żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

113. Czuryszkiewicz Feliks ps. „Osa” z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

114. Czuryszkiewicz Wacław ps. „Góral” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału

324

Zaporczycy 1942-1949

Kedywu AK.

115. Czyżewski Józef ps. „Zagłoba”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

116. Dobos Piotr ps. NN z Białego Boru k. Mielca, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

117. Dobrowolski Roman ps. NN, rolnik, łącznik oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. W latach pięćdziesiątych aresztowany przez UB za przechowywanie archiwum oddziałów WiN i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonany.

118. Dobrowolski Wacław ps. „Sęp” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

119. Dolata NN ps. „Szczupak” z Poznańskiego, żołnierz NSZ, od 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

120. Domański Jan ps. „Boy” ur. 2 III 1924 w Łopienniku w rodzinie chłopskiej, rolnik, od kwietnia 1943 żołnierz oddziału Kedywu AK cc Jana Poznańskiego ps.„Ewa”, cc Stanisława Jagielskiego ps. „Siapek” i „Zapory”. W 1945 w oddziale NSZ „Cichego”, a od 1946 w plutonie żandarmerii

„Żbika” oddziału WiN „Zapory”. Ujawniony w 1947. Aresztowany przez UB w 1948 i więziony do 8 III 1951.

121. Domański Józef ps. „Łukasz” z rodziny chłopskiej z okolic Włodawy, żołnierz oddziałów AK i WiN „Żelaznego”, aresztowany przez UB około 1951.

122. Domański Stanisław lub Józef ps. „Łukasz”, „Znicz” z rodziny chłopskiej z okolic Włodawy, żołnierz oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Aresztowany 6 X 1951 przez UB w Zbereżu k. Włodawy i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonany.

123. Domański Zbigniew ps. „Kizio”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

124. Dominik Kazimierz ps. „Rączka”, w 1946 żołnierz plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”.

125. Doraczyński Jan ps. „Wilk” z Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

126. Doraczyński Ryszard ps. „Ryś” z Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

127. Doraczyński Stanisław ps. „Żubr” z Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

128. Drabik Marian ps. NN, rolnik z Jedlanki, żołnierz AK-WiN, w którego zabudowaniach gospodarczych znajdował się bunkier żołnierzy patrolu „Wiktora” z oddziału WiN „Uskoka”.

129. Drewniak Józef ps. „Bocian” ur. 19 III 1927 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej, od 1943

żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej, do 1945 żołnierz plutonu Szczepana Żelaznego ps.

„Żaba” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

130. Dropek Bolesław ps. NN, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”; po amnestii 1947

skazany na 3 lata więzienia.

131. Drozd Stefan ps. „Kosa” z rodziny chłopskiej; żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

132. Drozd Tadeusz ps. „Tadzik”, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie, w 1946 w oddziale Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

133. Duda Stanisław ps. NN, rolnik z Wólki Nowej k. Kijan, żołnierz AK oddziału „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

134. Dudek Marianna, w dniu 7 V 1945 po akcji na Izbę Skarbową pomogła rannemu Stanisławowi Łukasikowi ps. „Ryś”. Aresztowana przez UB skazana na karę 10 lat więzienia.

135. Dudek Władysław ps. „Wicher” z Ożarowa k. Garbowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”, od 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

136. Dulęba Marian ps. „Jawor”, kolejarz z Niedrzwicy Dużej, żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej.

137. Duma Roman ps. „Roman” z rodziny ziemiańskiej z Potoku Stany k. Kraśnika, porucznik, do-

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

325

wódca plutonu NSZ podporządkowanego wiosną 1945 „Zaporze”. W latach 1945-1947 w zgrupowaniu WiN „Zapory”. Ujawniony w 1954; zmarł w 1997.

138. Dussa Konrad ps. „Król”, żołnierz samoobrony AK i WiN „Zapory”; więziony przez UB; mieszka w Toruniu.

139. Dworucha Julian ps. „Żbiczek” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie podporządkowanej oddziałowi samoobrony AK „Zapory”; w 1946 roku żołnierz oddziału WiN „Zapory”; pisarz oddziałowy. Poległ w 1946 w walce z UB pod Piłatką k. Janowa Lubelskiego. Pochowany na cmentarzu w Wierzchowiskach k. Janowa Lubelskiego.

140. Dybkowska Irena, ur. w Dąbrówce k. Kijan w rodzinie chłopskiej, wnuczka Katarzyny i Wiktora Lisowskich, młodsza siostra Heleny, aresztowana 28 V 1949 za pomoc dziadkom w ukrywani kpt.

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Skazana na kilka lat więzienia.

141. Dybkowska-Jabłońska Helena, ur. 26 IX 1929 w Dąbrówce k. Kijan w rodzinie chłopskiej, wnuczka Katarzyny i Wiktora Lisowskich, aresztowana 28 V 1949 za to, że: Gdy wybudowany został przez członków bandy bunkier w stodole Lisowskich, uczęszczała do bunkra słuchać audycji radiowych i zanosiła czasem pożywienie. Od jesieni 1948, gdy w poczet ukrywających się członków bandy doszedł „Żelazny”, to oskarżona shodziła do bunkra częściej i „Żelazny” udzielał jej tam korepetycji z matematyki. Jesienią 1948 oskarżona Dybkowska Helena złożyła przed „Uskokiem” przysięgę na wierność nielegalnej organizacji. [...] Przyrzeczenia swe wobec bandy gorliwie wypełniała. (Fragment Aktu Oskarżenia Szefa WUBP w Lublinie z dn. 30 VI 1949). Skazana na 8 lat więzienia.

142. Dymowska Antonina ur. w 1908 z rodziny chłopskiej z Pietrzekowizny, aresztowana w 1951

przez UB i skazana na 5 lat więzienia za pomoc udzielaną żołnierzom majora „Zapory”.

143. Dziechan Anna lat 4 z rodziny chłopskiej z Ignasina k. Fajsławic, zamordowana 8 IX 1946 podczas zasadzki UB na oddział WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”.

144. Dziechan Helena z rodziny chłopskiej z Ignasina k. Fajsławic, zamordowana 8 IX 1946 podczas zasadzki UB na oddział WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”.

145. Dziechan Józef ps. „Pościgowy”, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”. Poległ 8 IX 1946 w walce z UB w Ignasinie k. Fajsławic.

146. Dziechan Michalina ps. „Sikorka” ur. w Ignasinie k. Fajsławic w rodzinie chłopskiej, łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”. Aresztowana przez UB w 1946 i skazana na długoletnie więzienie.

147. Dziechan Stanisław ps. „Łazik”, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”. Poległ 8 IX 1946 w walce z UB w Ignasinie k. Fajsławic.

148. Dziechan Tadeusz ps. „Leśny”, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”. Poległ 8 IX 1946 w walce z UB w Ignasinie k. Fajsławic.

149. Dziekanowski Jan ps. „Dąb” z Palikij, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory”. Więzień Zamku Lubelskiego zamordowany w 1946.

150. Dzierżanowski Bogdan ps. „Lotnik” ur. w 1925 w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. Od jesieni 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps.

„Kędziorek”. Poległ w walce z UB w 1948 pod Motyczem. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

151. „Dżym” – Belcarz Jan z rodziny chłopskiej; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN oddziałów

„Uskoka”; poległ w walce z UB 18 V 1947 w Zawieprzycach k. Lubartowa.

152. Fąferek Leszek ps. NN, w latach 1945-1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry prowadził skrzynkę kontaktową WiN „Zapory”. Aresztowany w 1948 i skazany na 5 lat więzienia.

153. Fąferek Władysław ps. NN, w latach 1945-1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry prowadził skrzynkę kontaktową WiN „Zapory”. Aresztowany w 1948 i skazany na 2 lata więzienia.

154. Figiel Tadeusz ps. „Iskra” ur. w 1923 w Borowie k. Chodla w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu

„Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”. W oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory” do kwietnia 1947.

326

Zaporczycy 1942-1949

155. Figlus Marian ps. „Mewa” z okolic Kazimierza Dolnego z rodziny chłopskiej, zołnierz patrolu

„Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”. Poległ 24 V 1944 w bitwie z Niemcami pod Krężnicą Okrągłą. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

156. Filipiak Piotr ps. „Słoń” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

157. Fiuk Jan ps. NN, granice k/Chodla, żołnierz AK.

158. Fiut Jan ps. „Burza” ur. 25 III 1924 w Godziszowie, krawiec, w latach 1945-1947 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Używał nazwiska Jan Sandurski. Ujawniony w 1947, wyjechał na Śląsk i utworzył grupę zbrojną, z którą wykonał kilka akcji zbrojnych. Aresztowany 11 XII 1948 we Wrocławiu i skazany na karę śmierci. Zamordowany 7 III 1949 we Wrocławiu.

159. Flisiak Jan ps. „Chłopicki”, „Siejba” ur. 16 VII 1921 w Abramowie k. Lubartowa, absolwent średniej szkoły zawodowej. Od 1940 ZWZ-AK; wiosną 1944 w oddziale Wojciecha Rokickiego ps „Nerwa”. Jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i 15 II 1945 skazany na karę śmierci; 19 II 1945 uciekł z więzienia na Zamku Lubelskim. Aresztowany ponownie przez UB 16 VIII 1945 i więziony do 5 VII 1946. Po opuszczeniu więzienia wyjechał do Wrocławie, a zagrożony ponownym aresztowaniem, na przełomie 1946/47 objął dowództwo nad grupą „Szatana” w zgrupowaniu WiN „Zapory”. 7 III 1947 prowadząc oddział do ujawnienia w lubartowskim UB, został

otoczony, ostrzelany i raniony pod Wolą Przybysławską przez KBW. Ujawnił się w szpiatalu w Lublinie, gdzie został aresztowany i w 1948 skazany na dożywocie. Zmarł 17 III 1950 w więzieniu we Wronkach.

160. Florek Stanisław ps. NN, komendant MO w Bychawie aresztowany przez UB za współpracę z oddziałami „Zapory”; w 1946 roku w plutonie „Misia” oddziału WiN „Zapory”.

161. Foryt Edward ps. „Tarzan” ur. 27 II 1927 w Wojsławiu k. Mielca w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”; od 1946 roku w plutonach

„Jadzinka” i „Misia” oddziału WiN „Zapory”. Po ujawnieniu aresztowany przez UB i 18 III 1949

skazany na 10 lat więzienia.

162. Franczak Józef ps. „Lalek” – ostatni żołnierz II RP – ur. 19 III 1918 w Majdanie Kozickim w rodzinie chłopskiej. Absolwent szkoły żandarmerii w Grudziądzu, przed II wojną służył w jednostce w Równem. W 1939 zbiegł z sowieckiej niewoli. W latach 1940-1944 żołnierz ZWZ-AK, jesienią 1944 wcielony do armii Berlinga. Aresztowany w 1946 przez UB, zbiegł z aresztu i wstąpił

do oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Po śmierci dowódcy w patrolu Stanisława Kuchcewicza ps. „Wiktor”. Od śmierci „Wiktora” w 1953 ukrywał się samotnie na terenie powiatu Krasnystaw. Otoczony przez SB w Starym Majdanie k. Piask w gospodarstwie Jana Becia, ranny, 21 X 1963 popełnił samobójstwo. Ciało wydane jego siostrze było okaleczone – ostatniemu partyzantowi „Zapory” władze PRL odcięły głowę.

163. Frankiewicz Kazimierz ps. „Muszka” ur. 12 II 1922 w Bzowie pow. Świecie n/Wisłą w rodzinie chłopskiej. Ukończył 3 klasy gimnazjum. Wysiedlony na Lubelszczyznę, w 1941 wstąpił do ZWZ-AK; zastępca dowódcy patrolu „Kordiana” w oddziale Kedywu AK; do sierpnia 1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”. Zmarł 28 III 1997 w Nakle nad Notecią.

164. Fryze Jerzy ps. „Kmicic”, „Czarny” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 założyciel konspiracyjnej grupy młodzieży „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie podporządkowanej oddziałowi samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w 1946 i skazany na dożywocie; więziony na Zamku w Lublinie i we Wronkach przez 10 lat. Zmarł w Szczecinie w 1994.

165. Gabriołek Stanisław ps. „Grot”, porucznik, dowodził grupą dezerterterów z armii Berlinga z jednostki wojskowej z Białki k. Krasnegostawu, która na początku 1945 dołączyła do oddziałów samoobrony AK „Zapory”. Autor marszu „Zaporczyków” zaczynającego się od słów: „Maszerują cicho niby cienie...”

166. Gajewski Bronisław ps. „Orzech” ur. 7 VII 1921 w Urzędowie-Bęczyn w rodzinie chłopskiej; od sierpnia 1943 roku żołnierz placówek AK-WiN w Bęczynie. Jego dom był stałą i pewną kwaterą partyzancką, w której w 1945 znalazła także schronienienie poszukiwana przez UB żona i dzieci zastępcy „Zapory”, Stanisława Wnuka ps. „Opal”.

167. Gajewski Edward ps. „Szczurek”, rolnik z Bęczyna k. Urzędowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

327

168. Gajewski Jan ps. „Jan”, „Tato”, rolnik z Bęczyna k. Urzędowa, legionista, żołnierz AK; ojciec Gabriela, Stanisława i Tadeusza; jego dom był stałą i pewną kwaterą partyzantów „Zapory”.

169. Gajewski Gabriel ps. „Oset” ur. w 1924 roku w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, uczeń gimnazjum, brat Tadeusza i Stanisława, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory” oraz oddziału samoobrony AK „Zapory”. Zamordowany 6 XII 1945 przez nieznanych sprawców.

170. Gajewski Stanisław ps. „Staś”, ur. 17 V 1930 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, łącznik oddziałów AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB 2 II 1951 i więziony do 13 VIII 1951.

171. Gajewski Tadeusz ps. „Nagan” ur. 16 IX 1925 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, uczeń gimnazjum, brat Gabriela i Stanisława, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Zamordowany przez funkcjonariusza MO 7 IX 1944 roku w Urzędowie.

172. Gajewska-Turkowska Irena ps. „Paproć” ur. 16 XI 1923 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, od 1943 sanitariuszka oddziałów AK.

173. Gajewski Władysław ps. „Kruk” ur. 22 X 1912 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, krawiec, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory” i współpracownik oddziałów AL „Cienia”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej działał na szkodę żołnierzy AK. Był wiernym członkiem PPR/PZRR. Zmarł w 1989.

174. Gajewski Zygmunt ps. „Felek” ur. 13 XII 1920 w Urzędowie–Przedmieście Mikuszewskie w rodzinie chłopskiej. Od 1942 żołnierz AK. Aresztowany jesienią 1944 roku przez NKWD i wywieziony na Sybir. Po powrocie z zesłania objął funkcję sołtysa; zginął w 1953 w nigdy nie wyjaśnionych okolicznościach, prawdopodobnie zamordowany przez UB za opowiadanie o swych przezyciach w sowieckich łagrach.

175. Gałuszka Kazimierz ps. „Grab”, „Kazek” z Budy Stalowskiej k. Tarnobrzega, syn leśniczego, absolwent gimnazjum; żołnierz oddziału AK „Bławata”; po wkroczeniu Armii Czerwonej żołnierz oddziału samoobrony AK „Zapory”.

176. Garbacz Adolf ps. NN z Makowisk k. Krasnegostawu, ur. 13 I 1916 we wsi Biała gm. Kawęczyn k. Kraśnika, rolnik, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN. Aresztowany przez UB 4 II 1949 i skazany na 10 lat więzienia. Zmarł 14 V 1952 w więzieniu w Sieradzu.

177. Garłoch Kazimierz ps. „Zimny” z rodziny chłopskiej, żołnierz WiN oddziału „Zapory”, a od 1947 oddziału Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB.

178. Garstka Konstanty ps. „Jasiek” ur. w Dębicy, robotnik, żołnierz oddziału AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”; od 1946 w oddziale WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB

jesienią 1946 – zwolniony w 1947. W 1948 założył w Dębicy grupę konspiracyjną o nazwie Tajna Organizacja Wojskowa Armia Kresów; aresztowany 20 VII 1949 i więziony do 1953; w przymusowym batalionie pracy w kopalni „Wujek” do 1957. W 1960 założył w Dębicy ugrupowanie wojskowo-polityczne o nazwie Polskie Powstańcze Siły Zbrojne – działały do czasu aresztowania w 1979; od 1980 w strukturach „Solidarności”.

179. Garstka Tadeusz ps. „Siekiera”, „Sum”, „Gawron”, „Siekacz” ur. 25 VII 1930 w Dębicy, robotnik, żołnierz oddziału AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”. W 1948 założył

w Dębicy grupę konspiracyjną o nazwie Tajna Organizacja Wojskowa Armia Kresów; aresztowany 20 VII 1949 i skazany na 6 lat więzienia; więziony do 1953; w przymusowym batalionie pracy w kopalni „Wujek” do roku 1957. W 1960 założył w Dębicy ugrupowanie wojskowo-polityczne o nazwie Polskie Powstańcze Siły Zbrojne – działały do czasu aresztowania w 1979; od 1980

w strukturach „Solidarności”.

180. Gasiński Zdzisław ps. „Krawiec”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

181. Gawryś Jan ps. NN ur. w Białym Borze k. Mielca w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału AK, samo obrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

182. Gąsior Józef ps. „Kaczor”, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Ujawniony w 1947, aresztowany przez UB w 1949 i skazany na 5 lat więzienia.

183. Gąsiorowski Wacław ps „Wacuś” ur. około 1930 roku w rodzinie chłopskiej, żołnierz 27. Wołyń-

328

Zaporczycy 1942-1949

skiej Dywizji AK z oddziału „Nagla” oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

184. Gąska Aleksander ps. „Janek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

185. Gębala Marian ps. „Struś” z Lublina – szofer i szef aprowizacji oddziału Kedywu AK „Zapory”.

186. Gładysz Czesław ps. „Szczur”, rolnik z Niedrzwicy Dużej; żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej, łącznik oddziałów samoobrony AK „Zapory”.

187. Głowacki Aleksander ps. „Wisła” ur. 20 lutego 1918 w Kazimierzu Dolnym, kapitan, uczestnik wojny obronnej 1939, jeniec oflagów 1939-1945, od czerwca 1945 do marca 1947 zastępca

„Zapory”.

188. Głowacki Stanisław ps. NN, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”; aresztowany w 1944 roku przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

189. Głuszec Jan ps. „Wrzos” z Urzędowa z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

190. Godziszewski Janusz ps. „Wir”, „Janusz” ur. w 1924 w Motyczu w rodzinie rządcy majątku, żołnierz AK oddziałów Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” oraz cc Czesława Rossińskiego ps.

„Jemioła”; od jesieni 1944 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; od września 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ w walce z UB pod Sadurkami w lipcu 1948.

191. Gogoliński Władysław ps. „Szczapa”, „Szpic”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

192. Goliszek Marian ps. „Szczurek”; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; zmarł w 1995 w Opolu Lubelskim.

193. Golonka Józef ps. NN z Ropczyc k. Mielca, rolnik, żołnierz oddziału AK, samoobrony AK i WiN

Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

194. Gołdaś Apolonia ps. „Polcia” ur. w 1918 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, od 1942

łączniczka AK i samoobrony AK placówki „Urzędów”. Podczas pacyfikacji Bęczyna 12 VII 1945

aresztowana przez UB i wraz z rannymi (na jej oczach umierali „Dornier” i „Wilczek”) i skato-wanymi żołnierzami „Zapory” (wśród nich był ukochany jej chłopak „Zbyszek”) przewieziona do aresztu UB w Kraśniku. Wskutek tragicznych przeżyć związanych z pacyfikacją i torturami podczas śledztwa, dostała pomieszania zmysłów. Zmarła nie odzyskawszy zdrowia w 1947.

195. Gołdaś-Gozdalska Sabina ps. „Róża” ur. 22 X 1920 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, od 1942 łączniczka AK i samoobrony AK placówki „Urzędów”. Podczas pacyfikacji Bęczyna 12 VII 1945 aresztowana przez UB i wraz z rannymi żołnierzami „Zapory” przewieziona do aresztu UB w Kraśniku. Zwolniona z aresztu po dwóch miesiącach.

196. Gołofit Henryk ps. „Tęcza” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

197. Gołofit Marian ps. „Kret” ur. w Ratoszynie w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

198. Gołoś Edward ps. NN z rodziny chłopskiej, po 1947 żołnierz oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek” współpracujący po jego śmierci z Lucjanem Rondudą; w latach pięćdziesiątych skazany na wieloletnie więzienie.

199. Gondera Wacław z Kolonii Ratoszyn, rolnik, prowadził punkt kontaktowy dla oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; zmarł w 1995 w Ratoszynie.

200. Gorzelewski Maurycy ps. „Grzmot”, „Moryc” z Janowa Lubelskiego; żołnierz NSZ bojówki „Jania”; od 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

201. Goś Walerian ps. „Walerek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Lalka” oddziału WiN

„Uskoka”; poległ w walce z UB pod Cyganką w maju 1948.

202. Gozdalska Sabina ps. NN ur. 23 X 1920 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, sanitariuszka i łączniczka oddziełów AK i samoobrony AK „Zapory”. W 1945 aresztowana przez UB i więziona w Kraśniku.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

329

203. Górecki Bogdan ps. „Jucha”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

204. Górski Bolesław ps. NN ur. 2 X 1902 w Wandalinie, rolnik, komendant placówki AK-WiN w Bobach. Po ujawnieniu ukrywał się przed UB wraz z Bogdanem Czaplą i Czesławem Klockiem.

Aresztowany 20 VIII 1953 i skazany na 15 lat więzienia.

205. Grabowski Antoni ps. „Ząbek”, żołnierz AK i samoobrony AK oddziału Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”; żołnierz plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”; poległ w walce z UB 17 I 1947 pod Albinowem Dużym k. Biłgoraja.

206. Grabowski Mirosław ps. „Prawdzic”, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; żołnierz plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

207. Grabski Zbigniew ps. „Pomian”, prawdopodobnie z Warszawy; krewny przedwojennego ministra Władysława Grabskiego; żołnierz AK – w oddziale WiN „Uskoka” w patrolu „Wiktora”; w 1948 roku przedostał się do Wielkiej Brytanii, skąd przysyłał „Wiktorowi” lekarstwa.

208. Graca Edward ps. „Turbina” z Zawady, rolnik, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK; porucznik; komendant placówki samoobrony AK i WiN Rąblów-Zawada; ujawniony w 1947.

209. Grażewicz Władysław ps. „Grzybek”, doktor medycyny, ur. 15 V 1874 w Pooraniu pow. trocko-

-wileński w rodzinie chłopskiej. Absolwent gimnazjum w Mitawie; student medycyny w Kijowie

– studia medyczne, specjalizacja położnictwo, zakończył w Uniwersytecie w Dorpacie (Tartu –

Estonia). W latach 1901-1914 w szpitalach Warszawy i w Berdyczowie; w 1914 r. powołany do wojska rosyjskiego w randze pułkownika był ordynatorem 78 ewakuacyjnego szpitala w Kursku, gdzie wraz z żoną zorganizował polską szkołę z internatem. Po powrocie z Kurska objął stanowisko ordynatora w Szpitalu Miejskim w Warszawie ul. Wolska 4. Od 20 IV 1922 dyrektor Szpitala Sej-mikowego w Bełżycach. Od 1940 żołnierz ZWZ-AK, w czasie okupacji hitlerowskiej organizował

i szkolił służbę medyczną AK, niósł pomoc rannym partyzantom, mimo zakazu Niemców leczył

Żydów z bełżyckiego getta, ratował ofiary obozu na Majdanku, przechowywał, leczył i udzielał

pomocy materialnej uciekającym z obozu jenieckiego w Poniatowej żołnierzom radzieckim. Po wkroczeniu Armii Czerwonej leczył i chronił chorych i rannych partyzantów majora „Zapory”.

Zmarł 19 IV 1956 – pochowany na cmentarzu w Matczynie k. Bełżyc.

210. Grodzki Zbigniew ps. „Czarny”, syn młynarza z Niedrzwicy; żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej; od wiosny 1945 żołnierz oddziału samoobrony AK kpt. Mariana Bernaciaka ps.

„Orlik”; od maja 1946 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”. Poległ w walce z UB pod Chodlem w czerwcu 1946.

211. Gromont NN ps. „Lew” z Wołynia, podporucznik, żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga.

W 1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”; aresztowany 4 IX 1945 i osadzony na Zamku w Lublinie.

212. Groński Roman ps. „Żbik” z Kraśnika, syn elektryka, żołnierz NSZ, od wiosny 1944 w oddziałach AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; porucznik; od 1946 dowódca plutonu żandarmerii wojskowej Zgrupowania Oddziałów WiN „Zapory”; aresztowany przez UB we wrześniu 1947

i zamordowany w mokotowskim więzieniu 7 III 1949.

213. Grudzień Aleksander ps. „Skowronek”; w 1946 roku żołnierz plutonu „Jadzinka” w oddziale WiN „Zapory”.

214. Grzegorczyk Jan ps. „Orzeł” ur. w 1919 w Obliźniaku k. Niezabitowa, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory”; do września 1947 zaufany łącznik „Zapory”; aresztowany przez UB

i więziony w Lublinie i Sieradzu.

215. Gutowski Jerzy ps. „Czarny” z Lublina, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 w oddziale Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

Aresztowany w 1947.

216. Gwóźdź NN z Kolonii Stasin k. Lublina z rodziny chłopskiej, żołnierz AK-WiN oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Aresztowany w 1948 i skazany na dożywocie. Zmarł w więzieniu we Wronkach.

217. Habros Antoni ps. „Antek” ur. we wsi Wielkie w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziału AK; członek grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika

330

Zaporczycy 1942-1949

ps. „Ryś”.

218. Harasim Zdzisław ps. „Kwiatek” ur. 30 listopada 1924 w Kaznowie k. Lubartowa w rodzinie chłopskiej; w konspiracji od 1939; żołnierz AK od wiosny roku; od wiosny 1946 w oddziałach WiN „Zapory”.

219. Harasimowicz Edward ps. „Biały” ur. 2 II 1925 w Grodnie; żołnierz AK; wcielony do armii Berlinga, zdezerterował i wstąpił do oddziału NSZ „Wołyniaka”; od końca 1946 w oddziałach WiN „Zapory”. Aresztowany 21 I 1947 przez UB i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano.

220. Hermanowski Antoni ps. NN, rolnik z Radzica, żołnierz AK oddziału „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

221. Hodur Józef ps. „Stołek” ur. 14 III 1920 w Tuszymie k. Mielca w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziału AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusinka ps. „Olek”.

222. Hoffman Henryk ps. „Mewa”, „Kapeć” z Janowa Lubelskiego, syn kupca, żołnierz NSZ w oraz oddziałów „Jania” i „Błyska”. W latach 1946/47 żołnierz plutonów „Misia” i „Żbika” oddziału WiN „Zapory”; w 1948 roku przedostał się na Zachód.

223. Hołota Franciszek ps. „Mały” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

224. Hołowiński Tadeusz ps. „Stary”, żołnierz AK, łącznik oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps.

„Uskok”.

225. Horodejuk Roman ps. „Witold”, rolnik z Izabelina, żołnierz WiN Leona Tarszkiewicza ps.

„Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” oraz patrolu Stanisława Kuchcewicza ps. „Wiktor”. Poległ w walce z UB pod Pieszowolą k. Sosnowicy w październiku 1949.

226. Iracki Czesław ps. „Jawor”, rolnik, żołnierz AK, łącznik oddziałów „Zapory”.

227. Iwanicka NN z Zawieprzyc k. Lubartowa, żona rolnika Aleksandra, zamordowana przez funkcjonariusza UB 18 V 1947 za udzielanie pomocy i schronienia żołnierzom WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

228. Iwanicki Aleksander z Zawieprzyc k. Lubartowa, rolnik, w 1947 aresztowany przez UB i skazany na 5 lat więzienia za udzielanie pomocy żołnierzom WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

229. Iwanicki Stanisław ps. NN, rolnik z Radzica; żołnierz AK oddziału „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 roku na Sybir.

230. Iwaszkiewicz Olgierd ps. „Rawicz”, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; żołnierz plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

231. Jabłoński NN ps. „Bąk” z rodziny chłopskiej; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN oddziału Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Poległ w walce z UB 18 V 1947 w Zawieprzycach k. Lubartowa.

232. Jacniacki Eligiusz ps. „Wątróbka” ur. w 1918 w Urzędowie-Mikuszowskie w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

233. Jacniacki Tadeusz ps. „Sosna” ur. w 1924 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu

„Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

234. Jaczyński Błażej ps. „Grom” z Łęcznej z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, łącznik oddziału WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

235. Jakubas Konstanty ps. „Wiąz” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

236. Jakubczyk Jan ps. „Czarny”, rolnik z Motycza k. Lublina, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

237. Jakubowski Roman ps. „Korab” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

238. Janczak Jan ps. „Skowronek” z Niedrzwicy Dużej z rodziny chłopskiej, żołnierz 14 placówki AK

w Niedrzwicy Dużej i oddziału Kedywu AK „Zapory”.

239. Janczak Stanisław ps. „Długi” ur. 29 V 1923 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; rolnik;

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

331

żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

240. Janeczko Piotr ps. „Posłuszny” z Borowa k. Chodla z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory” i plutonu „Szerszenia” w zgrupowaniu samoobrony AK

„Zapory”. Ranny w walce pod Polanówką k. Lublina w czerwcu 1945, otoczony przez NKWD, popełnił samobójstwo. Pochowany na cmentarzu w Krężnicy Jarej.

241. Janeczko Władysław ps. „Dymek” z Borowa k. Chodla z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu

„Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

242. Janowski Franciszek ps. „Merkury” z okolic Kazimierza Dolnego z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

243. Janowski Henryk ps. „Wilczur” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

244. Janowski Marian ps. „Roman”, syn kolejarza, żołnierz AK oddziałów Aleksandra Sarkisowa ps.

„Szaruga” i cc Czesława Rossińskiego ps. „Jemioła”. Od wiosny 1945 w plutonie „Szerszenia”

w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory” – ranny pod Polanówką w czerwcu 1945; do 1947

w oddziałach WiN „Zapory”.

245. Janowski Stanisław ps. „Wilk”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK.

246. Jańczura Kazimierz ps. „Spinka” ur. 2 I 1921 w Adelinie k. Chodla w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK i ROAK „Zapory”.

247. Jarecki Eugeniusz ps. „Grogulec” z rodziny chłopskiej z okolic Włodawy, żołnierz AK i WiN

oddziałów Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB.

248. Jarmuła Tadeusz ps. NN z Niedrzwicy Kościelnej z rodziny chłopskiej, żołnierz plutonu AK w Niedrzwicy Kościelnej. Poszukiwany przez NKWD, wstąpił do zgrupowania samoobrony AK

„Zapory”. Aresztowany w październiku 1944 przez UB i NKWD, sądzony publicznie 21 X 1944

przez NKWD na boisku w Niedrzwicy Dużej i skazany na karę śmierci. Zamordowany przez UB

i NKWD w nieznanych okolicznościach.

249. Jarocki Tadeusz ps. „Burza”, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i plutonu

„Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

250. Jarosz Adam ps. „Żbik” ur. w 1923 w Białej k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz NSZ w oddziałach „Visa”, „Cichego”, „Nałęcza” i „Jania; od września 1946 w oddziałach WiN

„Zapory”; od 1947 dowódca patrolu w oddziale Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ w walce z UB pod Otroczem w 1948.

251. Jarosz Franciszek ps. „Dąbek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

252. Jarzynka Aleksander ps. „Choinka” ur. 4 VIII 1918 w Wierzchowiskach w rodzinie chłopskiej, żołnierz NSZ, od 1946 w plutonie „Misia” oddziału WiN „Zapory”.

253. Jasiński Bolesław ps. „Komar” z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

254. Jasiński Franciszek ps. „Wesoły” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

255. Jasiński Henryk ps. „Wierzba” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

256. Jasiński Józef ps. „Drań” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

257. Jasiński Stanisław ps. „Albańczyk” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

258. Jasiński Stanisław ps. „Żbik”-„Samotny” ur. 15 X 1914 w Ługowie w rodzinie chłopskiej. Starszy wachmistrz, ukończył 6 klas gimnazjum oraz szkołę podoficerską w XII Pułku Ułanów Podolskich w Krzemieńcu; zawodowy podoficer. W wojnie obronnej 1939 w bitwie pod Mokrem. Od 1940

w OW, na bazie której utworzył w połowie 1943 patrol włączony do oddziału Kedywu AK, któ-

332

Zaporczycy 1942-1949

rym od lutego 1944 dowodził „Zapora”. Jesienią 1944 aresztowany pod obcym nazwiskiem przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR. Powrócił z zesłania w 1946 i przybrawszy pseudonim

„Samotny”, wstąpił do oddziału WiN „Zapory”, w którym do kwietnia 1947 dowodził plutonem.

Po ujawnieniu wielokrotnie aresztowany przez UB.

259. Jasiński Władysław ps. „Kuzynek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

260. Jaśkowski Bronisław ps. „Tułacz” ur. 13 I 1924 w Czółnach k. Bełżyc w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK, w 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB i 29 III 1951 skazany na 15 lat więzienia. Zmarł w 1996 w Bełżycach.

261. Jaworzyński Adam vel Antoni Wiśniewski ps. „Lwów”, student medycyny ze Lwowa, lekarz oddziału Kedywu AK „Zapory”, poległ 17 VII 1944 w akcji pod Kożuchówką. Pochowany na partyzanckim cmentarzu w lesie Godów k. Chodla.

262. Jedut Czesław ps. „Żółw”, żołnierz AK, w 1946 grupie Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”, od listo pada 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Ranny w walce z UB pod Jakubo-wicami Końskimi 2 XII 1946, aresztowany i skazany na 15 lat więzienia.

263. Jezierski NN ps. NN, rolnik z Jagodna, aresztowany przez UB i skazany na karę śmierci za współpracę i pomoc okazaną oddziałom WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Wyrok wykonano.

264. Jezioro Władysław ps. NN z Ocieki k. Mielca, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusinka ps. „Olek”.

265. Jeziorski Józef ps. „Sokół” z okolic Kazimierza Dolnego z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu

„Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

266. Jeżewski Mieczysław ps. „Pszczółka” z Kazimierza Dolnego z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu

„Babinicza” oddziału Kedywu AK i oddziału samoobrony AK „Zapory”. Poległ 7 II 1945 w Wólce Kępskiej k. Chodla w walce z UB i NKWD.

267. Jeżewski Wiesław ps. „Sław” ur. 9 XI 1930 w Kazimierzu Dolnym w rodzinie chłopskiej; łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. W 1946 aresztowany przez UB i więziony przez 6 miesięcy.

268. Jośko Jan ps. NN ur. w rodzinie chłopskiej w Wojciechowie, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

269. Józefow Marian ps. „Vis” z Kraśnika, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

270. Jóźwiak Jan ps. „Wrzos” z Urzędowa, robotnik, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

271. Jóźwiak Józef ps. „Osa” z Zawieprzyc k. Lubartowa; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Poległ w walce z UB.

272. Jurkowski Aleksander ps. „Igiełka” ur. w Kozubszczyźnie w rodzinie chłopskiej, absolwent szkoły rzemieślniczej w Lublinie, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. 7 IV 1945 uczestniczył w akcji na Izbę Skarbową w Lublinie. Aresztowany przez UB i 30 VI 1945 i skazany na karę śmierci. Zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

273. Juszka Konstanty ps. NN ur. w 1878, rolnik z Pietrzakowizny, którego gospodarstwo było stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB w 1951 roku i skazany na 2

lata więzienia za pomoc partyzantom.

274. Juściński Stanisław ps. „Orlik” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

275. Kaczkowski Tadeusz ps. NN, krawiec z Zadworza k. Kraśnika, żołnierz placówki BCh w Ostrowie k. Urzędowa. Na przełomie 1944/45 łącznik pomiędzy oddziałami samoobrony AK „Zapory”

a dezerterami z armii Berlinga. Aresztowany i więziony w UB w Kraśniku.

276. Kaczmarek NN ps. „Cygan” z Woli Sernickiej k. Lubartowa; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany w 1946 przez UB.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

333

277. Kalicki Edward ps. „Mały”, „Równy”, „Zając” ur. 6 X 1929 w Konopnicy lub Motyczu k. Lublina w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału WiN „Zapory”. Od września 1947 w patrolu Edwarda Bukowskiego ps. „Gruby Edek” oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Poległ

10 VI 1952 we wsi Lipniak gm. Konopnica k. Lublina w walce z UB.

278. Kalicki Jan ur. w 1935 w rodzinie chłopskiej, brat Edwarda, w 1951 aresztowany przez UB i skazany na 2 lata więzienia za to, że brat walczył z komunistami.

279. Kalisiewicz Stefan ps. „Stefek” ur. 8 IV 1918 w Witebsku, żołnierz ZWZ-AK od 1940, w oddziale Kedywu AK „Zapory” od 1944. Aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu w Tarnobrzegu, zbiegł i w 1945 wstapił do oddziału samoobrony AK „Zapory”.

280. Kalisz Zygmunt ps. „Zyga” ur. 15 VI 1930 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, łącznik oddziałów AK-WiN „Zapory”.

281. Kaliszewski Stefan ps. „Motyl”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

282. Kaługa Helena ps. „Krystyna”, sanitariuszka oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Za udzielenie pomocy rannemu 7 IV 1945 dowódcy aresztowana przez UB i skazana na 7 lat więzienia.

283. Kamilewicz Serafin ps. „Wydra” z rodziny chłopskiej, żołnierz NSZ „Zemsty” i „Boruty”, od 1946 roku w patrolu „Wiktora” oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany przez UB 20 III 1948 i skazany na karę śmierci. Zamordowany 16 X 1948.

284. Kamińska Helena ps. „Agata” z Borowa k. Chod la, żona młynarza, łączniczka oddziałów AK-

-WiN „Zapory”.

285. Kamiński Bolesław ps. „Olszyna”, młynarz z Borowa k. Chodla. Komendant placówki AK, samoobrony AK i WiN w Borowie współpracującej ściśle z oddziałami „Zapory”.

286. Kamiński Romuald ps. „Niemen”, żołnierz AK i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

287. Kamiński Paweł ps. „Kuna”, komendant placówki WiN w Bełżycach, zastrzelony przez UB

w marcu 1946.

288. Kaproń Piotr ps. „Petrik” ur. w 1924 w Janowie Lubelskim, fotograf, żołnierz NSZ oddziału

„Cichego” oraz oddziałów „Błyska” i „Jania”; od 1946 w oddziale WiN „Zapory”; ujawniony w 1947.

289. Karbowniczek Wacław ps. „Jastrząb” z Palikij, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”.

290. Karcz Jerzy ps. „Bohun” ur. około 1924 w Puławach, syn oficera WP zamordowanego w Da-chau, porucznik, do 1944 żołnierz kompanii sztabowej Zamojskiego Inspektoratu AK „Woyny”; w latach 1945/47 w oddziałach WiN „Zapory”; zginął w 1947 w nieznanych okolicznościach; pochowany na cmentarzu w Zwierzyńcu.

291. Karczmarzewski NN ps. NN, rolnik ze wsi Wola Wereszczyńska, którego gospodarstwo do 1948

było stałą i pewną kwaterą żołnierzy „Uskoka”.

292. Karpik Kazimierz ps. „Czarny” z Lubartowa; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Poległ w walce z UB wiosną 1947 w Turowoli k. Lubartowa.

293. Karski Stanisław ps. „Koza” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory”; w lipcu 1946 ranny w walce z NKWD pod Dębicą.

294. Karwacki Michał ps. „Jerzyk” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”; od 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

295. Kasperek Franciszek ps. „Hardy”, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. W 1949 poszedł na współpracę z UB – przyczynił się do wytro-pienia najbliższych współpracowników i bunkra „Uskoka”. Za zdradę w 1950 rozstrzelany przez żołnierzy patrolu Stanisława Kuchcewicza ps. „Wiktor”.

296. Kasprzak Franciszek ps. „Żuczek” ur. 3 X 1923 w Promnie k. Grójca, rolnik, żołnierz patrolu

„Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do ZSRR.

297. Kasza Marian ps. „Róża” ur. w 1922 w Urzędowie, robotnik, żołnierz patrolu „Grzechotnika”

334

Zaporczycy 1942-1949

oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK „Zapory”. Ranny w nogę w walce z UB, został wywieziony w Zielonogórskie. Aresztowany przez UB i więziony przez 3 lata w więzieniu; zmarł w 1999 r.

298. Kaszczuk Józef ps. NN ze Zbereża k. Sobiboru, rolnik, żołnierz WiN oddziału Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”.

299. Kaszczuk Natalia ps. NN ze Zbereża k. Sobiboru z rodziny chłopskiej, za ukrywanie żołnierzy WiN oddziału Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” zastrzelona 6 X 1951 w swoim gospodarstwie przez UB.

300. Kaszczuk Stanisław ps. „Daleki” ze Zbereża k. Sobiboru, rolnik, żołnierz WiN oddziału Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”.

301. Kaszczuk Teodor ps. NN ze Zbereża k. Sobiboru, rolnik, za ukrywanie żołnierzy WiN oddziału Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” zastrzelony 6 X 1951 w swoim gospodarstwie przez UB.

302. Kataś Feliks ps. „Wróbel”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

303. Kawecki Jerzy ps. „Motor” ur. w 1926 w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK.

304. Kawiak Władysław ps. „Zagłoba” z Palikij k. Wojciechowa, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN

„Zapory”, aresztowany przez UB.

305. Kawka Danuta ps. „Śmigła” z Ratoszyna z rodziny chłopskiej, łączniczka oddziałów AK-WiN

„Zapory”; zmarła w Ratoszynie w 1996.

306. Kawka Zygmunt ps. „Twardy” ur. w Gutanowie k. Garbowa, rolnik z Ratoszyna, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”; po 1947 związany z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps.

„Kędziorek”; skazany na 2 lata więzienia.

307. Kędzior Wojciech ps. „Kędzior”, „Kędziorek” z rodziny chłopskiej, w 1947 żołnierz plutonu

„Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”.

308. Kędziora Konstanty ps. NN z okolic Mielca z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziału partyzanckiego AK, samoobrony i WiN Wojciecha Lisa ps. „Lis”. Zamordowany 30 I 1948. Ciało zakopano na śmietniku Komendy MO w Mielcu. 14 V 1991 nastąpiło uroczyste przeniesienie szczątków na miejscowy cmentarz.

309. Kępska Wanda z Grondów k. Chodla, żona rolnika, której dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowana w 1947 i skazana na wieloletnie więzienie.

310. Kępski Władysław z Grondów k. Chodla, rolnik, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany w 1947 i skazany na wieloletnie więzienie.

311. Kęsicki Zbigniew ps. „Zych”, żołnierz AK oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i plutonu

„Szerszenia” w oddziale samoobrony AK „Zapory”.

312. Kieszkowska Bronisława ps. NN, za pomoc udzieloną rannemu w dniu 7 V 1945 Stanisławowi Łukasikowi ps. „Ryś” aresztowana przez UB i 30 VI 1945 skazana na karę śmierci. Zamordowana na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

313. Kisielewski Wincenty ps. „Lipa” ur. w 1918 w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”; poległ w walce z UB pod Ignasinem k. Fajsławic 8 IX 1946.

314. Kiszka Andrzej ps. „Dąb”, „Leszczyna”, „Bogucki” ur. 21 XI 1921 w Maziarni k. Biłgoraja w rodzinie chłopskiej. Żołnierz oddziału AK „Ojca Jana”; w 1944 funkcjonariusz MO; ścigany przez UB za przeszłość akowską, wstąpił do oddziału NSZ „Wołyniaka”; od 1946 w plutonie „Misia”

oddziału WiN „Zapory”; po 1947 w patrolu Józefa Kłysia ps. „Rejonowy”; aresztowany 30 XII 1961 przez SB w bunkrze w lasach koło Huty Krzeszowskiej i skazany na karę dożywotniego więzienia. Więzienie PRL opuścił 3 VIII 1971. Po 1989 Sądy RP odmówiły mu prawa do reha-bilitacji i zadośćuczynienia.

315. Kleniewski Bogdan ps. „Sokół” z Urzędowa, uczeń gimnazjum, syn felczera, żołnierz patrolu

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

335

„Grzechotnika”oddziału Kedywu AK „Zapory”; poległ w Urzędowie 26 VII 1944 w akcji „Burza”.

316. Klocek Czesław ps. „Wilczur”, „Tęcza” ur. 2 XI 1925 w Majdanie Moniackim k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”; w oddziałach samoobrony AK i WiN

„Zapory” do września 1947; schwytany przez UB w 1953 i skazany na 15 lat więzienia; więziony we Wronkach i Sztumie do 31 V 1958.

317. Klocek Marian ps. „George” z Opola Lubelskiego; podporucznik; żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. W listopadzie 1946 otoczony przez oddziały UB na polach Jeżowa k. Chodla ostatnim pociskiem odebrał sobie życie.

318. Klocek Witold ps. „Lew” ur. w 1927 roku w Majdanie Moniackim k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; 7 II 1946 poległ w walce z UB w Majdanie Borowskim k. Chodla. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

319. Kluch Stefan ps. „Wrzos” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

320. Kłyś Józef ps. „Rejonowy” ur. 30 XI 1914 w Wólce Ratajskiej k. Janowa Lubelskiego, rolnik, komendant placówki AK w Wólce Ratajskiej i żołnierz samoobrony AK i WiN „Zapory”. Ścigany przez UB po 1947, stworzył patrol podległy por. Mieczysławowi Pruszkiewiczowi ps. „Kędziorek”.

Poległ w walce z UB 13 XI 1952 we wsi Piłatka k. Batorza.

321. Kobiałko Aleksander ps. „Wisła” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”, aresztowany w 1944 przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

322. Kochanowska Izabella ps. „Błyskawica”, córka ziemian z Łopiennika, łączniczka AK, w 1945

sanitariuszka oddziału NSZ, łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowana 1 V 1949 i skazana na 6 lat więzienia.

323. Kochański Władysław ps. „Szef” z Niedrzwicy z rodziny chłopskiej; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; od 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ

w walce z UB w 1948.

324. Kocoń Jan ps. „Ryś” ur. 22 maja 1922 roku w Opolu Lubelskim w rodzinie rzemieślników; od 1941 żołnierz ZWZ-AK; od 1943 w oddziale Kedywu AK „Zapory” w patrolu „Kordiana”; 23

VIII 1944 aresztowany przez NKWD i 3 IX 1944 wywieziony do ZSRR; z zesłania powrócił w październiku 1947. Zmarł w Opolu Lubelskim w 1999 r.

325. Kocoń Kazimierz ps. „Dąbek”, „Kaziu bul-bul”, rzeźnik z Opola Lubelskiego; w latach 1944-1947 żołnierz (kucharz oddziałowy) oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

326. Kocoń Przemysław ps. „Alembik” z rodziny rzemieślników z Opola Lubelskiego, żołnierz patrolu

„Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

327. Kogut Zdzisław ps. „Ryś” z rodziny chłopskiej; żołnierz WiN oddziałów Leona Tarszkiewicza ps.

„Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ w walce z UB po 1947.

328. Kokoszka Jan ps. „Ryś” vel Józef Krzos ur. 27 III 1925 w Krzemieniu k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; od marca 1943 żołnierz oddziału AK „Ojca Jana”; od maja 1946 w oddziale NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”; w plutonie „Żbika-Samotnego” w oddziale WiN

„Zapory” od września 1946; ujawniony w kwietniu 1947; aresztowany w marcu 1951; zmarł we Wrocławiu w 2001 r.

329. Kołodziejczyk Czesław ps. NN z Ziółkowa k. Lubartowa z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziału AK Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”, aresztowany 29 I 1947 za udzielenie kwatery żołnierzom WiN „Uskoka”; więziony na Zamku Lubelskim.

330. Kołodziejczyk Zofia ps. NN z Ziółkowa k. Lubartowa z rodziny chłopskiej, łączniczka WiN

oddziału „Uskoka”, aresztowana przez UB 29 I 1947 za udzielenie kwatery żołnierzom WiN

„Uskoka”; więziona na Zamku Lubelskim.

331. Kołodziejczyk NN z Ziółkowa, rolnik, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN

oddziału „Uskoka”; zginął 29 I 1947 od wybuchu granatu wrzuconego do jego domu przez UB.

332. Konarski Zygmunt ps. „Dąb” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

336

Zaporczycy 1942-1949

333. Kondracki NN ps. Wrzesień”, rolnik z Makoszki k. Uchnina, żołnierz AK-WiN, którego gospodarstwo do roku 1951 było stałą i pewną kwaterą żołnierzy „Uskoka”.

334. Kondracki Wacław ps. „Sybirak” z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów samoobrony AK

i WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” i „Ordona”; poległ w walce z UB.

335. Kopacz Władysław ps. NN Zabrocza k. Mielca z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów AK, samo obrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

336. Kopaczewski Antoni ps. „Lew” ur. 25 V 1918 w Majdanie Kozickim k. Piask w rodzinie chłopskiej. Ukończył szkołę podoficerską w Nisku. W wojnie obronnej 1939 kapral 43. p.p. w Dubnie; od października 1939 w strukturach konspiracji w Piaskach: Baony Zemsty, ZWZ-AK; instruktor Konspiracyjnej Szkoły Podoficerskiej w Piaskach. Od końca 1943 dowódca oddziału partyzanckiego Armii Krajowej. Po wkroczeniu Armii Czerwonej ścigany przez NKWD i UB, objął komendę nad ukrywającymi się żołnierzami swego dawnego oddziału i działał w ramach samoobrony AK wraz z liczącym ok. 20 żołnierzy oddziałem na terenie gmin: Piaski. Fajsławice, Bisku pice i Krzczonów. Od lutego 1946 jego oddział wszedł w skład Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich WiN „Zapory”; oddział „Lwa” posiadał powielacze, na których drukowane były ulotki anykomu-nistyczne, a w okresie czerwiec-wrzesień 1946 w drukarni zlokalizowanej w domu Janiny Matraszek gmina Fajsławice wydawane było podziemne pismo „Wolność i Niezawisłość”. Poległ 8 IX

1946 w walce z UB pod Ignasinem k. Fajsławic.

337. Koper Tomasz ps. NN, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”, aresztowany przez UB i 29 XI 1949 skazany na 15 lat więzienia.

338. Koral Edward ps. „Zenek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK, aresztowany w 1944 roku przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

339. Kord Tadeusz ps. „Ludwik” patrz: Koral Tadeusz

340. Koral lub Kord Tadeusz ps. „Ludwik” ur. w 1927 w Borzechowie w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

341. Koral Wanda ps. „Wanda”, córka kowala, łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”, od 1946 roku więziona na Zamku Lubelskim.

342. Kornatowski Leszek ps. „Wir”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

343. Korniak Bogumił ps. „Boguś” ur. w Kamieniu Koszyrskim, zam. w Brzezinach k. Puchaczowa, rolnik, żołnierz NSZ. Od 1945 wywiadowca patrolu „Wiktora” oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany w 1947 przez UB i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano.

344. Korniak Maria ps. NN z Brzezin, żona rolnika Bogumiła, wywiadowca patrolu „Wiktora”oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowana w 1947 przez UB i skazana na dożywocie.

345. Koronacki Kazimierz ps. „Podolak” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK.

346. Korzeniowski Władysław ps. „Andersiak” z rodziny chłopskiej; żołnierz WiN oddziałów Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ w walce z UB około 1950.

347. Korzeniowski Witold ps. „Fredek” z rodziny chłopskiej, żołnierz AK-WiN oddziałów Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB pod Pieszowolą w październiku 1949.

348. „Korzeń” – Lis Stanisław

349. Kosacki Jan ps. „Gałązka” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK.

350. Kosacki Mieczysław ps. „Biały” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK.

351. Kosenik Jerzy ps. „Zastawa” z rodziny chłopskiej, żołnierz w patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

352. Kosik Marian ps. „Śliz” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

337

„Zapory”.

353. Kosik Stanisław ps. „Dąb” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

354. Kosiński Ryszard ps. „Wicher” z Bełżyc, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

355. Kosiński Stanisław ps. „Kwiatek”, rolnik, łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory”. Zmarł w 1998.

356. Kostrzewski Mieczysław ps. „Gad” ur. 8 XI 1922 w Łęczycy k. Lublina w rodzinie chłopskiej; ranny w wojnie obronnej 1939 pod Grodnem w walce z Sowietami; internowany na Litwie; w 1940 aresztowany przez Niemców i osadzony w stalagu; zbiegł z niewoli i w październiku 1943

wstąpił do oddziału Kedywu AK „Zapory”; od jesieni 1944 poszukiwany przez UB i NKWD

ukrywał się; w oddziałach samoobrony „Zapory” do amnestii 1945; aresztowany przez UB 4 IX

1945 i skazany na 5 lat więzienia.

357. Koślak Henryk ps. „Dąbek”, rolnik, do 1944 żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu „Zapory”. Zmarł w 1997.

358. Kot Michał ps. „Spokojny” ur. w Niedrzwicy Kościelnej w rodzinie chłopskiej, żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej i oddziału AK „Zapory”.

359. Kowal Kazimierz ps. „Sokół” ur. w 1926 w Polichnie k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK oddziału Andrzeja Misia ps. „Zew”; żołnierz WiN oddziału „Zapory” w patrolu Michała Szeremieckiego ps. „Miś”; poległ w walce z UB 6 I 1947 w Zakąciu; pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chod la.

360. Kowalczyk Julian ps. „Cichy”, żołnierz AK-WiN oddziałów „Uskoka”.

361. Kowalik Władysław ps. „Krępy”, rolnik zamieszkały w Niemcach k. Lubartowa, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; w 1945 uczestnik akcji odbicia żołnierzy AK z Zamku Lubelskiego; poległ w walce z UB jesienią 1946.

362. Kowalski Jan ps. „Bystry”, żołnierz AK, w 1946 w grupie Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”, a następnie w oddziałach WiN „Zapory”. Poległ 3 X 1946 w walce z UB pod Jastkowem k. Lublina.

363. Kowalski Jan, rolnik z Radzica Starego k. Lubartowa, łącznik oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. W 1946 zamordowany skrytobójczo przez funkcjonariuszy UB za udzielanie pomocy i schronienia żołnierzom WiN.

364. Kowalski Marian ps. „Pietruszka”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

365. Kowalski Stanisław ps. „Żmijka”, rolnik z Wojciechowa k. Lublina, żołnierz patrolu „Maksa”

oddziału Kedywu AK; komendant placówki WiN w Wojciechowie; szef oddziału WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; w 1948 aresztowany przez UB i skazany na karę śmierci. Zamordowany na Zamku Lubelskim 4 I 1949.

366. Kowalski Tadeusz ps. „Głodny”, żołnierz AK, na przełomie 1945/46 ukrywał się przed aresztowaniem wraz z Kazimierzem Woźniakiem ps. „Szatan, a następnie wszedł w skład jego grupy. Od jesieni 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

367. Kozak Zdzisław ps. „Zdzicho” ur. 6 IX 1928 w Ługowie w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”; aresztowany przez UB i 23 IV 1947 skazany na 8 lat więzienia.

368. Koziński Tadeusz ps. NN z Lublina, od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; w 1945 roku w oddziale „Zapory”.

369. Kozłowski Wojciech ps. „Tomek” z rodziny inteligenckiej, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Zmarł w Gdańsku w 1997.

370. Kozyra Lucjan ps. „Kruk”, „Kochane Bydlę” ur. 12 VIII 1925 w Modliborzycach w rodzinie chłopskiej; żołnierz bojówki NSZ „Jania” i oddziału WiN „Zapory”; za kontakty z ukrywającymi się po 1947 żołnierzami WiN skazany na 3 lata więzienia.

371. Koźlak Wacław ps. „Spokojny” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

338

Zaporczycy 1942-1949

372. Krawczyński Bogdan ps. „Kruk” ur. 30 IX 1915 w Łaszczowie; masarz; w wojnie obronnej 1939

obrońca Gdyni i Oksywia; plutonowy; od 1943 żołnierz patrolów „Wydry”, „Opala” i „Wampira”

oddziału Kedywu AK „Zapory”; od jesieni 1944 poszukiwany przez UB i NKWD; od początku 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB w listopadzie 1946; w kwietniu 1947 na mocy amnestii zwolniony z więzienia na Zamku Lubelskim.

373. Kroczek Józef ps. „Brodacz”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; 7 IV 1945

wziął udział w akcji na Izbę Skarbową; aresztowany i zamordowany 13 IV 1945 podczas śledztwa w UB w Lublinie.

374. Król Józef ps. „Maryś” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; w wyniku donosu mieszkańców Puchaczowa, zaskoczony na kwaterze przez UB, poległ w walce wiosną 1947.

375. Królik Edward ps. „Edek” ur. w Niedrzwicy w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK, samoobrony AK

i WiN oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; ranny w walce z UB i aresztowany pod Borzecho-wem k. Lublina w dniu 6 I 1947.

376. Królik Stanisław ps. „Kudłaty”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

377. Krugier Krystyna ps. „Łysienka” ur. 11 VI 1928 w Łopienniku w rodzinie chłopskiej; od maja 1945 łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

378. Kruk Longin ps. „Dzidek”, żołnierz AK z oddziału „Szarugi”, jesienią 1944 wstąpił wraz z dowódcą do armii Berlinga. Aresztowany w 1944 i sądzony przez NKWD w Kąkolewnicy; po wyroku przywieziony do Lublina, zbiegł z aresztu przy ul. Świętoduskiej w Lublinie. Od wiosny 1945

w plutonie „Szerszenia” w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”; za napady rabunkowe wobec mieszkańców wsi z wyroku „Zapory” rozstrzelany w Bełżycach.

379. Kruk Marian ps. „Pistolet” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

380. Krupa Jerzy ps. „Burza” ur. 20 września 1930 w Krzeszowie, syn malarki i policjanta, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek” do marca 1947. W 1948

założył w Dębicy grupę partyzancką o nazwie Tajna Organizacja Wojskowa Armia Kresów; aresztowany 20 VII 1949 i więziony do 1953; w przymusowym batalionie pracy w kopalni „Wujek” do 1957. W 1963 założył w Dębicy ugrupowanie wojskowo-polityczne o nazwie Polskie Powstańcze Siły Zbrojne – działały do czasu aresztowania w 1979. Zwolniony z więzienia w listo padzie 1981, włącza swe konspiracyjne grupy w ruch „Solidarności” i KPN.

381. Krupczak Paweł ps. „Hipolit”, „Jacek” ur. 4 IV 1925 w Biłgoraju; żołnierz oddziałów AK

„Kmicica” i „Szarugi”; za współpracę z żołnierzami samoobrony AK „Zapory” i akcję na Dom Żołnierza w Łodzi w listopadzie 1945 aresztowany przez UB i skazany na 15 lat więzienia.

Wolność odzyskał w 1953.

382. Krusche Ryszard ps. „Czarny Renek”, „Wiedeńczyk”, „Kmicic” ur. w 1924 w rodzinie chłopskiej wysiedlonej z Poznańskiego; żołnierz NSZ oddziału „Cichego”; od 1946 w oddziale WiN „Zapory”; zginął 18 II 1947 w niewyjaśnionych okolicznościach.

383. Krzeczowski Czesław ps. „Ptak” ur. 7 XII 1922 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, piekarz, od 1942 żołnierz AK. W latach 1944-1947 żołnierz placówek AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. Za działalność niepodległościową aresztowany w 1951 i do 1956 więziony w Strzelcach Opolskich.

384. Krzos Józef patrz: Kokoszka Jan ps. „Ryś”

385. Krzyżanek Feliks ps. „Motyka”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

386. Kubecki Czesław ps. „Motyl” ur. w 1924 w rodzinie chłopskiej w Zemborzycach, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN kpt. „Rysia”. Poległ w walce z UB 8 VII 1946 pod Babinem.

Pochowany na cmentarzu w Zemborzycach.

387. Kubis Edward lub Jan ps. „Żwirko” ur. w rodzinie chłopskiej w okolicach Kazimierza Dolnego, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej wskazywał NKWD

swych kolegów, których Sowieci wywozili do łagrów ZSRR

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

339

388. Kubus Józef ps. „Świstak”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

389. Kucharski Ryszard ps. „Biały Kruk” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

390. Kucharuk Stefan ps. „Ryś” z rodziny chłopskiej; żołnierz WiN oddziałów Leona Taraszkiewicza ps. „Żelazny”, Edwarda Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i „Ordona”; poległ w walce z UB.

391. Kuchcewicz Stanisław ps. „Iskra”, „Wiktor” ur. 27 XII 1922 w Łęcznej; syn właściciela linii autobusowej Łęczna-Lublin; od 1939 żołnierz SZP-ZWZ-AK; od 1943 w oddziale NSZ; ochotnik do armii Berlinga skoszarowany na Majdanku – ostrzeżony przed wywózką na Sybir zdezerterował; od 1945 roku w oddziałach Pogotowia Akcji Specjalnej NSZ Mieczysława Pazderskiego ps.

„Jacek”, a po jego śmierci w oddziałach Eugeniusza Walewskiego ps. „Zemsta” i Stefana Brzuszka ps. „Boruta”; od 1946 dowódca patrolu w oddziale WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; po śmierci „Uskoka” w 1949 dowódca samodzielnej grupy; ranny w walce z UB i MO w Piaskach k.

Lublina w 1953 popełnił samobójstwo.

392. Kuchcewicz Wiktor, brat Stanisława ps. „Wiktor”, ur. w 1926 w Łęcznej; syn właściciela linii autobusowej Łęczna-Lublin; zamordowany 10 II 1945 przez funkcjonariuszy MO za to, że był

bratem Stanisława ps. „Iskry”, „Wiktora”.

393. Kuchniczak Romuald ps. „Konrad” ur. 2 lipca 1928 w Zielonce k. Warszawy, syn oficera WP

i nauczycielki, uczestnik Powstania Warszawskiego; od września 1945 roku członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie podporządkowanej zgrupowaniu WiN „Zapory”; aresztowany 23 V 1946 i skazany na 6 lat więzienia.

394. Kuczyński Jan ps. NN z Wilna, żołnierz AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

395. Kujawa Jan ps. „Jerzy” z rodziny chłopskiej wysiedlonej z Pomorza, żołnierz plutonu „Wampira”

oddziału Kedywu AK „Zapory”, aresztowany w 1944 przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

396. Kujawa Leon ps. „Urban” z rodziny chłopskiej wysiedlonej z Pomorza, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”, aresztowany w 1944 przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

397. Kuligowska-Cel Janina ps. „Wiąz”, „Niusia” ur. 7 XII 1924 w Bełżycach w rodzinie robotniczej; w 1944 na tajnych kompletach ukończyła 4 klasy gimnazjum; żołnierz AK od 1942; łączniczka i sanitariuszka oddziałów partyzanckich AK, samoobrony AK i WiN kapitana Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Aresztowana przez UB w 1946 i więziona na Zamku Lubelskim. Po wyjściu na wolność wiosną 1947 podjęła pracę konspiracyjną; łączniczka majora „Zapory” i kapitana „Rysia”

do chwili ich aresztowania. Zmarła w Świdniku w 1988.

398. Kuropatwa Jan ps. „Murzyn”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

399. Kuropatwa Michał ps. „Kumka” z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, w 1948 roku w oddziale por.

Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

400. Kuropatwa Stanisław ps. „Sęk” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

401. Kurzątkowski Krzysztof ps. „Szturm”; żołnierz oddziałów AK Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i cc Czesława Rossińskiego ps. „Jemioła”; w 1945 żołnierz plutonu „Szerszenia” w oddziale samoobrony AK „Zapory”.

402. Kusio Władysław ps. „Odważny”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

403. Kuśmiderski Eugeniusz ps. NN ur. 23 XI 1924 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, rolnik, żołnierz oddziału Kedywu AK. Aresztowany przez UB w 1944 r.

404. Kuśmierz Dominik ps. „Rączka” ur. 20 marca 1919 w Zalesiu k. Bełżyc w rodzinie chłopskiej; krawiec; żołnierz ZWZ-AK od 1940; w latach 1942-1945 wywieziony do Niemiec na roboty; w latach 1945-47 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

405. Kuśnierz Józef ps. „Jastrząb” ur. 12 IV 1928 w Wilkołazie w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

340

Zaporczycy 1942-1949

406. Kwiatkowski Edward ps. „Sokół” ur. w 1923 w Białowodzie k. Wilkołaza w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ w walce z UB pod Świnkami w Lasach Janowskich 22 IX 1946; pochowany w Lasach Janowskich.

407. Kwiatkowski Jan ps. „Kapliczka” ur. w okolicach Chodla w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WIN „Zapory”.

408. Kwiatkowski Józef ps. „Kozak”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WIN „Zapory”.

409. Kwieciński Eugeniusz ps. „Jankowski”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”, aresztowany przez NKWD 27 VIII 1944 i wywieziony do łagrów ZSRR.

410. Kwieciński Jerzy ps. NN, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; za pomoc udzieloną rannemu w 1945 dowódcy aresztowany przez UB.

411. Kwieciński Tadeusz ps. NN ze Stasina k. Lublina; za pomoc udzieloną rannemu Stanisławowi Łukasikowi ps. „Ryś” aresztowany przez UB i 30 VI 1945 skazany na karę śmierci. Zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

412. Lachowski Tadeusz ps. „Nałęcz”, „Jawor”; student filozofii Uniwersytetu Lwowskiego i oficer kawalerii; dowódca oddziału NSZ podporządkowanego we wrześniu 1946 „Zaporze”; od jesieni 1946 szef sztabu Zgrupowania Oddziałów Partyzanckich WiN „Zapory”; ujawniony w 1947.

413. Leśkiewicz Feliks ps. „Zawieja” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapry”; zmarł w 1995.

414. Lewandowski Franciszek ps. „Dąb” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK.

415. Lewandowski Józef ps. „Smoliński” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK; zmarł w 1997.

416. Libera Stanisław ps. „Burza” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; poległ w walce z UB.

417. Libera Zygmunt ps. „Babinicz” ur. w 1909 w Wólce Nowej w rodzinie chłopskiej; plutonowy WP; odlewnik w Mniszku k. Grudziądza. W wojnie obronnej 1939 w Nowogródzkiej Brygadzie Kawalerii; w konspiracji od 1939; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN oddziału

„Uskoka” – szef sztabu i zastępca dowódcy. Aresztowany przez UB w maju 1949, torturowany, zdradził miejsce pobytu „Uskoka”. Zamordowany 28 V 1950 na Zamku Lubelskim.

418. Lipiec Zdzisław ps. „Szary”, żołnierz oddziału AK „Nerwy”, od wiosny 1945 w plutonie „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”. Poległ w czerwcu 1945 pod Polanówką k. Lublina w walce z NKWD. Pochowany na cmentarzu w Bychawce.

419. Lipowski Artur ps. „Turek”, ziemianin z Huciska k. Krakowa, żołnierz oddziałów AK i oddziału samoobrony AK „Zapory”. Zmarł na gruźlicę w szpitalu w Lublinie latem 1945.

420. Lis Eugeniusz ps. „Bystry” – brat „Korzenia”, „Wolnego” i „Białego” – z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów NSZ „Zemsty” i „Boruty”, od 1946 w patrolu „Wiktora” oddziału WiN

„Uskoka”. Aresztowany przez UB w marcu 1947 roku i skazany na karę śmierci. Zamordowany 29 IX 1949.

421. Lis Jan ps. „Wolny” – brat „Bystrego”, „Korzenia” i „Białego” – z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów AK-WiN „Uskoka”. W 1948 w patrolu Edwarda Bukowskiego ps. „Gruby Edek”

oddziału por. „Kędziorka”. Poległ w walce z UB.

422. Lis Stanisław ps „Korzeń” – brat „Białego”, „Wolnego” i „Bystrego” – z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów NSZ „Zemsty” i „Boruty”, od 1946 w patrolu „Wiktora” oddziału WiN

„Uskoka”. Na skutek donosu mieszkańców Puchaczowa, poległ w walce z UB w Turowoli 26 VI 1947.

423. Lis Wacław ps. „Biały” – brat „Korzenia”, „Wolnego” i „Bystrego” – z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów NSZ „Zemsty” i „Boruty”, od 1946 w patrolu „Wiktora” oddziału WiN „Uskoka”.

424. Lis Wojciech ps. „Lis”, „Lisek” z Toporowa k. Mielca, rolnik, od 1943 dowódca oddziału partyzanckiego AK, samoobrony AK i WiN podporządkowanego w 1946 „Zaporze”. Zamordowany na zlecenie UB 30 I 1948. Ciało „Lisa” UB zakopał na śmietniku Komendy MO w Mielcu. 14 V

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

341

1991 mieszkańcy miasta uroczyście przenieśli jego szczątki na miejscowy cmentarz.

425. Lisacki Stanisław ps. „Liść” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

426. Lisowska Katarzyna z Dąbrówki k. Kijan, matka Mieczysława, która wraz z mężem przyjęła pod swój dach ściganego przez UB kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok” i do śmierci dowódcy dbała o jego byt materialny i bezpieczeństwo. Aresztowana przez UB 30 V 1949 i oskarżona o to, że: wraz ze swym mężem Wiktorem i synem Mieczysławem od 17 I 1947 do 20 V 1949 ukrywała u siebie w mieszkaniu i w stodole członków bandy „Uskoka” . [...] Podczas pobytu w/w członków nielegalnej organizacji WiN w bunkrze, gotowała im pożywienie i zanosiła je do bunkra, a także uczęszczała tam słuchać audycji radiowych. Oprócz tego w każde święta Bożego Narodzenia i Wielkanocne uczęszczała do bunkra celem wyprawienia wspólnej uczty z ukrywającymi się tam członkami nielegalnej organizacji, gdzie tradycyjnie łamali się opłatkiem lub święconym jajkiem i składali sobie życzenia, aby jak najszybciej nastąpiła oczekiwana przez nich zmiana ustroju. (Fr. Aktu Oskarżenia Szefa WUBP w Lublinie z dn. 30 VI 1949).

427. Lisowski Mieczysław ps. „Chaziaj”, „Żagiel”, „Zdzisław” z rodziny chłopskiej z Dąbrówki k. Kijan, absolwent Liceum Rolniczego w Kijanach, od 1940 żołnierz ZWZ-AK, od 1944 w oddziałach samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Od 1947, gdy w jego gospodarstwie „Uskok” zbudował bunkier, Mieczysław Lisowski był główną osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo dowódcy. Po wykryciu przez UB w 1949 bunkra i samobójczej śmierci „Uskoka”, Mieczysław Lisowski ukrywał się, współpracując sporadycznie z patrolem „Wiktora”. Aresztowany przez UB 27 X 1951 – więziony do 1959. Represjonowany przez władze komunistyczne do 1989 (m.in. poprzez brak pracy, zakaz remontu domu i doprowadzenia prądu do gospodarstwa).

Zmarł w 1998. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Kijanach.

428. Lisowski Wiktor, rolnik z Dąbrówki k. Kijan, który wraz z żoną przyjął pod swój dach ściganego przez UB kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok” i do swej śmierci dbał o jego byt materialny i bezpieczeństwo. Zmarł 6 I 1948.

429. Lorentz Jadwiga ps. „Irma” ur. w Polanówce k. Puław w rodzinie chłopskiej, łączniczka oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

430. Lorentz Józef ps. „Sęp” ur. w Polanówce k. Puław w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK

i samoobrony AK „Zapory”.

431. Lorentz Mieczysław ps. „Szmerling” ur. 13 III 1915 w Polanówce k. Puław w rodzinie chłopskiej; bosman Marynarki Wojennej II RP; jeniec wojenny na wyspie Inzerlimz; zbiegł z niewoli w 1942 i wstąpił do AK; dowódca patrolu w oddziale Kedywu AK „Zapory” ujawniony w 1945; żołnierz WiN oddziału „Ośki”; aresztowany przez UB i więziony w Kraśniku, Puławach i Lublinie; po wyjściu z więzienia zamieszkał w Kołobrzegu; zmarł w 1998.

432. Lubelska Leokadia ps. „Malina”, „Lodzia” ur. w 1918 w Borowie k. Chodla; właścicielka sklepu; łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; jej dom i sklep przez wszystkie lata był skrzynką kontaktową „Zapory”.

433. Łabędź Stefania ps. NN, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

434. Łabędź Tadeusz ps. „Świda”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

435. Łata Józef ps. „Piła” ur. w 1914 w Mikuszowskiem k. Urzędowa, rolnik, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w 1976.

436. Łata Kazimierz ps. „Gruszka” ur. w 1921 w Mikuszowskiem k. Urzędowa, rolnik, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w 1991 w Urzędowie.

437. Łepkowski Eugeniusz ps. „Wanda” ur. w 1922 na Pomorzu w rodzinie chłopskiej, zbiegły na Lubel szczyznę przed poborem do Wehrmachtu; żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK; w lipcu 1944 roku popełnił samobójstwo.

438. Łozowski Jerzy ps. „Tygrys”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”, jesienią 1944

aresztowany przez UB-NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR. Po powrocie z zesłania wstąpił do oddziału WiN „Rysia”; poległ w walce z UB pod Opolem Lubelskim w czerwcu 1946.

439. Łozowski Ryszard ps. „Wilk”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”, od jesieni 1944 funkcjonariusz postarunku MO przy ul. Lubartowskiej 38 w Lublinie współpracujący z

342

Zaporczycy 1942-1949

samoobroną AK; 7 V 1945 uczestnik akcji na Izbę Skarbową w Lublinie.

440. Łuć Jan ps. „Zenek” z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga, żołnierz patrolu

„Wiktora” oddziału WiN „Uskoka”. Aresztowany w 1953 przez UB i skazany na 15 lat więzienia; zwolniony 27 III 1961.

441. Łukasik Feliks, kolejarz, ojciec dowódcy Stanisława ps. „Ryś”. Aresztowany w 1945 i skazany na 10 lat więzienia za to, że nie doniósł ludowej władzy na własnego syna.

442. Łukasik Stanisław ps. „Ryś”, kawaler Krzyża Virtuti Militari, ur. 2 VIII 1918 w Lublinie, syn kolejarza; w konspiracji od 1939. W latach 1940-1943 dowódca placówki i rejonu Konopnica ZWZ-AK; od 1943 dowódca oddziału partyzan ckiego; dwukrotnie pojmany przez Sowietów (lipiec i sierpień 1944) ukrywał się, a następnie objął dowództwo nad swymi zagrożonymi wywózką na Sybir podkomendnymi. W latach 1945-1947 dowódca oddziału samoobrony AK i WiN podporządkowanego „Zaporze”. Aresztowany przez UB we wrześniu 1947 i zamordowany w mokotowskim więzieniu 7 III 1949.

443. Łukasz Stanisław ps. „Siew” z Wólki Ratajskiej z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, od maja 1946

w oddziale NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”. Od września 1946 w oddziale WiN „Zapory” – ścigany po ujawnieniu przez UB, przybrał pseudonim „Marciniak” i wraz z komendantem placówki AK w Wólce Ratajskiej Józefem Kłysiem ps. „Rejonowy”, dołączył do oddziału Adama Kusza ps. „Garbaty”. Okrążony w 1952 przez UB w Wólce Ratajskiej, popełnił samobójstwo.

444. Machnica Teofil ps. „Toll”, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

445. Madej Józef ps. NN, rolnik, komendant placówki AK, samoobrony AK i WiN w Podolu. Aresztowany przez UB i więziony we Wronkach do 1952.

446. Madej Stanisław ps. „Rudy”, rolnik, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

447. Maj Bartłomiej ps. „Krwawy” z Podola, rolnik, żołnierz ZWZ-AK od 1940, od 1944 w oddziale Kedywu AK „Zapory”. Od czerwca 1945 zastępca komendanta Rejonu samoobrony AK i WiN

w Chodlu. Aresztowany przez UB w 1946.

448. Maj Józef ps. „Strzelec”, „Orzeł” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory” oraz oddziałów samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; po 1947

w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; zmarł w Podolu 1997.

449. Maj Scholastyka ps. „Schola” z Podola z rodziny chłopskiej, ur. w 1922, córka „Krwawego”, żołnierz AK, aresztowana przez Niemców w maju 1944.

450. Majewski Lucjan ps. „Mały” z Olszanki k. Turobina z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; od jesieni 1947 w patrolu „Piata” oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ w walce z UB i KBW 29 VI 1948 w Olszance k. Turobina.

451. Majewski NN ps. „Róg” ze Zbójna k. Włodawy, rolnik, brat „Lenina”, żołnierz AK i oddziałów WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”.

452. Majewski Zygmunt ps. „Lenin” ze Zbójna k. Włodawy, rolnik, brat „Roga”, żołnierz AK i WiN

oddziałów Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB 28 XI 1946 w Świerszczowie k. Włodawy.

453. Majkowski Tadeusz ps. „Dornier” z Ciechanowa, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK

„Zapory”. Ranny podczas pacyfikacji Bęczyna k. Urzędowa 12 VII 1945, zmarł z powodu nie udzielenia mu pomocy medycznej przez pacyfikujących wieś funkcjonariuszy UB.

454. Makarewicz NN ps. „Ostroga”, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

455. Malesa Adolf ps. „Tygrys” ur. w Glinniku w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK oraz grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od jesieni 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Poległ w walce z UB po 1947.

456. Malesa Jan ps. „Kwiatek”, „Jaś” ur. w Glinniku w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK

oraz grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od jesieni 1946 roku w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

457. Malicki Władysław ps. „Szperacz”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

343

458. Malinowski Dariusz ps. „Trapez”, żołnierz AK, 7 V 1945 uczestnik akcji na Izbę Skarbową w Lublinie pod dowództwem Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

459. Malinowski Feliks ps. „Żuraw” ur. w Groszówce k. Mozyrza na Białorusi w rodzinie chłopskiej, dezerter z armii Berlinga, żołnierz oddziału samoobrony AK „Zapory”.

460. Malinowski Mikołaj ps. „Mikołaj” ur. 1 VI 1920 w Groszówce k. Mozyrza na Białorusi w rodzinie chłopskiej, od 1944 żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga. W latach 1945-1947 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”, a nastepnie w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. W końcu 1948 wyjechał do Szczecina. Aresztowany przez UB w 1950 i skazany na 15 lat więzienia; więzienie we Wronkach opuścił w 1957; zmarł w Szczecinie 10 I 1994.

461. Malinowski Tadeusz ps. „Jacek” ur. w Księżomierzu w rodzinie chłopskiej, uczeń gimnazjum w Kraśniku, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Poległ 14 VII 1944

w akcji przeciwko Niemcom w Kluczkowicach.

462. Małecki Mieczysław ps. „Sokół” z Rzeczycy k. Łowicza, żołnierz oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB 11 X 1947.

463. Mantej NN ps. NN, rybak z Wytyczna, którego gospodarstwo było stałą i pewną kwaterą żołnierzy WiN „Uskoka”.

464. Marcewicz Bolesław ps. „Gwiazdka”, żołnierz placówki WiN w Bełżycach, łącznik „Zapory”

i „Rysia”.

465. Marciniak Jerzy ps. „Sęk” ur. w Czerniejowie gm. Serniki w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Uskoka. Poległ w walce z UB pod Fajsławicami 22 I 1949.

466. Marciniak Stanisław ps. „Daleki”, „Niewinny” z rodziny chłopskiej; żołnierz AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Ordona”, „Jastrzębia” i „Żelaznego”. Aresztowany 6 X 1951 przez UB

i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano.

467. Marczewski Stanisław ps. „Tadek” ur. 7 V 1924 w Lublinie w rodzinie rzemieślniczej; od 1941

żołnierz ZWZ-AK – od kwietnia 1944 w oddziałach AK Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga” i cc Czesława Rossińskiego ps. „Jemioła”. Po aresztowaniu cc „Jemioły” w grudniu 1944 ukrywał się wśród mieszkańców podlubelskich wsi – od lutego 1945 żołnierz plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory”. Ujawniony na rozkaz „Zapory” 13 X 1945, wyjechał w okolice Łodzi, skąd powrócił do Lublina w 1962.

468. Marek Ignacy ps. „Korzonek” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK.

469. Marzyś Bogusław ps. „Rosa” ur. 26 II 1914 w Warszawie w rodzinie inteligenckiej, absolwent gimnazjum im. Czartoryskich w Puławach i Wojskowej Szkoły Podchorążych Saperów, w roku 1938 promowany na podporucznika. Żołnierz września 1939, w ZWZ-AK od 1940; od wiosny 1944 w oddziale „Zapory” – dowódca sekcji saperów. Po wkroczeniu Sowietów jesienią 1944

aresztowany przez NKWD i osadzony na Zamku w Lublinie. Skazany na karę śmierci przez prokuratora Jerzego Sawickiego; wyrok podtrzymał gen. Michał Rola-Żymierski. Zamordowany 29 III 1945.

470. Materek Franciszek ps. „Skała” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

471. Materek Stanisław ps. „Orzeł” ur. w okolicach Kazimierza Dolnego w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

472. Matraszek Janina, właścicielka gospodarstwa rolnego z gminy Fajsławice, w której domu w okresie czerwiec-wrzesień 1946 mieściła się drukarnia WiN oddziału „Lwa” wydająca podziemne pismo „Wolność i Niezawisłość”.

473. Matuszak Witold ps. NN z rodziny chłopskiej, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Aresztowany w 1948

przez UB i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano.

474. Matuszkiewicz Robert ps. „Kosa” ur. 7 VI 1924 w Kraśniku w rodzinie chłopskiej. Od stycznia 1940 żołnierz ZWZ-AK; od 1944 w oddziale por. Stanisława Łokuciewskiego ps. „Mały”; w 1945 w oddziałach samoobrony AK Andrzeja Misia ps. „Zew” i por. Antoniego Sontery ps.

344

Zaporczycy 1942-1949

„Mściciel”; od września 1945 do kwietnia 1947 w pododdziale Romana Dumy ps. „Duszyński”,

„Roman” w zgrupowaniu WiN „Zapory”. Zmarł w Kraśniku w 1998.

475. Matysiak Zbigniew ps. „Kowboj”, „Dym” ur. 26 III 1926 w Lublinie w rodzinie mieszczańskiej; od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; w AK od marca 1944; w 1945

w oddziale „Romana” zgrupowania samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w 1946.

476. Mazik Jan ps. „Sosna” ur. w 1922 na Przedmieściu Rankowskim k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”, poległ 24 VII 1944 w walce z Niemcami.

477. Mazik Józef ps. „Maziarz” z Urzędowa, rolnik, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

478. Mazik Tadeusz ps. „Jerzyk”, rolnik z Urzędowa, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

479. Mazurek Marek ps. „Dziadek” z Przedmieścia Rankowskiego w Urzędowie, studniarz, legionista i członek POW, żołnierz patrolu „Grzechotnika”oddziału Kedywu AK „Zapory”.

480. Mazurek Paweł ps. „Spokojny”, rolnik z Jagodna, którego gospodarstwo do 1951 było stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN. Aresztowany i represjonowany przez UB.

481. Mazurek Stanisław ps. „Herb” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

482. Mazurek Stanisław ps. NN z Macoszyna, rolnik współpracujący i pomagający oddziałom WiN

Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”.

483. Mącik Antoni ps. „Kolejarz” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

484. Mącik Kazimierz ps. „Krzywda” ur. w Motyczu w rodzinie chłopskiej, dowódca niewielkiej grupy garnizonowej w rejonie Motycz-Sadurki wchodzącej w skład oddziału lubelskiego Kedywu AK. Po wkroczeniu Armii Czerwonej funkcjonariusz MO w Chodlu. Zginął 7 II 1945 w Wólce Kępskiej podczas akcji obronnej oddziału „Zapory” przeciwko UB i NKWD.

485. Mela Henryk ps. „Motyl” ur. 4 VIII 1930 w Modliborzycach k. Janowa Lubelskiego w rodzinie robotniczej. Syn żołnierza AK poszukiwanego przez UB i NKWD, za działalność niepodległościową ojca aresztowany w 1945 przez UB. Od listopada 1945 żołnierz oddziałów NSZ „Wołyniaka” i „Błyska”; od 1946 w oddziałach WiN „Zapory”; ujawniony w 1947 roku; zmarł w Lub linie w 1998.

486. Merkisz NN ps. NN, młynarz z Ziółkowa k. Łęcznej; żołnierz AK-WiN; którego dom był stałą i pewną kwaterą „Uskoka” oraz stałym źródłem zasiłków finansowych dla żołnierzy antykomunistycznego podziemia. Aresztowany w 1946 przez UB i przez kilka tygodni przetrzymywany w areszcie w Lubartowie.

487. Mędrala Karol ps. „Jur” ur. 3 XI 1926 w Bełżycach, syn właścicieli restauracji w Bełżycach, zołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

488. Mgłowski Lucjan ps. „Murzyn”, syn gajowego z Kolonii Zadworze k. Popkowic, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

489. Miatkowski Jerzy ps. „Zawada” ur. 8 VI 1923 w Jabłonnie k. Warszawy w rodzinie inteligenckiej, zam. w Warszawie ul. Marszałkowska 28. Żołnierz Powstania Warszawskiego w oddziale por. „Tadeusza”. Po powrocie z niewoli od 1945 w oddziale WiN „Zapory”; porucznik; od lipca 1946 adiutant „Zapory”. Aresztowany przez UB we wrześniu 1947 – 7 III 1949 zamordowany w mokotowskim więzieniu.

490. Michalak Janusz ps. „Janosik” ur. w 1925 w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK kpt. Mariana Bernaciaka ps. „Orlik”; od maja 1945 w oddziałach samoobrony AK

i WiN „Zapory”. Poległ pod Chodlem w walce z UB w czerwcu 1946. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

491. Michalczuk Margerita ps. „Stella” ur w Urzędowie, pielęgniarka, sanitariuszka patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

345

492. Michalczuk Bolesław ps. „Lont” z Wojciechowa, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

493. Michota Bronisław ps. „Świerk” ur. w Urzędowie w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. Zamordowany w 1948 przez UB.

494. Mickiewicz Aleksander vel Winiarczyk Bolesław ps. „Bolek” ur. 1 XII 1917 w Tomaszowicach k. Nowogródka; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; 20 II 1947 skazany na 7 lat więzienia.

495. Mielniczuk Karol ps. „Jeleń”, „Wacuś” ur. w Czerniejowie gm. Wołoskowola w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb”

i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ we wrześniu 1951 w walce z UB.

496. Miksza Tadeusz ps. „Wampir” z Frampola; plutonowy piechoty w wojnie obronnej 1939 roku; żołnierz oddziału AK Tadeusza Kuncewicza ps. „Podkowa” i oddziału WiN „Zapory”; w 1947

roku poszedł na współpracę z UB i wydawał ukrywających się żołnierzy WiN „Zapory”.

497. Milaniuk Stefan ps. „Słoń” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ w walce z UB

po 1947.

498. Miller Jan ps. „Pomsta” z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Zamordowany w 1946 roku przez funkcjonariuszy ORMO

– mieszkańców wsi Rozkopaczew k. Lubartowa.

499. Mioduszewski NN ps. „Smuga” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

500. Mirosław Bronisław ps. „Boys”, „Ryba” z Wojciechowa, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK i oddziałów samoobrony i WiN „Zapory”; po 1947 roku w oddziale „Kędziorka”.

501. Mirosław Edmund ps. „Łysy” z Palikij, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

502. Mirosław Jan ps. „Juk” ur. 24 VI 1920 w Wojciechowie-Cyganówce w rodzinie chłopskiej; rolnik; żołnierz oddziału Kedywu AK patrolu „Maksa”; od jesieni 1944 ukrywał się; w 1949 postrzelony przez UB.

503. Mirosław Jan ps. „Wilk” z Wojciechowa, rolnik, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK; zmarł w 1997.

504. Mirosław Józef ps. „Żurek”, „Żelazny” ur. w 1923 w Wojciechowie; rolnik; brat „Juka”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i 22 X 1947 skazany na 15 lat więzienia.

505. Mirosław Krystyna ps. „Żabka” ur. w Podolu w rodzinie chłopskiej, łączniczka patrolu „Maksa”

oddziału Kedywu AK „Zapory”

506. Mirosław Paweł ur. w Wojciechowie-Cyganówce w rodzinie chłopskiej, brat „Juka”, żołnierz oddziału Kedywu AK patrolu „Maksa”, jesienią 1944 wywieziony do ZSRR.

507. Mirosław Piotr ur. w Wojciechowie-Cyganówce w rodzinie chłopskiej; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; brat „Juka”; aresztowany przez UB i więziony przez 1,5 roku.

508. Mirosław Tadeusz ps. „Wiewiórka” z Palikij, rolnik, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK

„Zapory”; po 1945 aresztowany przez UB i więziony przez 10 lat w komunistycznych wię zieniach.

509. Misiak Zdzisław ps. „Boa” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 roku członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej w Lublinie „Tajna Organizacja Wojskowa”; żołnierz oddziałów samo obrony AK „Zapory”.

510. Misko NN ps. NN ur. w 1925 w okolicach Poznania; przesiedleniec z Poznańskiego; żołnierz 14

placówki AK w Niedrzwicy Dużej; poszukiwany przez NKWD, wstąpił do oddziału samoobrony AK „Zapory”; zamordowany w październiku 1944 przez UB i NKWD w Kolonii Marianka k. Niedrzwicy Dużej.

511. Misztal Władysław ps. „Bór” ur. w Zemborzycach k. Lublina w rodzinie chłopskiej; od 1943

346

Zaporczycy 1942-1949

żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; w latach 1945-1947 zastępca „Rysia”

w zgrupowaniach oddziałów samoobrony AK i WiN; porucznik; aresztowany przez UB 8 IX

1948 i skazany na karę śmierci; zamordowany na Zamku w Lublinie 4 I 1949.

512. Miś Andrzej ps. „Zew” z Janowa Lubelskiego; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN; w latach 1946-1947 łącznik i wywiadowca „Zapory”; aresztowany przez UB w 1947 i skazany na wieloletnie więzienie.

513. Mokrzański Ryszard ps. „Głuchy”, „Tornado” ur. w 1926 w Janowie Lubelskim; żołnierz NSZ

bojówki „Jania” i oddziału WiN „Zapory”.

514. Moor Helena ps. „Juka”, łączniczka oddziału lubel skiego Kedywu AK.

515. Mordoń Eugeniusz ps. „Jeleń”-„Gitarka”, ur. 23 III 1929 w Lublinie w rodzinie robotniczej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany w marcu 1951 i skazany na 7 lat więzienia; zwolniony w listopadzie 1954; zmarł w Lublinie w 2010.

516. Morko Józef ps. NN z Grodna; żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga; od 1946 w oddziale WiN

Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

517. Moskal Jan ps. NN z Przecławia k. Mielca; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

518. Moskal Maria ps. NN ur. w Rzemieniu k. Mielca w rodzinie chłopskiej; łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

519. Mrugała Roman ps. NN ur. w 1931 w Narybiu w rodzinie chłopskiej; w 1947 zastrzelony bez wyroku przez funkcjonariuszy UB za współpracę z oddziałami WiN „Zapory”.

520. Muciek Marian ps. „Tulipan” ur. 25 IV 1922 w Opolu Lubelskim; syn organisty; od 1942

żołnierz w oddziale AK „Argila”; od 1944 w oddziałach AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

521. Muciek NN ps. NN, żołnierz oddziału WiN „Zapory”, poległ w 1946 w walce z MO i UB

w Grębowie k. Tarnobrzega.

522. Myczkowski Zygmunt ps. „Słoneczko”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

523. Nagnajewicz-Woś Barbara ps. „Krysia” ur. 17 VIII 1923 w Matczynie k. Lublina w rodzinie chłopskiej; od 1942 sanitariuszka lubelskich oddziałów AK; od 1945 sanitariuszka oddziałów samoobrony i WiN „Zapory”. Aresztowana jesienią 1946 i skazana na 10 lat więzienia; zmarła w Lublinie w 2010.

524. Nalewajko Bolesław ps. „Bolek”, „Mucha” ur. w Wojciechowie; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Aresztowany przez UB w 1948 i skazany na 15 lat więzienia.

525. Nestorowicz Wiktor Zbigniew ps. „Lis” ur. 11 IV 1912 w Lublinie w rodzinie robotniczej; elektryk; w strukturach ZWZ-AK od 1940; w 1944 zastępca dowódcy patrolu Mieczysława Cieszkowskiego ps. „Grzechotnik” oddziału Kedywu AK „Zapory”; w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory” do kwietnia 1947; repesjonowany przez UB; internowany 13 XII 1981; zmarł w 2000 w Warszawie.

526. Nieleszczuk Tadeusz ps. „Sokolik” ur. 12 I 1928 w Karczmiskach; syn restauratorów z Opola Lub; od 1943 żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; od jesieni 1944 żołnierz placówki samoobrony AK w Opolu Lubelskim; od 1945 w oddziale WiN „Orlika” – od 1946 w oddziale WiN „Zapory”; ujawniony w 1947.

527. Nieleszczuk Wacław ps. „Sokół” ur. 12 II 1923 w Karczmiskach; syn restauratorów z Opola Lub.; od 1 V 1942 żołnierz AK; od 1943 w patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; 23 VIII 1944 aresztowany przez NKWD i 3 IX 1944 wywieziony do łagrów ZSRR; z zesłania wrócił 27 X 1947.

528. Niewiadomski Eugeniusz vel Ryczek Antoni ps. „Koniczyna” z Budzynia k. Urzędowa ur. w 1921 w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu „Grzechotnika”oddziału Kedywu AK „Zapory”.

529. Niewiadomski Tadeusz ps. „Plumpek” ur. 16 II 1931 w Zemborzycach k. Lublina; harcerz

„Szarych Szeregów”; od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; w kwietniu

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

347

1944 aresztowany przez Niemców – zbiegł z transportu; 14 V 1944 ciężko ranny podczas nalotu sowieckiego na Lublin; od jesieni 1944 łącznik oddziałów samoobrony AK „Zapory” – od marca 1945 w plutonach „Romana” i „Jura”; aresztowany przez UB 28 VII 1945 i skazany na 12 lat więzienia; zwolniony po amnestii 27 VII 1947, wyjechał do Wrocławia i podjął pracę w strukturach konspiracyjnych antykomunistycznego podziemia; aresztowany przez UB w 1949 i skazany na 15 lat więzienia.

530. Niewielski Kazimierz ps. „Jaskółka” ur. w 1922 w rodzinie chłopskiej; plutonowy; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ w walce z UB 17 I 1947 w Albinowie k. Biłgoraja.

531. Niezgoda Józef ps. „Orzeł” ur. 17 II 1917 w Niedrzwicy Kościelnej w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”. W okresie wrzesień 1944 – 30 VI 1946 prowadził w Niedrzwicy Dużej skrzynkę kontaktową pomiędzy okręgami samoobrony AK i WiN a „Zaporą”.

W okresie 1 VII 1946 – 9 VII 1948 w Jeleniej Górze prowadził skrzynkę kontaktową dla żołnierzy oddziałów WiN „Zapory”. Aresztowany w 1948 przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

Zwolniony 9 III 1955.

532. Nizioł Józef ps. NN ur. 3 XI 1927 w Leszczynie k. Urzędowa; rolnik; żołnierz AK-ROAK-WiN; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB w 1952 i skazany na wieloletnie więzienie.

533. NN ps. „Ali”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

Aresztowany przez UB jesienią 1946; więzień Zamku Lubelskiego.

534. NN ps. „Anatol”, Rosjanin, jeniec radziecki zbiegły z obozu w Poniatowej, kucharz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

535. NN ps. „Aza”, żołnierz bojówki NSZ „Jania” i oddziału WiN „Zapory”.

536. NN ps. „Bachra”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

537. NN Belg, którego wybuch wojny zaskoczył w Warszawie, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”; do oddziału wraz z dwoma „spalonymi” podchorążymi warszawiakami przyprowadził go Bronisław Albin ps. „Wicher”; po zakończeniu wojny wrócił do Belgii.

538. NN ps. „Biały”, żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

539. NN ps. „Błyskawica”, Kazimierz z plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”.

540. NN Bogdan ps. NN z Wołynia, student, żołnierz 27. Wołyńskiej Dywizji AK wcielony w 1944

do armii Berlinga, gdzie był tłumaczem w sztabie Informacji NKWD oraz członkiem konspiracyjnej organizacji żołnierzy AK; od wiosny 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Aresztowany w 1946 w Warszawie.

541. NN ps. „Bronek”, żołnierz AK, w 1945 w grupie Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”, od jesieni 1946 roku w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Poległ 11 XI 1946 w walce z UB pod Kozim Borem k. Lubartowa.

542. NN ps. „Bruder”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

543. NN ps. „Buk” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

544. NN ps. „Burza”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps.

„Uskok”.

545. NN ps. „Chętny”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps.

„Uskok”.

546. NN ps. „Ciotka” z Książa; w latach 1944-1951 łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory” oraz por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

547. NN ps. „Drezdułka”, Antoś zza Buga, dezerter z armii Berlinga; żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; zginął w 1946 w nie wyjaśnionych okolicznościach.

548. NN Julian ps. „Cygan”, dezerter z armii Berlinga, plutonowy, żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

Poległ 17 I 1947 w walce z UB pod Albinowem k. Biłgoraja.

348

Zaporczycy 1942-1949

549. NN ps. „Czarnota” żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”. Rozstrzelany wiosną 1944 roku z wyroku Sądów AK za rozboje i grabieże z bronią w ręku.

550. NN ps. „Dan” z Lublina, żołnierz 27. Wołyńskiej Dywizji AK, w 1945 w oddziale „Jerzego”

zgrupowania samoobrony AK „Zapory”. Od maja 1946 w oddziale NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz” – od jesieni 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

551. NN ps. „Dąbek”, żołnierz WiN oddziału „Zapory”; poległ w 1947 w walce z UB.

552. NN ps. „Doktorek”, w 1945 żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

553. NN ps. „Drużba”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Poległ w sierpniu 1946 w walce z UB pod Bełżycami.

554. NN ps. „Edek” z Konopnicy, żołnierz AK i oddziałów WiN „Zapory”. Od jesieni 1947 w oddziale Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Poległ 29 VI 1948 w walce z UB i KBW pod Olszanką k. Turobina.

555. NN – Francuz, uciekinier z niemieckiej niewoli, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; w 1944 roku przeniesiony do oddziału „Potoka”.

556. NN ps. „Góral”, Jurek z Warszawy, żołnierz Powstania Warszawskiego i oddziałów samoobrony AK „Zapory”; zginął w 1945 w nieszczęśłiwym wypadku (wybuch tolu w kieszeni); pochowany na cmentarzu we Wronowie.

557. NN ps. „Hanka”; lekarka lub sanitariuszka oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

558. NN ps. „Jaśku” ze Lwowa, starszy sierżant przedwojennego WP, żołnierz AK, jesienią 1946 szef plutonu „Bohuna” w oddziale WiN „Zapory”.

559. NN ps. „Junak”; żołnierz oddziału WiN „Zapory”; poległ w marcu 1946 w walce z UB pod Pawłowem k. Piotrowina.

560. NN ps. „Kajtek”, żołnierz AK oraz plutonu „Szerszenia” w oddziale samoobrony AK „Zapory”.

561. NN ps. „Kapral” z Końskowoli, żołnierz patrolu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

562. NN ps. „Knotek” z Hoszni Ordynackiej, żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

563. NN ps. „Koza”, żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

564. NN ps. „Korsarz”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. Poległ w 1946

w walce z UB.

565. NN Litwin, kierowca niemieckiej ciężarówki, przygarnięty do oddziału Kedywu AK „Zapory”

w maju 1944 roku – po akcji pod Krężnicą Okrągłą. Po wkroczeniu Armii Czerwonej współpracownik NKWD; rozstrzelany za zdradę z wyroku „Zapory”.

566. NN Lusia z Wołynia, studentka, żołnierz 27. Wołyńskiej Dywizji AK. Wcielona w 1944 roku do armii Berlinga; sekretarka w sztabie pułku i członek konspiracyjnej organizacji żołnierzy AK. W

1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”; w 1946 roku przedostała się do Londynu.

567. NN ps. „Łoś”, Tadeusz z Równego; żołnierz 27. Wołyńskiej Dywizji AK i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Poległ w maju 1946 w walce z NKWD w Janowie Lubelskim.

568. NN ps „Marny” z okolic Kazimierza Dolnego, zołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

569. NN ps. „Mefis”, przedwojenny podoficer żandarmerii, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

570. NN ps. „Mietek” ze Lwowa, żołnierz AK, w 1945 w plutonie „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

571. NN ps. „Misza”, Rosjanin, jeniec radziecki zbiegły z obozu w Poniatowej, kucharz oddziału Kedywu AK „Zapory”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej okazało się, że był enakwudystą – wrócił

na służbę NKWD.

572. NN ps. NN, żołnierz AK ukrywający się przed UB i NKWD wraz z żołnierzami „Zapory”.

Poległ jesienią 1944 w potyczce z UB i NKWD w Zalesiu k. Bełżyc. Pochowany na cmantarzu w Bełżycach.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

349

573. NN ps. NN z Jawidza; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN oddziału „Uskoka”. Zginął w 1946

wskutek zasadzki funkcjonariuszy ORMO – mieszkańców Rozkopaczewa k. Lubartowa.

574. NN ps. „Ochotnik” z Wołynia, żołnierz AK, dezerter z armii Berlinga, żołnierz plutonu „Romana” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

575. NN ps. „Olek” z Karczewa, w 1947 żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

576. NN ps. „Orzeł” ze Lwowa; żołnierz AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN oddziałów Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

577. NN ps. „Ostry”, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

578. NN ps. „Panterka”; żołnierz oddziałów AK i samo obrony AK „Zapory”. Poległ na przełomie 1945/46 roku w walce z UB w Puszczy Kozienickiej.

579. NN ps. „Paprotka”, żołnierz AK, w 1946 żołnierz plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”.

Poległ 17 I 1947 w walce z UB pod Albinowem Dużym k. Biłgoraja.

580. NN ps. „Pilot”, Marian z Kielecczyzny, sierżant erkaemista, żołnierz AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Poległ 17 I 1947 w walce z UB i KBW pod Albinowem Dużym k. Biłgoraja.

581. NN ps. „Podchorążak”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN; w 1948 w oddziale por.

Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

582. NN ps. „Pomian”, żołnierz patrolu „Wiktora” oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

583. NN ps. „Przybysz” z Lubartowa, żołnierz oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

584. NN ps. „Sęk”, żołnierz oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskoka”, poległ w walce z UB.

585. NN ps. „Senio”, żołnierz oddziału Kedywu AK i samoobrony AK „Zapory”.

586. NN ps. „Sew”, Władysław z Urzędowa, w lutym 1947 żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

587. NN ps. „Sowa”, żołnierz patrolu „Wiktora” oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

Poległ w 1948 w walce z KBW w lasach włodawskich.

588. NN ps. „Skryty”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps.

„Uskok”.

589. NN ps. „Stasiek”, kulawy Stanisław z Wilna, zbiegły z więzienia NKWD przy ul. Świętoduskiej w Lublinie, od wiosny 1945 w plutonie „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”. Poległ

wiosną 1945 w walce z UB w Kozicach k. Piask Luterskich.

590. NN ps. „Stefan”, żołnierz oddziałów WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w październiku 1949 w walce z UB pod Pieszowolą.

591. NN ps. „Tajejko”, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”.

592. NN ps. „Wicher”, erkaemista ze Skarżyska Kamien nej, w 1945 w plutonie „Szerszenia” w oddziale samoobrony AK „Zapory”. Poległ w czerwcu 1945 w walce z NKWD pod Polanówką k.

Lublina. Pochowany na cmentarzu w Krężnicy Jarej.

593. NN Władysław, Czech, kierowca niemieckiej ciężarówki, przygarnięty do oddziału Kedywu AK

„Zapory” w maju 1944 po akcji pod Krężnicą Okrągłą. Po wkroczeniu Armii Czerwonej został

funkcjonariuszem lubelskiego UB.

594. NN ps. „Wojtek”, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

595. NN ps. „Wydra” zza Buga, od 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

596. NN ps. „Toporek”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps.

„Uskok”.

597. NN ps. „Zemsta”, w 1948 żołnierz oddziału Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

598. NN ps. „Zych”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

599. NN ps. „Żydek”, żołnierz oddziału WiN „Zapory”. Poległ w ostatnich dniach grudnia 1946

w walce z KBW pod Lubartowem.

350

Zaporczycy 1942-1949

600. Nowak Zbigniew ps. „Iskra”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

601. Nowak Zbigniew ps. „Olaf”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

602. Nowak Stanisław ps. „Długi” z Lublina, żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK

i plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”, erkaemista, poległ 17 I 1947 w walce z UB pod Albinowem Dużym k. Biłgoraja.

603. Nowakowski Stanisław ps. „Kmita” z Warszawy; przedwojenny oficer więziennictwa w Berezie Kartuskiej; porucznik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

604. Obara Leon ps. „Leon” z Krąpca k. Świdnika, żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

605. Oberc Franciszek ps. „Orzełek”; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

606. Oblewski Józef ps. „Wrzos” ur. w 1925 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie garncarza; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ 28 VI 1946 w walce z UB pod Dzierz-kowicami k. Kraśnika.

607. Ochnio Stanisław ps. „Granat” z rodziny chłopskiej. Żołnierz oddziałów AK-WiN „Orlika”

i „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Poległ w 1952

w walce z UB.

608. Olechowski Tadeusz ps. „Maciek” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

609. Oleszkiewicz Władysław ps. „Kolka” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

610. Oleszko Józef ps. „Jarząbek” z Wólki Ratajskiej z rodziny chłopskiej; żołnierz AK; od maja 1946

w oddziale NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”; od jesieni 1946 w oddziale WiN „Zapory”.

611. Opaliński Czesław ps. NN, żołnierz AK-WiN, rolnik z Krzesimowa, w którego zabudowaniach w latach 1948-1951 znajdował się bunkier żołnierzy „Uskoka”; aresztowany przez UB, podczas śledztwa został bestialsko skatowany; nie wydał nikogo i nie przyznał się do winy.

612. Opoka Bronisław ps. „Olap” z rodziny chłopskiej, dowódca taboru patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK.

613. Opon Zygmunt ps. „Wiarus” z rodziny chłopskiej, żołnierz patrolu „Wiktora” oddziału WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Ujawnił się w 1947 i wyjechał na Ziemie Odzyskane. Aresztowany przez UB w 1954 i skazany na wieloletnie więzienie; wolność odzyskał w 1961.

614. Orlikowski NN ps. NN z Kijan; wójt lub urzędnik Urzędu Gminy Spiczyn; łącznik Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; wyrabiał dla jego żołnierzy „lewe” dokumenty.

615. Orzechowski Paweł ps. „Wilk”; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Ujawnił się w 1947 – został zamordowany przez UB.

616. Orzeł Czesław ps. NN ur. w Białej Ordynackiej k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej, brat „Promienia”, żołnierz oddziałów WiN majora „Zapory”; aresztowany przez UB i więziony.

617. Orzeł Franciszek ps. „Wawrzek” z Radlina k. Chodla z rodziny chłopskiej; łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

618. Orzeł Jan vel Jan Góra ps. „Promień” ur. 10 VIII 1924 w Białej Ordynackiej k. Janowa Lubelskiego; rolnik; od 1943 roku żołnierz AK; od wiosny 1946 w oddziale NSZ Tadeusza Lachowskiego ps. „Nałęcz”; od jesieni 1946 kwatermistrz oddziałów WiN „Zapory” w powiecie Janów Lubelski; ujawniony w 1947; aresztowany przez UB w kwietniu 1948.

619. Orzeł Władysław ps. „Lotny”, rolnik, komendant placówki AK w Białej II k. Janowa Lubelskiego; żołnierz oddziału WiN „Zapory”.

620. Osmoliński Jan ps. „Pomidorek” z rodziny chłopskiej, żołnierz AK, od 1946 w oddziale WiN

„Zapory”. Po 1947 w patrolu „Lalka” oddziału Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Poległ w maju 1948 w walce z UB pod Cyganką.

621. Osowski Tadeusz ps. „Iskra” ur. 29 X 1922 w Potoku Wielkim k. Janowa Lubelskiego; rolnik;

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

351

żołnierz NSZ; w 1945 w pododdziale Bolesława Świątka ps. „Jerzy” zgrupowania samoobrony AK „Zapory”.

622. Ostański Jan ps. „Jaś”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”.

623. Ostrowski Ziemowit ps. „Żbik” ur. w Potoku Wielkim w rodzinie chłopskiej; żołnierz NSZ

Bolesława Świątka ps. „Jerzy”; od 1945 roku w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”.

624. Ozga Regina ps. „Lilka” ur. w Jagodnej w rodzinie chłopskiej; łączniczka oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; aresztowana przez UB i skazana na karę śmierci zamienioną na dożywocie.

625. Pacanowski Jerzy ps. NN z Dąbrowy Górniczej; żołnierz AK; dezerter z armii Berlinga; żołnierz oddziału WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”; zmarł w oddziale na skutek nieszczęśliwego wypadku.

626. Pacek Józef ps. „Wara” ur. w Glinniku w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK i grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od jesieni 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Poległ 11

XI 1946 w walce z UB pod Kozim Borem k. Lubartowa.

627. Pacek Mieczysław ps. „Pac” ur. w Glinniku w rodzi nie chłopskiej; żołnierz AK i grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od jesieni 1946 w oddziale WiN „Zapory”; po 1947 związany z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

628. Pacek Piotr ps. „Cięty” ur. w Glinniku w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK i grupy Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od jesieni 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

629. Pajdo Józef ps. „Mongoł”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

630. Pakuła Bronisław ps. „Zawisza” z Wytyczna-Kantor; rolnik; żołnierz oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; aresztowany przez UB i skazany na 15 lat więzienia.

631. Pakuła Stanisław ps. „Krzewina” z Wytyczna-Kantor; rolnik; żołnierz oddziału WiN Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

632. Pałaszyński Czesław ps. „Jeż” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

633. Pałaszyński Ignacy ps. „Ryś” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

„Zapory”.

634. Pałka Błażej ps. NN, rolnik ze Skrzyńca k. Chodla, legionista; którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów AK-WiN „Zapory”.

635. Pałka Henryk ps. „Modrzew” ur. w Krężnicy Okrągłej w rodzinie chłopskiej; absolwent Technikum Budowlanego w Lublinie; żołnierz AK; jesienią 1944 ciężko ranny w walce z NKWD

w Borowie k. Chodla; zmarł wiele lat po wojnie w Kartuzach.

636. Pałka Mieczysław ps. „Romek” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK

„Zapory”; komendant placówki w Podolu i łącznik oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

637. Paprota Czesława ps. NN, aresztowana wiosną 1945 za opatrzenie rannego w akcji na Izbę Skarbową Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; skazana na 10 lat więzienia.

638. Pardewski Zenon ps. NN, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; aresztowany przez UB 6 IV 1945 i w kilka godzin później odbity przez żołnierzy „Rysia”; poległ 7 V 1945 w walce z UB podczas akcji na Izbę Skarbową w Lublinie.

639. Partyka Maria ps. „Kukułka” z Ratoszyna, nauczycielka, komendantka i organizatorka WSK w Ratoszynie; łączniczka oddziałów AK-WiN „Zapory”.

640. Partyka-Gaj Teresa ps. „Kotwica” ur. 28 VI 1926 w Ratoszynie, uczennica gimnazjum i studentka medycyny, sanitariuszka i łączniczka oddziałów AK-WiN „Zapory”.

641. Pasierbowicz Władysław ps. „Okoń” ur. 18 IX 1925 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; rolnik; od września 1943 żołnierz placówki AK; żołnierz oddziałów samoobrony AK „Zapory”.

642. Pastuszak Kazimierz ps. „Drużba”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

352

Zaporczycy 1942-1949

643. Pastuszak Kazimierz ps. „Lalka” ur. 18 III 1924 w Niedrzwicy Dużej, syn robotnika kolejowego, żołnierz AK od 31 V 1942. W okresie 1 VI 1944 – grudzień 1946 w oddziałach AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”. W latach 1946-1952 trzykrotnie aresztowany.

644. Paszkowska Wanda ps. NN ur. 19 X 1922 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej; żona „Kulisa”; łączniczka oddziałów AK-WiN „Zapory”; aresztowna przez UB w 1946.

645. Paszkowski Józef ps. „Kulis” ur. w 1909 w Urzędowie, rolnik; w latach 1942-1944 zastępca komendanta placówki AK w Urzędowie. Aresztowany przez UB w lutym 1945, po pięciu miesiącach zbiegł z więzienia i walczył w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB w lipcu 1952 i więziony do czerwca 1957; zmarł w Urzędowie w czerwcu 1980.

646. Paterek Aleksander ps. „Szczupak” ur. w Niedrzwicy Kościelnej w rodzinie chłopskiej; żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej; poszukiwany przez NKWD, dołączył do zgrupowania samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w październiku 1944 przez UB i NKWD – osądzony publicznie 21 X 1944 na boisku w Niedrzwicy Dużej przez NKWD i skazany na karę śmierci.

Zamordowany przez UB i NKWD w nieznanych okolicznościach.

647. Pawełczak Janusz ps. „Głaz” ur. 28 XI 1926 w Popkowicach, uczeń gimnazjum, syn rolnika-

-właściciela sklepu, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ 5 IV 1946 od kuli funkcjonariusza ORMO – mieszkańca Spław k. Wysokiego.

648. Pawełczak Jerzy ps. „Jur” ur. 20 IX 1925 w Ostrowie k. Popkowic, uczeń gimnazjum, syn rolnika-właściciela sklepu, żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory”; podporucznik, aresztowany 31 VIII 1945 w Łodzi i skazany na karę śmierci; wyrok wykonano 23 X 1945.

649. Pawełczak Marian ps. „Morwa”, „Tarzan” ur. 13 V 1923 w Stasinie k. Lublina, zam. w Popkowicach; uczeń gimnazjum, syn rolnika-właściciela sklepu; żołnierz patrolu „Grzechotnika” i „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zastępca dowódcy plutonu w oddziałach samoobrony AK

„Zapory”; członek ochrony sztabu „Zapory” w zgrupowaniu WiN; podporucznik. Aresztowany w 1951 w Bydgoszczy – do 1954 więzień Wronek i Strzelec Opolskich.

650. Pawłowski Kazimierz ps. „Nerw” ur. 28 VIII 1923 w Olejowie pow. Zborów; absolwent gimnazjum w Tarnopolu, uciekinier spod sowieckiej okupacji. W konspiracji KOP-ZWZ-AK na Lubel szczyźnie od 1940; zastępca dowódcy II plutonu 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej i dowódca drużyny w patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK. Jesienią 1944 poszukiwany przez NKWD, wstąpił do oddziału samoobrony AK „Zapory”. Od 1945 prowadził w Rybnicy k. Jeleniej Góry sklep spożywczy będący skrzynką kontaktową WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB

w lutym 1947, zbiegł z konwoju i wstąpił do oddziału WiN „Zapory”. Po raz drugi aresztowany w czerwcu 1948 i skazany na karę śmierci; zamordowany 10 II 1949 na terenie więzienia w Jeleniej Górze. [Patrz także: T. Balbus, Konspiracja Dolnośląska AK-WiN 1945-1948, Wyd. Leksykon, Wrocław 2000, s. 154-156.]

651. Pawłowski Stanisław ps. „Szczerba” ur. 14 III 1925 w Tarnopolu; syn oficera WP; uciekinier spod sowieckiej okupacji. W konspiracji KOP-ZWZ-AK od 1940 roku; dowódca drużyny II plutonu 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej. Poszu kiwany przez NKWD, wstąpił do oddziału samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w czerwcu 1948 i skazany na 12 lat więzienia; wolność odzyskał w październiku 1954. Zmarł w Częstochowie w 1996.

652. Pelak Tadeusz ps. „Junak”, porucznik, ur. 1 X 1922 w Wilkołazie w rodzinie chłopskiej; od 1941 roku żołnierz ZWZ-AK; w latach 1943-1947 w oddziałach AK-samoobrony AK i WiN

„Zapory”; aresztowany przez UB we wrześniu 1947 i zamordowany w mokotowskim więzieniu 7 III 1949.

653. Perskiewicz Józef, ksiądz, proboszcz parafii Kłodnica, w 1951 aresztowany i więziony przez UB

za udzielanie żołnierzom oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory” posług duszpasterskich pomocy materialnej.

654. Pędrak Stanisław ps. „Poleszuk” ur. w 1899; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”. Poległ 7 IX 1946 w walce z UB pod Ignasinem k. Fajsławic.

655. Pętlicki NN, rolnik z Michałówki k. Janowa Lubel skiego, którego dom był stałą i pewną kwaterą dla żołnierzy AK-WiN „Zapory”. Aresztowany w listopadzie 1946 przez UB, zmarł z powodu ran

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

353

i tortur zadanych mu podczas śledztwa w areszcie UB w Kraśniku.

656. Piasecki Czesław ps. „Agawa”, „Azja” ur. 4 IX 1914 w Sitawcu k. Wysokiego; podporucznik w wojnie obronnej 1939; od 1940 w ZWZ-AK; w okresie listopad 1943 – luty 1944 p.o. dowódcy oddziału lubelskiego Kedywu AK; zmarł 28 II 1998 w Warszawie.

657. Piasecki Józef ps. „Sokół”; żołnierz WiN oddziałów „Ordona”, „Jastrzębia” i „Żelaznego”. Poległ

w walce z UB po 1947.

658. Piądłowski Jerzy ps. „Błysk” ur. 20 VI 1920 w Kazimierzu Dolnym w rodzinie chłopskiej; plutonowy; od września 1943 żołnierz AK patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

Aresztowany przez UB w Puławach w październiku 1944 i więziony do kwietnia 1945; od maja 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

659. Piątkowski Czesław ps. „Stary”, „Modrzew” ur. 26 I 1922 w Grondach k. Chodla w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”. Ścigany przez UB i NKWD, od stycznia 1945 do kwietnia 1947 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

660. Piecyk Stanisław ps. „Włóczęga”, „Babinicz” ur. w 1917 w Kazimierzu Dolnym; syn przedwojennego policjanta; do 1939 roku ślusarz w fabryce w Starachowicach; w czasie okupacji instruktor w Szkole Rzemiosł w Kazimierzu Dolnym; dowódca patrolu w oddziale Kedywu AK

„Zapory”.

661. Pieczewski Aleksander ps. „Maks” z okolic Kazi mierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza”

oddziału Kedywu AK „Zapory”.

662. Pielak Zbigniew ps. „Felek” ur. w Wytycznie lub Dominiczynie w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów Leona Tarszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny” oraz patrolu „Wiktora” oddziału WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany przez UB

w listo padzie 1953 i skazany na karę śmierci zamienioną na dożywocie; zmarł w więzieniu w październiku 1955.

663. Pielaszkiewicz Zenon ps. „Gałązka”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

664. Pietras Czesław ps. „Błyskawica”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

665. Pietras Franciszek ps. „Baran”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

666. Pietras Ignacy ps. „Gołąb” ur. w 1915 w Borowie; żołnierz AK od 1941; do 1944 w oddziale Kedywu „Zapory”; latem 1945 w plutonie Romana Dumy oddziału samoobrony AK „Zapory”..

667. Pietras Mieczysław ps. „Pszenica”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

668. Pietras Stanisław ps. „Gwizd”, żołnierz oddziału Kedywu AK. Poległ 24 maja 1944 w walce z Niemcami pod Krężnicą Okrągłą; pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

669. Pietroń Władysław ps. „Góral” ur. w Dzierzkowicach; rolnik; żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK; aresztowany przez UB za współpracę i pomoc okazaną por. „Kędziorkowi” po 1947

i skazany na 8 lat więzienia.

670. Pietrzak Jan ps. „Śmiały”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; po akcji na Izbę Skarbową w Lublinie aresztowany 7 IV 1945; zamordowany 9 IV 1945 przez funkcjonariuszy UB podczas śledztwa w lubelskim areszcie.

671. Piłat Henryk ps. „Konar” ur. 5 XII 1920 w Chod lu w rodzinie chłopskiej; w latach 1943-1944

żołnierz AK placówki Chodel; w latach 1944-1947 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN

„Zapory”; aresztowany przez UB w 1950 i do 1951 więziony w obozie pracy przymusowej w kopalni węgla kamiennego „Wieczorek”.

672. Piotrowski Bolesław ps. „Kol”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

673. Piotrowski Edward ps. NN z Gór k. Urzędowa, rolnik, żołnierz oddziału AK „Zapory”; jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

674. Pizewicz Bogdan ps. „Dyzio”; żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK oddziału kpt. Mariana Bernaciaka ps. „Orlik”; w latach 1945-1947 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

675. Pizoń NN z Zalesia k. Wilkołaza; jego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów AK-

354

Zaporczycy 1942-1949

-WiN „Zapory”.

676. Plewik Michał ps. „Ostry”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

677. Pochroń Edward ps. „Skała”, „Lordzik” ur. w 1927 w Urzędowie w rodzinie szewca; żołnierz placówki AK i oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany przez UB w 1947 i skazany na 15 lat więzienia.

678. Podkładka Jan ps. „Ciemniak”, „Brzoza” ur. 19 IV 1927 w Łysakowie k. Zaklikowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz NSZ oddziałów Bolesława Świątka ps. „Jerzy” i samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany 21 I 1947 i skazany na karę śmierci; wyrok wykonano.

679. Podkowik Zbigniew ps. „Faraon” ur. 18 XI 1926 we Lwowie, syn nauczycielki i inżyniera; plutonowy 27. Wołyńskiej Dywizji AK; od 1944 w oddziałach NSZ „Jacka” i „Nałęcza”; od 1946

w oddziałach WiN „Zapory”.

680. Podolski Czesław ps. „Żbik”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

681. Pogoda Edmund ps. „Rubit” z Chodla, komendant placówki ZWZ-AK w Chodlu, zamordowany w Chodlu w lutym 1945 przez funkcjonariusza UB Abrama Taubera.

682. Pogoda Bolesław ps. „Jawor” z Chodla, żołnierz oddziału AK „Zapory”, zamordowany w Chodlu w lutym 1945 przez funkcjonariusza UB Abrama Taubera.

683. Pogorzelski Tadeusz ps. „Tadek” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie, a następnie żołnierz oddziału samoobrony AK „Zapory”.

684. Pomorski Józef ps. „Sroka” ur. w 1914 w Górach k. Urzędowa; rolnik; kapral, dowódca drużyny patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”. Aresztowany 6 XII 1944 przez NKWD

i deportowany do łagrów ZSRR, wrócił jako inwa lida. W 1951 aresztowany przez UB za opowiadanie o warunkach panujących w sowieckich łagrach; w tym samym roku za brak poprawy i dalsze informowanie ludzi o Syberii wezwany do UB w Warszawie; nie stawił się na wezwanie i przez następne 3 lata ukrywał się przed władzą PRL; zmarł w 1990 w Dzierzkowicach.

685. Pomorski Marian ps. „Marianek” ur. w 1927 w Lublinie; członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 w oddziale Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Aresztowany przez UB w pierwszych dniach stycznia 1947 i skazany na karę śmierci. Zamordowany na Zamku Lubelskim 27 I 1947.

686. Pomorski Stanisław ps. „Janusz” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

687. Ponieważ Mieczysław ps. „Sokół” ur. 14 II 1924 w Bychawce, żołnierz oddziału AK Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”. Aresztowany w grudniu 1944 przez NKWD, zbiegł z aresztu i wstąpił

do plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”; w oddziałach WiN do 1947. Aresztowany w 1948 i skazany na 8 lat więzienia.

688. Popielewicz Piotr ps. „Tygrys”, żołnierz oddziałów AK-WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb”

i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”. Poległ w walce z UB po 1947.

689. Popiołek Teofil ps. „Witold”, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

690. Pożyczyński Bogumił ps. „Sławek”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

691. Prochwicz Janusz ps. „Gryf” z okolic Kazimierza Dolnego, zołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

692. Pruszkiewicz Mieczysław ps. „Kędziorek”, porucznik, od 1945 w oddziałach samoobrony AK

i WiN „Zapory”. Od września 1947 z rozkazu „Zapory” dowódca poakowskich grup partyzanckich operujących na południe od Lublina. Otoczony 17 V 1951 przez UB i KBW w Białowodzie k. Wilkołaza, popełnił samobójstwo.

693. Przewłocki Marian ps. „Granat” z Lublina, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; w okresie rekonwalescencji „Zapory” po odnisionych ranach ordynans komendanta „Zapory”.

694. Przybylski Henryk ps. „Kmita”, porucznik, żołnierz AK od 1946 w oddziałach WiN „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

355

Aresztowany 12 I 1947 i skazany na 5 lat więzienia.

695. Puchacz Marian ps. „Kubuś”, od 1946 żołnierz WiN oddziału „Zapory”. Jesienią 1946 schwytany przez UB, poszedł na współpracę i wydał sanitariuszkę „Krysię” oraz „Georga”, „Motora”

i „Gałązkę”, którzy na skutek zdrady ponieśli śmierć.

696. Pulpa Franciszek ps. „Topór”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; zginął w 1946 z rąk funkcjonariuszy ORMO – mieszkańców Rozkopaczewa k. Lubartowa.

697. Pyc Stanisław ps. „Gałązka” ur. 20 IV 1925 w Krężnicy Jarej k. Lublina, syn kolejarza z Niedrzwicy Dużej, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś” oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. W listopadzie 1946 ciężko ranny w walce z UB i KBW na polach Jeżowa k. Chodla, został aresztowany i 16 I 1947 skazany na karę śmierci. Zamordowany 27 I 1947 na Zamku w Lublinie.

698. Pyda Józef ps. „Pomsta”, „Syberia” ur. w 1921 w Wąwolnicy; żołnierz AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

699. Rachoń Henryk ps. „Zefir” ur. w 1925 w Dzierzkowicach, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”. Aresztowany 24 V 1948 przez UB i skazany na 15 lat więzienia.

700. Raczkowski Mieczysław ps. „Wilczek” ur. około 1922 prawdop. na Wołyniu; żołnierz oddziałów samoobrony AK „Zapory”; inwalida bez lewej ręki. Ranny w brzuch 12 VII 1945 podczas pacyfikacji Bęczyna k. Urzędowa, zmarł z powodu nie udzielenia mu pomocy przez przeprowa-dzających pcyfikację funkcjonariuszy UB.

701. Radej Aleksander ps. „Wicher”, „Jeleń” ur. w Olszance k. Turobina w rodzinie chłopskiej; żołnierz WiN zgrupowania „Zapory”; od jesieni 1947 w patrolu „Piata” oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; otoczony 29 VI 1948 przez UB i KBW w Olszance k. Turobina, popełnił samobójstwo.

702. Radko Aleksander ps. „Paw”; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

703. Radkowiak Antoni ps. „Wierzba”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

704. Radzik NN ps. „Radi” z Polesia, granatowy policjant, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”; po wkroczeniu Armii Czerwonej wstąpił do UB.

705. Rakuś Mieczysław ps. „Lubelski” ur. 15 X 1926 w Tomaszówce k. Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; rolnik; żołnierz 14 placówki AK i oddziału Kedywu AK „Zapory”; żołnierz samoobrony AK i WiN.

706. Redt Jan ps. NN; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN; w latach 1945-1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry prowadził skrzynkę kontaktową WiN „Zapory”; aresztowany w 1948 i skazany na 5 lat więzienia.

707. Rejkiewicz Teofil ps. „Piotr”, „Abo-Piotruś” z Chodla, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”, zamordowany w lutym 1945 w Chodlu przez funkcjonariusza UB Abrama Taubera.

708. Rejmak Julian ps. „Danek”, „Julek” ur. w Motyczu k. Lublina; brat „Ostoi”; od 1943 żołnierz AK; komendant WiN rejonu Zemborzyce i żołnierz oddziału WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”; w 1948 przedostał się do Szwecji.

709. Rejniewicz Marian ps. „Pomian” ur. 8 XII 1920 w Osinach k. Bełżyc; Senator III RP; kapitan AK-WiN w 1953 skazany na 5 lat więzienia; zmarł w Lublinie w 1996.

710. Repelewski Wacław ps. „Wenus”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

711. Rolla Konstanty ps. „Wojtek” ze Stasina k. Wojciechowa ur. w 1911 w rodzinie chłopskiej; podoficer marynarki; kawaler krzyża Virtuti Militari V klasy; od kwietnia 1943 roku w oddziale Kedywu AK „Zapory” w plutonie „Maksa”.

712. Rolla Ludwik ps. NN ze Stasina k. Wojciechowa ur. 1909 w rodzinie chłopskiej; brat „Maksa”; od 1943 żołnierz AK w obsadzie punktu kontaktowego lubelskiego Kedywu; rozstrzelany przez Niemców w Bełżycach 9 VI 1944.

713. Rolla Stanisław ps. „Maks” ur. 22 I 1916 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej; rolnik ze Stasina

356

Zaporczycy 1942-1949

k. Wojciechowa, kapral w wojnie obronnej 1939; w ZWZ-AK od 1940 roku; dowódca patrolu w oddziale Kedywu AK „Zapory”.

714. Ronduda Lucjan ps. „Lutek” z Wilkołaza, ur. 7 X 1927 w Strupicach k. Kielc w rodzinie chłopskiej; łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory” od 1943; wcielony w 1948 do KBW, odmówił ścigania kolegów i zdezerterował z wojska; od 1948 w grupie por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany 11 X 1952 przez UB i KBW i skazany na karę śmierci; zwolniony z więzienia w Sieradzu 11 III 1961. Sądy III RP odmówiły mu prawa do rehabili-tacji i zadośćuczynienia.

715. Rosiński Jan ps. „Sztamajza”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

716. Rosiński Władysław ps. „Buraczek”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

717. Rosiński Stanisław ps. „Rosa”, porucznik, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

718. Rota Edward ps. „Przebiegły’, żołnierz AK-WiN; rolnik z Brzezin gm. Siedliszcze, w którego zabudowamniach do 1951 był bunkier „Żelaznego”.

719. Rozwadowski Wacław ps. „Lipa”, „Wicha”; żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

720. Rożkiewicz NN ps. NN z Krakowa, żołnierz oddziałów samoobrny AK „Zapory”.

721. Rózga Leon ps. „Uran”, żołnierz AK w patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”; jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

722. Rusch January ps. „Kordian” ur. we Lwowie w 1922; syn oficera zawodowego; w 1939 podchorąży szkoły kadetów we Lwowie; dowódca patrolu w oddziale Kedywu AK „Zapory”; poległ 17

VII 1944 w walce z Niemcami pod Kożuchówką; pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

723. Rusek Andrzej ps. „Dziadek” z Rzeczycy k. Kazi mierza Dolnego; rolnik i właściciel sklepu spo-żywczego; ojciec „Tęczy” i „Księżyca”; żołnierz AK od 1942; aresztowany w lutym 1946 i zamordowany przez UB w Puławach.

724. Rusek Feliks ps. „Księżyc” ur. w 1930 w Rzeczycy k. Kazimierza Dolnego w rodzinie sklepikarza; brat „Tęczy”; aresztowany przez UB w styczniu 1945 za przynależność do AK – oswobodzony przez oddział „Orlika”; żołnierz oddziałów WiN „Zapory” ujawniony w 1956.

725. Rusek Stanisław ps. „Tęcza” ur. 25 XII 1926 w Rzeczycy k. Kazimierza Dolnego w rodzinie sklepikarza; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; ukrywał się do 1960.

726. Rusin Aleksander ps. „Olek”, „Rusal” ur. 18 I 1914 w Dobryninie pow. Mielec w rodzinie chłopskiej; w wojnie obronnej 1939 plutonowy 24 Pułku Artylerii Lekkiej w Jarosławiu; w SZP-

-ZWZ-AK od 1939; założyciel i od 1943 dowódca oddziału partyzanckiego AK; aresztowany w 1944; w latach 1945-1947 dowódca oddziału partyzanckiego samoobrony AK i WiN; podporządkowany dobrowolnie od 1946 „Zaporze; ścigany po amnestii przez UB, ukrywał się do 1956.

727. Rusin Jan ps. „Jastrząb” ur. 10 VII 1926 w Dobry ninie pow. Mielec w rodzinie chłopskiej; rolnik; od 1943 żołnierz oddziału Wojciecha Lisa ps. „Lis”, a od 1945 oddziału samoobrony AK

i WiN brata Aleksandra Rusina ps. „Olek”; we wrześniu 1947 powołany do ludowego wojska i aresztowany przez Informację Wojskową; wolność odzyskał w 1952.

728. Rusin-Kuśnierz Maria ps. „Mucha” ur. w 1922 w Łużu pow. Mielec w rodzinie chłopskiej; w latach 1943-1947 łączniczka i sanitariuszka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Wojciecha Lisa ps. „Lis” i Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

729. Rusinek Eugeniusz ps. „Kalina”, żołnierz placówki AK w Lipniaku; łącznik oddziału samoobrony AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; dowód ca konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lub linie; od czerwca 1946 w oddziałach WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; aresztowany przez UB 5 X 1946 i skazany na 12 lat więzienia.

730. Ruszot Konstanty ps. „Gdańsk”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

731. Rybarczyk lub Rybaczek Henryk ps. „Wilczek” ur. w Zdziłowicach k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziału WiN „Zapory”. Po 1947 związany z oddziałem „Groźnego”; poległ około 1950 w walce z UB.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

357

732. Rydzykowski Stanisław ps. „Mewa” z Palikij, rolnik, żołnierz AK, plutonu Zygmunta Winiarczyka ps. „Szerszeń” oddziału samoobrony AK „Zapory” oraz plutonu „Misia” oddziału WiN

„Zapory”. Zamordowany na Zamku w Lublinie.

733. Ryś Jan ps. NN, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; 7 IV 1945 uczestnik akcji na Izbę Skarbową w Lublinie. Aresztowany przez UB i 30 VI 1945 skazany na karę śmierci; zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

734. Sabeł Piotr ps. „Zez” ur. w 1926 w Górach k. Urzędowa; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w 1978 w Urzędowie.

735. Samcik Piotr ps. „Słowik”, żołnierz patrolu „Babi nicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

736. Samcik Piotr ps. „Wiosna” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz oddziałów Kedywu AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

737. Sampolska Janina ps. NN ur. w okolicach Fajsławic w rodzinie chłopskiej; łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”; aresztowana przez UB jesienią 1946 i skazana na wieloletnie więzienie.

738. Sanecki Ryszard ps. „Jędruś”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

739. Sanecki lub Saran Antoni ps. „Piat” ur. w oko licach Turobina w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”; od września 1947 dowódca patrolu w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ 29 VI 1948 w walce z UB i KBW pod Olszanką k. Turobina.

740. Saniewski Jerzy ps. „Kajtek”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

741. Sankowska Halina ps. „Ala” ur. 18 III 1924 w Radomiu; żołnierz AK; łączniczka plutonu „Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”.

742. Sapała Wacław ps. „Krakus”, „Nagan” ur. w 1926 w Wojciechowie; rolnik; żołnierz patrolu

„Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”; dezerter z wojska Berlinga; żołnierz oddziałów NSZ

oraz samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany 22 XI 1947 przez UB i skazany na karę śmierci – zamordowany 3 XII 1947 na Zamku Lubelskim.

743. Sapuła Kazimierz ps. „Śmigły” ur. 20 V 1925 w Zakąciu k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; w latach 1942-1945 żołnierz placówki AK i samoobrony AK w Urzędowie; aresztowany przez UB w kwietniu 1945 i skazany na karę śmierci; ułaskawiony na mocy amnestii 1947.

744. Sawicki Mieczysław ps. „Kruk”; żołnierz ddziałów WiN „Ordona”, Leona Taraszkiewicza ps.

„Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ w walce z UB.

745. Seroka Jerzy ps. „Terry” z Opola Lubelskiego, syn granatowego policjanta, w latach 1943-1947

żołnierz oddziałów Kedywu AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; zmarł w Opolu Lubelskim w 1996.

746. Seroka Władysław ps. „Drzazga” z Palikij, rolnik, żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”.

747. Sędzicki Eugeniusz ps. „Osa”, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

748. Sępoliński Władysław ps. „Anioł” ur. w 1916 w okolicach Piask; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Antoniego Kopaczewskiego ps. „Lew”; poległ 7 IX 1946 w walce z UB

pod Ignasinem k. Fajsławic.

749. Siczek Mikołaj ps. „Rączka”, ur. 6 XII 1919 w Chmielu k. Krzczonowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz AK. Uwolniony w 1946 z aresztu UB w Wysokim przez żołnierzy plutonu „Jadzinka”, wstąpił do oddziału WiN „Zapory”. Po 1947 ukrywał się w Urzędowie – wydany przez Czesława Chudzickiego, w marcu 1948 został schwytany i zamordowany przez UB. Miejsce pochówku nieznane

750. Siczek Tadeusz ps. „Groźny” ur. 28 VI 1925 w Antonówce k. Krzczonowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK-WiN „Zapory”. Po 1947 dowódca patrolu w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Aresztowany przez UB 16 VI 1949 i skazany na 6 lat więzienia 751. Siegieda Michał ps. NN, rolnik z Radzica, żołnierz AK oddziału „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

358

Zaporczycy 1942-1949

752. Siekaczyński Eugeniusz ps. „Ślipek” ur. 6 VI 1927 w Urzędowie w rodzinie piekarza; od 1 VI 1943 żołnierz placówki AK w Urzędowie; w akcji „Burza” walczył o wyzwolenie Urzędowa pod dowództwem Hipolita Cieszkowskiego ps. „Odyniec”; jesienią 1944 wcielony do armii Berlinga

– zdezerterował w maju 1945 i wstąpił do oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowany przez UB 17 II 1947 wraz z narzeczoną, sanitariuszką i łączniczką oddziałów AK-WiN Kry-styną Wiśniewską ps. „Dzikuska” (skazana na 8 lat więzienia). Zwolniony z aresztu 15 VI 1947.

753. Sieńko Stanisław ps. NN; po roku 1947 żołnierz oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps.

„Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na wieloletnie więzienie.

754. Siwecki Jerzy ps. „Bachus” ur. 4 XI 1910 w Puławach, w 1930 absolwent gimnazjum w Puławach, felczer lub lekarz. W wojnie obronnej 1939 porucznik odznaczony Krzyżem Walecznych.

Od 1940 w strukturach ZWZ-AK w Warszawie; aresztowany przez gestapo i osadzony w obozie na Majdanku; wykupiony z kwotę 25 tys. złotych. Lekarz oddziałowy oddziału Kedywu AK

„Zapory”. Po wkroczeniu Sowietów podjął pracę w szpitalu przy ul. Staszica w Lublinie. Zagrożony aresztowaniem powrócił do oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”, w których pełnił

funkcję oficera sanitarnego. Ujawnił się w kwietniu 1947 i zamieszkał w Sobieszowie ul. Łąkowa 4 pow. Jelenia Góra. Pracował jako lekarz. Aresztowany w 1948 po akcji w Szklarskiej Porębie, z której pieniądze miały być przeznaczone na wykupienie „Zapory”; sterroryzowanej kasjerce Zofii Zych zostawił pokwitowanie: „Bolesław Bierut zapłacił Armii Krajowej” . WSR we Wrocławiu pod przewodnictwem kpt. Zygmunta Kubrychta z oskarżenia ppor. Stanisława Michty skazał go w trybie doraźnym na karę śmierci. Zamordowany 16 XI 1948 na terenie więzienia w Jeleniej Górze. [Patrz także: T. Balbus, Konspiracja Dolnośląska AK-WiN 1945-1948, Wyd. Leksykon, Wrocław 2000, s. 177-179.]

755. Skorek Stanisław ps. „Piróg”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany przez UB 31 III 1949 w Spasowie i skazany na karę śmierci zamie nioną na dożywocie; więziony do 1955.

756. Skowyra Stanisław ps. „Sławek”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

Poległ 17 VII 1944 w walce z Niemcami pod Kożu chówką. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

757. Skraiński Tadeusz ps. „Jadzinek” zam.w Lublinie ul. Bychawska 104; syn inżyniera; porucznik AK; dezerter z armii Berlinga; od wiosny 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”; dowódca plutonu; ujawniony w 1947.

758. Skrobucha Józef ps. „Szabla” ur. w Potoku Stany k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz NSZ, a od 1945 oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

759. Skrzypek Henryk ps. NN ur. w Kłodnicy w rodzinie chłopskiej; w 1946 żołnierz oddziału WiN

„Zapory”; konfident UB wskazujący chłopów udzielających partyzantom pomocy i schronienia.

760. Skwara Marian ps. „Sokół” ur. w 1920 w Urzędowie; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN „Zapory”; poległ w październiku 1946 w walce z UB w Górach k. Urzędowa.

761. Słabczyński Stanisław ps. „Jeleń”, łącznik oddziałów AK, samoobrony AK i ROAK „Zapory”; zamordowany w 1945 przez bandytę Szmalca z Kolonii Niedrzwickiej.

762. Sławiński Stanisław ps. NN z Wilna; żołnierz AK; dezerter z armii Berlinga; żołnierz oddziału WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

763. Smadowski Czesław ps. „Wata”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

764. Smagała Piotr ps. „Sroka”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK-WiN „Zapory”; po 1947

za kontakty z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek” skazany na 3 lata więzienia.

765. Smok Mieczysław ps. „Bufor” ur. w 1920 w Suchyni k. Kraśnika w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu „Grzechotnika”oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; ranny 28 II 1946 pod Skorczycami k. Urzędowa w walce z UB, został przez ubowców dobity.

766. Smok Piotr ps. „Mars” z Kraśnika, żołnierz i kucharz oddziałowy patrolu „Grzechotnika”oddziału Kedywu AK „Zapory”.

767. Smoleń Jan ps. „Śmigły” ur. w rodzinie chłopskiej w Niedrzwicy; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

359

768. Smoliński Michał ps. „Puma” lub „Pantera” z Lublina; od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; od 1944 żołnierz oddziału AK „Jemioły”; w 1945 w plutonie „Romana”

oddziału samoobrony AK „Zapory”; zmarł w szpitalu w Gdańsku w 1946 z ran odniesionych w walce z UB.

769. Smutek Jan ps. „Swen”, żołnierz oddziału Kedywu AK. Poległ 24 V 1944 w bitwie z Niemcami pod Krężnicą Okrągłą. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

770. Sobańscy NN, rolnicy z Kolonii Ratoszyn, których dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN „Zapory”.

771. Sobczak Władysław ps. „Czajka” ur. 25 I 1925 prawdopodobnie w Bychawie; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ w 1949 w walce z UB.

772. Sobieszczański Stanisław ps. „Sotek” ur. w Bychawie w rodzinie chłopskiej; komendant placówki AK-WiN w Bychawie współpracującej z „Zaporą”; aresztowany po 1947 i skazany na 12

lat więzienia.

773. Sobieszczański Wacław ps. „Maks”, „Wiesław” ur. w 1910 w Zakrzówku, rolnik, komendant placówki AK Piotrowice. Aresztowany przez UB w listopadzie 1944, zbiegł z aresztu i ukrywał

się; od początku 1946 komendant placówki WiN Bychawa podległej „Zaporze”. Ujawniony w 1947, a następnie aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

774. Socha Wacław ps. „Turek”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”, ciężko ranny 17 VII 1944

w walce z Niemcami pod Kożuchówką.

775. Sochacki Zbigniew ps. „Zbyszek”, syn oficera 24 Pułku Ułanów z Kraśnika, żołnierz NSZ, dezerter z armii Berlinga. Od połowy 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”, adiutant dowódcy. Poległ 3 VII 1946 w walce z UB w Lesie Radzickim k. Kijan. Pochowany na cmantarzu w Kijanach.

776. Sochal Roman ps. „Jurand” z Lublina, absolwent gimnazjum Zamojskiego; porucznik AK wcielony do armii Berlinga; w 1945 dowódca ok. 50 dezerterów ze szkoły oficerskiej armii Berlinga w Łodzi, którzy zgłosili się pod komendę „Zapory”; dowódca 2. kompanii w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”; jesienią 1945 aresztowany przez UB.

777. Sochalski Aleksander ps. „Duch” ur. w 1915 roku w Janiszowie k. Puław w rodzinie chłopskiej; szkołę podoficerską w 2. Pułku Saperów w Puławach ukończył w stopniu kaprala; od 1940 w ZWZ-AK; od 1943 dowódca patrolu Kedywu AK „Zapory”; do sierpnia 1945 dowódca plutonu oddziału samoobrony AK „Zapory”; aresztowany jesienią 1945 i osadzony w więzieniu w Pradze; od wiosny 1946 do ujawnienia w 1947 roku w oddziałach WiN „Zapory”; aresztowany w 1948

przez UB i skazany na wieloletnie więzienie.

778. Sociński Stefan ps. NN ur. 3 VI 1925 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany w 1947 przez UB i skazany na 15 lat więzienia.

779. Solis Ignacy ps. NN ur. w Mikołajówce k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”, współpracujący po 1947 z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na 7 lat więzienia.

780. Sołtys Stefan ps. „Szydło”, „Sokół” ur. 1 III 1921 w Chruślankach koło Józefowa n. Wisłą w rodzinie chłopskiej; od 1942 żołnierz placówki AK w Józefowie; od 1945 w oddziale samoobrony AK „Zapory”; w 1946 przedostał się na Zachód i wyemigrował do Australii.

781. Sowa Czesław ps. „Sajko” ur. 1 I 1922 w Kunowie k. Firleja w rodzinie chłopskiej; od 1942

żołnierz AK – od 1944 w oddziale Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; aresztowany przez UB 29

I 1949 i skazany na 7 lat więzienia.

782. Spoz Albin ps. NN, lekarz z Piask k. Lublina, który nigdy nie odmówił pomocy medycznej rannym i chorym żołnierzom AK-WiN.

783. Spytek Zdzisław ps. „Ali”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN oddziału Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

784. Stachyra Józef ps. „Żyłka” z Palikij, rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

360

Zaporczycy 1942-1949

„Zapory”; aresztowany i więziony przez UB.

785. Stadnik Zygmunt ps. NN, rolnik z Radzica, żołnierz AK oddziału „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

786. Stalenga Mieczysław ps. NN; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; aresztowany przez UB po 1947.

787. Stanisławek Aleksander ps. „Kmicic”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

788. Stanisławek Bolesław ps. NN, rolnik z Chodla, brat Aleksandra i ojciec Eugeniusza, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK, ROAK i WiN majora „Zapory”.

789. Stanisławek Eugeniusz ps. „Wieśniak” ur. w Chodlu 26 sierpnia 1926 roku; żołnierz oddziałów AK, ROAK i WiN „Zapory”; ranny w bitwie pod Kożuchówką; aresztowany przez UB 5 stycznia 1946 roku; więziony na Zamku Lubelskim do 25 czerwca 1946 roku; zmarł w Opolu Lubelskim 15 października 2000 roku.

790. Stanisławski Paweł, rolnik, sołtys wsi Podole, za współpracę z AK aresztowany w 1944 roku przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

791. Staniulewicz Stanisław ps. „Maciek” ur. 17 VII 1912 w Dziwiszkach k. Wilna; od 1940 żołnierz ZWZ-AK; dezerter z armii Berlinga; od stycznia 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN

„Zapory”; zmarł w styczniu 2000; pochowany na cmentarzu w Chodlu.

792. Staropiętka Stanisław ps. „Stańczyk”; dowódca patrolu oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; poległ w 1946 w zasadzce ORMO zorganizowanej przez mieszkańców Rozkopaczewa k. Lubartowa.

793. Statkiewicz Roman ps. „Rek”, „Roman” z Tarnobrzega; żołnierz AK; w 1946 żołnierz plutonu

„Jadzinka” oddziału WiN „Zapory”; otoczony w Gdańsku przez UB w czerwcu 1947 popełnił

samobójstwo.

794. Stawowy Adolf ps. „Kałuża”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

795. Stawowy Józef ps. „Kawał”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

796. Stawowy Klemens ps. „Pisula”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

797. Stefańczyk Kazimierz ps. „Sokół” ur. 8 IX 1925 w Krężnicy Jarej w rodzinie chłopskiej; żołnierz 14 placówki AK z Niedrzwicy Dużej – od 1945 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN

„Zapory”.

798. Stefański Jerzy ps. „Cedur”, syn ziemian z okolic Włodawy, porucznik, żołnierz patrolu „Ducha”

w oddziale Kedywu AK „Zapory”. W 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do ZSRR.

Po powrocie z zesłania w 1946 wstąpił do oddziału WiN „Zapory”. Poległ 7 I 1947 w Ratoszynie w walce z UB. Pochowany na cmentarzu partyzanckim w Borowie k. Chodla.

799. Stelmach NN ps. NN, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”; aresztowany w 1944 przez NKWD i wywieziony do łag rów ZSRR.

800. Stelmaszczyk Franciszek ur. 22 VII 1913 w Skorczycach, rolnik z Kolonii Zadworze k. Popkowic, którego dom był pewną i stałą kwaterą żołnierzy oddziałów AK-WiN „Zapory”. W marcu 1945 i czerwcu 1946, po walkach żołnierzy „Zapory” stoczonych z UB w jego zabudowaniach, więziony, bity i torturowany, nikogo nie wydał.

801. Sternik Julian ps. NN, rolnik z Wólki Nowej k. Kijan, żołnierz oddziału AK „Uskoka” wywieziony jesienią 1944 na Sybir.

802. Stępniak NN z Ratoszyna, rolnik, któremu UB w czerwcu 1945 roku spalił gospodarstwo za udzielenie kwatery żołnierzom oddziału samoobrony AK „Zapory”.

803. Strug Henryk ps. „Sęk” ur. w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; marynarz; żołnierz AK

i oddziału samoobrony AK „Zapory”. Zmarł w 1997.

804. Strug Józef ps. „Ordon” ur. w Kodeńcu k. Włodawy w rodzinie chłopskiej; dowódca oddziałów AK, samoobrony AK i WiN działających w Lasach Parczewskich i Chełmskim; w 1946 podporządkowany „Zaporze”; poległ 30 VII 1947 w walce z UB w Sękowie k. Włodawy.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

361

805. Strycharczyk Konrad ps. „Słowik” ur. 25 V 1923 w Nisku w rodzinie rzemieślniczej, żołnierz AK i oddziału samoobrony AK „Zapory”; aresztowany jesienią 1946.

806. Suchodolski Ryszard ps. „Alek” z Kraśnika, syn oficera 24. Pułku Ułanów WP, łącznik oddziałów AK i samoobrony AK „Zapory” i żołnierz plutonu „Misia” oddziału WiN „Zapory”; aresztowany przez UB w styczniu 1947 i skazany na karę śmierci zamienioną na dożywocie; zmarł

wkrótce po opuszczeniu więzienia z powodu pobicia w śledztwie.

807. Supryn Ryszard ps. „Oliwa”, „Głaz” ur. 8 IV 1927 w Lublinie w rodzinie mieszczańskiej – ojciec inwalida z wojny bolszewickiej 1920 prowadził kiosk; od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; od marca 1944 żołnierz oddziału AK „Ludwika” pod Włodawą. W sierpniu 1944 aresztowany przez NKWD i przymusowo wcielony do armii Berlinga na Majdanku; zdezerterował w październiku 1944 i ukrywał się w Lublinie; w 1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w 6 XII 1945 i skazany na 10 lat więzienia; wolność odzyskał 6 XII 1952.

808. Surdacka-Kulczyńska Krystyna ps. NN ur. w 1930 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, córka Feliksa, siostra Kwiryna i Leona, łączniczka oddziałów AK-WiN „Zapory”.

809. Surdacki Benedykt ps. „Cygan” ur. w 1925 w Ciechanowie, uczeń gimnazjum, syn piekarza; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN

„Zapory”; poległ w czerwcu 1946 w Popkowicach w walce z UB; miejsce pochówku nieznane.

810. Surdacki Czesław ps. „Zew” ur. 10 XII 1910 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; ukończone 6 klas gimnazjum; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w grudniu 1996.

811. Surdacki Edward ps. „Skała” ur. 9 VII 1922 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie robotnika leśnego Władysława, brat Jana; od 1942 żołnierz placówki AK i samoobrony AK „Zapory” w Urzędowie; aresztowany przez UB 13 IV 1945 i skazany na 6 lat więzienia.

812. Surdacki Feliks ps. NN, rolnik z Bęczyna k. Urzędowa – jego dzieci walczyły w oddziałach AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”, a stojący w lesie dom, zwany „Feliksówką”, był stałą i pewną kwaterą dla żołnierzy „Zapory”.

813. Surdacki Jan ps. „Pręt” ur. 13 XI 1917 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, syn Igna-cego; żołnierz wojny obronnej 1939 roku; od 1940 w ZWZ-AK; we wrześniu 1944 aresztowany przez UB i do września 1945 więziony na Zamku Lubelskim; po wyjściu z więzienia podjął

współpracę z oddziałami WiN „Zapory”; zmarł w Urzędowie w 1999.

814. Surdacki Jan ps. „Tarzan” ur. w 1925 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie robotnika leśnego Włady sława, brat Edwarda; od 1943 żołnierz placówki AK w Urzędowie; od 1944 żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ 9 VII 1948 w walce z UB w Zakościelnym k.

Urzędowa; miejsce pochówku nieznane.

815. Surdacki Kwiryn ps. „Dzik”, „Felek” ur. 30 III 1921 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, syn Feliksa; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

816. Surdacki Leon ps. „Korzonek” ur. w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej, żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Poległ w walce z UB.

817. Surdacki Robert ps. „Jurek”, „Robek” ur. w 1925 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; uczeń gimnazjum; żołnierz patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK „Zapory”; zamordowany w Krakowie przez UB w 1945.

818. Suszek Marian ps. „Maniuś” z Lublina, od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; od 1944 żołnierz oddziału AK cc por. Czesława Rossińskiego ps. „Jemioła”; w 1945 w plutonie „Romana” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

819. Suszyński Stanisław ps. NN; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; aresztowany przez UB.

820. Sygnowski Stanisław ps. „Cichy” ur. w Zaborzu w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu „Babinicza” i „Ducha” z oddziału Kedywu AK „Zapory”; w latach 1945-47 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

362

Zaporczycy 1942-1949

821. Syta Stanisław ps. „Stasiek”, żołnierz AK, w 1945 grupie Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”; od 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

822. Szabesta Edward ps. „Czarny”, żołnierz oddziału Kedywu AK, poległ 24 V 1944 w bitwie z Niemcami pod Krężnicą Okrągłą; pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

823. Szacoń Wacław ps. „Czarny” ur. w 1926 w rodzinie chłopskiej, uczeń technikum w Lublinie.

Żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”. Aresztowany przez UB w kwietniu 1949 w Krzczonowie i skazany na karę śmierci zamienioną na długoletnie więzienie. Po odzyskaniu wolności wspierał aż do tragicznej śmierci ostatniego ukrywającego się partyzanta majora „Zapory” – Józefa Franczaka ps. „Lalek”.

824. Szadkowska Julia ps. „Niezapominajka” z Bełżyc – łączniczka oddziałów AK i samoobrony AK

„Zapory”.

825. Szadkowska Teresa ps. „Stokrotka” z Bełżyc – łączniczka oddziałów AK i samoobrony AK

„Zapory”; poległa wiosną 1945 w walce z NKWD i UB w Niedrzwicy Dużej.

826. Szafran Bolesław ps. „Pustelnik” ur. w rodzinie chłopskiej – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

827. Szafran Stanisław ps. „Kłos”-„Roch” ur. 4 VI 1904 w Kraczewicach; rolnik; od 1940 żołnierz ZWZ-AK; w 1944 w oddziale Kedywu AK „Zapory” w patrolu „Szmerlinga”; do 1947 w plutonie „Żuka” oddziału Mariana Bernaciaka ps. „Orlik”; w 1948 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB 26 VIII 1949 i skazany na karę śmierci; zamordowany 11 III 1950.

828. Szaliłow Jan ps. „Renek” ur. w Czółnach k. Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; wnuk Rosjanina, carskiego komendanta policji w Bełżycach, który w 1918 roku odmówił powrotu do Rosji i stał się wiernym obywatelem Rzeczypsopolitej; żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”; dowódca plutonu w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ

8 IX 1947 w walce z UB.

829. Szantyka Antoni, rolnik z Radawczyka, żołnierz AK, którego dom w latach 1944-1947 był dla

„Zapory” ważną i pewną kwaterą; w jego zabudowaniach „Zapora” ukrywał się po ranach odniesionych w walce z NKWD i UB pod Wałami w lutym 1945.

830. Szarski Stefan ps. „Jagoda”, porucznik AK, dezerter z armii Berlinga, w 1945 dowódca 1. kompanii zgrupowania oddziałów partyzanckich samoobrony AK „Zapory”.

831. Szczerbiński Józef ps. „Jóź” z Białorusi, dezerter z armii Berlinga, żołnierz oddziałów samoobrony AK „Zapory”.

832. Szeremiecki Michał ps. „Miś” z Wołynia, żołnierz 27. Wołyńskiej Dywizji AK z oddziału „Nagla”. Wcielony w 1944 do armii Berlinga, stanął na czele konspiracyjnej organizacji żołnierzy AK; od lutego 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”; dowódca plutonu; poległ 6

I 1947 w walce z UB w Zakąciu k. Urzędowa.

833. Szewc Władysław ps. „Żbik” ur. w 1925 w Wierzbicy k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; od 1942 żołnierz placówki AK w Wierzbicy; w latach 1944-1947 żołnierz placówki samoobrony AK i WiN „Zapory”.

834. Szewczyk Marian ps. „Lipka”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

835. Szewczyk Zdzisław ps. „Abisyńczyk” z Lublina, od 1943 członek lubelskiej młodzieżowej grupy konspiracyjnej; do lipca 1944 żołnierz oddziału Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; w 1945

w plutonie „Romana” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

836. Szmytke Ludwik ps. „Czarny Jurek” – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Józefa Struga ps. „Ordon”. Aresztowany przez UB w 1947 i skazany na karę śmierci; wyrok wykonano.

837. Sznyr Leon ps. „Jarząb”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

838. Szociński Tadeusz ps. „Lemoniada” ur. w 1926 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie cieśli; od 1943 żołnierz placówki AK, samoobrony AK i WiN w Urzędowie. W listopadzie 1946 ranny w walce z UB, aresztowany i skazany na 15 lat więzienia; zmarł na Śląsku około 1985.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

363

839. Szubartowski Józef ps. „Mściwy”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

840. Szumilinow Ludmiła ps. „Lusia”, łączniczka patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

841. Szurowski Bogdan ps. „Ryś”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

842. Szwed Piotr ps. „Sternik” – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

843. Szweda Szczepan ps. NN ur. w Chruślinie k. Urzędowa – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; związany po 1947 z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps.

„Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

844. Szych Józef ps. „Brzoza” ur. w 1930 w Lublinie w rodzinie robotniczej, brat „Białego”, żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowany w 1949 przez UB.

845. Szych Tadeusz ps. „Biały”, „Tadzio” ur. w Lublinie w rodzinie robotniczej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; adiutant kpt. Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Od września 1947 dowódca patrolu w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”. Osaczony w 1954 przez UB na kwaterze u Skorupskiego w Motyczu, bronił się około trzech godzin. Ranny, został aresztowany i skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Chełmie 27 X 1955.

846. Szykuła Tadeusz ps. „Wiąz”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

847. Szymanowski Mieczysław ps. „Wampir” ur. 18 IX 1917 w Poznaniu, absolwent Centralnej Szkoły Podoficerskiej w Osowej k. Grajewa. W wojnie obronnej 1939 dowódca bunkra w Batalionie Fortecznym w Mikołowie; żołnierz ZWZ-AK od 1940; od lutego 1944 dowódca patrolu w oddziale Kedywu AK „Zapory”; do marca 1947 w strukturach WiN Okręgu Białystok. Zmarł

w 2000.

848. Szymański Jan ps. „Żubr”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

849. Szymczyk Bolesław ps. „Boryna”, „Bolek” z Rad lina k. Chodla; rolnik; komendant placówki AK, samoobrony AK i WiN w Radlinie; od 1947 żołnierz plutonu „Jadzinka” oddziału WiN

„Zapory”.

850. Świątek Adam ps. „Francuz” ur. w 1927; żołnierz oddziałów AK i samoobrony AK Aleksandra Rusina ps. „Olek”; od 1946 żołnierz plutonu „Jadzinka” i „Misia” oddziału WiN „Zapory”.

851. Świątek Bolesław ps. „Jerzy”; dowódca oddziału NSZ; w kwietniu 1945 wraz z oddziałem podporządkowany „Zaporze”; dowódca kompanii w zgrupowaniu oddziałów partyzanckich samoobrony AK „Zapory”.

852. Taraszkiewicz Edward ps. „Żelazny”; brat „Jastrzębia”; od 1947, po śmierci „Jastrzębia”, dowódca oddziału WiN działajacego w Lasach Parczewskich i Chełmskim; poległ 6 X 1951 w walce z UB pod Zbereżem k. Włodawy.

853. Taraszkiewicz Leon ps. „Jastrząb”; brat „Żelaznego”; od 1944 dowódca oddziałów AK, samoobrony AK i WiN działających w Lasach Parczewskich i Chełmskim; w 1945 aresztowany przez NKWD, zbiegł z transportu w głąb ZSRR; w 1946 podporządkował swój oddział „Zaporze”; poległ 3 I 1947 w walce z UB w Siemieniu; pochowany na cmentarzu w Siemieniu.

854. Tchórz Józef ps. NN – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN; po 1947 związany z oddziałem por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia.

855. Tokarski Jan ps. NN, dyrektor gimnazjum i liceum w Ratoszynie; prowadził skrzynkę kontaktową dla oddziałów WiN „Zapory”.

856. Tomaszewski Władysław ps. „Lew” ur. w Palikijach w rodzinie chłopskiej; komendant placówki AK i samoobrony AK w Palikijach; zastrzelony 24 VI 1945 przez funkcjonariuszy UB w Józefinie k. Lublina.

857. Tomczyk Ignacy ps. NN, aresztowany w kwietniu 1945 za pomoc okazaną ściganemu przez UB

Stanisławowi Łukasikowi ps. „Ryś”.

858. Torbicz Stanisław ps. „Kazek”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Leona Tarszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ 6 X 1951 w walce z UB pod Zbereżem k. Włodawy.

364

Zaporczycy 1942-1949

859. Toruń Stanisław ps. „Johanes” – żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

860. Tracz Kazimierz ps. „Loczek”, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; od czerwca 1946 w oddziale WiN Stanisława Łukasika ps.

„Ryś”; poległ 10 I 1947 w walce z UB pod Pliszczynem.

861. Tracz Marian ps. NN, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”, 7 IV 1945 uczestnik akcji na Izbę Skarbową w Lublinie. Aresztowany przez UB i 30 VI 1945 skazany na karę śmierci; zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

862. Tracz Mieczysław ps. NN – żołnierz oddziału AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

863. Trela Natalia ps. NN ur. w rodzinie chłopskiej w Borowie k. Chodla, łączniczka oddziałów WiN

„Zapory”.

864. Trepnik Jan ps. NN, kościelny z Rybnicy; w latach 1945-1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry przechowywał broń żołnierzy WiN „Zapory”; aresztowany w 1948 i skazany na długoletnie więzienie.

865. Trętowicz Władysław ps. NN ur. w Chruślinie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 roku związany z oddziałem por.

Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i skazany na 6 lat więzienia.

866. Trybuła Michał ps. „Czarny” ur. w Rzeczycy k. Kazimierza Dolnego w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK i oddziału samoobrony AK „Zapory”; za samowolę i rozbój z bronią w ręku skazany przez „Zaporę” karę śmierci; wyrok wykonano.

867. Trześniewscy NN, rolnicy z Ewunina, których gospodarstwo było stałą i pewną kwaterą żołnierzy AK-WiN majora „Zapory”.

868. Tudruj Edmund ps. „Ażurowski”, „Mundek” ur. 22 X 1923 w Stasinie k. Lublina w rodzinie chłopskiej; porucznik; od 1943 w oddziale AK Stanisława Łukaskia ps. „Ryś”; w 1944 aresztowany przez UB i NKWD i 18 XI 1944 wywieziony do łagrów ZSRR. Po powrocie z zesłania objął

funkcję zastępcy dowódcy oddziału „Rysia” w zgrupowaniu WiN; jesienią 1946 objął dowództwo nad grupą Kazimierza Woźniaka ps. „Szatan”. Aresztowany przez UB we wrześniu 1947 i 7 III 1949 zamordowany w mokotowskim więzieniu.

869. Tulpan Józef ps. „Cienki”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

870. Twardowski Józef ps. „Kowboj” ur. 21 VIII 1924 w Łodzi; żołnierz armii Berlinga; zdezerterował 1 VI 1945 z jednostki w Poniatowej i wstąpił do plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony

„Zapory”.

871. Tyra Walerian ps. „Zuch”, „Walerek” ur. w 1926 w Białej I k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów NSZ; od 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”; od 1946 zastępca dowódcy w oddziale żandarmerii „Żbika”; od września 1947 zastępca dowódcy oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; 17 V 1951 otoczony w Białowodzie k.

Wilkołaza przez UB i KBW popełnił samo bójstwo.

872. Wachuła Aleksander ps. „Lis” ur. w Wojciechowie w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK, samoobrony AK i WiN; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

873. Wagner Władysław ps. „Derkacz”; żołnierz patrolu „Strzały” oddziału samoobrony AK i WiN

Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

874. Wajs Witold ps. „Mały”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

875. Wałek Józef ps. „Żbik” ur. w Rzemieniu-Białe k. Mielca w rodzinie chłopskiej; zastępca dowódcy oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps „Olek”; latem 1946 zamordowany skrytobójczo przez UB; pochowany w lesie w okolicach Dobrynina k. Mielca.

876. Wankiewicz Henryk ps. NN, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 żołnierz oddziału Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

877. Wardak Marian ps. „Bocian”, dezerter z armii Berlinga, żołnierz plutonu „Szerszenia” w oddziale samoobrony AK „Zapory”. Poległ w czerwcu 1945 w walce z NKWD pod Polanówką k. Lublina; pochowany na cmentarzu w Krężnicy Jarej.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

365

878. Wargocki Zenon ps. „Wołodyjowski” z okolic Kazi mierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza”

w oddziale Kedywu AK „Zapory”.

879. Wasilewski Arkadiusz ps. „Biały” ur. 4 I 1925 w Sterdyniu k. Sokołowa Podlaskiego w rodzinie chłopskiej; od 1943 w oddziale AK „Małego”; wcielony do KBW, odmówił walki przeciwko Polakom i zdezerterował do oddziałów samoobrony AK „Zapory”; aresztowany w 1945 przez UB, po zwolnieniu z więzienia w 1946 wrócił do oddziałów WiN „Zapory”; aresztowany we wrześniu 1947 przez UB i 7 III 1949 zamordowany w mokotowskim więzieniu.

880. Waśkowicz Aleksandra ps. „Małgosia” z rodziny chłopskiej, żona dowódcy patrolu ps. „Strzała”, łączniczka i sanitariuszka oddziałów AK-WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; aresztowana przez UB 22 IV 1949 w Węgorzewie i skazana na 7 lat więzienia; zwolniona z więzienia w Fordonie 28 IV 1954.

881. Waśkowicz Walenty ps. „Strzała” z Niedźwiady Lubartowskiej; rolnik; żołnierz AK; przy próbie aresztowania w RKU armii Berlinga wstąpił do oddziału samoobrony AK Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; dowódca patrolu w oddziale WiN; poległ 31 III 1949 w walce z UB w Pliszczynie k. Lubartowa.

882. Watras Zygmunt ps. „Książę” ur. 1 XI 1921 w Karczmiskach w rodzinie chłopskiej; w wojnie obronnej 1939 w Wołyńskiej Brygadzie Obrony Narodowej – walczył pod Kockiem i Zamo-ściem; od lutego 1940 w ZWZ-AK; od 1943 w plutonie „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; w maju 1944 w stopniu podporucznika; aresztowany jesienią 1944 przez NKWD jako Zygmunt Jaworski, w styczniu 1945 został wywieziony na Sybir; więziony w obozach Połowinka, Nagorne i Kiziel; wrócił do Polski w styczniu 1946; zmarł w Bełżycach 19 V 1987.

883. Wawruszak Czesław ps. „Ali”, żołnierz oddziału AK Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; żołnierz plutonu „Szerszenia” w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”; zamordowany w 1945

w niewyjaśnionych okolicznościach.

884. Wawszczyk Tadeusz ps. „Groźny”; od 1946 w plutonie „Misia” oddziału „Zapory”; po 1947

dowódca patrolu w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

885. Wejler Czesław ps. „Chmurka” ur. w 1929 w Turo binie w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK i samoobrony AK; w 1946 w bojówce NSZ „Jania”; od września 1946 w plutonach „Misia” i „Żbika”

oddziału WiN „Zapory”; od jesieni 1947 w patrolu „Piata” oddziału por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ 29 VI 1948 w walce z UB i KBW pod Olszanką k. Turobina.

886. Wejler Leonard ps. „Jeleń” ur. w Turobinie w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ 26 XI 1946 w walce z UB i KBW w Chrzanowie k. Janowa Lubelskiego.

887. Wełna Stanisław ps. „Sokół”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

888. Wełnic Mirosław ps. „Mirek” ur. 17 XII 1923 w Żelance na Wołyniu; żołnierz ZWZ-AK od 1941; od 1944 w oddziale Aleksandra Sarkisowa ps. „Szaruga”; wstąpił do armii Berlinga; aresztowany i sądzony przez NKWD w Kąkolewnicy, zbiegł z aresztu na ul. Świętoduskiej w Lublinie i walczył w plutonie „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”.

889. Węgorowski Marian ps. „Szturm”, „Lampart” ur. 13 I 1925 w Wojciechowie Lubelskim w rodzinie chłopskiej; uczeń Gimnazjum Mechanicznego w Lublinie; żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK.

890. Wideński Jerzy ps. „Wiatr” z Lublina; żołnierz oddziału WiN ‘Zapory”; w 1946 skazany przez

„Zaporę” na karę śmierci za rabunki wśród lubel skich chłopów; zbiegł z oddziału.

891. Wieczorek Bogdan ps. „Sokolik”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

892. Wieczorek Władysław ps. „Kowal”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

893. Wiedro Stanisław ps. „Gołąb”, „Sosna”; żołnierz oddziału Kedywu AK patrolu „Szmerlinga”.

894. Wielgus-Orlicz Marta ps. „Zosia” z Wierzchowisk k. Janowa Lubelskiego; łączniczka plutonu

„Misia” oddziału WiN „Zapory”; zmarła w 2001.

895. Wiertel Władysław z III Kolonii Ratoszyn, którego dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów AK-WiN „Zapory”.

366

Zaporczycy 1942-1949

896. Wierzbicki NN ps. NN, żołnierz samoobrony AK „Zapory”, zamordowany latem 1945 przez byłego żołnierza „Zapory” Bolesława Wyrostka z Urzędowa.

897. Wilk Mieczysław ps. „Wilczek” żołnierz oddziałów WiN „Zapory”; ranny 24 IX 1946 pod Chrzanowem k. Urzędowa, został dobity przez funkcjonariuszy UB.

898. Winiarczyk Zygmunt ps. „Kania”, „Szerszeń”, żołnierz oddziału AK Aleksandra Sarkisowa ps.

„Szaruga” – w 1944 wstąpił wraz z dowódcą do armii Berlinga. Aresztowany w grudniu 1944

przez NKWD, zbiegł z aresztu, zmienił pseudonim z „Kania” na „Szerszeń” i utworzył patrol samoobrony AK podporządkowany wiosną 1945 „Zaporze”. Aresztowany w grudniu 1945 i skazany na 8 lat więzienia; zmarł wkrótce po odzyskaniu wolności z powodu utraty zdrowia w czasie śledztwa i uwięzienia

899. Winiarski Franciszek ps. „Szkapa”; żołnierz placówek samoobrony AK i WiN „Zapory” w Bełżycach.

900. Winiarski Seweryn ps. „Seweryn”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

901. Winiarz Jan ps. NN z Tuszymy k. Mielca, rolnik, żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Aleksandra Rusina ps. „Olek”.

902. Winnicki Teofil ps. „Pióro”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

903. Winogrodzki Władysław ps. „Modrzew” ur. 25 IV 1925 we Włocławku, syn urzędnika, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK oraz oddziałów samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany 31 VIII 1945 w Łodzi i skazany na karę śmierci; wyrok wykonano 23 X 1945.

904. Wiśniewska Krystyna ps. „Dzikuska” ur. 20 III 1924 w Warszawie; kolporterka AK, aresztowana przez UB i NKWD i wyrokiem Sądu Wojskowego w Otwocku z dnia 6 XI 1944 skazana na 6 lat więzienia; 27 IV 1945 odbita z więzienia w Janowie Lubelskim przez partyzantów miejscowej samo obrony AK; od 1945 łączniczka i sanitariuszka oddziałów ROAK i WiN „Zapory”.

Aresztowana przez UB 17 II 1947 wraz z narzeczonym Eugeniuszem Siekaczyńskim ps. „Ślipek”

(zwolnionym po 2 miesiącach) i skazana na 8 lat więzienia. W więzieniu urodziła córkę; prawdopodobnie popełniła samobójstwo.

905. Wiśniewski Antoni ps. „Lwów” – patrz: Jaworzyński Adam 906. Wiśniewski Mieczysław ps. „Tońko” ur. w Wojciechowie w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu

„Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”; żołnierz oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; aresztowany przez UB i więziony w Strzelcach Opolskich.

907. Wiśniewski Tadeusz ps. „Mewa” z Wilna; żołnierz AK i plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK „Zapory”. Poległ w czerwcu 1945 w walce z NKWD pod Polanówką k. Lublina; pochowany na cmentarzu w Krężnicy Jarej.

908. Wiśniewski Zygmunt ps. „Szczepko” ur. w Podolu k. Bełżyc w rodzinie chłopskiej; żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory; żołnierz samoobrony AK i WiN; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

909. Witek Zygmunt ps. „Mewa” ur. 29 VII 1924 w Urzędowie-Zakościelne, krawiec, od 1942 żołnierz AK. Wwcielony do armii Berlinga, zdezerterował do oddziałów samoobrony AK „Zapory”; ujawniony w 1945; aresztowany przez UB w 1947.

910. Włodarski Kazimierz ps. „Gryf” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

911. Wnuk-Jarosz Genowefa ps. „Ciotka” ur. 18 VII 1923 w Ludwinowie k. Kraśnika w rodzinie chłopskiej; od 1944 sanitariuszka i łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”; aresztowana przez UB 12 IX 1949 i skazana na 5 lat więzienia; zwolniona z więzienia w Fordonie 25

VIII 1953.

912. Wnuk Stanisław ps. NN z Leszczyny, ojciec Genowefy Wnuk-Jarosz, rolnik, skazany w 1949 na 2 lata więzienia za pomoc i wsparcie okazywane żołnierzom samoobrony AK i WiN „Zapory”.

913. Wnuk Marianna ps. „Grażyna” ur. w Skrzyńcu w rodzinie chłopskiej, żona „Opala”, łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

367

914. Wnuk Stanisław ps. „Opal” ur. 30 I 1915 w Borowie k. Chodla w rodzinie chłopskiej, kawaler srebrnego Krzyża Virtuti Militari, absolwent gimnazjum Zamojskiego w Lublinie, student prawa KUL, w 1939 ppor. rezerwy. Od 1 III 1940 oficer ZWZ-AK, komendant placówki Borów i zastępca komendanta ZWZ-AK gminy Chodel, dowódca patrolu w oddziale lubelskiego Kedywu AK, od lutego 1944 do sierpnia 1945 zastępca komendanta „Zapory”. Służbę w AK zakończył w stopniu kapitana. W 1945 przedstawiciel „Zapory” w Komisji Ujawnieniowej w Lublinie. Oficer WiN od października 1945, aresztowany 20 XII 1945; po wyjściu z więzienia jesienią 1946 do końca niejawnie współpracował z „Zaporą” i jego oddziałami. Po raz drugi więziony w latach 1949 – 1951. Zmarł w Bełżycach w 1998 w stopniu majora.

915. Wojciechowski Bronisław ps. „Leszek”, rolnik z Dębowej Kłody k. Włodawy, żołnierz patrolu

„Wiktora” oddziałów WiN „Uskoka” i „Żelaznego”. Poległ w walce z UB we wrześniu 1951.

916. Wojciechowski Stefan ps. NN ur. 9 II 1926 w Przyborowie k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej, żołnierz oddziału WiN „Zapory”, ścigany przez UB po 1947; poległ 13 XI 1951

w walce z UB pod Piłatką k. Batorza.

917. Wojciechowski Władysław ps. „Koza” ze Lwowa, dowódca współpracującego z „Zaporą” plutonu łączności placówki AK Kraczewice, aresztowany w 1944 przez NKWD – z łagrów ZSRR

wrócił po 15 latach.

918. Wojniak Bartłomiej ps. „Głowacki”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; poległ w walce z UB; pochowany na cmentarzu partyzanckim w lesie Godów k. Chodla.

919. Wojtalik Jerzy ps. „Wir” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” w oddziale Kedywu AK „Zapory”.

920. Wojtaszko Paweł, rolnik z Babina, którego dom był zawsze stałą i pewną kwaterą żołnierzy samoobrony AK i WiN „Zapory”.

921. Woliński Piotr ps. NN, członek konspiracyjnej grupy młodzieży Gimnazjum Mechanicznego im. Syroczyńskiego w Lublinie; w 1946 w oddziale Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; poległ 10 I 1947 w walce z UB pod Pliszczynem.

922. Woliński Stanisław ps. „Wiedeńczyk”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

923. Wołodkiewicz Zygmunt ps. „Włodek”-„Łysy” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie podporządkowanej zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory”.

924. Wołoszyn NN, rolnik z Wólki Kępskiej zamordowany (wrzucony żywcem do płonących zabudowań) 7 II 1945 przez UB i NKWD za pomoc udzieloną oddziałom samoobrony AK „Zapory”.

925. Wołoszynowa NN z Wólki Wólki Kępskiej zamordowana (wrzucona żywcem do płonących zabudowań) 7 II 1945 przez UB i NKWD za pomoc udzieloną oddziałom samoobrony AK

„Zapory”.

926. Woś Edward ps. „Wróbel” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu „Zapory”.

927. Woźniak Edward ps. „Chudy” ur. 25 III 1928 w Borkowiźnie k. Niedrzwicy; kamasznik; żołnierz 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej, a następnie oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

928. Woźniak Kazimierz ps. „Szatan” ur. 14 IV 1924 w Samoklęskach k. Lubartowa w rodzinie chłopskiej; do 1944 żołnierz oddziałów AK – wcielony do armii Berlinga zdezerterował i wrócił

do oddziałów samoobrony AK; ujawniony w 1945 – zagrożony aresztowaniem, utworzył grupę partyzancką w listopadzie 1946 podporządkowaną zgrupowaniu WiN „Zapory”; aresztowany w 24 I 1947 w Bełżycach przez KBW i skazany na karę śmierci; 11 V 1947 w celi Zamku Lubelskiego popełnił samobójstwo.

929. Woźniak NN z Lublina ps. „Nowy”, żołnierz plutonu „Szerszenia” oddziału samoobrony AK

„Zapory”; poległ w walce z UB i NKWD.

930. Woźniak Wacław ps. „Dziąsło” z Wojciechowa; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK

i WiN; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pru sz kiewicza ps. „Kędziorek”.

368

Zaporczycy 1942-1949

931. Wójcicki Kazimierz ps. „Grom” ur 29 VI 1925 w Ewuninie w rodzinie chłopskiej, od 1942

żołnierz AK; od 1945 w oddziałach samoobrony AK i WiN „Zapory”.

932. Wójcicki Zygmunt – „Topór”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

933. Wójcik Czesław ps. NN, po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

934. Wójcik Edward ps. „Bohun”, żołnierz patrolu „Babinicza” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

935. Wójcik Feliks ps. „Wilk”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

936. Wójcik Henryk ps. „Pantera”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”; aresztowany w 1944 roku i wywieziony do łagrów ZSRR.

937. Wójcik Karol ps. „Drut”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

938. Wójcik Kazimierz ps. „Lis”, żołnierz patrolu „Żbika” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

939. Wójcik Konstanty ps. „Chińczyk” ur. 18 I 1920 w Urzędowie w rodzinie chłopskiej; absolwent liceum Zamojskiego w Lublinie, od 1939 żołnierz SZP-NOW-ZWZ-AK; dowódca drużyny w patrolu „Grzechotnika” oddziału Kedywu AK „Zapory”; po śmierci „Grzechotnika” dowódca patrolu.

940. Wójcik Marian ps. „Rota”; syn zawiadowcy stacji w Niedrzwicy Dużej; pracownik Urzędu Gminy; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”; 22 IX 1946 w walce z UB pod Świnkami w Lasach Janowskich stracił nogę.

941. Wójcik Stanisław ps. „Etażerka”, rolnik z okolic Chodla, od 1943 żołnierz AK; w lutym 1945

zamordowany w Chodlu przez funkcjonariusza UB Abrama Taubera.

942. Wójcik Stanisław ps. „Roland”, „Czerwony” ur. w Płouszowicach w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziału AK i dowódca drużyny zwiadu konnego samoobrony AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

943. Wójcik Stanisław ps. „Vis”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

944. Wójcik-Szymańska Maria ps. „Marta” ur. w Radzicu Starym w rodzinie chłopskiej; łączniczka oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok; dwukrotnie aresztowana i więziona przez UB i NKWD.

945. Wójcik Wacław ps. „Jeż”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

946. Wójcik Wacław ps. „Tygrys” ur. w Palikijach w rodzinie chłopskiej; żołnierz oddziałów AK, samo obrony AK i WiN „Zapory”; więziony przez komunistów przez 12 lat.

947. Wójcik Wiktor ps. „Gałązka”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK.

948. Wójcik Zygmunt ps. „Młody”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”; jesienią 1944 aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagrów ZSRR.

949. Wójtowicz Eugeniusz ps. „Rubin” ur. 15 VI 1927 w Bełżycach w rodzinie robotniczej, żołnierz placówki AK w Niedrzwicy i oddziałów samoobrony AK „Zapory” w plutonie Szczepana Żelaznego ps. „Żaba”.

950. Wójtowicz Stanisław ps. „Grzybek” z Bełżyc; lekarz opatrujący rannych żołnierzy oddziałów AK, samoobrony AK i WiN „Zapory”.

951. Wójtowicz Stanisław ps. „Zagon”, „Iwan” z Czółen k. Bełżyc z rodziny chłopskiej; żołnierz oddziału AK „Zapory”; komendant placówki samoobrony AK w Zagórzu k. Bełżyc i dowódca patrolu w oddziałach WiN „Rysia” i „Zapory”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”; poległ 26 VIII 1949 w walce z UB w Kolonii Podbórz k. Kraczewic.

952. Wrona Józef ps. „Siwy”; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; poległ w czerwcu 1946 w walce z UB pod Opolem Lubelskim.

953. Wrona Tedeusz ps. „Gołdus”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

954. Wróbel Jan ps. NN, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

955. Wybranowski Henryk ps. „Tarzan” z Włodawy, syn Hipolita, żołnierz oddziału WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; poległ w walce z UB po 1947.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

369

956. Wyrostek Bolesław ps. „Przemysław” ur. 6 VIII 1913 w Bęczynie k. Urzędowa w rodzinie chłopskiej; przedwojenny policjant; od 1940 żołnierz ZWZ-AK; od 1944/1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”; zmarł w 1996.

957. Wyrwa Henryk ps. NN, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”; poległ 3 III 1944 na polach wsi Kępa w walce z Niemcami; pochowany na cmentarzu w Kłodnicy.

958. Wysocki Eugeniusz ps. „Mściciel”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; 7 IV

1945 uczestnik akcji na Izbę Skarbową w Lublinie; aresztowany przez UB i skazany na karę śmierci; zamordowany na Zamku Lubelskim 8 VII 1945.

959. Wyszkowski Jerzy ps. „Szwagier”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

960. Zaborski Ferdynand ps. „Lew” z Opola Lubelskiego, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”; do 1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”.

961. Zajączkowski Witold ps. „Melina” z Bęczyna k. Urzędowa, inżynier mechanik „spalony”

w Skarżysku Kamiennej przy produkcji stenów; zastępca drużynowego w patrolu „Grzechotnika”

oddziału Kedywu AK „Zapory”.

962. Zakryś NN, chirurg ze szpitala przy ul. Staszica w Lublinie, opatrujący rannych żołnierzy oddziałów AK, samoobrony AK i WiN.

963. Zakrzewski Janusz ps. „Górka”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

964. Zalewski Ignacy ps. „Lin”, „Zygmunt”; żołnierz oddziałów WiN Leona Taraszkiewicza ps.

„Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”; po ich śmierci w patrolu Stanisława Kuchcewicza ps.„Wiktora”; poległ w walce z UB.

965. Zalewski Władysław ps. „Memłon” z Wojciechowa; przed wojną w żandarmerii; w oddziale lubel skiego Kedywu AK zastępca dowódcy patrolu „Maksa”.

966. Zalewski Zygmunt ps. „Maks”, żołnierz oddziału AK Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; poległ 7 IV

1945 w akcji na Izbę Skarbową w Lublinie.

967. Zarajczyk Władysław ps. NN; żołnierz oddziałow AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”; po 1947 w oddziale por. Mieczysława Pruszkiewicza ps. „Kędziorek”.

968. Zarzycka Stefania, żona rolnika Władysława; aresztowana 3 IV 1949 za udzielenie kwatery żołnierzom „Uskoka”; zmarła 28 V 1949 przy porodzie w więzieniu na Zamku Lubelskim z powodu pobicia podczas śledztwa; osierociła czworo dzieci.

969. Zarzycki Władysław, rolnik z Kolonii Łuszczów k. Lublina, którego dom był stałą i pewną kwaterą kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”; 3 IV 1949 aresztowany za pomoc udzieloną żołnierzom WiN „Uskoka” i skazany na 15 lat więzienia; więzienie w Rawiczu opuścił w 1955; zmarł w 1962.

970. Zawadzki Eugeniusz ps. NN, w latach 1945-1948 w Rybnicy k. Jeleniej Góry prowadził skrzynkę kontaktową WiN „Zapory”; aresztowany w 1948 i skazany na 6 lat więzienia.

971. Zawisza Paweł ps. „Kamień”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

972. Zawiślak Józefa ps. NN ur. w Kozubszczyźnie k. Lublina w rodzinie chłopskiej; łączniczka oddziałów WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

973. Ząbik Zdzisław ps. „Kowalik” z Opola Lubelskiego, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK; do 1945 w oddziałach samoobrony AK „Zapory”.

974. Zdeb Stanisław ps. NN ur. w Niedrzwicy Kościelnej w rodzinie chłopskiej; żołnierz III plutonu AK w Niedrzwicy Kościelnej; poszukiwany przez NKWD, dołączył do oddziału samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w październiku 1944 przez UB i NKWD, osądzony publicznie 21

X 1944 przez NKWD na boisku w Niedrzwicy Dużej i skazany na karę śmierci. Zamordowany przez UB lub NKWD w nieznanych okolicz nościach.

975. Zielińska Jadwiga ps. „Jagoda” ur. 20 III 1926 w Ratoszynie w rodzinie chłopskiej, uczennica liceum, sanitariuszka i łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”. Aresztowana w 1946; zmarła w 1998.

976. Zieliński Bogusław ps. „Kozioł” z Lipniaka k. Woli Wereszczyńskiej; rolnik; żołnierz oddzia-

370

Zaporczycy 1942-1949

łów samoobrony AK i WiN Leona Taraszkiewicza ps. „Jastrząb” i Edwarda Taraszkiewicza ps.

„Żelazny”. Poległ w walce z UB.

977. Zieliński Czesław ps. „Wiarus” ur. 22 I 1910 w Borowie k. Chodla, rolnik, żołnierz patrolu

„Opala” i „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”; zmarł w Lublinie w 1997.

978. Zieliński Hieronim ps. „Wanda”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

979. Zieliński Piotr i Balbina, rolnicy z Ratoszyna, których dom był stałą i pewną kwaterą żołnierzy oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

980. Zieliński Stanisław ps. „Pocisk” z Podola, rolnik, żołnierz patrolu „Maksa” oddziału Kedywu AK.

981. Zieliński Stanisław ps. „Roch” z okolic Kazimierza Dolnego, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

982. Zielonka Szczepan ps. „Grzyb” z Palikij; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN

„Zapory”.

983. Zieniewicz Ryszard ps. „Drań” z Lublina, uczeń gimnazjum, w 1945 członek konspiracyjnej grupy młodzieży gimnazjalnej „Tajna Organizacja Wojskowa” w Lublinie; w 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory”; kronikarz oddziałowy; ujawniony w 1947 roku; zmarł w 1979 w Lublinie.

984. Zięba Jan ps. „Węgiel”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

985. Zięba Paweł, ksiądz, proboszcz parafii w Popkowicach k. Urzędowa, który poprzez posługę dusz-pasterską oraz różnorodne formy pomocy duchowej i materialnej, wspierał żołnierzy „Zapory” od czasów okupacji hitlerowskiej po lata pięćdziesiąte.

986. Zięba Stanisław ps. „Tygrys”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

987. Ziółek Zygmunt ps. „Szlak”; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”. Poległ 3 VII 1946 w walce z UB w Pode dworze k. Kijan.

988. Ziółkowski NN ps. NN, żołnierz AK-WiN, rolnik z Jedlanki, w którego zabudowaniach do 1951 był bunkier żołnierzy patrolu „Wiktora”.

989. Ziółkowski Wacław ps. „Zator” ur. w Ratoszynie w rodzinie chłopskiej; żołnierz AK-WiN; w swoim domu prowadził punkt kontaktowy dla oddziałów WiN „Zapory”.

990. Złotkiewicz Henryk ps. „Daniel”, żołnierz oddziału AK, drużynowy oddziału samoobrony AK

Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

991. Zulant lub Zielant Mieczysław ps. „Zawada”, żołnierz patrolu „Kordiana” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

992. Zwolak Piotr ps. „Junior”, „Płomień” ur. 15 VI 1928 w Janowie Lubelskim w rodzinie robotniczej; w 1946 żołnierz oddziału WiN „Zapory.

993. Zwoliński Mieczysław ps. „Jeleń” z Zawieprzyc k. Lubartowa; rolnik; żołnierz oddziałów AK, samoobrony AK i WiN Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

994. Zygmuntowicz Zdzisław ps. „Zenek”, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”.

995. Żabicki Henryk ps. „Hajnerek” z Opola Lubelskiego, żołnierz oddziału Kedywu AK „Zapory”; 23 VIII 1944 aresztowany przez NKWD i 3 IX 1944 wywieziony do łagrów ZSRR.

996. Żabicki Tadeusz ps. „Pekarus” z Opola Lubleskiego, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

997. Żabicki Zygmunt ps. „Pekarusik” z Opola Lubelskiego, młodszy brat „Hajnerka” i „Pekarusa”, żołnierz patrolu „Ducha” oddziału Kedywu AK i samoobrony AK „Zapory”.

998. Żelazna Stanisława ps. „Mewa” ur. 9 VII 1921 w Niedrzwicy Dużej w rodzinie chłopskiej; od 1940 żołnierz ZWZ-AK; do 1948 łączniczka oddziałów samoobrony AK i WiN „Zapory”.

999. Żelazny Szczepan ps. „Żaba” ur. 26 XII 1911 w Stawkach k. Janowa Lubelskiego, dyżurny ruchu PKP, w wojnie obronnej 1939 w Armii Prusy. W konspiracji KOP-ZWZ-AK od końca 1939.

Dowódca II plutonu 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej; od 1944 w zgrupowaniu samoobrony AK „Zapory” – dowódca drużyny i dowódca plutonu. W latach 1945-1948 w Rybnicy k.

Spis żołnierzy i współpracowników oddziałów AK, Samoobrony AK, ROAK i WiN...

371

Jeleniej Góry prowadził skrzynkę kontaktową oddziałów WiN „Zapory”; podporucznik czasów wojny, aresztowany w czerwcu 1948 po akcji przeprowadzonej z Jerzym Siweckim mającej na celu zdobycie funduszy na uwolnienie „Zapory” i skazany na 14 lat więzienia; wolność odzyskał

25 I 1955.

1000. Żelazny Władysław ps. „Sikora” ur. w Stawkach k. Janowa Lubelskiego w rodzinie chłopskiej; żołnierz II plutonu 14 placówki AK w Niedrzwicy Dużej. Poszukiwany przez NKWD, dołączył

do oddziału samoobrony AK „Zapory”. Aresztowany w październiku 1944 przez UB i NKWD, osądzony publicznie 21 X 1944 przez NKWD na boisku w Niedrzwicy Dużej i skazany na karę śmierci. Zzamordowany przez UB lub NKWD w nieznanych okolicznościach.

1001. Żółtowski Tadeusz ps. NN, rolnik z Jedlanki Nowej, żołnierz oddziału WiN kpt. Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”.

1002. Żuchowski Tadeusz ps. „Żuk” – żołnierz oddziałow AK, samoobrony AK i WiN Stanisława Łukasika ps. „Ryś”.

1003. Żydkowski Bolesław ps. „Boluś”, żołnierz patrolu „Babinicza” z oddziału Kedywu AK „Zapory”.

1004. Żywicki Jan ps. „Sztywny”, żołnierz patrolu „Wampira” oddziału Kedywu AK „Zapory”.

372

Zaporczycy 1942-1949

FRAGMENTY AKT

PROCESOWYCH

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

373

374

Zaporczycy 1942-1949

FRAGMENT AKT

PROCESU „ZAPORY” I WŁADYSŁAWA SIŁY-NOWICKIEGO

Z 1948 ROKU

Archiwum Państwowe m.st. Warszawy Sąd Wojewódzki dla woj. warszawskiego w Warszawie IV K 68/57 (Sr 904/48) OCENZUROWANY PRZEZ SĄD NAJWYŻSZY RP fragment protokołu rozprawy głównej z dn. 3-15 listopada 1948:

Tom III karta 41 Protokół rozprawy głównej z dn. 3-15 listopada 1948

Oskarżony Władysław Nowicki wyjaśnia: (...) Po 25 stycznia 1945 r. spotykałem się z ludźmi z organizacji w pierwszym okresie do czerwca 1947 r. za wiedzą władz U.B., a następnie w sierpniu i wrześniu tegoż roku bez wiedzy władz. (...) W trakcie procesu sądowego Sądy Rzeczypospolitej Polski uznały, że podany w aktach sądowych rok 1945 jest wynikiem błędu protokolantki sądowej popełnionego w roku 1948 (zamiast roku 1947, wpisała w zeznaniu rok 1945), po czym ocenzurowały książkę

„Zaporczycy 1943-1949” i wycięły ten właśnie fragment akt sądowych.

Tymczasem inne źródła historyczne potwierdzają styczeń roku 1945.

Janina z Siła-Nowickich Szczepkowska-Szydłowska

Siła-Nowiccy z Wyląg – Wspomnienia, Lublin 2003 s. 87:

„… jesienią 1944 roku [mój brat Władysław Siła-Nowicki] wrócił szczęśliwie do zdrowia, i w pełni sił, poruszał się swobodnie po resztkach Generalnej Guberni, by następnie

[w styczniu 1945 roku] w zupełnie głupi sposób dostać się w Korytnicy w Kieleckiem w ręce NKWD. Mnie przesłuchiwali po parę godzin w ciągu dwóch nocy z rzędu. Może właśnie wtedy ocalenie oboje zawdzięczamy pokrewieństwu z rodziną Dzierżyńskich? Za-pewniałam bowiem przesłuchującego mnie enkawudzistę, że stałym miejscem naszego pobytu są Wylągi, że mieszkamy tam razem z wujem, szwagrem ojca, Ignacym Dzierżyńskim, który jest rodzonym bratem Feliksa.”

Relacja Renaty Strzeszewskiej, wdowy po Zbigniewie Strzeszewskim, w: W. Siła Nowicki, Wspomnienia i dokumenty, Wrocław 2002, Tom I, s. 180:

„Po wojnie zobaczyłam się z Władkiem [Siła-Nowickim] w Krakowie, na wiosnę 1945

roku. Powiedział mi wtedy, że wiedząc, iż Zbyszek nie żyje, różne zarzucane mu przez NKWD działania w czasie okupacji przypisał właśnie jemu.”

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

375

FRAGMENTY AKT

SPRAWY REHABILITACYJNEJ

WŁADYSŁAWA SIŁY-NOWICKIEGO Z ROKU 1957

Archiwum Państwowe m.st. Warszawy Sąd Wojewódzki dla woj. warszawskiego w Warszawie IV K 68/57 (Sr 904/48)

Tom IV karta 45-53 Protokół rozprawy głównej z dn. 26 września 1957

Oskarżony Władysław Nowicki [ur. 25 sierpnia 1909 roku w Pińsku – red.] zeznaje: Podczas okupacji byłem członkiem AK na terenie Warszawy. (...) W sierpniu 1945 r. zostałem członkiem WiN. Doszło do tego po kontakcie z Abraszewskim ps. „Boruta” Komendantem Obwodu Lublin-Miasto. On mnie powołał na stanowisko Szefa Propagandy w Obwodzie Lublin-Miasto, na stanowisku tym przebywałem do listopada 1946 r. (...) W listopadzie 1946r. zostałem powołany na stanowisko Inspektora Inspektoratu Lubelskiego. Na stanowisku tym pozostawałem do chwili ujawnienia tj. do dn. 22 III 1947.

Ja ujawniłem się w ramach Okręgu. Jeśli chodzi o istnienie podziemia WiN na terenie Lublina, to rzeczywiście, ono istniało. Działały oddziały pod dowództwem Dekutowskiego ps. „Zapora”. WiN tych oddziałów nie tworzył, powstawały samorzutnie, rozpadając się lub tworząc. Oddziały te bezpośrednio podporządkowane były Dekutowskiemu posiada-jącemu stopień majora. (...) Formalnie oddziały te podlegały mnie od listopada 1946 do 22.III.1947. (...) WiN chciał oddziały te zlikwidować, bo nawet uniemożliwiały działanie WiN. (...) Utrzymywałem rozkazy ograniczenia akcji oddziałów. Cała moja działalność przygotowywała oddziały do ujawnienia. (...) Podlegała mi południowa część Lubelskiego.

Władze UB nawiązały kontakt z „Zaporą”. Przed wyjściem amnestii w lutym 1947 roku UB prosiło o skontaktowanie z „Zaporą”. Odbywały się rozmowy „Zapory” z przedstawicielami M.B.P. Pierwsze rozmowy były przeprowadzone w czasie mojej nieobecności.

Dekutowski zawiadomił mnie o prowadzonych rozmowach z UB. Przyjechałem do Lubelskiego, nawiązałem kontakt z „Zaporą” i z UB. W końcu lutego lub marca 1947 r.

rozpocząłem ja rozmowy z UB. (...)

Do zupełnego porozumienia z władzami UB nie doszło. Wstrzymano działalność zbrojną z naszej strony i ze strony UB. Z Warszawy przyjechał w końcu marca dyr. Departamentu UB płk Czaplicki. Prowadziłem z nim rozmowę. Był także płk Hański i oficer z UB. Prze-konali się oni, że żądanie zwolnienia aresztowanych wyszło nie ode mnie, ale od żołnierzy.

Np. w rękach UB znalazła się sanitariuszka, która otrzymała wyrok 10 lat. Po rozmowie z płk Czaplickim w Bełżycach dowiedzieliśmy się, że władze UB domagają się całkowitego ujawnienia. Ja wówczas mówię, że ludzie wskutek aresztowania niektórych osób boją się ujawniać. Po tej rozmowie ujawnił się kapitan Aleksander Głowacki ps. „Wisła”. Ujawniły się niektóre oddziały. Ludzie ujawniali się także indywidualnie. Okręg ujawnił się 22

marca 1947 r. Ja prowadziłem pertraktacje z UB na temat ujawnienia. Za pośrednictwem Bolesława Piaseckiego i Horodyńskiego skontaktowałem się z Dyr. Departamentu Bezpieczeństwa Brystigerową. Udałem się do W-wy do Departamentu M.B.P. Tutaj spotkałem Czaplickiego. Rozmawiałem z nim. Czaplicki przekazał mnie Romkowskiemu. Ja do Ministerstwa Bezp. przyszedłem dobrowolnie. Oni rozkazali mi się ujawnić, gdyż inaczej to

376

Zaporczycy 1942-1949

mnie zaaresztują. Przetrzymali mnie 12 godzin. Po pertraktacjach zwolniono mnie. (...) Po 22 III 1947 r. ja żadnej nielegalnej działalności nie rozwijałem. Utrzymywałem kontakt z ludźmi nieujawnionymi organizacji WiN. Akcja moja zmierzała w kierunku ujawnienia reszty członków WiN. Akcja moja odbywała się w porozumieniu z władzami UB.

O tym poinformowany był Dyr. Departamentu Romkowski i Brystiger, jak i funkcjonariusze UB w Lublinie. Ponieważ nie wszyscy się ujawnili, więc ja musiałem się z nimi kontaktować, celem nakłonienia ich do ujawnienia. (...) W połowie sierpnia 1947 r. nawiązałem kontakt z „Zaporą” bez wiedzy władz UB oraz skontaktowałem się z Dekutowskim. We wspólnej rozmowie doszliśmy do wniosku, że będzie lepiej gdy ci ludzie wyjadą. W kilku rozmowach z „Zaporą” i Abraszewskim ustaliliśmy, że pojedzie grupa licząca razem ze mną 8 osób. To byli współoskarżeni. Chcieliśmy w ten sposób rozładować teren. To była pierwsza zasadnicza grupa do wyjazdu. Po nas jeszcze miały wyjechać inne grupy. (…) Ludzie ci sami beze mnie nie chcieli pojechać.

Moim obowiązkiem było wyjechać z nimi. (...)

Tom IV karta 59-66 Protokół rozprawy głównej z dnia 27 września 1957

Józef Czaplicki l. 47 zeznaje: W roku 1947 byłem dyrektorem Departamentu III M.B.P. w stopniu pułkownika. Jeśli pamiętam, zetknąłem się tylko jeden raz z oskarżonym Nowickim. To było wówczas, gdy Nowicki był aresztowany, po zatrzymaniu go na Śląsku.

(...) Wiem że oskarżony Nowicki zgłaszał się do dyrektor Departamentu MBP J. Brystiger.

Jaka była treść tych rozmów, tego nie pamiętam. O treści rozmów Brystigerowa mnie nie informowała. Ja nie wiem, czy Nowicki kontaktował się jeszcze z nieujawnionymi członkami oddziałów, celem nakłonienia ich do ujawnienia. Rozmowy prowadziłem z „Zaporą”.

Jeździł ze mną Szef Sztabu KBW Hański. Ze strony przeciwnej rozmawiał „Zapora” ze sztabem. (…) Nowicki był przełożonym „Zapory”. O tym dowiedziałem się z poufnych rozmów. (…) III Departament zajmował się walką z podziemiem i bandytyzmem. Gdy byłem u „Zapory”, to Nowickiego nie było. W czasie rozmów być może podawałem się za prokuratora Prokuratury Wojskowej w Warszawie. Świadek Czaplicki oświadcza, że dokładnie nie pamięta. Być może tak było. (...)

Sąd zarządził konfrontację świadka [Czaplickiego] z oskarżonym [Nowickim]: Czaplicki oświadcza: Nie często urzędnicy M.B.P. wyjeżdżali w teren, celem przeprowadzenia rozmów z dowódcami WiN. Rozmowa z „Zaporą” miała miejsce w Bełżycach. Ja rozmawiałem z „Zaporą”. Przy rozmowie obecnych było 5-6 osób. „Zaporę” pamiętam.

Nie pamiętam czy ta rozmowa miała miejsce po ujawnieniu Nowickiego.

Oskarżony [Nowicki] oświadcza, że świadek Czaplicki brał udział w rozmowie w Bełżycach. Oskarżony [Nowicki – red.] oświadcza, że rozmawiał z Czaplickim w Bełżycach.

Byłem przełożonym „Zapory” i głównym rozmówcą z Czaplickim byłem ja. Rozmowa trwała ok. 3-4 godz.

Świadek Czaplicki zaprzecza, że rozmawiał z Nowickim, tylko rozmawiał z „Zaporą”.

Świadek oświadcza, że nie pamięta rozmowy mającej miejsce ok. 14 marca.

Oskarżony [Nowicki] oświadcza, że w gabinecie u Czaplickiego przedstawił się kim jest w rzeczywistości, a Czaplicki powiedział wówczas, że nie jest prokuratorem tylko dyrektorem M.B.P. – Czaplickim. Rozmowa w Bełżycach miała miejsce w dniu 4 III 1947 r. (...) Protokół rozprawy głównej z dnia 7 października 1957 roku

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

377

Świadek Julia Brystiger lat 54, b. dyr. Departamentu IV MBP w stopniu pułkownika zeznaje: (…) Rozmawiałam z Nowickim 2 lub 3 razy. Szczegółów rozmów nie pamiętam.

Prawdopodobnie chodziło o sprawę infiltracji podziemia do stronnictw politycznych. Nie pamiętam, czy Nowicki utrzymywał kontakt z podziemiem WiN celem nakłaniania do ujawnienia ludzi, którzy się nie ujawnili. Ja tego nie pamiętam, lecz taka praktyka istniała.

(...)Sąd zarządził konfrontację świadka [Julii Brystiger] z oskarżonym.

Oskarżony Nowicki wyjaśnia: W maju 1947 r. po zakończeniu terminu amnestyjnego, ja za pośrednictwem Piaseckiego lub Horodyńskiego zwróciłem się do pani celem rozładowania podziemia. Pewnej niedzieli spotkałem panią. Pani jechała w samochodzie. Ja wsia-dłem do samochodu. Jechaliśmy jakiś czas razem w samochodzie. Ja później zaprosiłem panią do „Polonii”. W czasie jazdy samochodem rozmawialiśmy na temat ujawnienia. Pani powiedziała, że skontaktuje się pani z Romkowskim. Za kilka dni poszedłem do M.B.P. do pani gabinetu. Rozmawiałem z panią. Pani podniosła słuchawkę i powiedziała do Romkowskiego: pułkowniku, tutaj u mnie jest Nowicki. Romkowski odpowiedział, żeby mnie pani do niego skierowała. Przeszedłem później do gabinetu Romkowskiego.

Tom IV karta 89 Protokół rozprawy głównej z dnia 22 października 1957 r.

(...) Sąd okazuje dokumenty. Oskarżony [Siła-Nowicki] w związku z tym wyjaśnia: Otrzymałem pięć kenkart. Abraszewski doręczył mi dowody osobiste, o ile pamiętam, kenkarty na różne nazwiska. Były one podrobione. Ja je przekazałem pięciu osobom, które ze mną udawały się za granicę. (…)

Tom IV karta 101-106 Protokół z rozprawy głównej z dnia 23 listopada 1957 r.

[Świadek] Roman Romkowski l. 50, były wiceminister M.B.P., a przedtem dyr. depar-tamentu kontrwywiadowczego zeznaje: (...) Bezpośrednio raz zetknąłem się z Nowickim.

W czasie tej rozmowy mówiliśmy o rozładowaniu podziemia na terenie woj. lubelskiego.

W tym też kierunku prowadzone były nasze rozmowy. Nowicki miał możliwość dotarcia do niektórych ludzi oraz wpłynąć na nich, żeby się ujawnili. (...) My wiedzieliśmy, że Nowicki ma wpływ na ludzi pozostających w podziemiu. Nie mogę powiedzieć, czy Nowicki współpracował z M.B.P. Pewnie taki kontakt utrzymywał. Żadnych zobowiązań nie podpisywał.

Tom IV karta 117 Wydział IV Karny Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego w Warszawie 14 grudnia 57

Zaświadczenie

Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego w Warszawie Wydział IV Karny za-świadcza, że Władysław NOWICKI syn Aleksandra (...) wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie Wydział IV Karny z dnia 25 listopada 1957

r. w sprawie Nr. IV.K.68/57 – został uniewinniony. Wyrok powyższy jest prawomocny z dniem 9 grudnia 1957 r. Sprawa rehabilitacyjna. Zaświadczenie niniejsze Sąd wydaje Ob. Władysławowi NOWICKIEMU na skutek prośby. Przewodniczący Wydziału (Podpis nieczytelny)

378

Zaporczycy 1942-1949

FRAGMENTY AKT

PROCESU O OCHRONĘ DÓBR OSOBISTYCH ŻONY I CÓREK

WŁADYSŁAWA SIŁY-NOWICKIEGO

Sąd Okręgowy w Lublinie, I Wydział Cywilny Sygn. akt 235/97, rozprawa dnia 25 sierpnia 1997 roku.

Powódki Maria Nowicka-Maruszyk i Ewa Dąbrowska podają, że Władysław Siła-Nowicki zmarł 25 lutego 1994 roku po kilkumiesięcznej chorobie. Wyjaśniają, że ojciec znał

publikację Henryka Pająka „Uskok kontra UB” i jej fragmenty poważnie go zirytowały.

Twierdził, że musi wystąpić przeciwko autorowi do Sądu, ale działalność na forum pu-blicznym zabierała mu tyle czasu, że nie zdążył tego zrobić.

Rozprawa dnia 6 października 1997 roku

Świadek Aleksander Głowacki ps. „Wisła”[zastępca „Zapory” – red.] zeznaje: Pozwana

[Ewa Kurek] przyjechała do mnie na Wybrzeże, przez cały dzień nagrywała moją relację. Ponieważ stwierdziła, że nie zdążyła wszystkiego nagrać, umówiliśmy się na następne spotkanie. Podczas tego spotkania pozwana notowała moje relacje. Pozwana przysłała mi rękopis moich relacji z prośbą o ich autoryzację w maju 94 roku. Przyznaję, że w rezultacie podpisałem relację. (...) Moją relację zawartą w książce „Zaporczycy – Relacje Tom I” uważam za w miarę miarodajną. (...) Pozwana okazuje świadkowi naniesioną do komputera relację A. Głowackiego. Świadek zeznaje: Potwierdzam tę okoliczność i przyznaję, że to mój podpis.

[O opisanym w książce pozwanej „Zaporczycy 1943-1949” OCENZUROWANYM

PRZEZ SĄD odsunięciu w 1947 roku przez płk Wilhelma Szczepankiewicza ps. „Drugak” inspektora Władysława Siła-Nowickiego ps. „Stefan” od czynności ujawnieniowych Lubelskiego Okręgu WiN – red.]: Było spotkanie w mieszkaniu Mieczysława Siennickiego przy ul. Narutowicza. Potwierdzam, że z fragmentu rozmów wywnioskowałem, że Siła-Nowicki ma nie dokonywać dalszych czynności. Nie wiem z jakich przyczyn. To było w kwietniu 1947 roku, już po ujawnieniu Okręgu. (...) Chodziło mi o to, że z chwilą wejścia [Siła-Nowicki – red.] zaraz je opuścił. Po rozmowie z „Drugakiem”. Słyszałem tylko, że on [pułkownik „Drugak”, szef lubelskiego WiN – red.] przejmuje wszystkie sprawy po nim. (...) Gdy zeznawałem, iż „Stefan” – jak podałem w relacji na str. 242 – nie był w „bazie”, miałem na myśli to, że nie był już tam więcej po tym spotkaniu z „Drugakiem”. (...) Po odsunięciu Siła-Nowicki działał już prywatnie, na własną rękę. (...)

[O Władysławie Siła-Nowickim ps. „Stefan” – red.]: Siłę-Nowickiego poznałem na przełomie października i listopada 46 roku we wsi Radlin. (...) W lutym – marcu 1947 roku Władysław Siła-Nowicki był w Warszawie. Kontakt był w Zachęcie. (...) Ostatni raz widziałem Siłę-Nowickiego w 1947 roku pod koniec sierpnia, gdy szykowali się do wyjazdu na Zachód. (...) „Stefan” namawiał mnie do wyjazdu na Zachód. Odmówiłem mu, gdyż nie wierzyłem w żadne pewne drogi. Byłem inwigilowany. Pozostali, którzy wybierali się na wyprawę, też byli inwigilowani. (...) Po wyjściu z więzienia przez Siłę-Nowickiego na Wielkanoc 1957 r. spotkałem go w Kazimierzu. Spotykaliśmy się również w Gdańsku

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

379

podczas wydarzeń grudniowych 70 roku. W latach 80-tych również spotykaliśmy się na Wybrzeżu. (...) W 89 roku była uroczystość odsłonięcia pomnika w Tarnobrzegu, byłem na tej uroczystości. Był tam też Siła-Nowicki. W tym okresie była nagonka na „Zaporę” przez prasę PRL-owską. Przemawiał tam m.in. Siła-Nowicki. Wiem, że Barbara Woś w telewizji powiedziała niepochlebną opinię o Władysławie Nowickim. Przyznaję, że inne osoby też wyrażały różnego rodzaju insynuacje pod adresem Nowickiego.

Świadek Stanisław Wnuk ps. „Opal” zeznaje: (...) Byłem zastępcą „Zapory” na stanowisku dowódcy oddziału. W sierpniu 1945 roku przystąpiliśmy do ujawnienia. Ja ujawniłem się i byłem też w Komisji Likwidacyjnej w Lublinie podczas ujawniania się żołnierzy. Siły-Nowickiego w okresie okupacji na terenie lubelskim nie było. Poznałem go we wrześniu 1945 roku w Komisji Likwidacyjnej. Przedstawił mi go St. Łopucki ps. „Kruk”.

Siła-Nowicki rozmawiał ze mną, czy wszystkie oddziały „Zapory” ujawnią się i sam „Zapora”. Pytał się też o ilość żołnierzy, którzy nie będą mogli się ujawnić. W kilka dni później pojawił się Siła-Nowicki w Komisji Likwidacyjnej podczas mojej rozmowy z płk Żakiem.

Pułkownik Żak [szef sztabu Lubelskiego Okręgu AK – red.] pytał nas, dlaczego w marcu 1945 roku nie podjęliśmy z UB rozmów na temat ujawnienia się. W tym czasie podszedł

do nas Siła-Nowicki, wówczas płk Żak wstał od stołu, wyszedł zza stołu i nie podał ręki Sile-Nowickiemu. Płk Żak mówił mi potem, że Siła-Nowicki nie działał na terenie Lubelszczyzny, a domaga się takich informacji, że nie może ich podać osobie nieznanej. Pan Nowicki przyjeżdżał do nas do Chodla i rozmawiał z osobami ujawnionymi. Wtedy jeszcze z „Zaporą” się nie spotkał. Interesował się naszymi rozmowami z pułkownikiem i „Zaporą”. Nikt wtedy nie upoważniał go do rozmów z nami. Byłem po raz pierwszy aresztowany 20 XII 1945. (...) UB pytało o wszystkich znanych mi ludzi, ale nigdy nie padło nazwisko Siły-Nowickiego.

W sprawie OCENZUROWANEGO PRZEZ SĄD fragmentu książki [„Zaporczycy 1943-1949” – red.] od „W izbie...” do „... trochę przesadzasz stary”, „Opal” zeznał: Przyznaję, że taki przebieg miała rozmowa. Ostrzegałem [„Zaporę” – red.] przed Siłą-Nowic-kim. Nieufność moja wynikała z moich spotkań z Siłą-Nowickim w czasie Komisji Likwidacyjnej.

Wygląd Siły-Nowickiego odbiegał od [wyglądu – red.] innych żołnierzy, gdyż chodził

ubrany w eleganckim garniturze. (...) Moim zdaniem Siła-Nowicki poruszał się jawnie, nie zachowywał konspiracji, do Bełżyc przyjechał sankami. (...) Latem 47 roku Siła-Nowicki występował jako kolega „Zapory”, nie był już przełożonym. (...) Nie wiem z jakich przyczyn odsunięto Siłę-Nowickiego ze stanowiska inspektora Lubelskiego Okręgu WiN.

(...) W kwestii ujawnienia zdania były podzielone, ponieważ żołnierze „Zapory” mieli do-świadczenie po pierwszej amnestii. (...)

Pierwsze spotkanie dawnych żołnierzy [„Zapory” – red.] miało miejsce w 1989 roku.

(...) Po 2 latach, też w Tarnobrzegu, pan Kononowicz przywiózł odpisy zeznań Siły-Nowickiego oraz „Zapory” z ich procesu i śledztwa z 1948 roku. (...) Z tych zeznań wynikało od jakiego czasu Siła-Nowicki współpracował z UB. Wtedy niektórzy obecni żołnierze

„Zapory” zaczęli atakować Siłę-Nowickiego. (...) Tam był określony moment współpracy Siły-Nowickiego od stycznia 1945 roku do sierpnia 1947. To zdarzenie z ujawnieniem akt z procesu miało miejsce w 1991 roku. (...) W Kożuchówce była dość duża uroczystość w 1993 roku. (...) Wtedy też doszło do nieporozumień na temat działalności Siły-Nowic-

380

Zaporczycy 1942-1949

kiego i organizacji wyjazdu. To samo było w Kazimierzu, gdzie przemawiał Siła-Nowicki.

Przerwano mu przemówienie. To było w 1993 roku. (...) Poznałem pozwaną w 1994 roku.

„Zaporczycy” bardzo dobrze przyjęli książkę pozwanej. Uważam, że jest ona wyjątkowa i rzetelna. (...) Uzgodniłem z pozwaną treść swojej relacji. Podpisu nie składałem, ale czytałem książkę dokładnie i odtwarza ona wiernie treść moich wypowiedzi.

Świadek Mieczysław Szymanowski [ żołnierz „Zapory” ps. „Wampir”] zeznaje: Znałem osobiście Siłę-Nowickiego. Uczestniczyłem w spotkaniach byłych żołnierzy „Zapory”. Byłem na wszystkich zjazdach, spotykałem się z kolegami. Siła-Nowicki nie cieszył się żadny-mi specjalnymi względami w środowisku żołnierzy AK. Siła-Nowicki nie był żołnierzem.

Chodził ubrany przyzwoicie – tak wynika z relacji żołnierzy. Jeździł w terenie bez obstawy, tak jakby się nie bał, co w owych czasach było dziwne. (...) Ja w rozmowie u Kozłowskiego spytałem Siłę-Nowickiego, jak to się stało, że z całej sądzonej grupy tylko on ocalał.

Siła-Nowicki powiedział mi, że jego żona jest z rodu Dzierżyńskich, a ponadto Stalin dał

polecenie Bierutowi, aby zamienił mu karę śmierci na więzienie.

Rozmawiałem z Siłą-Nowickim gdy było poświęcenie pomnika pod Kożuchówką. Pytałem wówczas, dlaczego broni takich bandytów jak Ciastoń i Płatek i robi to jako były oficer RP. Mówił, że to są grubsze pieniądze i trzeba się tego podjąć. Pod Kożuchówką, pamiętam, że podeszła sanitariuszka z oddziału „Zapory”, Krystyna Woś i „zaśpiewała”

nieprzyjemną rotę dla Siły-Nowickiego. Dokładnie nie pamiętam, co mówiła, ale ludzie mówili, że chociaż jedna prawdę powiedziała. (...) W mojej ocenie książki pozwanej są bardzo dobre. My jako środowisko domagaliśmy się, aby ktoś napisał o „Zaporczykach”. My wszystkimi dostępnymi środkami ponaglali-śmy pozwaną, aby napisała książkę za naszego życia. Tak naprawdę, to nie wiem, dlaczego ten proces się toczy. Pozwana nikogo nie oczerniła, a prawdę należy ukazać. Nie słyszałem krytycznych uwag pod adresem publikacji pozwanej.

Świadek Marian Pawełczak [żołnierz „Zapory” ps. „Morwa”] zeznaje: Kilkakrotnie spotkałem Siłę-Nowickiego, znałem go osobiście. Latem lub wczesną wiosną 46 roku po raz pierwszy spotkałem Siłę-Nowickiego. Roman Groński ps. „Żbik” był moim kolegą z czasów gimnazjum. Razem byliśmy w oddziale „Zapory”. My byliśmy w mundurach, nasze mundury były brudne, bielizna czarna, we włosach wszy. Siła-Nowicki był ubrany po cywilnemu, według ówczesnej mody, miał czyste, schludne ubranie.

W sprawie OCENZUROWANEGO PRZEZ SĄD fragmentu książki [„Zaporczycy 1943-1949” – opisującego scenę, gdy „Żbik” chciał wpuścić wesz w kołnierz Władysława Siła-Nowickiego] Przy drugim spotkaniu, zimą, na przełomie 46 roku, Siła-Nowicki rozmawiał z nami. Jak przyjechał, był w futrze długim. Przy drugim spotkaniu „Zapora”

siedział, „Żbik” zaczął się kręcić, a „Zawada” – adiutant „Zapory” – zaczął się zaśmiewać.

Spytałem z czego się śmieje, a on powiedział, że „Żbik” chce wsunąć wesz do futra Siły-Nowickiego. To był żart z jego strony. On był młodszy i pogroziłem mu. Lubił robić kawały.

(...) Wiem, że wtedy Siła-Nowicki przekazywał „Zaporze” jakieś dyrektywy w związku ze zbliżającą się amnestią. Nas szlag trafiał. Byliśmy bardzo niechętni ujawnieniu się, ponieważ przeżyliśmy już jedną amnestię z 45 roku i nauczyła nas ona tego, że jest to amnestia dla władz. Wielu chłopaków wyginęło po pierwszej amnestii. Byliśmy nieprzychylni amnestii 47 roku. (...) Ja byłem ciągle przy „Zaporze”. Miałem nawet żal, że „Zapora”

miał tylu wiernych żołnierzy, a był wpatrzony w Siłę-Nowickiego, bo ładnie mówił, był

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

381

elegancki. (...)

Pozwaną poznałem w 93 lub 94 roku. My jako byli „Zaporczycy” chcieliśmy, aby spisać wspomnienia oddziału. (...) My jako środowisko „Zaporczyków” cieszymy się z publikacji, bo nazywano nas bandą. Pozwana przedstawiła nasze dzieje tak, jak to wyglądało. (...) Zdenerwowałem się na wieść o tym procesie. Książki pozwanej pięknie ukazują naszą działalność i wywołały spontaniczne reakcje społeczeństwa, np. społeczeństwo Kazimierza zaproponowało tablice pamiątkowe. Podobnie społeczeństwo Kijan, Wałów Kępskich t.j.

miejsc, gdzie stoczyliśmy walki. Powstał piękny film. (...) Niektórzy koledzy wprost posądzali Siłę-Nowickiego o to, że miał udział w aresztowaniu całej grupy. (...) Ja wręcz musiałem oddziaływać na swoich kolegów, którzy wprost wypowiadali się, że Siła-Nowicki jest zdrajcą, że wyprowadził „Zaporę” na śmierć. (...) Takie zarzuty padały pod jego adresem podczas spotkania w Tarnobrzegu w 1991 roku. (...) Siła-Nowicki nie bronił się. (...) Druga sytuacja miała miejsce podczas poświęcenia tablic poświęconych ludziom zamordowanym przez gestapo. Przybył Siła-Nowicki, przemawiał, pod koniec przemówienia padały komentarze, odzywki, że łobuz. (...) Siła-Nowicki nie bronił się. Zmienił się na twarzy i opuścił zgromadzenie. (...) Rozprawa dnia 8 grudnia 1997 roku

Świadek Stanisław Rusek [żołnierz „Zapory” ps. „Tęcza”] zeznaje: Stanowczo potwier-dzam, że ja złożyłem tę [opublikowaną w książce „Zaporczycy – Relacje Tom II” – red.]

relację i odpowiada ona rzeczywistemu przebiegowi zdarzeń. (...) Pierwszy bezpośredni kontakt z [Władysławem Siła-Nowickim – red.] miałem, zgodnie z wyżej powołaną re-lacją, w 1960 r. (...) Przed 3 lub 4 laty zapoznałem się z aktami procesu „Zapory”. Nie znałem wtedy pozwanej. Czytałem dokładnie te akta od początku do końca, utkwiły mi w pamięci słowa Siły-Nowickiego o tym, że od 1945 roku od maja współpracował z UB.

Moim zdaniem Siła-Nowicki dostał za zadanie z UB doprowadzenie do ujawnienia ludzi z oddziału „Zapory” w celu wydania ich władzom.

Chcę dodać, że kiedy miałem bezpośrednie kontakty z Siłą-Nowickim i bywałem u niego w domu, gdzieś w 1966 roku miało miejsce zdarzenie, kiedy podczas jakiejś uroczystości u Siły-Nowickiego w domu, podczas rozmowy z jakimś sędzią, w pewnym momencie zostałem poproszony do drugiego pokoju i mężczyzna ten wypytywał mnie o to, gdzie zmagazynowana jest broń z oddziału „Zapory” i gdzie ukrywają się osoby z jego oddziału.

Ja od razu po tych pytaniach zorientowałem się, że to musi być osoba z UB. By uniknąć dalszych pytań, wypiłem więcej alkoholu. (...) Siła-Nowicki mówił do tego mężczyzny:

„Daj spokój, on i tak nic nie powie”. (...)

W 67 lub 68 roku, kiedy skończyłem technikum, przejeżdżałem przez Warszawę i wstą-piłem do Siły-Nowickiego. Mnie chodziło o to, by coś wyciągnąć na temat zamordowania grupy „Zapory”. Pytałem, jak nastąpiło aresztowanie i dlaczego nie doszło do wykonania na nim kary śmierci. Siła-Nowicki nic nie odpowiedział, tylko spuścił głowę. Kontakty z Siłą-Nowickim utrzymywałem po to, aby wyciągnąć od niego wiadomości na temat aresztowania „Zapory”. (...) Praktycznie od 1960 roku miałem podejrzenia do Siły-Nowickiego, które stopniowo się pogłębiały. Kiedy odbywały się spotkania grupy „Zapory”

po 89 roku, moi koledzy jednoznacznie wypowiadali się, że to Siła-Nowicki zdradził. Nie pamiętam, kto z żyjących osób wypowiadał się w ten sposób, ale pamiętam, że wypowia-

382

Zaporczycy 1942-1949

dał się tak pan Mikołaj Malinowski ps. „Mikołaj”, który już nie żyje. Przypominam sobie I Zjazd WiN-u w Galerii Porczyńskich w Warszawie. Siła-Nowicki wygłosił patriotyczną mowę. Wtedy pan Malinowski powiedział do mnie [o Sile-Nowickim – red.]: „Ty zdrajco, zamordowałeś naszych kolegów i dowódcę”. Mówił to do mnie. Siła-Nowicki tego nie słyszał. (...) Od swoich kolegów słyszałem, że Siła-Nowicki przyjeżdżał w futrze, wyglądał

elegancko, co jednego z kolegów zdenerwowało i chciał mu puścić wesz za kołnierz. „Zapora” ufał Sile-Nowickiemu, gdyby nie ufał, to by nie znalazł się tam, gdzie się znalazł. (...) Gromy poleciały pod adresem Komendy Głównej WiN, a także pod adresem „Stefana”

[Władysława Siła-Nowickiego], ponieważ ludzie byli rozżaleni, że nas wyprowadzili jak baranów pod nóż okupanta, ponadto dlatego, że „Stefan” ujawnił się jako pierwszy, a był

naszym dowódcą. Siła-Nowicki w marcu 1947 ujawnił się, stąd powstaje pytanie, dlaczego uciekał za granicę, skoro tu nic mu nie groziło.

Świadek Helena Dekutowska zeznaje: Jestem stryjeczną siostrą majora „Zapory”. (...) Znam treść publikacji pozwanej, czytali ją też członkowie mojej rodziny. Bardzo cieszyliśmy się, że dzięki nim czytelnicy mogą poznać działalność „Zapory”. Sama zgłosiłam się

[do Ewy Kurek ], aby pomagać pozwanej w gromadzeniu materiału do publikacji. (...) Uważamy, że książka jest piękna i wiernie oddaje zdarzenia z tamtego okresu. Zwłaszcza, że ja sama rozmawiałam z ludźmi składającymi relacje o tamtych czasach. (...) My jako rodzina chcieliśmy dociec, w jakich okolicznościach został schwytany „Zapora”. W rodzinie mieliśmy prawnika Jana Szelągiewicza, który zaczął robić ustalenia w tym kierunku.

Pojechał do Siły-Nowickiego, rozmawiał też w Wylągach z siostrą Siły-Nowickiego. Siostra Siły-Nowickiego mówiła, że on nie jest w porządku w tej sprawie. Nie byłam przy tej rozmowie. (...) „Zapora” pomógł załatwić mi pracę sekretarki w szkole, (...) gdzie dyrektorką była Stanisława Abraszewska. Franciszek Abraszewski był bratem jej męża. (...) W sierpniu 1947 roku przyjechałam z ferii do pracy w szkole. (...) Pani Abraszewska, gdy ją spotka-łam, mówiła mi, że „Zaporze” grozi wielkie niebezpieczeństwo. Chciała żebym koniecznie się z nim zobaczyła i powiedziała, żeby nie szedł z ludźmi do Nysy, tylko zmienił kierunek.

(...) Dotarłam do „Zapory”. Przebywał wówczas w obwodzie Kazimierz Dolny. Przekaza-łam mu treść rozmowy z panią Abraszewską. To był koniec sierpnia 1947 roku. [„Zapora”

– red.] był tym bardzo zdziwiony, zamilkł. Gdy mówiłam mu, aby zmienił kierunek, mówił, że taki otrzymał rozkaz i nie może go zmienić. Mówił, że rozkaz otrzymał od swoich władz. (...) Myślę że „Zapora” miał przeczucie, że może zginąć, gdyż prosił mnie, aby upamiętnić miejsca walk, upamiętnić ich cześć, oddzielić żołnierzy od „bandytyzmu”. (...) Myślę że to był jego testament.

Rozprawa dnia 3 czerwca 1998 roku

Świadek Irena Szelągiewicz zeznaje: Mój mąż Jan Szelągiewicz był siostrzeńcem „Zapory”. (...) Mąż starał się mnie nie wtajemniczać w sprawy konspiracyjne. Niektóre rzeczy opowiadał. Mało opowiadał o swoim wujku „Zaporze”. Mówił o procesie, który był po wojnie, o straceniu jego tj. „Zapory”. Mąż się bardzo interesował okolicznościami śmierci „Zapory” i zbierał na ten temat materiały. Mąż był z wykształcenia prawnikiem. Nie wszędzie mógł dotrzeć, w tym czasie nie wszyscy chcieli na ten temat rozmawiać. Ja kilkakrotnie jeździłam do Bełżyc z mężem i do Wylągów, gdzie zbierał mąż informacje. Mąż nie miał prawa jazdy. Gdzieś w 1984 lub 1985 roku byliśmy z mężem w Wylągach. Mąż prawdopo-dobnie umówił się z mecenasem Siła-Nowickim, ale on nie przyszedł na to

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

383

spotkanie. Mąż podejrzewał o wydanie „Zapory”, o zdradę, Siłę-Nowickiego. Potwierdziła to siostra Siły-Nowickiego, bo była w Wylągach. Nie wiem jak się siostra nazywała. (...) Podjechaliśmy pod budynek w Wylągach, wyszła nam na spotkanie starsza pani. Okazało się, przedstawiła się jako siostra [Siły-Nowickiego – red.]. Mąż mówił, że jest umówiony na spotkanie z Siłą-Nowickim, czy zastałem. Było to w lecie, było ciepło, rok może 1984

lub 1985. (...) Zaprosiła nas do mieszkania i rozmawiała z mężem. Był też jej syn. Mąż pytał też o to, czy Siła-Nowicki wydał „Zaporę” i tych, którzy mieli wyjeżdżać za granicę.

Siostra Siły-Nowickiego potwierdziła, że Siła-Nowicki wydał te osoby. Nie wiem skąd to wiedziała. Nie mówiła o tym. Ja nie znałam Siły-Nowickiego i nie zjawił się na tym spotkaniu. Siostra Siły-Nowickiego mówiła nam również, że rozmawiała z nim [swoim bratem– red.] na temat „Zapory” i gdy stanęła w obronie „Zapory”, została przez brata Siłę-Nowickiego spoliczkowana.

Mój mąż zmarł w 1987 roku. Zbierał materiały, ale nie zdążył ich opublikować. (...) Nie wiem, czy po opisanym przeze mnie spotkaniu z siostrą Siły-Nowickiego mój mąż próbował się z nim skontaktować. (...) Mojego męża informacja o zdradzie Siły-Nowickiego, podana przez jego siostrę, nie zaskoczyła, gdyż przyjechał, aby z Siłą-Nowickim o tym porozmawiać. Nie wiem skąd mąż miał informacje na temat zdrady Siły-Nowickiego.

Nie znałam pozwanej Ewy Kurek do dzisiaj. Pozwaną Ewę Kurek po raz pierwszy spo-tkałam w dniu dzisiejszym. Nie miałyśmy nawet kontaktów korespondencyjnych. (...) Mąż utrzymywał kontakty z rodziną Dekutowskich w Tarnobrzegu. Rodzina z Tarnobrzega mogła bezpośrednio od męża dowiedzieć się o spotkaniu w Wylągach.

Świadek Izabella Kochanowska [łączniczka „Zapory”] zeznaje: (...) Koledzy chcieli się jak najwięcej dowiedzieć o tamtych czasach od Siły-Nowickiego. Zachowanie się „Stefana”

było takie, że ten temat to było tabu. Nie podejmował go w stosunku do nikogo. „Zaporczycy” pytali go o tamte czasy. Było tak, że ten temat traktował jak tabu. Nie odpowiadał, temat zmieniał. (...) My oczekiwaliśmy jako środowisko „Zaporczyków”, że Władysław Siła-Nowicki jako ich były przełożony wystąpi o rehabilitację „Zaporczyków”, którzy zostali straceni. Nie odpowiadał jednak na moje monity. (...) Postawa Siły-Nowickiego była taka, że ludzie zaczęli go podejrzewać. Te podejrzenia pod jego adresem w środowisku „Zaporczyków” zaczęły pojawiać się po wystąpieniu w Tarnobrzegu Siły-Nowickiego w 1989 roku. (...) Moim zdaniem głównym motywem oskarżeń Siły-Nowickiego o zdradę przez środowisko „Zaporczyków” jest jego milczenie na temat tego okresu, mimo że środowisko to uważało, że jego osoba stanowi klucz do wyjaśnienia tych zdarzeń jako ich bezpośredniego uczestnika, a poza tym, ma taki moralny obowiązek. (...) Środowisko „Zaporczyków” odbiera książki pozwanej z rozrzewnieniem i wielką atencją, bo to jest jedyny dokument, który z tego czasu istnieje. Ja przed spotkaniem z pozwaną [Ewą Kurek – red.]

rozmawiałam z wieloma historykami, gdyż chciałam aby podjęli się tego tematu, ale nie mieli odwagi. (...)

Rozprawa dnia 4 września 1998 roku

Świadek Ireneusz Bieniaszkiewicz [żołnierz „Zapory” wywieziony jesienią 1944 roku do ZSRR, Dziekan Izby Adwokackiej w Lublinie] zeznaje: Przeczytałem książkę jednym tchem i wymieniałem uwagi na ten temat z innymi. Ta książka była przyjęta entuzjastycz-nie. Mam na myśli generalnie środowisko związane z AK. W tym samym duchu wypo-

384

Zaporczycy 1942-1949

wiadali się żołnierze z innych oddziałów. (...) Uważam, że autorce udało się oddać klimat tamtych lat. Mało jest takich autorów, którzy potrafili się uporać z tym okresem bardzo trudnym. (...) Czytałem to wszystko. Nie odebrałem tego w sposób pejoratywny. Tam się pisze o różnych rzeczach. (...) Nie znałem go [Władysława Siły-Nowickiego – red.] w okresie wojennym, ale powojennym. Poznałem go już zawodowo. Poznałem go i uważałem za człowieka bardzo odważnego. Nie był to człowiek małostkowy i jestem przekonany, że gdyby on przeczytał tę książkę, nie doszłoby do tej rozprawy. (...) Moje odczucia po przeczytaniu książki nie uległy żadnej zmianie. Mam wrażenie, że wymowa tej książki nie została skierowana przeciwko panu Sile-Nowickiemu i gdyby pani doktor Ewa Kurek nie uwzględniła w tych wypowiedziach żołnierzy [postaci Siły-Nowickiego – red.], nie napisa-łaby [o nim – red.], byliby bardzo zawiedzeni, byłaby wobec nich nieuczciwa. (...) Czytając publikację pozwanej nie zauważyłam sugestii, by mecenas Siła-Nowicki był zdrajcą bądź

konfidentem. (...) Nie zetknąłem się z innymi publikacjami, które by w sposób całościowy traktowały o dziejach oddziału „Zapory”; jak już wspomniałem, ludzie czekali na coś w rodzaju biografii [„Zapory” – red.], czemu ta książka odpowiada. To co zeznałem dotyczy zarówno pozycji „Zaporczycy 1943-1949” jak i tomów „Zaporczycy – Relacje”. (...) Moim zdaniem żołnierze „Zapory” mają prawo składać relacje o tamtych czasach.

Rozprawa z dnia 15 października 1998 roku

Świadek Zbigniew Matysiak [żołnierz „Zapory” ps. „Kowboj”] zeznaje: W lesie nie miałem kontaktu z Siłą-Nowickim. (...) Aresztowany zostałem w 1946 roku w ostatnich dniach kwietnia. Nigdy się nie ujawniłem. (...) Na Zamku [w Lublinie – red.] siedziałem z wieloma partyzantami z oddziału „Zapory” i wtedy dwuznacznie ci ludzie wyrażali się o oficerach „Borucie” i Sile-Nowickim, o jakichś inspektorach, że po takim ich przyjeździe zawsze działy się nieprzyjemne rzeczy w terenie, były w danej okolicy pacyfikacje. (...) W okresie, kiedy jeszcze chodziłem w oddziale, chodziliśmy do Olbięcina i tam dowódcą był „Ostoja”. Chodziliśmy, braliśmy amunicję i stąd go znałem. W 1990 roku, na pierwszym zjeździe więźniów politycznych w Lublinie, który odbywał się na UMCS, był taki moment, że wszyscy, kto co na temat siepaczy ubowskich miał do powiedzenia, wstępował na mównicę i mówił. Wtedy wystąpił „Ostoja” – umarł już – i zaczął opowiadać o śmierci „Zapory” i jego sztabu. Był więźniem Mokotowa, na tym samym oddziale, gdzie

„Zaporczycy”, mam na myśli tych 7 aresztowanych. Drzwi na Mokotowie były podwójne, jedne drewniane, a drugie z krat. Strażnicy robili w ten sposób, że te drzwi drewniane były zawsze pootwierane, żeby widzieli co więźniowie robią. „Ostoja” mówił, że widział wielokrotnie jak przeprowadzali „Zaporę”, bo znał go osobiście. „Zapora” nigdy nie szedł na badania o własnych nogach, bo miał je połamane. Cela „Ostoi” była druga po celi „Zapory”

i za nimi w którejś celi siedział Siła-Nowicki. O ile tamci byli potwornie zbici i skatowani, to Siła-Nowicki był w pełni sił, był nietknięty. (...) W Tarnobrzegu, nie wiem w którym to było roku, tam był pan Siła-Nowicki. Siedział

z innymi oficerami za stołem prezydialnym. (...) Nas wtedy było około 100 osób. Ja wtedy nie wytrzymałem i spytałem go: „Co pan tutaj robi między nami?” (...) Mecenas Siła-Nowicki nie zareagował na to. (...) Cała sala mnie poparła, jak zadałem to pytanie. Gdzieś jeszcze na jakimś zjeździe był Siła-Nowicki, może w Kazimierzu, ale nie pamiętam. (...) Jeśli słyszałem uwagi krytyczne co do tej publikacji [Ewy Kurek – red.], to może dlatego,

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

385

że ktoś został pominięty. Wiemy w środowisku, że jest ten proces i czekamy jaki będzie wynik.

Gdy zeznawałem o uroczystości w Tarnobrzegu o moim pytaniu do mecenasa Siły-Nowickiego, miałem na myśli to, że przeżył, jako jedyny został zwolniony, i to, co mówił

„Ostoja”. (...) Skoro Siła-Nowicki nie był obrabiany jak ci inni więźniowie, to uważam, że musiał współpracować z UB.

Świadek Zdzisław Mazur [adwokat z Warszawy] zeznaje: Mój ojciec należał do AK

w czasie okupacji. Ja byłem wtedy chłopcem. (...) Miałem 14 czy 15 lat. (...) Ojciec mój nie zaprzestał działalności, tylko w dalszym ciągu prowadził działalność AK w Radlinie.

„Zapora” od pierwszych dni 1946 roku obrał sobie nasz dom jako dom kontaktowy. (...) Znałem Siłę-Nowickiego z sal sądowych w Warszawie, gdzie również praktykowałem jako adwokat. (...) Byłem zainteresowany rozmową z Siłą-Nowickim o tamtych czasach i prosiłem o kontakt z nim mojego kolegę Wojtka, czy Siła-Nowicki porozmawia ze mną. Odradzał mi to, mówił, że Siła-Nowicki tak dużo przeżył, jego żołnierze, oficerowie wyginęli i niechętnie mówił o tych czasach. (...) Nie odebrałem książki „Zaporczycy 1943-1949”

jako takiej, która miałaby szkalować dobre imię Władysława Siły-Nowickiego. Moja opi-nia o nim po przeczytaniu tej książki nie zmieniła się. (...) Dekutowski tolerował różne żarty i dowcipy. Czytając publikację pozwanej nigdy nie odniosłem wrażenia, że posądza Siłę-Nowickiego

o niecne czyny, jak współpraca z UB. (...) Absolutnie nie odebrałem książki pozwanej w ten sposób, żeby postawiono zarzut, że Siła-Nowicki współpracował z UB.

Rozprawa dnia 13 listopada 1998 roku

Świadek Jerzy Woźniak [powołany przez żonę i córki Władysława Siły-Nowickiego vice Minister d/s Kombatantów] zeznaje: Z mecenasem Władysławem Siłą-Nowickim zetknąłem się na początku stycznia 1949 roku. Przebywałem w tym czasie w więzieniu na Mokotowie, gdzie 10 XI 1948 r. zostałem skazany na karę śmierci. Jako żołnierz AK byłem w 1945 roku wysłany na Zachód w charakterze kuriera. Wróciłem do Polski w maju 1947

r. również jako kurier i emisariusz delegatury polskiej w Londynie. Przywiozłem szyfry, pieniądze i ustne polecenie zalecające Zarządowi Głównemu WiN minimalizację działalności zbrojnej i konieczność rozpuszczenia oddziałów, ponieważ w najbliższych 15 latach nie było szans na III wojnę światową. Na ujawnienie było już za późno, gdyż był to maj 1947 roku. (...) Ja osobiście, będąc w Zarządzie Głównym [WiN], nie miałem żadnych informacji o tym, że odbywał się przerzut Władysława Siły-Nowickiego na Zachód i innych osób. Dowiedziałem się o tej akcji dopiero w więzieniu. (...) Mnie skazano na karę śmierci za chęć obalenia ustroju. Za to, że byłem kurierem i członkiem Zarządu WiN. Po 3 miesiącach zostałem ułaskawiony na dożywocie. Z Władysławem Siła-Nowickim siedziałem w styczniu 1949 roku. W jednej celi również z „Zaporą” i pozostałymi skazanymi na karę śmierci w pro-cesie „Zapory” i innych. Siedziało nas tam około 30 osób. Łącznie [w celi –

red.] przebywało około 200 osób. W celi z Władysławem Siła-Nowickim byłem od 7 do 19 stycznia lub 17 stycznia. (…)

Mnie ułaskawiono pod koniec stycznia i nadal zostałem w tej celi. Chłopców od „Zapory” wzięto w marcu 1949 r. na rozstrzelanie, o czym dowiedzieliśmy się pocztą „pantoflo-wą”, jak i o tym, że Siła-Nowicki został ułaskawiony. (...) Jak spotkałem się z nim niedługo

386

Zaporczycy 1942-1949

po tym, jak on i ja zostaliśmy ułaskawieni, mówił, że cieszy się, że doszło do ułaskawienia, ale miał olbrzymi dyskomfort, że pozostali zostali rozstrzelani. Od nich wiedziałem tyle, że chcieli uciec na Zachód. Ktoś ich zdradził i zostali aresztowani. Przypuszczam, że oni domyślali się, kto zdrady się dopuścił, ale żaden z nich tego nie powiedział, a jeżeli powiedział, to tego nie pamiętam. (...)

Z Władysławem Siła-Nowickim kontakt utrzymywałem po wyjściu z więzienia aż do jego śmierci. Nie chcę wypowiadać się na temat książki pozwanej [Ewy Kurek – red.].

Chciałem nakreślić jego [Siły-Nowickiego – red.] sylwetkę. (...) Nigdy nie zetknąłem się w strukturach konspiracyjnych z Siła-Nowickim, bo to za niski szczebel. Po raz pierwszy miałem z nim kontakt w więzieniu na Mokotowie. Nigdy nie rozmawiałem z Siłą-Nowickim na temat jego działalności w latach 1945-1947, jak też o przyczynach aresztowania jego i innych i przyczyn ich wpadki. (...) Nie zetknąłem się po opuszczeniu więzienia aż do momentu śmierci Siły-Nowickiego z tym, aby istniały przejawy niechęci ze strony środowisk [AK – WiN – red.] co do jego osoby. Z tym, że jestem prezesem Zarządu Głównego i nie wiem, jaka jest sytuacja na szczeblach lokalnych. Nie twierdzę, że pozwana pisząc książkę „Zaporczycy 1943-1949” uległa wpływom mitomanów. (...) Nie przyjechałem [do Sądu w Lublinie – red.] aby wydawać o niej [książce „Zaporczycy 1943-1949” – red.] oce-nę, ale aby powiedzieć o wydarzeniach, w których bezpośrednio uczestniczyłem.

Rozprawa dnia 11 grudnia 1998 roku

Świadek Barbara Nagnajewicz-Woś [sanitariuszka „Zapory” ps. „Krysia”] zeznaje: Składałam relację pozwanej, którą zamieściła w (...) książce „Zaporczycy – Relacje Tom I”.

Czytałam również jej publikację „Zaporczycy 1943-1949”. (...) Potwierdzam treść relacji.

Ja byłam potrzebna jako sanitariuszka i stąd „Zapora” zabrał mnie do swojego oddziału.

Było to wiosną 1945 roku. W listopadzie 1946 zostałam aresztowana i siedziałam w więzieniu na Zamku [w Lublinie – red.] 2 i 1/2 roku, a później zostałam przewieziona do Siedlec i potem do Fordonu. Z więzienia wyszłam w 1951 roku. O śmierci „Zapory”

dowiedziałam się, gdy siedziałam na Zamku, to było w 1949 roku. Powiedziała mi o tym strażniczka. Prostuję, w 1947 roku strażniczka powiedziała mi, że aresztowano „Zaporę”.

Ja jedynie słyszałam z rozmów z „Zaporą”, że padał pseudonim „Stefan” [Władysław Si-ła-Nowicki], ale osobiście w tych latach nie zetknęłam się z Władysławem Siłą-Nowickim.

Nie wiem, jakie były konkretne kontakty Władysława Siły-Nowickiego, wówczas „Stefana”, z „Zaporą”. Bliżej na temat Władysława Siły-Nowickiego dowiedziałam się czytając akta procesu grupy „Zapory”. To były kserokopie z akt, którymi dysponowała Iza Kochanowska. To mogło być kilkanaście lat temu. Po raz pierwszy bezpośrednio zetknęłam się z Władysławem Siłą-Nowickim w Tarnobrzegu, kiedy było wmurowanie tablicy. Wiele osób ze środowiska „Zaporczyków” zadawało sobie pytanie, dlaczego zginął „Zapora” a Si-ła-Nowicki przeżył. Te wątpliwości dotyczyły także kapitana „Wisły”, który jeździł i kontaktował się z UB, ale wiem, że „Wisła” z rozkazu [„Zapory”] się ujawnił.

To że w swojej relacji wypowiedziałam się, iż czułam, że Siła-Nowicki wszystko przekazywał UB wynika stąd, że wokół mnie wszyscy koledzy, którzy w owych czasach mieli kontakt z Siłą-Nowickim mówili o tym. Na spotkaniu w Tarnobrzegu była o tym mowa, że Władysław Siła-Nowicki podjął się obrony zabójców księdza Popiełuszki. Uczestnicy tego spotkania mu to wypominali. Na tego rodzaju zarzuty Władysław Siła-Nowicki odpowia-

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

387

dał, że jest prawnikiem i jako prawnikowi wolno mu bronić nawet największego wroga.

Podczas uroczystości w Tarnobrzegu, kiedy przemawiał Siła-Nowicki, myśmy wszyscy czekali, że jego mowa będzie dotyczyła „Zapory”, a on na ten temat się nie wypowiadał.

Natomiast kiedy była inna uroczystość, w Kożuchówce, Władysław Siła-Nowicki wygłaszał mowę o „Zaporze”, mówił o komendancie i naszym środowisku. Zwróciłam się wtedy do niego, dlaczego w Tarnobrzegu nie wygłosił takiej mowy. On jakoś wtedy zlekceważył

to moje pytanie. Ja osobiście nie słyszałam, by Władysław Siła-Nowicki komukolwiek relacjonował wydarzenia związane z aresztowaniem jego i grupy „Zapory”.

Mówiłam dziennikarzowi z „Gazety Wyborczej” [Piotrowi Lipińskiemu – red.], który przyszedł do mnie do domu, że dziwiłam się, że córki Siły-Nowickiego wstąpiły na drogę sądową. A one mówiły, że bronią ojca. Wątpię w niewinność Siły-Nowickiego. Z opowiadań innych „Zaporczyków” wiem, że pod naciskiem Władysława Siły-Nowickiego osoby takie jak „Ryś” i „Zawada” były ściągnięte na tę wyprawę na Zachód. Wiem że obaj, „Ryś”

i „Zawada”, byli już dobrze zakonspirowani – my to nazywaliśmy „zamelinowani” – i nie mieli potrzeby uciekać za granicę. Mogliby przeżyć, gdyby tego nie zrobili, a Władysław Si-ła-Nowicki naciskał, aby uczestniczyli w tej wyprawie. Rozmawiałam na ten temat z matką Miatkowskiego, to jest „Zawady”. Rozmawiałam z kapitanem „Wisłą”, z panem Głowackim, pytałam go, dlaczego zostawili „Zaporę” samego, dlaczego nie odradzał mu tej wyprawy. Pan Głowacki odradzał „Zaporze” tę wyprawę i od początku był temu przeciwny, ale nie mówił dlaczego. (...) O tym, że Siła-Nowicki był motorem wyprawy na Zachód, wszyscy mówili w środowisku „Zaporczyków”. (...) Dziwi mnie, że Władysław Siła-Nowicki, mając wykształcenie w tym kierunku, nie wystąpił wcześniej na drogę sądową, by zadbać o swoje dobre imię, a wiem, że wcześniej pisał na jego temat [Henryk] Pająk. (...) Rozprawa dnia 17 grudnia 1998 roku

Świadek Eugeniusz Mordoń [żołnierz „Zapory” ps. „Gitarka”] zeznaje: Byłem w oddziale „Zapory”. Relacjonowałem pozwanej swoje przeżycia z tego okresu. Czytałem publikację pozwanej [„Zaporczycy – Relacje Tom I” – red.], gdzie umieszczona jest moja relacja, jak również „Zaporczycy 1943-1949”. Autoryzowałem swoją relację. Mniej więcej jestem zorientowany czego proces dotyczy, ale jestem zdziwiony, że w ogóle się toczy. (...) Gdy legalnie uznano AK, a mam na myśli lata 90-te, kiedy zaczęliśmy się spotykać, w środowisku „Zaporczyków” krążyły dwie wersje na temat zdrady. Jedna wersja jest taka, że zdrady dopuścił się Franciszek Abraszewski ps. „Boruta”, a druga wersja szła w kierunku Siły-Nowickiego. Teraz ciężko to rozstrzygnąć. Koncepcja, że zdrady dopuścił się Siła-Nowicki brała się stąd, że chłopców [partyzantów „Zapory” – red.] dziwiło, że wychodził

ze wszystkiego obronną ręką. Teraz to jest tajemnica, którą zabrał do grobu Abraszewski i Nowicki. Wszystko to opieramy na domysłach. Kwestia ta nas strasznie nurtowała. Py-taliśmy wprost Siły-Nowickiego o zdarzenia z tamtego okresu. W 1990 lub 1991 roku, kiedy była uroczystość w kościele w związku z rocznicą śmierci „Zapory”, przyjechał na nią Siła-Nowicki. Po mszy w kościele zebraliśmy się na plebanii. Było nas dużo – „Zaporczyków” chyba trzydziestu. Zadawano mu wiele pytań na temat „Zapory”, na temat ucieczki za granicę, na temat więzienia. Na żadne z tych pytań nie odpowiedział, jakby go zamurowało. Nie chciał odpowiadać. Nie wiem dlaczego nie chciał nam odpowiadać.

Może uważał się za kogoś wyższego. Przy mnie to była jedyna sytuacja, kiedy nalegano na

388

Zaporczycy 1942-1949

Siłę-Nowickiego, by wypowiedział się na temat tych zdarzeń. Moim zdaniem powinien to nam wytłumaczyć.

W czasie, gdy byłem w oddziale „Zapory”, widziałem Władysława Siłę-Nowickiego raz lub dwa razy. Było to w Kolonii Ratoszyńskiej lub Kolonii Radlińskiej, teraz miejscowości już nie pamiętam. Siedział wtedy z „Zaporą” i innymi oficerami. Pytałem chłopców, kto to jest, mówili mi, że jest to wysoka figura „Stefan” [Władysław Siła-Nowicki]. Widziałem jak wyszedł z tego spotkania z „Zaporą”: po cywilu, „elegancki panek”.

Używam tego określenia, ponieważ wiara partyzancka chodziła w łachmanach, była za-wszawiona, a Siła-Nowicki elegancko ubrany, stąd był taki kontrast między jego wyglądem a naszym. To był 1946 rok, ponieważ zaraz po tym „Zapora” zgrupował oddziały. Nas chłopców walczących dziwiło, że tak sobie legalnie odjechał nie ukrywając się, także i to, że nie dodał żadnej otuchy. Oddział nie uważał go za żołnierza. Zaraz po tym zdarzeniu mieliśmy akcje. (...)

Jeśli chodzi o mój drugi kontakt z Siłą-Nowickim, to nie pamiętam w jakich było to okolicznościach, ponieważ przyjeżdżali różni oficerowie po cywilu do „Zapory”. To pierwsze zdarzenie zapamiętałem, ponieważ wtedy pytałem chłopców, kto to jest. W oddziale w 1946 roku mówiło się, że Siła-Nowicki namawia chłopców do ujawnienia się. Chłopcy od początku nie wierzyli w ujawnianie się, bo pierwsze było w 1945 roku. Chłopcy uciekali do lasu po tym jak się ujawnili, by uniknąć aresztowania. Tak było też w 1947 roku.

(...) Jestem pewien, że Siłę-Nowickiego widziałem w lecie 1946 roku i po tym była akcja za Sanem. Zza Sanu oddział wrócił na przełomie sierpnia i września 1946 roku. Pod koniec października 1946 roku mówiło się, żeby zaniechać akcji zaczepnych, ponieważ są pertraktacje co do ujawnienia. Wiedzieliśmy, że jakaś „góra” prowadzi pertraktacje, a „góra”

był to Siła-Nowicki. Według mojego odczucia „Zaporze” chyba nie bardzo podobało się ujawnienie. Było to drugie oszustwo, bo gdy chłopcy zdawali broń, to później siedzieli. Ja z moim plutonem zdaliśmy broń 1.IV.1947 roku. Po tym nie miałem już kontaktu z oddziałem aż do 1990 roku.

Aresztowano mnie w marcu 1951 roku i siedziałem do listopada 1954 roku za usiłowa-nie obalenia ustroju – jak mi napisali. Ja dopiero jak siedziałem w Koronowie dowiedziałem się, że „Zapora” był aresztowany i rozstrzelany. W samym Mokotowie, gdzie siedział

[„Zapora” – red.] była zdrada. Chodziło o to, że „Zapora” zaplanował ucieczkę z więzienia i ktoś ich zdradził. Ja wtedy jeszcze nie wiedziałem, że „Zapora” zginął. Nie mogę uwierzyć, że zginął, ponieważ był to dla mnie największy autorytet. (...) Fakty znała grupa 8 ludzi, która szła z „Zaporą”. Według własnych odczuć oceniamy to zdarzenie. Może teraz otwo-rzą teczki i akta i dowiemy się, jak to było. (...) Moim zdaniem książka pozwanej „Zaporczycy 1943-1949” oddaje atmosferę tamtych lat. Rozmawiamy na temat tej publikacji z „Zaporczykami”. Straszne było zapotrzebowa-nie, by pisano o nas, o „Zaporczykach”, jest to nasza historia. Książki pozwanej przyjęte są bardzo dobrą opinią. Będziemy bronić tej książki. (...) Akceptuję to, co jest napisane w książce pozwanej. (...) Jest to wielka pamiątka. Dla mnie jest to coś wielkiego. Gdy przeczytam kawałek, to od razu mi tamte czasy stają przed oczami. (...) Chodzi nam o to, aby książka była i był jak największy nakład, bo się ludzie upominają.

Świadek Jerzy Śmiechowski [wezwany przez żonę i córki W. Siły-Nowickiego zeznaje: Zetknąłem się z Władysławem Siłą-Nowickim dwukrotnie. Po raz pierwszy w więzieniu na

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

389

Mokotowie w pierwszych miesiącach 1949 roku. Siedziałem z nim w jednej celi przez parę miesięcy. Siła-Nowicki miał karę śmierci. W tej samej celi siedziały też jeszcze 3 osoby: Roman Groński, Jerzy Miatkowski i Tadeusz Pelak. Drugi raz miałem z nim kontakt przez parę tygodni w Rawiczu – razem przebywaliśmy w jednej celi przez parę tygodni. W celi Władysław Siła-Nowicki miał duży autorytet. Był jednym z najstarszych wiekiem. Trzej chłopcy z tej samej sprawy dobrze się o nim wyrażali. (...) Nie słyszałem aby ktokolwiek miał do Siły-Nowickiego pretensje z tej grupy, z którą miał proces, czy też inni więźniowie.

Ja w tej chwili jak przez mgłę przypominam sobie, jak ktoś z procesu wspominał o tym, że zostali zdradzeni. Ktoś prowadził ich, nie wiem kto to był, był to ktoś z zewnątrz. Wy-mieniano jakiś pseudonim, ale ja już nie pamiętam. (...) Nie czytałem publikacji pozwanej.

Rozprawa dnia 16 marca 1999 roku

Świadek Antoni Heda ps. „Szary” z Kielc [wezwany przez żonę i córki W. Siły-Nowickiego] lat 83 zeznaje: (...) Nie znam publikacji Ewy Kurek. (...) Przez pół roku 1955 byłem w więzieniu w tej samej celi we Wronkach z Władysławem Siłą-Nowickim. Razem opra-cowywaliśmy w 1945 roku rozbijanie więzienia w Kielcach i to było w ramach struktur WiN. Siła-Nowicki był inspektorem. On planował, aby dać mi pomoc z innego oddziału.

Planowaliśmy również z nim rozbicie więzienia na Rakowieckiej. Co do Mokotowa, miało mieć to miejsce na początku 1946 roku. Właściwie były to jedyne nasze kontakty w tym zakresie. Następnie zetknąłem się z nim pod koniec 1949 roku, również we Wronkach, kiedy był w stanie wstrząsu, ponieważ dowiedział się o zlikwidowaniu oddziału „Zapory”.

Był w rozpaczy i obawialiśmy się o niego. (...)

390

Zaporczycy 1942-1949

FRAGMENTY

WSPOMNIEŃ SIOSTRY

WŁADYSŁAWA SIŁA-NOWICKIEGO

Janina z Siła-Nowickich Szczepkowska-Szydłowska

Siła-Nowiccy z Wyląg – Wspomnienia, Lublin 2003

s. 45-46: Działo się to 14 lipca [1976 roku]. Miałam interes do Władka i chciałam go wywołać, ale on był zdania, że mając sprawę do niego, powinnam tam wejść. Oczywiście uczyniłam to głupstwo. […] To, co przeżyłam, było okropne i nie chcę wracać do szczegółów. Faktem jest, że wciągnęli mnie tam, by się ze mną rozprawić z całym cynizmem i okrucieństwem. Zupełnie hitlerowskie metody. Ich było troje: Władkowie i [ich córka]

Marysia. A ja sama, stara i bezbronna. Ta okropna twarz Władka [Siła-Nowickiego], szaro sinawa, zupełnie jak z ohydnej gumy. Oczy zalane wściekłością i nienawiścią. Rozciągające się jak z gumy wargi i wyrzucane z nich wyzwiska nie do powtórzenia. Ale on te wyzwiska powtarzał. Jakby rzucał mi na głowę kamienie. Kiedy uderzył mnie pięścią w twarz, i to z taką siłą, że straciłam przytomność, może się trochę przeraził, chociaż wcale nie jestem pewna, czy nie chciał mnie zabić.

Teraz dopiero w pełni zdaję sobie sprawę, że nikt z nas czworga nie zdawał sobie sprawy z tego, co się stało. Kiedy mnie podnieśli z podłogi, stałam tam jeszcze chwilę oparta o krzesło. Byłam w szoku. Twarz mnie tylko paliła. Silny ból, szczególniej nosa, nastąpił

po paru godzinach i trwał przez kilka dni, a później, słabszy, przez kilka tygodni. Może jakaś chrząstka mi tam trzasła. Ktoś z nich zupełnie obojętnym głosem powiedział, że może jednak usiądę, ale ja odpowiedziałam bardzo dobitnie: – Nigdy już z wami nie usiądę przy jednym stole, a z tego, co się tutaj [stało] nie będę robić tajemnicy. Wszyscy się o tym dowiedzą.

Pamiętam jeszcze, jak przed moim wyjściem Władek biegał jak szalony po tym wielkim pustym pokoju i wprost krzyczał jak histeryk: – Wszystko się nareszcie rozładowało! Dostałaś po pysku, należało ci się to! I znów to powtarzał. Wychodziłam stamtąd na słomia-nych nogach. Powiedziałam jeszcze: – Jesteś pierwszym i ostatnim mężczyzną w rodzinie Siła-Nowickich, który uderzył kobietę.

A więc wyładowali swoją nienawiść wszyscy troje. […] Zdarzenie nabrało rozgłosu.

Wiele drzwi zamknęło się przed Władkami. On się nie zapiera, że mnie uderzył, ale jego argumentacja jest idiotyczna i tylko jeszcze pogarsza jego sytuację. – Uderzyłem ją, bo mnie nazwała zdrajcą ojczyzny – mówi. Oczywiście, nigdy w życiu nie nazwałabym takiego kretyna zdrajcą ojczyzny. Kto dałby złamany grosz takiemu wariatowi za zdradę, i co miałby do zdradzenia aż na taka miarę? Natomiast kilka razy mu powiedziałam, i to nawet raz przy świadku (Tad. Fed.), że zdradził swoich towarzyszy. Jakim bowiem cudem to się mogło stać, że z ośmiu ludzi wybierających się pod jego namową do przekroczenia granicy, siedmiu skazano na karę śmierci, a on najpierw został ułaskawiony, a po dziewięciu latach pobytu w więzieniu nie tylko zrehabilitowany, ale otrzymał tak wysokie odszkodowanie, mieszkanie itd.

Fragmenty akt procesu „Zapory” z 1948 r. i sprawy rehabilitacyjnej...

391

Nie ukrywałam przed nim wcale mojego głębokiego przekonania, że wcześniej czy później on za śmierć tych ludzi będzie odpowiadał. Część z nich należy do historii, i to w okresie wojny z Niemcami. Nazwiska ich uwiecznione są w różnych publikacjach w kraju i za granicą. On tej śmierci swoim wrzaskiem nie zakrzyczy, ani tupetem nie zatrze. Właśnie za to, że jestem dla niego tym żywym ciągle wyrzutem sumienia, on mnie tak nienawidzi.

Jego żona za [moje] rządy w Wylągach, a Władek za prawdę o nim, której nie ukrywam.

Jeżeli isę łudzi, że z moją śmiercią ta prawda zejdzie do grobu, to się myli, bo wiele materiałów obciążających go pozostawię. Sprawiedliwości musi stać się zadość.

Dokumenty dotyczące ogłoszenia przez żonę i córki Władysława Siła-Nowickiego w imieniu Autorki

i Wydawcy przeprosin w „GW”, „Rzeczpospolitej”,

„Kurierze Lubelskim” i „Nowinach Rzeszowskich”

oraz roszczeń finansowych rodziny Siła-Nowickich z tytułu publikacji ogłoszeń oraz innych.

Dokumenty...

395

396

Zaporczycy 1942-1949

Dokumenty...

397

398

Zaporczycy 1942-1949

Dokumenty...

399

400

Zaporczycy 1942-1949