© Copyright by Aleksandra Niemczyk and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012

© Copyright for Teoria spisku by Piotr Niemczyk and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012

ISBN 978-83-242-1882-0

Opracowano na podstawie wydania: Stanisław Cat-Mackiewicz, Stanisław August, Universitas, Kraków 2009.

W książce zachowano styl Autora, uwspółcześniając jedynie pisownię i ortografię. Przypisy i uwagi w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji niniejszego wydania.

Opracowanie redakcyjne
Jan Sadkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych
Ewa Gray

J’ai été dans le cas singulier mais bien horrible de sacrifier l’honneur au devoir.
Stanisław August

Podczas kryzysów – powtarzam – strzeżcie się agentów.
Józef Piłsudski

Wysyłam Keyserlinga, by zrobił ciebie królem…

Edward VIII, król Wielkiej Brytanii, stracił koronę przez kobietę. Stanisław August, ostatni król polski i wielki książę litewski, nie tylko zyskał koronę przez kobietę, ale do korony dążył dla kobiety. Zdobył koronę, aby zdobyć kobietę.

Dnia 26 lutego 1758 roku rano, w Petersburgu, żona następcy tronu rosyjskiego, Piotra, późniejszego cesarza Piotra III, wielka księżna Katarzyna Aleksiejewna, która jako panna nazywała się księżniczka Zofia Augusta Anhalt-Zerbst-Dornburg i urodziła się w Szczecinie w roku 1729, jeśli nie w niedostatku, to w każdym razie nie wśród bogactwa, a później była światu znana jako Katarzyna II Wielka, cesarzowa Wszechrosji, otrzymała od swego kochanka bilecik tajny i alarmujący, jakkolwiek rozpoczęty optymistycznym westchnieniem filozoficznym.

Wielka księżna podniosła spódnicę i włożyła bilecik tam, gdzie podwiązka uchwytuje pończochę. Tak przynajmniej w swoich arcyinteresujących i arcyintymnych Zapiskach opowiada o kryjówkach podobnych dokumentów. Potem brwi jej, które na prześlicznej białości twarzy wyglądały jak dwie cienkie czarne linie, mistrzowską ręką rysownika węglem pociągnięte, brwi te boleśnie i z niepokojem się zmarszczyły.

Sytuacja była groźna. Przed młodą kobietą stanęło widmo śmierci – gorzej, bo tortur – a co najmniej możliwość utraty widoków dojścia do tak przez nią upragnionego tronu.

Kochankiem, autorem bileciku, był Poniatowski, stolnik litewski, późniejszy król, a wówczas przedstawiciel Augusta III przy Elżbiecie, cesarzowej rosyjskiej. Był on urodzony w tym Wołczynie, w którym premier Składkowski kazał go później pochować. Urodził się 17 stycznia 1733 roku, czyli był od swojej kochanki o cztery lata młodszy¹. Pisał:

„Człowiek nigdy nie jest bez pomocy. Uprzedzam cię, że wczoraj wieczór aresztowano hrabiego Bestużewa i pozbawiono go urzędów i godności. Z nim razem aresztowano twego jubilera Bernardiego, Tielegina i Adadurowa”.

Poniatowski w swych pamiętnikach, które wraz z zapiskami Katarzyny i wspomnieniami księżnej Daszkow stanowią podstawę rozdziału niniejszego, powiada, że Katarzyna miała usteczka, które wołały o pocałunek. Nie dziwiłbym się, gdyby te usteczka w tej chwili drgnęły od strachu.

Elżbieta Piotrowna, cesarzowa, nie raz jej wspominała o losie Aleksego Piotrowicza, swego brata przyrodniego, którego Piotr, ojciec, cesarz i największy świata tego rewolucjonista, w porównaniu z którym Lenin jest tylko umiarkowanym reformatorem, kazał nie tylko zabić, nie tylko przedtem torturować, ale pozbawić życia przez wetknięcie mu z tyłu, do kiszki odchodowej, sztaby rozpalonego żelaza. Elżbieta sama doszła do korony przez zamach stanu, przez wypędzenie swoich poprzedników, i stąd nieraz podejrzliwie patrzyła na młodą Niemeczkę, ewentualną swoją dziedziczkę i współzawodniczkę, i zastanawiała się, skąd ta dziewczyna ma tyle sprytu, woli, wytrzymałości, taktu i fałszu. Elżbieta była lubieżna, leniwa i pijaczka, była też jednak niegłupia.

Wspomniany w bileciku Bernardi, Wenecjanin, handlował w Petersburgu klejnotami i był łącznikiem Katarzyny z kanclerzem cesarstwa hrabią Bestużewem-Riuminem, który już dawno jej proponował pewne kombinacje. Katarzyna brała pieniądze po kryjomu od posła angielskiego Williamsa, człowieka zakochanego w Poniatowskim, a intrygi, których znać nie powinna była cesarzowa, łączyły ją z Bestużewem, posłem angielskim Williamsem, Poniatowskim, generałem Apraksinem i wielu jeszcze ludźmi. Przeciwko tym spiskom była potężna zmowa Woroncowów i Szuwałowów, posła francuskiego L’Hôpitala i rezydenta saskiego Prassego, który podkopywał się pod Poniatowskiego, swego, w pewnym sensie, przełożonego.

Tielegin, także wspomniany w bileciku, był adiutantem wielkiego łowczego Aleksego Razumowskiego, kochanka – „faworyta”, jak się wtedy mówiło oficjalnie – a nawet morganatycznego męża cesarzowej Elżbiety, z którym miała troje dzieci, noszących tytuł książąt Tarakanowów. Ten Razumowski za młodu był po prostu chłopcem w chórze cerkiewnym. Puszkin, dumnie pisząc, że jego przodek „na klirosie nie pieł s djaczkami”², miał niewątpliwie jego na myśli. Teraz Razumowski był już stary i nie mógł nadążyć za temperamentem córy Piotra Wielkiego, toteż za jego aprobatą i protekcją obsługiwał cesarzową niejaki Biekietow, a właśnie Tielegin miał mieć oko na tego Biekietowa. Aresztowanie jego było bardzo, bardzo nieprzyjemne.

Adadurow był nauczycielem języka rosyjskiego Katarzyny, gdy ta w roku 1744 przyjechała do Petersburga, mając kilka koszulin i kilka sukienek oraz matkę, która ją okradała z prezentów Elżbiety (sama cesarzowa miała czternaście tysięcy sukien i kilka tysięcy trzewików). Wtedy to już ta nieszczęsna dziewczynina powiedziała sobie: „nie wątpię ani na chwilę, że sama sobie zdobędę władzę cesarską”, i zaczęła cierpliwie znosić potworne wariactwa swego degenerata-męża. Uczyła się rosyjskiego tak pilnie, że nie spała nocami i w końcu nabawiła się jakiejś choroby, od której omal nie umarła. Kiedy uważano ją za konającą, matka zażądała pastora luterańskiego; dziewczyna się ocknęła i poprosiła, aby przyszedł pop, który ją nawracał na prawosławie. Już wtedy zresztą czytała Woltera i „wiedziała”, że prawdziwi filozofowie nie wierzą w żadną religię. Pamiętała także z tych czasów upokarzającego swego narzeczeństwa chwilę, gdy zausznik cesarzowej, Lestocq, przyszedł do niej i powiedział grubiańsko: „No, pakujcie manatki. Będziecie zaraz odesłane z powrotem”. Ale wtedy nabroiła ta jej nieznośna matka, którą istotnie wysłano.

Trzeba wiedzieć, że Katarzynę, która po kryjomu intrygowała na prawo i lewo, traktowała Elżbieta teraz jeszcze jak osobę małoletnią. I ona, i jej mąż nie mogli się w ogóle ruszyć bez zezwolenia monarchini. A teraz tego rodzaju aresztowania.

Katarzyna gra va banque.

Przede wszystkim dnia następnego idzie na bal, wydany z powodu zaręczyn Lwa Naryszkina z panną Zakriewską. Na bal ten Poniatowski nie przychodzi, udając chorego. Rozmowy, a raczej szepty pokątne, dotyczą oczywiście tylko sprawy Bestużewa. Jeden dystyngowany hrabia rosyjski wyraża radość, że nie będzie potrzebował płacić Bernardiemu za klejnoty, który ten mu przyniósł przed aresztowaniem. Katarzyna wie już, że śledztwo w sprawie Bestużewa znajduje się w rękach trzech ludzi. Żartobliwie zagaduje z jednym z nich, księciem Trubeckim. Ten powiada:

– Bestużew został zaaresztowany, a my teraz mamy znaleźć za co.

Śmiałe powiedzenie, na którym znać wpływ Woltera, wpływ jego dowcipów, ale na salonach petersburskich za elżbietańskich czasów trzeba być bardzo ostrożnym z wysłuchiwaniem takich śmiałych powiedzeń. Kiedyś wielki inkwizytor Szuwałow w rozmowie z Katarzyną wskazał na cesarzową i powiedział: „dura”. Była to niewątpliwie prowokacja. Katarzyna udała, że nie słyszy. Było to najlepsze wyjście z sytuacji, które przynosi zaszczyt jej zimnej krwi.

Katarzyna zostaje powiadomiona przez Bestużewa z więzienia, że pewne papiery mogące ją skompromitować zostały przez niego spalone. Co było w tych papierach, o tym dokładnie nie dowiemy się nigdy. Katarzyna nie do wszystkiego się przyznaje w swoich zapiskach. Teraz Katarzyna przechodzi do działań ofensywnych w swojej obronie. Występuje z żądaniem, aby ją odesłać z powrotem do Niemiec. Owe grubiańskie „pakuj swoje manatki” sprzed lat dziesięciu widać głęboko gdzieś wwierciło się jej w mózg. Wie jednak, że to żądanie jest dla Elżbiety nie do przyjęcia: żona następcy tronu rosyjskiego za granicą mogła być wtedy instrumentem niepospolitym w czyichś rękach do interwencji w sprawach rosyjskich. Ale wysunięcie tego żądania może wyjaśnić sytuację i przyśpieszyć rozgrywkę. Elżbieta odmawia audiencji, wtedy Katarzyna udaje, że jest chora, przywołuje spowiednika, wiedząc, że ten oczywiście pobiegnie z donosem do kogo trzeba. Ten chwyt się udaje, Elżbieta zgadza się na rozmowę.

Katarzyna jest tym, co określamy wyrazem: arywistka. Pnie się z dołu w górę, pnie z uporem, z wiarą we własne siły, z energią, z żelazną wolą. Została narzeczoną Piotra Holsztyńskiego, następcy tronu rosyjskiego, dlatego że w bracie jej matki kochała się kiedyś Elżbieta, dopóki ten nie kipnął na ospę. Była nicością przed tym narzeczeństwem, jej ojciec, jakieś książątko niemieckie, których setki było w Niemczech ówczesnych, był zaledwie dowódcą jakiegoś zakazanego pułku w Szczecinie, a ona sama – o zgrozo! – jako dziecko bawiła się na ulicy z mieszczańskimi dziewczynkami i dygała, i całowała ręce ich matkom, zwykłym mieszczankom. Pomiędzy nią, Katarzyną, a tymi dwojgiem, z którymi teraz gra o śmierć i życie, to jest cesarzową Elżbietą i mężem, Piotrem Holsztyńskim, różnica jest zasadnicza. W tym teatrze efektownych marionetek, którym jest historia wieku XVIII, Katarzyna mija się z Elżbietą i Piotrem Holsztyńskim, bo idzie w górę, a oni w dół. Ona rośnie w potęgę, oni są degeneratami, schyłkowcami, dekadentami krwi genialnej, bo krwi ojca bądź też dziadka, Piotra Wielkiego. Oczywiście Elżbieta to tylko początek tej degeneracji, trzeba się w niej tej degeneracji dopiero doszukiwać; wpółprzytomny, wpółwariat, wpółidiota Piotr Holsztyński jest degeneratem w całej pełni. Ojcem Elżbiety był car, matką zawodowa prostytutka, dziewka włócząca się za żołnierskimi obozami. Car – to za mało o Piotrze Wielkim. Był on nie tylko carem, lecz geniuszem, który wywrócił całą Rosję do góry nogami, prześladował rosyjskość, prawosławie, szydził i bluźnił prawosławnemu Bogu, walczył z obyczajem, z tradycją, nawet z językiem rosyjskim – i dał Rosji olbrzymią potęgę, zdobył dla niej dwa morza. Przed Piotrem Wielkim dwa państwa słowiańskie: Rosja i Polska, rywalizowały z sobą, przy tym Polska raczej w tej rywalizacji zwyciężała; po Piotrze już o żadnej rywalizacji polsko-rosyjskiej mowy być nie mogło. Piotr Wielki był także olbrzymem fizycznym, półtora raza większym od przeciętnego człowieka, człowiekiem o niesłychanej sile i wytrzymałości; nadludzkiej odwagi bohaterem, a czasami podłym tchórzem ulegającym napadom głupiej, zwierzęcej paniki; mędrcem, filozofem i bestialskim, ohydnym sadystą. Natura bogata i skomplikowana.

Córa jego Elżbieta ma twarz zmysłową, lecz przystojną, białość skóry po mamie prostytutce, a wielkie, inteligencją ogrzane oczy po ojcu carze. O ile Katarzyna jest kobietą normalną, o dużych wymaganiach seksualnych, ale bez żadnych, najmniejszych zboczeń, o ile Katarzyna karmi ptaki w ogrodzie, o tyle Elżbieta lubi karmić ropuchy. Elżbieta zniosła karę śmierci na dworze, ale oto patrzy na jakąś pannicę przy dworze na balu i powiada: „cieniutka szyjka, na szubienicę odpowiednia”, i wybucha śmiechem. Kiedy Elżbieta, przy pomocy żołnierzy gwardii, robiła swój zamach stanu, który potem skopiowała Katarzyna, to wpadła do pokoju niemowlęcia-cesarza Iwana Antonowicza, chwyciła dziecko z kołyski. Żołnierze wyciągnęli naprzód swe karabiny, pewni, że rzuci im dziecko na bagnety, ale oto mamka dziecka zrobiła gest błagalny, Elżbieta ucałowała niemowlę, oddała mamce, z tym że pojedzie ono do więzienia. Dopiero Katarzyna, gdy została cesarzową, na wszelki wypadek kazała tego Iwana zamordować, używszy przy tym nikczemnego chwytu prowokacyjnego. Elżbieta lubiła bale, na których na jej rozkaz mężczyźni byli przebrani za kobiety, a kobiety za mężczyzn. Katarzyna w swych zapiskach opowiada, że było to okropne. Panowie byli w złych humorach, bo nie umieli się poruszać w szerokich spódnicach na fiszbinach (w Polsce mówiono wtenczas: na wielorybim rogu) i włosy musieli mieć uczesane tak, jak damy na wielkich dworskich przyjęciach. Kobiety w spodniach po kolana pokazywały swe nogi, które – jak nas zapewnia Katarzyna – były zawsze albo za grube, albo za krótkie. Katarzyna, zwracam tu uwagę, pisała swe zapiski już wiele lat po śmierci Elżbiety, pisała je po prostu dlatego, aby sobie dokładnie uprzytomnić lata, kiedy była młoda, toteż nie ma najmniejszego powodu, aby myśleć, że w tych zapiskach schlebia Elżbiecie, a jednak wykrzykuje, że na takich balach o męsko-damskich metamorfozach tylko i jedynie Elżbieta wyglądała prześlicznie. Jej wysoki wzrost i kształtna figura pasowały bardzo do wykwintnego ówczesnego stroju męskiego, a jej nogi były cudem doskonałości. Linia łydek mogła się przyśnić największemu artyście w architekturze czy rysunku, a stopę miała małą i niezwykle kształtną. Raz, gdy tańczyła menueta, ów, według pojęć ówczesnych, „taniec królów i króla tańców”, Katarzyna nie wytrzymała i powiedziała jej, że dobrze, iż nie jest mężczyzną, bo nie byłoby kobiety, która by się w niej nie kochała. Elżbieta bardzo dobrze przyjęła ten wybuch zachwytu, odpowiedziała jakimś bardzo eleganckim, prawdziwie osiemnastowiecznym komplementem i pocałowała Katarzynę.

Teraz Elżbieta wzywa Katarzynę niby to na audiencję najmiłościwszą, a w rzeczywistości na „dopros”, na śledztwo, które, jak zawsze w Rosji od Piotra Wielkiego do czasów Łubianki, prowadzi się w nocy. Pisze Poniatowski w swoich memuarach: „Les grands secrets ne se disent guère avant minuit bien sonné” – sekretów wielkich nie zwierza się wcześniej, aż północ wydzwoni (ach, ciekawe! jak ten precyzyjny i lekki zarazem, jak zegareczek szwajcarski, francuski frazesik Poniatowskiego w moim tłumaczeniu na polski nabiera natychmiast fałszywych, dekoracyjnych dźwięków języka polskiego z czasów romantycznych; jak ten przykład utwierdza mnie w przekonaniu, że tłumaczenie z jednego języka na język inny jest barbarzyństwem i tandetą), ale tutaj dalecy jesteśmy od Poniatowskiego, jego francuszczyzny, jego polskości, jego europejskości, tu wchodzimy w całkowitą rosyjskość. Tu nie chodzi o zwierzenia kochanków, gdy wszystko już zasnęło i tylko „ktoś tam klaszcze za borem”, tylko o „dopros” w rodzaju tego, w czasie którego pastwił się car Piotr Wielki nad synem swoim Aleksym.

Elżbieta przyjmuje Katarzynę w swojej gotowalni. Tu i ówdzie nieporządnie poustawiane świece. Trzy okna, dwa marmurowe stoły i wielkie lustra w marmurowych ramach. Dużo wielkich parawanów w całkowitym cieniu. Drgające światło świec ledwie chwyta jakiś rąbek któregoś z tych parawanów. Za tymi parawanami siedzą jakieś zbiry, siedzi także wielki inkwizytor, czyli główny szpieg Piotr Szuwałow³, siedzi także obrzydliwy degenerat, mąż Katarzyny, który jej teraz nienawidzi i życzy sobie jak najbardziej jej zguby. Natomiast wyraźnie, jak w lustrach wód, odbija się światło świec w złocie kubków, miednic, mis, bidetów, bo te wszystkie przedmioty są szczerozłote, kute w masywnym złocie. Widać w odważnym mózgu Katarzyny kołatało się jednak jakieś zdenerwowanie, skoro odblaski świec w tym złocie opisuje nam po latach z impresjonistyczną wprost wyrazistością. Katarzyna klęka. W jednym z bidetów widzi trzy zmięte papierki. Poznaje swoje listy do generała Apraksina, widać zabrane mu przy aresztowaniu. Oddycha spokojnie. Jeśli tylko to, to nic. W tych listach nie było nic złego.

Śledztwo jest długie. W pewnej chwili wychyla się zza parawanu Piotr Holsztyński i cesarzowa używa tu obrzydliwego chwytu: powtarza mu jakąś dawną konfidencję Katarzyny, obraźliwą dla Piotra, aby go podrażnić. „Vous voyez comme elle est méchante”⁴ – powtarza teraz ciągle Piotr, ale nie stać go na żadną własną koncepcję w tej grze. Około trzeciej w nocy Elżbieta wskazuje na listy do generała Apraksina. Katarzyna nie miała prawa korespondować z tym generałem. Dlaczego więc pisała te listy?

– Lubiłam go bardzo i zachęcałam, aby jak najwierniej służył Waszej Cesarskiej Mości.

O tyle to jest prawda, że w listach tych istotnie nie ma nic, co by mogło być podstawą do jakiegokolwiek oskarżenia.

– Bestużew powiada, że były jeszcze inne listy – mówi teraz Elżbieta.

– Jeśli Bestużew tak mówi, to łże – odpowiada Katarzyna.

Teraz Elżbiecie błysnęły te wielkie, piękne oczy, które ma po swoim genialnym ojcu.

– Ach tak, więc jeśli łże, to poślę go na tortury.

– Wola Waszej Cesarskiej Mości.

Śledztwo skończone. Pojedynek dwóch kobiet wygrany przez Katarzynę.

Katarzyna wraca do domu w towarzystwie męża. Zanim powrócimy do samej sprawy Bestużew–Williams–Poniatowski, zatrzymajmy się przez chwilę na tym wyrodku.

Oto trochę skomplikowanej genealogii Romanowów. Piotr Wielki miał dwóch starszych braci. Pierwszy, car Teodor, panował do roku 1682. Po nim na tron wstąpili dwaj carewicze, Iwan i Piotr, a regentką była carówna Zofia. Potem Piotr przepędził od władzy oboje rodzeństwa i panował sam, ale po bracie Iwanie zostały dwie córki: Katarzyna i Anna. Ta młodsza, Anna, została później cesarzową Rosji i panowała od roku 1730 do 1740. Po starszej córce Iwana, Katarzynie, która wyszła za księcia Mecklenburg-Schwerin, pozostała córka Anna Leopoldowna, która wyszła za niejakiego księcia Antoniego Ulryka, i jej syn, który w 1740 roku był proklamowany jako cesarz Rosji Iwan Antonowicz, ale którego zdetronizowała Elżbieta, a później zamordowała już Katarzyna II.

Sam Piotr był żonaty dwa razy, po raz pierwszy z bojarską córką Łopuchina. Dała mu ona syna Aleksego, którego zamordował, i wnuka Piotra II, który panował od 1727 do 1730, aż umarł na ospę. Po raz drugi – z Katarzyną Skowrońską, która panowała od 1725 do 1727 i miała dwie córki. Młodszą była znana nam Elżbieta; starsza, Anna, wyszła za mąż za księcia Holstein-Gottorp i z tego małżeństwa w 1728 roku urodził się Piotr, małżonek Katarzyny II, późniejszy Piotr III, zamordowany na rozkaz żony w 1762 roku.

Piotr Holsztyński w sposób makabryczny przypomina swego wielkiego dziada, tak jak małpa naśladująca ruchy człowieka przypomina człowieka.

Piotr Holsztyński ciągle coś majstrował, kręcił, czymś komenderował, miał dziwaczne i obrzydliwe pomysły.

Opowiada Katarzyna w swoich Zapiskach:

„Wielki Książę (Katarzyna zawsze o mężu pisze: Wielki Książę lub Jego Cesarska Wysokość), jakeśmy przyjechali do Oranienbaumu, zaraz zaczął musztrować całą swoją świtę, jako żołnierzy, i to szambelanów i kamerjunkrów na równi z lokajami i ogrodnikami.

Wielki Książę tresował także psy, a jak go to nudziło, to grał na basetli. Nie miał pojęcia o muzyce, ale im basetla wydawała dźwięki głośniejsze i bardziej przeraźliwe, tym bardziej go to bawiło.

Raz zastałam szczura powieszonego w pokoju. Wielki Książę mi objaśnił, że szczur ten został powieszony według regulaminu wojskowego, ponieważ dopuścił się zdrady głównej: wlazł do fortecy, która stała na stole, i zjadł żołnierza marcepanowego, który stał na warcie.

Pani Kr. dała Wielkiemu Księciu mnóstwo zabawek dziecinnych, w tym wiele lalek. Zabawki te w czasie dnia leżały pod naszym łóżkiem, a w nocy Wielki Książę bawił się nimi do drugiej w nocy. Czasami się śmiałam, ale czasami się gniewałam, bo te zabawki były ciężkie i mnie cisnęły.

Wielki Książę trzymał w alkowie naszej sypialni osiem psów myśliwskich. Smród tych psów był tak silny, że nocą miałam bóle głowy.

Raz słyszałam przeraźliwe wycie. To Wielki Książę trzymał małego pieska za głowę, a jego kałmuk za ogon, przy tym Wielki Książę bił tego pieska w sposób niemożliwy. Prosiłam, aby tego zaniechał, ale wtedy on zaczął go bić jeszcze wścieklej. Każde uczucie litości niewymownie go złościło i podniecało.

Wielki Książę chciał koło Oranienbaumu wybudować klasztor kapucynów, mieliśmy wszyscy być przebrani za kapucynów i jeździć na osłach po wodę i prowizję”.

Kiedy Katarzyna urodziła córkę Annę, prawdopodobnie córkę Poniatowskiego, Piotr zjawił się w nocy u niej w sypialni w pełnym mundurze holsztyńskim, z szablą i w ostrogach, i oświadczył, że jako rycerz i Holsztyniec będzie jej bronił w potrzebie.

Piotr stale posiadał jakieś metresy. W czasie gdy kochankiem Katarzyny był Poniatowski, metresą Piotra była Elżbieta Woroncow.

Do tych scenek dodajmy jeszcze dwie opowiedziane przez Katarzynę Daszkow.

Po śmierci Elżbiety, swej ciotki, gdy Katarzyna stale modliła się przed trumną cesarzowej, Piotr odwiedzał cerkiew tylko bardzo rzadko, aby przedrzeźniać popów odprawiających nabożeństwa i głośno musztrować żołnierzy stojących na warcie.

Kiedyś Piotr zobaczył swego ukochanego negra Narcyza, jak bił się z czyścicielem wychodków. Piotr lubił bójki i obserwował to z przyjemnością, ale potem oświadczył, że Narcyza należy zlikwidować, bo się zhańbił bójką z tak mizerną kreaturą. Wytłumaczono mu wtedy, że można Narcyzowi przywrócić honor, jeżeli przejdzie pod sztandarem pułkowym. To Piotrowi przypadło do przekonania, ale uznał samo przejście negra pod sztandarem za niewystarczające i kazał mu drzewcem sztandarowym zetrzeć trochę skóry do krwi.

Piotr był obrzydliwym tchórzem. Wywracał się kiedyś dom, w którym mieszkała Katarzyna z Piotrem. Katarzyna biegała z pokoju do pokoju i wydawała rozporządzenia ewakuacyjne, a Piotr z chwilą pierwszego alarmu, w koszuli, z wrzaskiem i strachem, uciekł na podwórze.

Czy nie za dużo tej rosyjskości w książce o ostatnim królu polskim?

Nie! Obrazki powyższe są tu koniecznie potrzebne. O! nie tylko dlatego, że całe panowanie Stanisława Augusta, poczynając od wyniesienia go na tron, związane jest z Katarzyną II. Chodzi tu jeszcze o coś bardziej zasadniczego.

Chodzi o wielką, istotną różnicę pomiędzy ustrojem dwóch państw, z których jedno zwyciężyło, drugie upadło.

Oto jest państwo rozległe, bo od Bałtyku do Morza Czarnego, sięgające Oceanu Spokojnego i rządzone z petersburskiej centrali tak, że może się zdawać, iż jest to maszyna bezduszna, bezwolna, obracana naciśnięciami małego guzika elektrycznego. Olbrzymie państwo obraca się według naciśnięć tego guzika zupełnie niezależnie od tego, czy naciska go niepiśmienna baba, jak Katarzyna I, czy półgłówek w rodzaju Piotra III.

Jedyny środek do usuwania przerostów w nonsensie to morderstwa władców przez ich następców przy pomocy kilku tysięcy żołnierzy gwardii w Petersburgu, czyli znów działa tylko mały, maleńki punkcik centralny w stosunku do rozległości kraju. Wszystko inne słucha z prawdziwym heroizmem niewoli.

I oto obok państwo sąsiednie, nie tak olbrzymio rozległe, ale za to złożone z obywateli bogatszych, oświeceńszych, o wysokim poczuciu honoru. I w tym drugim państwie widzimy wręcz odwrotną skrajność. Tu nikt nikogo nie słucha, ani króla, ani sejmu, ani trybunału. Tutaj w ogóle nie ma żadnej władzy, panuje najcałkowitsza anarchia.

Potworności, które znoszą Moskale w postaci posiadania takich władców, jak świeżo opisany Piotr III, nie są potwornością większą od potworności polskich, polegających na zrywaniu wszystkich sejmów i doprowadzaniu kraju do całkowitego nierządu.

Oto jeden z przykładów.

Kim był Poniatowski w Petersburgu w czasie opisywanych wypadków? Nie jest posłem polskim, bo aby król mógł wysłać posła, trzeba było zezwolenia sejmu, a sejmy są ciągle zrywane, więc takie pozwolenie udzielone być nie może. Poniatowski jest więc tylko posłem Augusta III, jako elektora saskiego, choć zajmuje się wyłącznie sprawami polskimi i choć w Petersburgu oczywiście był i jest rezydent saski, Prasse, bardzo Poniatowskiemu nieprzychylny.

Zresztą nieszczęściem Poniatowskiego jest to, że zawsze znajduje się w jakiejś sytuacji połowicznej, fałszywej, nieokreślonej, nieznośnej, takiej, jaką Francuzi określają wyrazem: „louche”. Oto należy do polskiej magnaterii, a przecież jego pochodzenie po mieczu jest dość drażliwe. Dziadek jego, Franciszek, był gubernatorem u Lubomirskich, czyli rodzajem ekonoma, a kim był jego pradziadek, tego dokładnie nikt nie wie. Syn Franciszka Poniatowskiego i Heleny z Niewiarowskich, Stanisław Poniatowski, doradca Karola XII, wielki polityk, ojciec króla, był więc homo novus wśród arystokracji polskiej, sytuację ratowało to tylko, że się ożenił z księżniczką Konstancją Czartoryską.

Sam Poniatowski był młodzieńcem wyjątkowo oczytanym, inteligentnym, rozumnym. Był tylko bardzo daleki od typu przeciętnego Polaka. Był tym, co wówczas określano pogardliwym mianem „paniczyk” lub „piesek z francuskiej mąki”. Podczas gdy u nas panowało powszechne pijaństwo, on dał słowo matce, że nie będzie pił. Podczas gdy u nas szlachcic co chwila obnażał szablę – trzeba czy nie trzeba – w obronie swego honoru, ciągle w czyjś łeb walił i sam łba nadstawiał, on, gdy mu raz w Dreźnie książę Liechtenstein powiedział: „nudzisz mnie, waćpan”, nie zareagował na tę niegrzeczność, dlatego że tego wieczoru obawiał się ataku febry. Dopiero na drugi dzień spotkał się z księciem Liechtensteinem i wyzwał go w słowach godnych, ale bardzo grzecznych, potem zaś zaraz się zgodził na zaniechanie pojedynku. Nie potrzeba tu chyba wyjaśniać, że przeciętnego szlachcica polskiego spodziewany atak febry popychałby do awantury, a nie działał na niego powściągliwie.

Do Rosji przyjechał Poniatowski po raz pierwszy w roku 1755, w roli, której pochwalić nie potrafię. Przyjechał tutaj w charakterze sekretarza poselstwa angielskiego, a nie polskiego, a de facto jako obrońca politycznych interesów stronnictwa politycznego, do którego należał, mianowicie stronnictwa Familii, a więc nie dla popierania, lecz dla przeciwdziałania polityce swego króla Augusta III i jego ministra Brühla. Zamieszkał u posła angielskiego Williamsa, a zdaje się, że ten Williams po prostu się w nim kochał.

Zresztą czasy były tak samo dwuznaczne, jak i osobista pozycja Poniatowskiego. Jest to przeddzień wojny siedmioletniej. Wszyscy zmieniają swoich sojuszników, następuje „odwracanie aliansów”. Szachownica polityczna świata jest bardzo ożywiona, od Kanady do Śląska. W 1755 roku korsarze angielscy napadają na okręty francuskie. W tymże roku Williams, przy współudziale Poniatowskiego, zawiera z Rosją przymierze, ale oto Londyn czepia się pewnych niedokładności w podpisywaniu dokumentów, ściśle mówiąc czepia się tego, że dokument przeznaczony dla Rosji był przypadkowo wysłany do Londynu, a przeznaczony dla Londynu pozostał w Rosji; robi z tego sprawę honoru państwa, wszystko to oczywiście dlatego, aby przykryć swoją właściwą politykę, która się ujawnia w podpisaniu w styczniu 1755 roku przymierza z Fryderykiem II, królem Prus, wrogiem Rosji⁵. Wobec tego wiarołomstwa angielskiego Elżbieta podpisuje z Austrią układ sojuszniczy 25 marca 1756, a 1 maja tegoż roku Austria układem wersalskim wiąże się z Francją. Dla charakterystyki czasów dodajmy, że pertraktacje austriacko-francuskie prowadzone są przez panią Pompadour, kochankę Ludwika XV. Saksonia i Szwecja przyłączają się do Francji, Austrii i Rosji. Polska jest jak zawsze sparaliżowana przez anarchię, przez systematyczne zrywanie sejmów, przez obawy, czy aby król nie naruszy swobód szlacheckich. Obecnie powiedziałoby się jeszcze bardziej idiotycznie: czy prezydent nie naruszy zasad demokracji. Kierując się względami strategiczno-militarnymi, Fryderyk II rozpoczyna wojnę i 26 sierpnia 1756 roku wkracza w granice Austrii⁶.

W tym czasie, kiedy Williams układał się z Bestużewem, że Rosja przeciwko Prusom wystawi pięćdziesiąt pięć tysięcy żołnierzy, i finansował Katarzynę, Bestużew zaczął szukać dla Katarzyny odpowiedniego kochanka. Z dwóch kandydatów, których jej przedstawił, Katarzyna wybrała Polaka. Początki więc miłości Poniatowskiego miały charakter dyplomatyczny z jego strony. Młody ambitny dyplomata, który – jak to z naciskiem stwierdza w swych pamiętnikach – dotychczas nie znał żadnej kobiety, widać sobie powiedział: „Trzeba przejść i przez to”.

Ale wnet sytuacja się zmienia. Poniatowski zakochał się gwałtownie i namiętnie w Katarzynie, nie tylko ze względu na jej niepospolite zresztą wdzięki kobiece, ale także ze względu na rozmowy z nią, którymi się upajał. Rozmawiali o Wolterze, o literaturze francuskiej, o prawie, o polityce. Jak się zdaje, Katarzyna pozostanie w życiu Poniatowskiego jego jedyną miłością, miłością życia całego. Z jakimże rozczuleniem zapisuje w pamiętnikach, że „tego dnia” – a powinien był raczej napisać „tej nocy” – miała ona na sobie sukienkę z białego atłasu i trochę koronek splątanych ze wstążkami we włosach. Wtedy też, w 1756 roku, w umyśle młodzieńca zakochanego, w szarpaninie marzeń szukającego sposobu, w jaki połączyć się z Katarzyną na całe życie, powstała myśl, że ożenić się z nią może tylko jako król, a więc niech Polacy obiorą go na króla. Poniatowski to człowiek z bajki, który zdobył koronę, aby zdobyć kobietę.

Na razie jednak, w sierpniu 1756 roku, wypraszają go z Petersburga, ale Katarzyna także gustowała w rozmowach o Wolterze, przerywanych pocałunkami, więc rozpoczyna na całego akcję zmierzającą do powrotu Poniatowskiego do Petersburga. I oto Brühl robi go wysłannikiem Augusta III. W tym charakterze składa Poniatowski cesarzowej Elżbiecie swe listy wierzytelne 11 stycznia 1757 roku. Elżbieta jest zachwycona jego mową i każe ją wydrukować. Dotychczas w czasie takich uroczystości słyszała tylko banały, czasami wypowiadane z jąkaniem się czy seplenieniem przez bezzębnych staruszków. Tutaj przemawiał do niej młodzieniec o wielkim talencie krasomówczym; jego dykcja była doskonała, jego komplementy wspaniałe, jego argumenty trafne, wyrazistość myśli przejrzysta i poważna. Ta mowa była wielkim sukcesem Poniatowskiego, ujawnieniem talentów męża stanu. Poza tym była to mowa ogniście antypruska. Poniatowski najlojalniej bronił tu już interesów swego króla, Polski i Saksonii. Z Williamsem całkowicie zerwał, przynajmniej tak czytamy w jego pamiętnikach.

Katarzyna także przyjmowała dyplomatów. Podczas takiego przyjęcia jej mały piesek, suczka, która się nazywała może Colette, a może Żaba, złośliwie szczekała na wszystkich przedstawicieli państw obcych, a czule łasiła się do Poniatowskiego.

Pozostała nam obfita korespondencja dyplomatyczna Poniatowskiego z tych czasów, szereg not, które składał on rządowi rosyjskiemu. Podziwiamy jego rozum polityczny, jego nienaganną, godną i grzeczną argumentację, jego poczucie godności państwa, które reprezentuje. Jakże płaskie są w zestawieniu z tymi arcydziełami politycznymi listy samego Brühla. Poniatowski pisze jak wielki minister spraw zagranicznych, Brühl jak stara, rozplotkowana baba. Specjalnie podkreślam, jako dowód wszechstronności umysłu Poniatowskiego, jego zainteresowanie się sprawami gospodarczymi. Jakże intensywnie i rozumnie broni wszelkich ekonomicznych interesów Polski w swych notach do Rosji.

Ale cóż, kiedy nie wszystko w jego życiu ówczesnym wyglądało tak dyplomatycznie i godnie. Oto jedzie „zwoszczykiem”, czyli dorożką, przebrany, do pałacu wielkich księstwa w Oranienbaumie. Robi to bardzo często, ale tym razem pech chciał, że spotyka go powóz wielkiego księcia, jadącego ze swą kochanką, Elżbietą Woroncow, która zaczyna żartować na temat tajemniczej dorożki. Wścieka to Piotra i oto gdy Poniatowski wychodzi z małego budynku będącego łaźnią, gdzie zażywał niebiańskiej kąpieli, zostaje otoczony przez żołnierzy wielkiego księcia, którzy biorą go za kołnierz i prowadzą do izby, gdzie znajduje się Piotr Holsztyński, który z pijacko-maniackim uporem zaczyna Poniatowskiemu zadawać nieznośne pytania:

– Czy… moją żonę?

– Nie, Wasza Cesarska Wysokość – odpowiada grzecznie Poniatowski.

Ale wielki książę wraca do swego głupiego:

– Czy…?

Wreszcie pozostawia aresztowanego Poniatowskiego i na jego miejsce zjawia się wielki inkwizytor, Szuwałow. Z tym można rozmawiać po ludzku. Poniatowski mu tłumaczy, że robienie skandalu jest niewskazane ze względu na powagę rosyjskiego dworu za granicą. Szuwałow ulega tej argumentacji i odsyła Poniatowskiego do jego mieszkania. Argumentacja Poniatowskiego była istotnie dyplomatycznie doskonała, ale… może nawet zbyt doskonała.

Trzeba jednak zakończyć sprawę także na pokojach wielkich księstwa. Tutaj Katarzyna zwraca się o pomoc do kochanki męża, Elżbiety Woroncow, i Poniatowski robi to samo. Panna Woroncow odpowiednio nastraja Piotra i w rezultacie Poniatowski jest u wielkiego księcia, a ten idzie do sypialni żony, bierze ją na ręce z gołymi nogami i bez spódnicy, wchodzi do pokoju, gdzie jest Poniatowski, rzuca na kanapę i mówi: „bawcie się, moje dzieci”, po czym razem z Elżbietą Woroncow idzie do drugiego pokoju. Od tego czasu Poniatowski nie ma żadnych przeszkód w swych rozmowach o Wolterze.

Jednak cesarzowa Elżbieta okazuje w tej sprawie pewną drażliwość, a posłowie zagraniczni, zwłaszcza francuski, są przekonani, że Poniatowski wciąż konszachtuje z Williamsem, i Poniatowski musi Petersburg opuścić. Jego córka, którą urodziła Katarzyna, umarła już po jego wyjeździe w 1759 roku.

Elżbieta umarła 5 stycznia 1762 roku, nie zdążywszy w jakiś rozumny sposób załatwić kwestii dziedzictwa tronu. Cesarzem Wszechrosji został Piotr III. Zatrzymał on wojska rosyjskie walczące z Fryderykiem II, bo uwielbiał tego króla, zawarł z Prusami przymierze, poza tym głosił, że chce przejść na luteranizm i pojąć za żonę Elżbietę Woroncow; żołnierzom gwardii zmienił mundury na pruskie…

Piotr Wielki szedł oczywiście o wiele dalej w znęcaniu się nad wszystkim, co było narodoworosyjskie. Ale to był Piotr Wielki, który stworzył potęgę Rosji. Piotr Holsztyński był tylko makabryczną jego karykaturą.

Katarzyna miała już od 1759 roku nowego kochanka, Orłowa. Za jego i księżnej Daszkow, dziewiętnastoletniej kobiety, pomocą, zbuntowała gwardię przeciwko holsztyńskim żołnierzom Piotra. Została proklamowana cesarzową. Piotr wykazał tchórzostwo rzadkie w swej obrzydliwości. Prosił, aby mu zostawić tylko jego kochankę, jego negra i jego basetlę. Katarzyna kazała go udusić.

W dwa tygodnie po tej zmianie tronu, która zaszła 14 lipca 1762 roku⁷, Katarzyna wysyła list do Poniatowskiego, w którym opisuje mu dokładnie te wypadki. List datowany 2 sierpnia 1762 roku zaczyna się od słów:

„Wysyłam bezzwłocznie hrabiego Keyserlinga, jako ambasadora do Polski, aby zrobił ciebie królem po śmierci tego – jeśli mu się to nie uda, to życzę sobie, aby królem został książę Adam”.

Ileż nowej cesarskości mieści się w tym: „życzę sobie”. Ale na to pracowała Katarzyna osiemnaście lat – bo od swego przyjazdu do Rosji w 1744 roku – w ciężkich i nieznośnych warunkach.

Styl listu człowieka więcej o nim mówi niż linie na jego dłoni. Toteż wczytuję się z zainteresowaniem w zakończenie tego listu Katarzyny:

„Otrzymałam twój list. Regularna korespondencja byłaby poddana tysiącom niedogodności, a ja mam dwadzieścia tysięcy przezorności do przestrzegania i nie mam czasu na pisanie słodkich bilecików szkodliwych”.

Tę samą myśl można by wyrazić prościej, na przykład: „Dawny kochanku, idź sobie do diabła”.

Dalej to samo, tylko już w trochę bardziej ludzki, to jest trochę serdeczniejszy sposób:

„Jestem bardzo skrępowana. Nie mogę ci tego wszystkiego opowiadać, ale to tak jest”.

Ostatni frazes tego listu bardzo mnie rozczula. Napisałem na emigracji dwie małe sztuczki teatralne, z których jedna dzieje się na emigracji za naszych czasów, a druga za czasów Krasińskiego, i każda z nich się kończy westchnieniem kobiety:

„Czasami się życie bardzo dziwnie układa”.

Otóż ten list Katarzyny II także się kończy tak bardzo po kobiecemu:

„Żegnaj! Są na świecie sytuacje bardzo dziwaczne”.

Przypisy

1 Stanisław Poniatowski urodził się 17 stycznia 1732.

2 Pol.: Na chórze nie śpiewał z djaczkami. (Djaczok – najniższy sługa cerkiewny, niemający święceń kapłańskich; w cerkwi wykonywał prace i czynności pomocnicze, w czasie liturgii mógł czytać teksty, śpiewać psalmy).

4 Pol.: Widzicie, jaka ona niedobra.

5 Tajny w treści traktat angielsko-pruski zawarto 16 stycznia 1756.

6 Fryderyk II wkroczył 29, a nie 26 sierpnia, i nie w granice Austrii, ale Saksonii.

7 Zamach stanu miał miejsce 9 lipca 1762.

3 Szefem Kancelarii Tajnej był nie Piotr, lecz Aleksander Szuwałow.

Noty biograficzne

Stanisław Mackiewicz był przeciwnikiem pozostawiania cudzoziemskich imion w oryginalnym brzmieniu, stąd w jego pismach spotkamy Arystydesa Brianda (nie Aristide’a), Piotra Lavala (nie Pierre’a) itp. Jako że zasada oryginalnego zapisu upowszechniła się, zastosowano ją w poniższym indeksie, ale w samym tekście książki pozostawiono zapis zgodny z wolą autora. Poprawiono w nim jednak zapis kilkunastu imion lub nazwisk, m.in.: Bekler na Boeckler, Fatyma na Fatima, Nevi na Neri, Revitzki na Reviczky, Salvetre na Salverte. W indeksie nie uwzględniono nazwisk występujących w bibliografii.

Adadurow Wasilij (1709–1780), pisarz i tłumacz, nauczyciel języka rosyjskiego księżnej Katarzyny (późniejszej Katarzyny II)

Aleksy Piotrowicz Romanow (1690 –1718), syn Piotra Wielkiego, torturowany i zamordowany na rozkaz ojca

Alembert Jean Le Rond d’ (1717–1783), francuski filozof, matematyk, fizyk i encyklopedysta

Anders Władysław (1892–1970), generał, polityk, dowódca Armii Polskiej w ZSRR (1941–1942), Armii Polskiej na Wschodzie (1942–1943), II Korpusu Polskiego (1943–1946), naczelny wódz i generalny inspektor sił zbrojnych na uchodźstwie (1946 –1954)

Anderson James (ok. 1680–1739), pastor prezbiteriański, wolnomularz, autor Konstytucji Wolnomularzy

Anna Iwanowna (1693–1740), cesarzowa rosyjska (od 1730), córka Iwana V, w 1733 interweniowała w Polsce, popierając Augusta III przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu

Anna Leopoldowna (właśc. Elżbieta von Mecklenburg-Schwerin, 1718–1746), regentka rosyjska (1740–1741), wnuczka Iwana V, matka Iwana VI, po obaleniu skazana przez Elżbietę Piotrownę na zesłanie

Anna Piotrowna (1708–1728), wielka księżna rosyjska, córka Piotra I i Katarzyny Aleksiejewny (późniejszej Katarzyny I), matka Piotra III

Anna Piotrowna (1757–1759), wielka księżna rosyjska, naturalna córka księżnej Katarzyny (późniejszej Katarzyny II) i Stanisława Augusta Poniatowskiego, uznana przez męża Katarzyny, Piotra

Anna Radziwiłłówna (1476–1522), księżna mazowiecka, córka Mikołaja Radziwiłła (Radziwiłłowicza), żona Konrada III Rudego (1497–1503), po śmierci męża regentka Mazowsza w imieniu małoletnich synów Stanisława i Janusza (do 1518)

Antoni Ulryk von Braunschweig-Wolfenbüttel (1714–1774), książę brunszwicki, mąż Anny Leopoldowny, ojciec Iwana VI

Apraksin Stiepan (1702–1758), feldmarszałek rosyjski, uczestnik wojny siedmioletniej, podejrzany o udział w spisku, aresztowany, zmarł w więzieniu

Askenazy Szymon (1866–1935), historyk, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, po 1918 Uniwersytetu Warszawskiego, twórca lwowskiej szkoły historycznej, obrońca koncepcji sojuszu pruskiego z okresu Sejmu Wielkiego

August II Mocny (1670–1733), elektor saski (jako Fryderyk August I), król polski (1697–1706 i od 1709) z dynastii Wettinów, ojciec Augusta III

August III (1696–1763), elektor saski (jako Fryderyk August II) z dynastii Wettinów, król polski (od 1733)

Babiński (XVIII w.), przyjaciel F.K. Branickiego

Bacciarelli Marcello (1731–1818), malarz pochodzenia włoskiego, od 1756 w Polsce, nadworny malarz i doradca artystyczny króla Stanisława Augusta

Barbara Radziwiłłówna (1520–1551), królowa polska (od 1550), żona Zygmunta Augusta, córka Jerzego Radziwiłła „Herkulesa”

Beatrycze (właśc. Bice Portinari, ?–1290), ukochana Dantego

Benoît Gédéon, dyplomata pruski pochodzenia francuskiego, sekretarz poselstwa pruskiego w Warszawie (1748–1763), poseł w Polsce (1763–1776)

Bernardi (XVIII w.), jubiler księżnej Katarzyny (późniejszej Katarzyny II)

Bestużew-Riumin Aleksiej (1693–1766), rosyjski dyplomata i polityk, kanclerz (od 1744), zamieszany w spisek z udziałem księżnej Katarzyny, w 1758 aresztowany, w 1762 ułaskawiony przez Katarzynę

Biekietow Nikita (1729–1794), faworyt cesarzowej Elżbiety, generał rosyjski

Bielecki Tadeusz (1901–1982), polityk, publicysta, jeden z przywódców ND, od 1939 prezes ZG SN, od 1939 na emigracji, przeciwnik polityki gen. Sikorskiego, do 1982 prezes SN

Bieliński Franciszek (ok. 1683–1766), wojewoda chełmiński (od 1725), marszałek nadworny koronny (od 1732), marszałek wielki koronny (od 1742)

Binetti Anna (XVIII w.), aktorka i tancerka włoska

Biron Armand-Louis de Gontaut (1747–1793), książę de Lauzun, francuski wojskowy, pamiętnikarz, uczestnik amerykańskiej wojny o niepodległość, generał armii rewolucyjnej, zgilotynowany

Biron Ernst Johann (1690–1772), szlachcic kurlandzki, faworyt cesarzowej Anny Iwanowny, książę Kurlandii (1737–1740, 1763–1769), po śmierci Anny na zesłaniu (do 1761)

Bismarck Otto von (1815–1898), niemiecki polityk, premier i minister spraw zagranicznych Prus (1862–1890), spiritus movens zjednoczenia Niemiec, pierwszy kanclerz II Rzeszy (1871–1890)

Blejkowska Wiktoria, w 1772 nowicjuszka zakonu sióstr benedyktynek w Przemyślu

Błeszyński Franciszek Ksawery, regent komisji skarbowej, poseł sandomierski na sejm grodzieński 1793

Bobrzyński Michał (1849–1935), historyk i polityk konserwatywny, namiestnik Galicji (1908 –1913), jeden z czołowych przedstawicieli stronnictwa stańczyków i tzw. krakowskiej szkoły historycznej

Boeckler Jan, lekarz króla Stanisława Augusta

Bohusz Ignacy (ok. 1740–1778), podwojewodzi wileński (od 1763), sekretarz Generalności konfederacji barskiej (od 1770)

Bona Sforza d’Aragona (1494–1557), królowa polska (od 1518), druga żona Zygmunta Starego

Borch Jan Andrzej (ok. 1715–1780), podkanclerzy koronny (od 1767), kanclerz wielki koronny (1780)

Borowski Leon (XVIII w.), szlachcic litewski, przyjaciel Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”

Boy zob. Żeleński Tadeusz

Braniccy herbu Gryf, ród magnacki

Branicka Izabela (Elżbieta) z Poniatowskich (1730–1808), zwana Panią Krakowską, siostra króla Stanisława Augusta, żona Jana Klemensa Branickiego, później Andrzeja Mokronowskiego

Branicki Franciszek Ksawery (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny (1774–1793), związany z Rosją, przeciwnik reform Sejmu Wielkiego, współtwórca konfederacji targowickiej

Branicki Jan Klemens (1689–1771), ostatni przedstawiciel rodu Branickich herbu Gryf, wojewoda krakowski (1746–1762), hetman wielki koronny (od 1752), kasztelan krakowski (od 1762), przeciwnik Familii i wpływów Rosji w Polsce

Brühl Alojzy Fryderyk (1739–1793), syn Henryka, starosta warszawski (1750–1785), generał artylerii koronnej (1763–1788)

Brühl Henryk (1700–1763), minister saski, faworyt i doradca króla Augusta III

Brühl von, niemiecka rodzina arystokratyczna

Brzostowski Konstanty Kazimierz (1644–1722), biskup wileński (od 1687), biskup smoleński (1685–1687), pisarz wielki litewski, sekretarz wielki litewski (od 1670)

Buchholz (Buchholtz) Heinrich Ludwig (1740–1811), rezydent pruski w Polsce (1780–1787), poseł (1792–1794), później minister i naczelny prezydent Prus Południowych

Bukaty Franciszek (1747–1797), dyplomata, poseł króla polskiego w Londynie (1789–1793), bezskutecznie zabiegał o interwencję Wielkiej Brytanii przeciw rozbiorom Rzeczypospolitej

Bułhakow Jakow (1743–1809), dyplomata rosyjski, poseł w Rzeczypospolitej (1790–1792)

Burke Edmund (1729–1797), brytyjski myśliciel i polityk

Bute John Stuart (1713–1792), szkocki arystokrata i polityk, premier Wielkiej Brytanii (1762 –1763), zakończył wojnę siedmioletnią

Byszewski Arnold (?–1800), generał, adiutant króla Stanisława Augusta, poseł na Sejm Wielki

Caché Benedikt de (ok. 1740–?), dyplomata austriacki, poseł w Rzeczypospolitej (1782–1794)

Cagliostro Alessandro (właśc. Giuseppe Balsamo, 1743–1795), awanturnik włoski, alchemik, lekarz „cudotwórca”, wywoływacz duchów, wizjoner i reformator masoński, ścigany za oszustwa i fałszerstwa, od 1791 osadzony w twierdzy San Leo

Caravaggio (właśc. Michelangelo Merisi, 1571–1610), malarz włoski

Carlyle Thomas (1795–1881), szkocki pisarz, historyk i myśliciel

Casacci Teresa (XVIII w.), aktorka i tancerka włoska

Casanova di Seingalt Giacomo Girolamo (1725–1798), pamiętnikarz włoski, piszący w języku francuskim, awanturnik

Cat zob. Mackiewicz Stanisław

Cervantes Saavedra Miguel de (1547?–1616), pisarz hiszpański

Cetner Anna (1764–1814), córka wojewody bełskiego Ignacego, żona Józefa Paulina Sanguszki, później Kazimierza Nestora Sapiehy

Cezar Gajusz Juliusz (100–44 przed Chr.), wódz i polityk rzymski

Chastellux Jean François de Beauvoir de (1734–1788), oficer i pisarz francuski, uczestnik amerykańskiej wojny o niepodległość

Châteaufort de, oficer francuski, wysłannik króla Francji do konfederatów barskich

Chodźko Ignacy (1794–1861), powieściopisarz, piewca tradycji szlacheckiej

Choiseul Étienne François de (1719–1785), książę de Stainville (od 1757), polityk francuski, minister Ludwika XV, faktycznie rządził Francją (1758–1770)

Chomiński Franciszek Ksawery (?–1809), konfederat barski, wojewoda mścisławski (1788–1793)

Chreptowicz Joachim Litawor (1729 –1812), podkanclerzy litewski (od 1773), kanclerz wielki (1793), przywódca stronnictwa królewskiego na Litwie, współtwórca KEN, współinicjator reform Sejmu Wielkiego

Churchill Winston (1874–1965), polityk brytyjski, premier Wielkiej Brytanii (1940–1945, 1951–1955), wielokrotny minister różnych resortów

Ciołek zob. Stanisław August Poniatowski

Clemenceau Georges (1841–1929), francuski polityk, publicysta, senator (1902–1920), premier Francji (1906–1909, 1917–1920), współtwórca traktatu wersalskiego

Corticelli Szymon (XVIII w.), oficer kurlandzki pochodzenia włoskiego, od 1741 w służbie polskiej, zaufany króla Stanisława Augusta, poseł polski w Wiedniu

Cosel Anne Konstanze von (1680–1765), hrabina (od 1707), z domu von Brockdorff, faworyta króla polskiego Augusta II, wywierała wpływ na politykę, od 1716 więziona w zamku Stolpen k. Drezna

Czacki Michał (1753 lub 1755–1828), publicysta, poseł na Sejm Wielki

Czacki Tadeusz (1765–1813), działacz gospodarczy i oświatowy, historyk

Czaplic Celestyn (1723–1804), działacz polityczny, poeta, marszałek sejmu 1766

Czapski, adiutant królewski

Czartoryscy, ród magnacki

Czartoryska Izabela z Flemmingów (1746–1835), księżna (od 1761), żona Adama Kazimierza, matka Adama Jerzego i Konstantego Adama, pisarka, stworzyła w Puławach ośrodek kulturalny

Czartoryska Maria Zofia z Sieniawskich (1699–1771), córka hetmana Adama Mikołaja, żona Stanisława Denhoffa (1724–1728), później Augusta Czartoryskiego (od 1731)

Czartoryski Adam Kazimierz (1734–1823), książę, syn Augusta Aleksandra, mąż Izabeli, ojciec Adama Jerzego i Konstantego Adama, polityk, pisarz, krytyk literacki i teatralny, generał ziem podolskich, rzecznik reform, komendant Szkoły Rycerskiej i członek KEN

Czartoryski August Aleksander (1697–1782), ojciec Adama Kazimierza i Elżbiety, wuj króla Stanisława Augusta, wojewoda ruski (od 1731), przywódca Familii, rzecznik reform ustrojowych w kraju

Czartoryski Michał Fryderyk (1696 –1775), brat Augusta, wuj króla Stanisława Augusta, kasztelan wileński (od 1722), podkanclerzy litewski (od 1724), kanclerz wielki litewski (od 1752), przywódca Familii

Czyngis-chan (między 1155 a 1167–1227), władca mongolski

Dante Alighieri (1265–1321), poeta włoski

Daszkow Katarzyna (1743–1810), z domu Woroncow, księżna rosyjska, dama dworu i przyjaciółka Katarzyny II, uczestniczka przewrotu pałacowego (1762)

Dąbrowski (Dąmbrowski) Władysław (1891–1927), major kawalerii WP, dowódca oddziału partyzanckiego na Wileńszczyźnie (1919–1920), w którym służył m.in. Stanisław Mackiewicz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej

Dąbrowski, podkomorzy wileński, poseł na sejm grodzieński 1688

Dekert Jan (1738–1790), kupiec warszawski, rajca, od 1789 prezydent Starej Warszawy, obrońca spraw miejskich na Sejmie Wielkim, organizator zjazdu delegatów miast i przywódca tzw. czarnej procesji (1789)

Dekiert zob. Dekert Jan

Denhoffowa zob. Czartoryska Maria Zofia

Diderot Denis (1713–1784), filozof francuski

Długosz Jan (1415–1480), historyk, kanonik krakowski, wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka, autor Roczników, czyli Kronik sławnego Królestwa Polskiego

Dogrumowa Maria Teresa vel Maria Anna (właśc. A.M. de Neri), bohaterka rzekomej afery trucicielskiej (1785), za formułowanie fałszywych oskarżeń napiętnowana i skazana na dożywotnie więzienie

Domański Michał (ok. 1735–?), konfederat barski, dworzanin Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”, kochanek księżniczki Tarakanow

Dostojewski Fiodor (1821–1881), pisarz rosyjski

Drewicz Iwan (właśc. Johann von Drewitz, 1733 lub 1739–1783), oficer niemiecki w służbie rosyjskiej, uczestnik działań przeciw konfederacji barskiej, zasłynął okrucieństwem

Dreyfus Alfred (1859–1935), oficer francuski, niesłusznie oskarżony i skazany za zdradę państwa (1894), później zrehabilitowany (1906)

Dumas Alexandre ojciec (1802–1870), pisarz francuski, autor powieści historyczno-przygodowych oraz dramatów

Dumouriez Charles François (właśc. Ch.F. du Périer, 1739–1823), francuski generał i polityk, organizator piechoty konfederatów barskich, w okresie rewolucji francuskiej naczelny dowódca armii francuskiej (1792), w 1793 organizował przewrót antyrewolucyjny, zbiegł do Austriaków

Durini Angelo Maria (1725–1796), kardynał włoski, nuncjusz apostolski w Rzeczypospolitej (1767 –1772)

Dymitr Samozwaniec I (?–1606), car rosyjski (od 1605), rzekomy syn Iwana Groźnego, poparty przez magnatów polskich zajął Moskwę i tron carski, zamordowany

Eden Anthony (1897–1977), polityk i dyplomata brytyjski, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1935–1938, 1940–1945, 1951–1955), premier (1955–1957)

Edward VIII (1894–1972), król Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz dominiów brytyjskich i cesarz Indii (1936) z dynastii Windsorów, syn Jerzego V, decyzją o poślubieniu rozwódki wywołał sprzeciw czynników kościelnych i rządowych, abdykował, otrzymał tytuł księcia Windsoru

Eisenhower Dwight David (1890–1969), amerykański polityk i generał, w czasie II wojny światowej naczelny dowódca wojsk amerykańskich w Europie (od 1942), naczelny dowódca Sojuszniczych Sił Ekspedycyjnych (od 1943), prezydent USA (1953–1961)

Elżbieta Piotrowna (1709–1762), cesarzowa rosyjska (od 1741) z dynastii Romanowów, córka Piotra I i Katarzyny I

Engeström Wawrzyniec (Lars E., 1751–1826), hrabia (od 1815), dyplomata szwedzki, naturalizowany szlachcic polski, popularyzator kultury skandynawskiej w Polsce

Fabre Jean Marcel (1904–1975), francuski historyk literatury, polonista

Fatima (później Maria Aurora von Spiegel, ok. 1681–po 1720), turecka niewolnica, metresa króla Augusta Mocnego

Feuerbach Ludwig Andreas (1804–1872), filozof niemiecki

Filip IV Piękny (1268–1314), król Francji (od 1285) z dynastii Kapetyngów, syn Filipa III Śmiałego

Fiodor III Romanow (1661–1682), car rosyjski (od 1676), syn Aleksego Michajłowicza

Flawicki Konstantin (1830–1866), malarz rosyjski

Fox Charles James (1749–1806), polityk brytyjski, przywódca wigów, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1782, 1783, 1806)

Franciszek I (1708–1765), książę Lotaryngii (1729–1735), cesarz rzymsko-niemiecki (od 1745), mąż Marii Teresy (od 1736), założyciel dynastii habsbursko-lotaryńskiej

Franciszka z Krasińskich (ok. 1742 –1796), księżna kurlandzka, żona Karola Wettina (od 1760)

Fredro Andrzej Maksymilian (ok. 1620–1679), pisarz polityczny i gospodarczy, kasztelan lwowski (od 1654), wojewoda poznański (od 1677), obrońca przywilejów szlacheckich

Friese Christian Wilhelm (ok. 1740 –po 1802), sekretarz gabinetowy króla Stanisława Augusta

Fryderyk II Wielki (1712–1786), król Prus (od 1740) z dynastii Hohenzollernów, twórca mocarstwowości pruskiej

Fryderyk August I (1750–1827), elektor saski (jako Fryderyk August III) od 1763, król od 1806, z dynastii Wettinów, książę warszawski (1807–1815)

Fryderyk Wilhelm II (1744–1797), król pruski (od 1786) z dynastii Hohenzollernów, bratanek Fryderyka II, uczestnik II i III rozbioru Polski

Gadomski Stanisław Kostka (1718–1797), wojewoda łęczycki, członek Rady Nieustającej, marszałek sejmu 1786

Gasztołdowie, magnacki ród litewski wygasły w XVI w.

Geoffrin Marie-Thérèse Rodet (1699 –1777), gospodyni jednego z paryskich salonów literackich

Giedroyciowie, ród kniaziowski pochodzenia litewskiego

Giedymin (ok. 1275–1341), wielki książę litewski (od 1316)

Glayre Piotr Maurycy (1744–1819), dyplomata szwajcarski w służbie polskiej, sekretarz króla Stanisława Augusta

Golcz (Goltz) Jerzy Wilhelm (?–1767), generał wojsk koronnych, przywódca różnowierców, luteranin, separatysta pruski, marszałek konfederacji toruńskiej (1767)

Golicyn Aleksander (1718–1783), książę i feldmarszałek rosyjski, generał-gubernator Sankt Petersburga (1780–1783)

Golicyn Piotr (XVIII w.), książę i oficer rosyjski, uczestnik działań przeciw konfederacji barskiej

Göring Hermann (1893–1946), działacz nazistowski, premier Prus i przewodniczący Reichstagu (1933–1945), minister lotnictwa (1933–1945), marszałek Rzeszy (1940–1945)

Goya y Lucientes Francisco José de (1746–1828), malarz hiszpański

Grabowska Elżbieta z Szydłowskich (1748 lub 1749–1810), przyjaciółka Stanisława Augusta Poniatowskiego, matka pięciorga naturalnych dzieci króla, żona J.J. Grabowskiego (od 1769)

Grabowski Jan Jerzy (?–1789), kalwin, przywódca dysydentów polskich, generalny inspektor wojsk litewskich, marszałek konfederacji słuckiej (1767)

Grandidier Philippe-André (1752–1787), ksiądz i historyk francuski

Grażyński Michał (1890–1965), polityk, uczestnik III powstania śląskiego (1921), wojewoda śląski (1926–1939), minister propagandy (1939)

Grimm Friedrich Melchior von (1723–1807), niemiecki baron, pisarz i krytyk

Grodzicki, poseł na sejm grodzieński 1793

Grudzińska Joanna (1799–1831), żona wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza (od 1820), księżna łowicka

Grudzińska Żaneta zob. Grudzińska Joanna

Gurowski Władysław Roch (1715–1790), marszałek nadworny litewski (od 1768), marszałek wielki litewski (od 1781), członek Rady Nieustającej (1775–1780), jurgieltnik Rosji

Gustaw III (1746–1792), król Szwecji (od 1771) z dynastii Holstein-Gottorp, syn Adolfa Fryderyka, w 1772 dokonał przewrotu wzmacniając władzę królewską, toczył wojnę z Rosją (1788–1790), zamordowany

Hailes Daniel (ok. 1751–1835), brytyjski dyplomata, poseł w Rzeczypospolitej (1788–1791)

Helvétius Claude Adrien (1715–1771), filozof francuski

Helwecjusz zob. Helvétius Claude Adrien

Henryk VIII (1491–1547), król Anglii (od 1509) i Irlandii (od 1541) z dynastii Tudorów, syn Henryka VII, ojciec Marii I Tudor, Elżbiety I i Edwarda VI

Herrenschwand Jean-Frederic (1715 –1798), lekarz nadworny i doradca króla Stanisława Augusta

Hertzberg Ewald Friedrich von (1725–1795), polityk pruski, w 1790 zawarł przymierze z Polską, dążąc do uzyskania dla Prus Gdańska i Torunia w zamian za zwrot Polsce Galicji przez Austrię

Hitler Adolf (1889–1945), przywódca niemieckiego ruchu narodowosocjalistycznego, kanclerz (od 1933) i wódz (Führer) Rzeszy (od 1934)

Holstein-Gottorp książę zob. Karol Fryderyk

Hołowniowie, ród kniaziowski pochodzenia litewskiego

Hulewicz Benedykt (1750–1817), szambelan królewski, poseł na Sejm Wielki, targowiczanin

Hund Karl Gotthelf von (1722–1776), baron niemiecki, działacz masonerii

Iwan V Romanow (1666–1696), car rosyjski (od 1682, wspólnie z bratem Piotrem I), syn Aleksego Michajłowicza

Iwan VI Romanow (1740–1764), cesarz rosyjski (1740–1741), syn Anny Leopoldowny, obalony przez Elżbietę Piotrownę

Jadwiga Andegaweńska (1374?–1399), królowa Polski (od 1384), córka Ludwika Wielkiego, żona Władysława Jagiełły (od 1386)

Jagiellonowie, dynastia wywodząca się od Władysława Jagiełły, króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego

Jan I Olbracht (1459–1501), król polski (od 1492) z dynastii Jagiellonów, książę głogowski (1491–1498), syn Kazimierza Jagiellończyka

Jan II Kazimierz Waza (1609–1672), król polski i wielki książę litewski (1649–1668)

Jan III Sobieski (1629–1696), król polski i wielki książę litewski (od 1674)

Jandołowicz Marek (ok. 1713–1799), znany jako ksiądz Marek, działacz i kaznodzieja konfederacji barskiej, karmelita

Jerzy III (1738–1820), król Wielkiej Brytanii i Irlandii (od 1760), elektor, a od 1814 król Hanoweru

Jezus Chrystus

Józef II (1741–1790), cesarz rzymsko-niemiecki (od 1765) z dynastii habsbursko-lotaryńskiej, do 1780 współregent matki, Marii Teresy, współtwórca I rozbioru Polski

Kachowski Michaił (1734–1800), generał rosyjski, głównodowodzący armii ukraińskiej w wojnie polsko-rosyjskiej 1792

Kalinka Walerian (pseud. Bronisław Kamieniecki i in., 1826–1886), historyk, publicysta, ksiądz, początkowo związany z nurtem demokratycznym emigracji polskiej, później z Hotelem Lambert, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej

Kant Immanuel (1724–1804), filozof niemiecki

Kapustowie, litewski ród kniaziowski

Karczewski herbu Samson (?–1767?), kalwin, marszałek konfederacji toruńskiej

Karczewski Józef (?–1793), szambelan króla Augusta III, poseł na sejmy, działacz konfederacji barskiej

Karol XII (1682–1718), król Szwecji (od 1697) z dynastii Wittelsbachów (linii Pfalz-Zweibrücken)

Karol Chrystian Wettin (1733–1796), królewicz polski, syn Augusta III, książę Kurlandii i Semigalii (1758–1763)

Karol Edward Stuart (1720–1788), pretendent do tronu brytyjskiego, wnuk króla Jakuba II, przywódca powstania jakobitów (1745–1746)

Karol Fryderyk (1700–1739), książę Holstein-Gottorp, mąż Anny Piotrowny, ojciec Piotra III

Karol Leopold (1678–1747), książę meklemburski, mąż Katrzyny Iwanowny, ojciec Anny Leopoldowny

Karski Antoni (1747–1803), starosta ulanicki, łowczy sandomierski, poseł na Sejm Wielki i sejm grodzieński 1793

Karwicki Stanisław Dunin (1640–1724), pisarz polityczny, poseł na sejmy (od 1674), podkomorzy sandomierski (od 1713)

Katarzyna I Aleksiejewna (właśc. Marta Skowrońska, 1684–1727), cesarzowa rosyjska (od 1725), żona Piotra Wielkiego (od 1712), córka chłopa

Katarzyna II (właśc. Zofia Anhalt-Zerbst, 1729–1796), cesarzowa rosyjska (od 1762), żona i następczyni (po przeprowadzeniu zamachu stanu) Piotra III, współtwórczyni rozbiorów Polski

Katarzyna Iwanowna Romanowa (1691–1733), córka cara Iwana V, matka wielkiej księżnej Anny Leopoldowny

Kaunitz Wenzel Anton von (1711–1794), książę, polityk austriacki, kanclerz Austrii (1753–1792), przeciwnik Prus, inspirator udziału Austrii w I rozbiorze Polski

Kazimierz III Wielki (1310–1370), król Polski (od 1333) z dynastii Piastów

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427–1492), wielki książę litewski (od 1440) i król polski (od 1447)

Keyserling Herman Karl von (1696–1764), hrabia, historyk i dyplomata pochodzenia kurlandzkiego w służbie Rosji, poseł rosyjski w Rzeczypospolitej (1733–1744, 1749–1752, 1762 –1764)

Kitowicz Jędrzej (1727 lub 1728–1804), pamiętnikarz, konfederat barski, ksiądz

Klemens V (Bertrand de Got, ?–1314), papież (od 1305), Francuz, po objęciu pontyfikatu pozostał we Francji, w 1309 wybrał na swą siedzibę Awinion, rozwiązał zakon templariuszy

Klemens XII (Lorenzo Corsini, 1652–1740), papież (od 1730), w 1738 potępił masonerię

Kleopatra VII (69–30 przed Chr.), ostatnia królowa starożytnego Egiptu (od 51 przed Chr.) z dynastii Ptolomeuszów

Kolumb Krzysztof (1451–1506), żeglarz, odkrywca Ameryki

Kołłątaj Hugo (1750–1812), polityk, pisarz, działacz gospodarczy, ksiądz, współautor Konstytucji 3 maja, członek władz powstania kościuszkowskiego

Komarzewski Jan Baptysta (1744–1810), generał, szef kancelarii wojskowej Stanisława Augusta (1776–1788), zaufany doradca króla

Komorowska Gertruda (1754–1771), żona Stanisława Szczęsnego Potockiego (od 1770), zamordowana na rozkaz teścia, Franciszka Salezego

Konarski Stanisław (właśc. Hieronim Konarski, 1700–1773), pisarz polityczny, pedagog, reformator szkolnictwa, poeta, pijar, założyciel Collegium Nobilium w Warszawie (1740), krytyk liberum veto

Konarski Szymon Konstanty (1808–1839), działacz niepodległościowy, uczestnik powstania listopadowego i partyzantki J. Zaliwskiego (1833), członek Młodej Polski, organizator spisku niepodległościowego na Białorusi, Litwie i Ukrainie, aresztowany i rozstrzelany

Kondeusz zob. Ludwik Józef Burbon

Konopczyński Władysław (1880–1952), historyk, publicysta

Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wielki książę rosyjski, naczelny wódz wojsk Królestwa Polskiego (1816–1830)

Korff, Kurlandczyk, major w pułku saskim Szybilskiego

Kortycelli zob. Corticelli Szymon

Koryciński, poseł na sejm 1762

Korzon Tadeusz (1839–1918), historyk, czołowy przedstawiciel warszawskiej szkoły historycznej

Kossakowska Katarzyna z Potockich (ok. 1720–1801), kasztelanowa kamieńska, działaczka polityczna

Kossakowski Józef Kazimierz (1738 –1794), brat Szymona Marcina, pisarz i publicysta, biskup inflancki, stronnik i jurgieltnik Rosji, członek Rady Nieustającej, jeden z przywódców konfederacji targowickiej na Litwie, w czasie powstania kościuszkowskiego powieszony w Warszawie jako zdrajca

Kossakowski Szymon Marcin (1741 –1794), brat Józefa Kazimierza, hetman polny litewski (1792), hetman wielki litewski (od 1793), współorganizator konfederacji barskiej na Litwie, członek Rady Nieustającej, stronnik Rosji, organizator konfederacji targowickiej na Litwie, w czasie powstania kościuszkowskiego powieszony w Wilnie jako zdrajca

Kościuszko Tadeusz (1746–1817), generał polski, naczelnik powstania (1794)

Kozłowski, mąż kochanki A. Ponińskiego

Krakowiec (XVIII w.), adiutant Adama Czartoryskiego

Krasicki Ignacy (1735–1801), poeta, powieściopisarz, biskup warmiński, od 1795 arcybiskup gnieźnieński

Krasińska Franciszka zob. Franciszka z Krasińskich

Krasiński Adam Stanisław (1714–1800), brat Michała Hieronima, biskup kamieniecki (1759–1798), przeciwnik Familii i króla Stanisława Augusta, jeden z inicjatorów i przywódców konfederacji barskiej

Krasiński Kazimierz (1725–1802), działacz polityczny, szambelan króla Stanisława Leszczyńskiego, oboźny wielki koronny (od 1763)

Krasiński Michał Hieronim (1712–1784), brat Adama Stanisława, podkomorzy różański, współorganizator i marszałek generalny koronny konfederacji barskiej

Krasiński Zygmunt (1812–1859), dramatopisarz i poeta

Kreczetnikow Michaił (1729–1793), generał rosyjski, uczestnik działań przeciw konfederatom barskim i wojny polsko-rosyjskiej 1792

Krym Girej (?–1769), chan krymski (1758–1764, 1768–1769), sojusznik konfederatów barskich, przeciwnik Rosji i Stanisława Augusta

Kutuzow (Goleniszczew-Kutuzow) Michaił (1745–1813), feldmarszałek rosyjski, dowódca armii rosyjskiej w czasie wyprawy Napoleona I na Moskwę (1812)

Kuźma Jan (pseud. Kosiński, 1742–1822), konfederat barski, dowódca oddziału, który w 1771 dokonał nieudanej próby porwania króla Stanisława Augusta, skazany na banicję

Kwilecki Franciszek Antoni (1725–1794), konfederat barski, kasztelan kaliski, poseł na Sejm Wielki

L’Hôpital Paul-François de Galluccio de (1693–?), dyplomata francuski, ambasador Francji w Sankt Petersburgu

La Fontaine Jean de (1621–1695), poeta francuski

La Motte Joanna de Valois de (1756 –1791), hrabina francuska, bohaterka tzw. afery naszyjnikowej związanej z królową Marią Antoniną

Lanckoroński Antoni Józef (1760–1830), komisarz skarbowy, członek KEN, poseł na Sejm Wielki, współtwórca Konstytucji 3 maja

Lauzun książę de zob. Biron Armand-Louis de Gontaut

Lenin Włodzimierz (właśc. W. Uljanow, 1870–1924), przywódca rosyjskiego ruchu komunistycznego i rewolucji październikowej, współtwórca ZSRR

Lentulus Robert Scipio von (1714–1786), oficer szwajcarski w służbie austriackiej, później pruskiej

Leopold II (1747–1792), cesarz rzymsko-niemiecki oraz król Węgier i Czech (od 1790) z dynastii habsbursko-lotaryńskiej, syn Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego

Lestocq (L’Estocq) Jean Armand de (1692–1767), Francuz, lekarz nadworny i wpływowy polityk na dworze Elżbiety Piotrowny

Leżeński Franciszek, poseł podolski, zerwał sejm 1760

Liechtenstein Joseph Wenzel I von (1696–1772), książę Liechtensteinu (1712–1718, 1732–1745, 1748–1772), generał i dyplomata austriacki

Ligne Charles Joseph de (1735–1814), książę, belgijski dyplomata i pisarz, tworzący w języku francuskim, bywalec dworów europejskich

Ligne księżna zob. Massalska Helena Apolonia

Likurg, legendarny król Sparty, uważany za prawodawcę i twórcę ustroju spartańskiego

Limburg Stirum Filip Ferdynand (1734–1794), hrabia niemiecki

Linowski Aleksander (ok. 1759–1820), działacz polityczny, zwolennik reform na Sejmie Wielkim, sekretarz T. Kościuszki i członek najwyższych władz powstania (1794), członek Rady Stanu Księstwa Warszawskiego, senator-kasztelan w Królestwie Polskim

Littlepage Lewis (1762–1802), Amerykanin, szambelan i dyplomata w służbie króla Stanisława Augusta

Lizdejko, legendarny litewski arcykapłan pogański i przodek Radziwiłłów

Lubomirscy, ród magnacki

Lubomirska Anna (Anusia, ?–1771), córka Teodora Lubomirskiego, żona węgierskiego arystokraty Miklósa Esterházyego

Lubomirska Elżbieta (Izabela) z Czartoryskich (1733–1816), księżna, żona marszałka wielkiego koronnego Stanisława, mecenaska architektury i sztuki

Lubomirski Stanisław (ok. 1720–1783), książę, mąż Elżbiety (Izabeli), strażnik wielki koronny (od 1752), marszałek wielki koronny (od 1766), jeden z przywódców Familii, przeciwnik Rady Nieustającej i polityki zbliżenia do Rosji

Lubomirski Teodor (1683–1745), wojewoda krakowski (od 1732), generał wojsk austriackich, starosta spiski

Lubrański Konstanty (XVII w.), dziedzic Gosławic

Lucchesini Girolamo (1752–1832), markiz, dyplomata pruski, Włoch, bibliotekarz i lektor króla pruskiego Fryderyka II, poseł pruski w Warszawie (1788 –1792), rzecznik II rozbioru Polski, ambasador Prus w Paryżu (1802–1806)

Lucchesini margrabina zob. Tarrach Charlotte von

Ludlum Robert (1927–2001), pisarz amerykański

Ludwik XIV (1638–1715), król Francji (od 1643) z dynastii Burbonów

Ludwik XV (1710–1774), król Francji (od 1715) z dynastii Burbonów

Ludwik XVI (1754–1793), król Francji (1774–1792) z dynastii Burbonów, zgilotynowany

Ludwik Hohenzollern (właśc. Fryderyk Ludwik Karol, 1773–1796), książę i wojskowy pruski, syn króla Fryderyka Wilhelma II

Ludwik Józef Burbon (1736–1818), książę de Condé (1740–1818), po 1789 stworzył armię emigracyjną walczącą w wojnach z rewolucyjną Francją, w 1814 wrócił do kraju

Lullie de, markizówna francuska, kochanka Stanisława Augusta

Łącki (XVIII w.), kolator kościoła w Gosławicach

Łopuchin Fiodor (1638–1713), bojar rosyjski, ojciec Eudoksji, pierwszej żony Piotra Wielkiego

Łubieński Władysław Aleksander (1703–1767), pisarz wielki koronny (1740–1757), arcybiskup lwowski (od 1758), arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski (od 1759), zwolennik reform, związany z Familią

Mably Gabriel Bonnot de (1709–1785), francuski myśliciel społeczny, pisarz polityczny

Mackiewicz Stanisław (pseud. Cat, 1896–1966)

Mackiewiczowa Wilhelmina, matka Antoniego Mackiewicza, babka Stanisława

Mackiewiczowie, rodzina szlachecka

MacLean Alistair (1922–1987), pisarz szkocki

Małachowski Adam (1706–1767), krajczy wielki koronny (od 1755), wielokrotny marszałek sejmu

Małachowski Antoni (1740–1796), hrabia, pisarz wielki koronny, marszałek sejmu 1780, sekretarz wielki koronny (od 1780), wojewoda mazowiecki (od 1784)

Małachowski Jacek (1737–1821), brat Stanisława, podkanclerzy koronny (od 1780), kanclerz wielki koronny (1786–1793), przeciwnik Konstytucji 3 maja, targowiczanin

Małachowski Stanisław (1736–1809), członek Rady Nieustającej (1776–1780), referendarz wielki koronny (1780–1792), marszałek Sejmu Wielkiego (1788–1792), prezes Komisji Rządzącej, Rady Ministrów i Senatu w Księstwie Warszawskim (od 1807)

Marcinkowska (Martynkowska) Róża, córka Kazimierza Marcinkowskiego, żona Jana Dekerta

Marcinkowski (Martynkowski) Kazimierz, właściciel sklepu sukiennego w Warszawie

Marek ksiądz zob. Jandołowicz Marek

Maria Antonina (1755–1793), królowa francuska, żona Ludwika XVI, córka cesarza Franciszka I i Marii Teresy, zgilotynowana

Maria Augusta Nepomucena Wettin (1782–1863), elektorówna, później królewna saska, infantka polska, córka Fryderyka Augusta I

Maria Leszczyńska (1703–1768), królowa Francji (od 1725), córka króla Stanisława Leszczyńskiego, żona Ludwika XV

Maria Teresa (1717–1780), władczyni Austrii, królowa Czech i Węgier (od 1740) z dynastii Habsburgów, cesarzowa (od 1745), córka Karola VI, uczestniczka I rozbioru Polski, jej małżeństwo dało początek dynastii habsbursko-lotaryńskiej

Marks Karol (1818–1883), niemiecki myśliciel, filozof i ekonomista, teoretyk i działacz międzynarodowego ruchu socjalistycznego

Massalska Helena Apolonia (1763–1815), arystokratka, żona Karola Antoniego Józefa księcia de Ligne (od 1779), później Wincentego Potockiego (od 1792)

Massalski Ignacy Jakub (1726 lub 1729–1794), książę, biskup wileński (od 1762), współinicjator i pierwszy prezes KEN (1773–1778), przeciwnik Konstytucji 3 maja, targowiczanin, działacz rozbiorowego sejmu grodzieńskiego (1793), powieszony jako zdrajca

Matejko Jan (1838–1893), malarz

Matuszewicz (Matuszewic) Tadeusz Wiktoryn (ok. 1765–1819), działacz polityczny, poseł i zwolennik reform na Sejmie Wielkim, członek władz powstania kościuszkowskiego, minister skarbu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1811–1813, 1815–1817)

Mecklenburg-Schwerin książę zob. Karol Leopold

Mereżkowski Dmitrij (1865–1941), rosyjski pisarz, filozof i krytyk literacki

Mickiewicz Adam (1798–1855), poeta

Mielżyński Józef (1729–1792), kasztelan poznański (od 1763), wojewoda kaliski (od 1782) i poznański (od 1786), poseł na sejm 1773–1775, targowiczanin

Młodziejowski Andrzej Mikołaj (1717–1780), podkanclerzy koronny (od 1764), biskup przemyski (od 1766), kanclerz wielki koronny (od 1767), biskup poznański (od 1768), jurgieltnik Rosji, jeden z przywódców stronnictwa prorosyjskiego

Mniszech Jerzy August Wandalin (1715–1778), marszałek nadworny koronny (1742–1767), starosta generalny wielkopolski (1757–1778), kasztelan krakowski (od 1773), przeciwnik Czartoryskich

Mohammed Emin, wielki wezyr imperium osmańskiego (1768–1769)

Mokronowski Andrzej (1713–1784), generał wojsk koronnych, wojewoda mazowiecki (od 1781), zaufany Augusta III, później Stanisława Augusta, dyplomata

Molay Jacques de (ok. 1243–1314), ostatni wielki mistrz zakonu templariuszy (od 1298), w 1307 uwięziony na rozkaz króla Filipa Pięknego, torturowany, spalony na stosie

Morawski Ignacy Feliks (1744–1790), oficer radziwiłłowski, później generał-lejtnant wojsk litewskich, marszałek Trybunału Litewskiego (od 1782), pisarz wojskowy litewski (od 1784), mąż Teofili Radziwiłłówny

Morawski Kazimierz Marian (1884 –1944), historyk, publicysta

Morykoni Michał Tadeusz (1720–1788), podkomorzy wiłkomirski, wicemarszałek Trybunału Litewskiego (1760)

Moszczeński Adam (1742–1823), generał major wojsk koronnych, chorąży bracławski, poseł na Sejm Wielki, targowiczanin

Moszyński August Fryderyk (1731–1786), brat Fryderyka Józefa, wnuk Augusta Mocnego i hrabiny Cosel, stolnik wielki koronny, architekt amator

Moszyński Fryderyk Józef (ok. 1737–1817), brat Augusta Fryderyka, wnuk Augusta Mocnego i hrabiny Cosel, referendarz wielki litewski (od 1773), marszałek wielki koronny (1793–1795), jeden z twórców ustaw sejmu grodzieńskiego 1793

Moszyński Jan Kanty (?–1737), podskarbi wielki koronny, ożeniony z córką Augusta Mocnego i hrabiny Cosel, ojciec Augusta Fryderyka i Fryderyka Józefa

Napiórkowski Ignacy Florian, major artylerii koronnej (1790)

Napoleon I Bonaparte (1769–1821), pierwszy konsul Republiki Francuskiej (1799–1804), cesarz Francuzów (1804–1815)

Narcyz (XVIII w.), sługa Piotra III

Naryszkin Lew (1733–1799), szambelan dworu wielkiego księcia Piotra (Piotra III)

Neron (37–68), cesarz rzymski (od 54), wobec narastającego społecznego buntu popełnił samobójstwo

Nieć Julian (1908–1939), historyk i oficer WP, poległ w kampanii wrześniowej

Niemcewicz Julian Ursyn (1757–1841), pisarz, publicysta, działacz polityczny, poseł na Sejm Wielki, członek Rządu Narodowego (1831)

Nowikow Nikołaj (1744–1818), rosyjski pisarz i wydawca

Obrezkow Aleksiej (1718–1787), rosyjski polityk i dyplomata, ambasador w Stambule

Ochocki Jan Duklan (ok. 1766–1848), pamiętnikarz

Ociescy, rodzina szlachecka

Ogiński Michał Kazimierz (1730–1800), książę, wojewoda wileński (1764–1768), hetman wielki litewski (1768–1793), poeta, kompozytor, konfederat barski

Oleśnicki Zbigniew (1389–1455), biskup krakowski (od 1423), kardynał (od 1439), przeciwnik wzmocnienia władzy królewskiej, po 1434 odgrywał dominującą rolę w państwie

Olga św. (?–969), żona księcia kijowskiego Igora, matka Światosława, regentka Rusi Kijowskiej (945–960), święta prawosławna

Orłow Aleksiej (1737–1808), hrabia (od 1762), brat Grigorija, admirał rosyjski, uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej (1768–1774), przyczynił się do zniszczenia floty tureckiej w bitwie w Zatoce Czesmeńskiej (1770)

Orłow Grigorij (1734–1783), hrabia (od 1762), brat Aleksieja, faworyt Katarzyny II, uczestnik przewrotu pałacowego (1762)

Ossoliński Józef Jan Kanty (1707–1780), wojewoda wołyński (od 1757), konfederat barski

Osten Adolph Sigfried von der (1726–1797), dyplomata duński, poseł w Warszawie, później w Sankt Petersburgu

Ostrowscy herbu Rawicz, ród szlachecki

Ostrowski Antoni Kazimierz (1713 –1784), biskup włocławski, arcybiskup gnieźnieński (od 1777)

Ostyk (Ościk) Krystyn (?–1442 lub 1443), kasztelan wileński (od co najmniej 1418), zwolennik odrębności Litwy w ramach unii z Polską, przodek Radziwiłłów

Otwinowski, poseł na sejm 1762

Pac Michał Jan (1730–1787), marszałek generalny litewski konfederacji barskiej (1769–1772), zastępca przewodniczącego Generalności

Panin Nikita (1718–1783), polityk i dyplomata rosyjski, kierownik rosyjskiej polityki zagranicznej w pierwszym okresie rządów Katarzyny II, przeciwnik rozbioru Rzeczypospolitej

Pasek Jan Chryzostom (ok. 1636–ok. 1701), szlachcic mazowiecki, żołnierz, pamiętnikarz

Paulmy Antoine-René de Voyer de (1722–1787), markiz d’Argenson, dyplomata francuski, ambasador w Warszawie (1762–1764)

Paweł I Romanow (1754–1801), cesarz rosyjski (od 1796), zamordowany w wyniku spisku pałacowego

Pawlikowski Michał Kryspin (1893 –1972), pisarz, publicysta, przed 1939 dziennikarz wileńskiego „Słowa”, przyjaciel Cata-Mackiewicza, od 1940 na emigracji

Pétain Philippe (1856–1951), marszałek Francji, polityk, bohater I wojny światowej, szef zależnego od Niemiec państwa Vichy (1940–1944)

Piaskowski, poseł na sejm 1762

Piastowie, pierwsza dynastia panująca w Polsce, rodzimego pochodzenia, panowała na tronie polskim do 1370, na Mazowszu do 1526, na Śląsku do 1675

Piattoli Scipione (1749–1809), włoski polityk, pedagog, współpracownik króla Stanisława Augusta, współtwórca Konstytucji 3 maja

Pietraszkiewicz Ksawery (1814–1887), uczestnik spisku Szymona Konarskiego, żołnierz armii rosyjskiej, pedagog, dziadek Stanisława Mackiewicza

Pietraszkiewiczowa Teofila z Górskich (1835–1902), żona Ksawerego, babka Stanisława Mackiewicza

Piłsudski Józef (1867–1935), działacz niepodległościowy, współtwórca Legionów Polskich, marszałek Polski (od 1920), Naczelnik Państwa (1919–1922), po przeprowadzeniu zamachu stanu (1926) premier (1926–1928, 1930), minister spraw wojskowych i generalny inspektor sił zbrojnych (1926–1935)

Piotr I Wielki (1672–1725), car rosyjski (od 1682, do 1696 wspólnie z bratem Iwanem V), cesarz (od 1721)

Piotr II Romanow (1715–1730), cesarz rosyjski (od 1727), syn carewicza Aleksego, wnuk Piotra Wielkiego, na nim wygasła męska linia Romanowów

Piotr III Romanow (właśc. Karl Peter Ulrich, książę Holstein-Gottorp, 1728–1762), cesarz rosyjski (1762), syn Anny, córki Piotra Wielkiego, mąż Katarzyny II, obalony w spisku zainspirowanym przez żonę i wkrótce zamordowany

Piotr Holsztyński zob. Piotr III Romanow

Pitt William (młodszy, 1759–1806), polityk brytyjski, premier Wielkiej Brytanii (1783–1801, 1804–1806)

Pitt William (starszy, 1708–1778), polityk brytyjski, sekretarz stanu (1756–1761), premier Wielkiej Brytanii (1766–1768)

Plutarch (przed 50–po 120), grecki pisarz i filozof-moralista

Pociej Ludwik (ok. 1726–1771), oboźny wielki litewski (1744–1748), strażnik wielki litewski (1748–1771), poseł na sejmy

Podhorski Adam, poseł wołyński na sejm grodzieński 1793, opłacany przez posła pruskiego

Podhorski Mikołaj, klient J.K. Branickiego, poseł wołyński, zerwał sejm 1758

Podoski Gabriel Jan (1719–1777), referendarz koronny (od 1759), arcybiskup gnieźnieński (od 1767), przeciwnik Stanisława Augusta, jeden z przywódców stronnictwa prorosyjskiego, współtwórca konfederacji radomskiej

Pompadour Jeanne Antoinette de (1721–1764), metresa króla francuskiego Ludwika XV (1745–1750), później wpływowa przyjaciółka króla, protektorka sztuki i nauki

Poniatowscy herbu Ciołek, ród arystokratyczny

Poniatowska Helena z Niewiarowskich (1656–1732), matka Stanisława (1676–1762), babka króla Stanisława Augusta

Poniatowska Izabela zob. Branicka Izabela

Poniatowska Konstancja z Czartoryskich (ok. 1695–1759), żona kasztelana krakowskiego Stanisława, matka Stanisława Augusta, jedna z najbardziej wpływowych osób w Familii

Poniatowska Teresa z Kinskych (1740–1806), arystokratka z rodu czesko-austriacko-włoskiego, żona Andrzeja, matka księcia Józefa

Poniatowski Andrzej (1734–1773), książę, brat króla Stanisława Augusta, ojciec księcia Józefa, feldmarszałek austriacki

Poniatowski Franciszek (1651–1691), cześnik wyszogrodzki, ojciec Stanisława (1676–1762), dziadek króla Stanisława Augusta

Poniatowski Józef (1763–1813), książę, bratanek króla Stanisława Augusta, generał, marszałek Francji, wódz naczelny wojsk koronnych w wojnie polsko-rosyjskiej 1792, organizator i wódz naczelny armii Księstwa Warszawskiego, poległ w bitwie pod Lipskiem

Poniatowski Kazimierz (1721–1800), książę (od 1764), syn Stanisława (1676–1762), ojciec Stanisława (1754–1833), podkomorzy wielki koronny (1742–1773), działacz Familii oraz zwolennik współpracy z Rosją

Poniatowski Michał Jerzy (1736–1794), książę (od 1764), brat i współpracownik króla Stanisława Augusta, biskup płocki (od 1773), arcybiskup gnieźnieński (od 1784), przewodniczący KEN (od 1776), przywódca stronnictwa królewskiego

Poniatowski Stanisław (1676–1762), ojciec króla Stanisława Augusta, Kazimierza i Michała Jerzego, podskarbi wielki litewski (od 1722), wojewoda mazowiecki (od 1731), kasztelan krakowski (od 1752), działacz Familii

Poniatowski Stanisław (1754–1833), książę, syn Kazimierza, podskarbi wielki litewski (1784–1791), członek KEN (od 1776)

Poniński Adam (1732–1798), książę (od 1774), podskarbi wielki koronny (1775–1790), marszałek sejmu 1773–1775, jurgieltnik Rosji, znany z nadużyć, przekupstw i grabieży funduszów pojezuickich, w 1790 skazany na banicję

Potiomkin Grigorij (1739–1791), rosyjski feldmarszałek i polityk, głównodowodzący w wojnie z Turcją (1787–1792), faworyt Katarzyny II

Potoccy, ród magnacki

Potocka Anna Elżbieta z Potockich (ok. 1723–1772), żona Franciszka Salezego (od 1742), matka Stanisława Szczęsnego

Potocka Zofia z domu Glavani lub Clavone (1760–1822), kurtyzana pochodzenia greckiego, szpieg, żona Józefa Witta (od 1778), później Stanisława Szczęsnego Potockiego (od 1798)

Potocki Franciszek Salezy (1700–1772), wojewoda kijowski (od 1756), przeciwnik Familii i Stanisława Augusta Poniatowskiego, jeden z przywódców konfederacji radomskiej (1767)

Potocki Ignacy (1750–1809), brat Stanisława Kostki i Jerzego Michała, marszałek wielki litewski (1791–1793), marszałek Rady Nieustającej (1778–1780), działacz KEN, przywódca obozu reform na Sejmie Wielkim, współtwórca Konstytucji 3 maja, członek Rady Najwyższej Narodowej w powstaniu kościuszkowskim

Potocki Jan (1761–1815), hrabia, pisarz i archeolog, tworzący w języku francuskim

Potocki Jerzy Michał (1753–ok. 1801), brat Ignacego i Stanisława Kostki, starosta tłumacki, poseł Rzeczypospolitej w Sztokholmie (od 1790)

Potocki Joachim Karol (?–1791), generał (od 1755), podczaszy litewski (1763–1780), regimentarz generalny koronny konfederacji barskiej

Potocki Józef (ok. 1735–1802), poseł, starosta leżajski, krajczy koronny, jeden z przywódców konfederacji radomskiej

Potocki Piotr Franciszek (1745–1829), starosta szczerzecki, generał major wojsk koronnych, poseł Rzeczypospolitej w Stambule (1788–1792)

Potocki Seweryn (1762–1829), poseł, senator, krajczy wielki koronny

Potocki Stanisław Kostka (1755–1821), brat Ignacego i Jerzego Michała, polityk, pisarz, kolekcjoner i mecenas sztuki, współtwórca ustaw Sejmu Wielkiego, prezes Rady Stanu Księstwa Warszawskiego, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego w Królestwie Polskim (1815–1820)

Potocki Stanisław Szczęsny (1752–1805), wojewoda ruski (1782–1788), członek Rady Nieustającej (1782–1786), generał artylerii koronnej (1788–1792), związany z Rosją, współtwórca i marszałek konfederacji targowickiej

Prasse Johan Moritz (XVIII w.), poseł saski w Sankt Petersburgu

Prądzyński Ignacy (1792–1850), generał, uczestnik wojen napoleońskich i powstania listopadowego

Psarski Jakub (XVIII w.), dyplomata polski, poseł w Sankt Petersburgu (1765–1772)

Pugaczow Jemieljan (1740 lub 1742 –1775), przywódca powstania chłopskiego w Rosji (1773–1775), podawał się za Piotra III, stracony

Pułaski Józef (1704–1769), ojciec Kazimierza, starosta warecki, poseł sejmowy, współorganizator konfederacji barskiej, marszałek jej związku wojskowego

Pułaski Kazimierz (1745–1779), syn Józefa, jeden z czołowych dowódców i regimentarz konfederacji barskiej, generał amerykański, dowódca kawalerii amerykańskiej w czasie wojny o niepodległość, organizator tzw. Legionu Pułaskiego, poległ pod Savannah

Puszkin Aleksander (1799–1837), poeta rosyjski

Radziwiłł Dominik Hieronim (1786 –1813), książę, syn Hieronima Wincentego, bratanek Radziwiłła „Panie Kochanku”, ordynat nieświeski i ołycki, pułkownik wojsk Księstwa Warszawskiego

Radziwiłł Karol Stanisław (1734–1790), książę, zwany „Panie Kochanku”, syn Michała Kazimierza „Rybeńko”, wojewoda wileński (1762–1764 i od 1768), przeciwnik Familii i króla Stanisława Augusta, związany z ambasadorem rosyjskim Repninem, marszałek konfederacji radomskiej (1767), marszałek konfederacji barskiej na Litwie

Radziwiłł Ościkowicz (?–1477), syn Krystyna Ościka, marszałek dworski (1420–1428, 1440–ok. 1452), marszałek ziemski (wielki) litewski (ok. 1459–1474), wojewoda trocki (od 1463), kasztelan wileński (od 1475), inicjator potęgi Radziwiłłów

Radziwiłłowa Teresa z Rzewuskich (1742–?), córka Wacława Rzewuskiego, druga żona Karola Stanisława „Panie Kochanku”

Radziwiłłowie, ród arystokratyczny

Radziwiłłówna Anna zob. Anna Radziwiłłówna

Ramsay Andrew Michael (1686–1743), pisarz i filozof francuski pochodzenia szkockiego, działacz masonerii

Razumowski Aleksiej (1709–1771), hrabia, feldmarszałek rosyjski, faworyt cesarzowej Elżbiety Piotrowny

Rejtan (Reytan) Tadeusz (1742–1780), poseł nowogródzki na sejm 1773–1775, wsławiony sprzeciwem wobec działań zmierzających do zatwierdzenia I rozbioru Polski

Repnin Nikołaj (1734–1801), książę i generał rosyjski, ambasador w Polsce (1764–1769), przeciwnik reform w Rzeczypospolitej

Rewiczky von Revisnye Karl Emmerich (1737–1793), dyplomata węgierski, poseł austriacki w Warszawie (do 1779)

Robespierre Maximilien de (1758–1794), polityk francuski, adwokat, przywódca jakobinów, po obaleniu żyrondystów od 1793 faktycznie kierował rewolucją i państwem, w 1794 obalony przez spisek thermidorian, ścięty

Rogaliński Kasper (ok. 1725–1788), wojewoda inflancki (od 1778), członek Rady Nieustającej

Romanowowie, dynastia panująca w Rosji (1613–1917, od 1762 Holstein-Gottorp-Romanow)

Rousseau Jean-Jacques (1712–1778), francuski pisarz i filozof

Rudnicki, kapitan artylerii koronnej

Rulhière Claude Carloman de (1734–1791), francuski poeta, dyplomata i historyk

Ruryk (?–879), wojownik normański, książę Nowogrodu Wielkiego (od 862), protoplasta dynastii Rurykowiczów

Russo zob. Rousseau Jean-Jacques

Rutowski Fryderyk August (1702–1764), hrabia, nieślubny syn Augusta Mocnego i Fatimy, wolnomularz, feldmarszałek saski

Rybiński Józef (1745–1806), biskup kujawski, poseł na sejmy, na Sejmie Wielkim zwolennik Konstytucji 3 maja, targowiczanin

Ryś (XVIII w.), szlachcic litewski, dworzanin Hieronima Floriana Radziwiłła

Ryx Franciszek (1732–1799), kamerdyner Stanisława Augusta Poniatowskiego (od 1763), starosta piaseczyński

Rzewuska Konstancja z Lubomirskich (1760 lub 1761–1840), córka Stanisława i Izabeli z Czartoryskich, żona Seweryna Rzewuskiego (od 1782)

Rzewuski Henryk (1791–1866), pisarz i publicysta, jeden z przywódców koterii petersburskiej

Rzewuski Seweryn (1743–1811), syn Wacława Piotra, hetman polny koronny (1774–1795), członek opozycji magnackiej (od 1775), jeden z przywódców konfederacji targowickiej

Rzewuski Wacław Piotr (1706–1779), ojciec Seweryna, dramaturg i poeta, hetman polny i wielki koronny, wojewoda krakowski, przeciwnik dysydentów, więziony w Kałudze (1767–1773)

Sagatyński Jan (?–1849), paź króla Stanisława Augusta

Saldern Kasper von (1711–1783), dyplomata niemiecki, poseł rosyjski w Polsce (1771–1772)

Sanguszko Eustachy Erazm (1768–1844), książę, generał, ziemianin, uczestnik wojen z Rosją (1792, 1812), marszałek gubernialny wołyński (1817–1820)

Sanguszkówna (właśc. Sanguszkowa) zob. Cetner Anna

Sapieha Eustachy (1881–1963), polityk i dyplomata, poseł RP w Londynie (1919–1920), minister spraw zagranicznych RP (1920–1921)

Sapieha Józef (1737–1792), książę (od 1768), krajczy litewski (1766–1784), regimentarz generalny litewski konfederacji barskiej (1769–1772)

Sapieha Kazimierz Jan (ok. 1642–1720), książę, syn Pawła Jana, wojewoda wileński (1682–1703 i od 1705), hetman wielki litewski (1683–1703, 1704–1708), przeciwnik Jana III Sobieskiego (od 1683) i Paców, sprowokował ruch antysapieżyński, zakończony klęską Sapiehów w bitwie pod Olkienikami (1700), stronnik Szwedów i Stanisława Leszczyńskiego

Sapieha Kazimierz Nestor (1757–1798), książę (od 1768), generał artylerii litewskiej (1773–1793), w opozycji wobec króla Stanisława Augusta, marszałek konfederacji litewskiej na Sejmie Wielkim, przeciwnik konfederacji targowickiej, zwolennik powstania kościuszkowskiego

Sapieha Lew (1557–1633), kanclerz wielki litewski (1589–1623), wojewoda wileński (od 1623), hetman wielki litewski (od 1625)

Sapiehowie, ród magnacki

Sartre Jean-Paul (1905–1980), francuski filozof, pisarz i publicysta

Schroepher

Siciński Władysław Wiktoryn (ok. 1615–1672), stolnik upicki (od 1655), podsędek (od 1666), w 1652 zastosował po raz pierwszy indywidualne liberum veto, nie zgadzając się na przedłużenie obrad sejmu

Sienkiewicz Henryk (1846–1916), pisarz

Sievers Jakob Johann (Jakow Jefimowicz S., 1731–1808), hrabia (od 1798), ambasador rosyjski w Polsce (1793), na sejmie grodzieńskim przeprowadził zatwierdzenie II rozbioru

Sikorski Władysław (1881–1943), wojskowy i polityk, szef departamentu wojskowego NKN (1914–1917), premier (1922–1923), minister spraw wojskowych (1923–1925), premier i naczelny wódz (1939–1943)

Składkowski Felicjan Sławoj (1885 –1962), lekarz, generał, polityk, minister spraw wewnętrznych (1926–1929, 1930–1931), premier RP (1936–1939)

Skrzynecki Jan Zygmunt (1786–1860), generał, uczestnik kampanii napoleońskich w okresie Księstwa Warszawskiego, naczelny wódz w powstaniu listopadowym, generał armii belgijskiej (1832–1839)

Słowacki Juliusz (1809–1849), poeta

Sobolewski Walenty Faustyn (1765 –1831), polityk, poseł na Sejm Wielki, członek Komisji Rządzącej (1807), senator-kasztelan i senator-wojewoda Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Polskiego, minister sprawiedliwości Królestwa (1816–1819), prezes Rady Administracyjnej (1826–1830)

Solon (ok. 640–ok. 560 przed Chr.), ateński polityk i poeta

Sołohub Bonifacy (XVIII w.), szlachcic litewski, przyjaciel Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”

Sołtyk Kajetan Ignacy (1715–1788), biskup kijowski (od 1756), krakowski (od 1759), przeciwnik programu reform, uczestnik konfederacji radomskiej i Sejmu Delegacyjnego (1767–1768), zesłany do Kaługi

Sorel Albert (1842–1906), historyk francuski

Sosnkowski Kazimierz (1885–1969), polityk, generał, współpracownik J. Piłsudskiego, minister spraw wojskowych (1920 –1924), uczestnik kampanii 1939, następca prezydenta RP (1939–1941), naczelny wódz (1943–1944)

Spinoza Baruch (1632–1677), filozof holenderski, pochodzący z rodziny Żydów portugalskich

Stackelberg Otto Magnus von (1736–1800), baron, następnie hrabia, poseł, następnie ambasador rosyjski w Warszawie (1772–1790), przeprowadził ratyfikację I rozbioru Polski na sejmie 1773–1775

Stadnicki Kazimierz Piotr (1808–1886), historyk, genealog i heraldyk, badacz historii średniowiecznej Litwy i Rusi

Stanisław August Poniatowski (1732 –1798), król polski i wielki książę litewski (1764–1795) passim

Stanisław Leszczyński (1677–1766), król polski i wielki książę litewski (1704–1709, 1733–1736), przeciwnik króla Augusta II, obrany dzięki pomocy Szwedów, po ich klęsce pod Połtawą opuścił kraj, wybrany ponownie (1733) przy poparciu zięcia, króla francuskiego Ludwika XV, wobec interwencji wojsk rosyjskich i saskich abdykował, otrzymał dożywotnio księstwo lotaryńskie

Staszic Stanisław (1755–1826), uczony, działacz i pisarz polityczny i gospodarczy, ksiądz, współinicjator reform Sejmu Wielkiego, członek władz oświatowych i gospodarczych w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim

Stroiński Stanisław (1719–1802), malarz

Studnicki (Gizbert-Studnicki) Władysław (1867–1953), polityk, ekonomista, publicysta, jeden z ideowych mentorów Cata-Mackiewicza, współtwórca Aktu 5 listopada 1916, czołowy przedstawiciel orientacji niemieckiej w II RP, po 1945 na emigracji

Suchorzewski Jan (?–1809), wojski wschowski, poseł kaliski na Sejm Wielki, współtwórca i konsyliarz konfederacji targowickiej

Sułkowski Aleksander (1731–1786), syn Aleksandra Józefa, feldmarszałek austriacki, generał-lejtnant wojsk koronnych

Sułkowski Antoni (1735–1796), syn Aleksandra Józefa, generał wojsk rosyjskich (od 1762), wojewoda gnieźnieński (od 1775), kaliski (od 1786), kanclerz wielki koronny (1793–1795), przeciwnik króla Stanisława Augusta, targowiczanin

Sułkowski August (1729–1786), syn Aleksandra Józefa, książę (od 1762), wojewoda gnieźnieński (od 1768), kaliski (od 1775), poznański (od 1778), marszałek Rady Nieustającej (1775–1776), współtwórca ustaw sejmu rozbiorowego 1773–1775, członek KEN

Sułkowski Franciszek (1733–1812), syn Aleksandra Józefa, generał wojsk rosyjskich, szambelan dworu cesarskiego, konfederat barski

Susson Charles (XVIII w.), tapicer królewski

Swedenborg Emanuel (1688–1772), szwedzki filozof i uczony, w 1743 pod wpływem doznanych objawień odrzucił racjonalizm naukowy i stworzył system metafizyczny o charakterze panteistycznym

Syrputious (Syrpuć, XIV w.), półlegendarny przodek Radziwiłłów, syn Wirszyłły, ojciec Krystyna Ościka

Szekspir William (1564–1616), poeta i dramaturg angielski

Szuwałow Aleksander (1710–1771), brat Piotra, hrabia i polityk rosyjski, współorganizator zamachu stanu Elżbiety Piotrowny (1741), szef Kancelarii Tajnej

Szuwałow Piotr (1711–1762), brat Aleksandra, rosyjski hrabia, polityk i feldmarszałek, współorganizator zamachu stanu Elżbiety Piotrowny (1741)

Szuwałowowie, rosyjska rodzina szlachecka, wyniesiona w czasie panowania Elżbiety Piotrowny

Szybilski (1701–po 1760), oficer milicji nadwornej Lubomirskich, pułkownik wojsk saskich (1728), później generał wojsk austriackich

Szydłowski Szymon, podkomorzyc zawskrzyński, poseł na sejm grodzieński 1793, opozycjonista, wywieziony z Grodna

Szymakowski Michał, stolnik ciechanowski, zerwał sejm 1762

Talleyrand-Périgord Charles-Maurice de (1754–1838), francuski dyplomata i polityk, minister spraw zagranicznych w okresie dyrektoriatu, konsulatu i cesarstwa (1797–1807), reprezentant Francji na kongresie wiedeńskim (1815)

Tarakanowa Augusta (?–1810), domniemana córka cesarzowej Elżbiety i Aleksieja Razumowskiego, zamknięta w klasztorze

Tarakanowa Elżbieta (?–1775), pretendentka do tronu rosyjskiego, rzekoma córka cesarzowej Elżbiety i Aleksieja Razumowskiego, na rozkaz Katarzyny II zwabiona na okręt rosyjski we Włoszech, porwana, osadzona w twierdzy św. Piotra i Pawła

Tarakanowowie, domniemane dzieci Elżbiety Piotrowny i Aleksieja Razumowskiego

Tarło Adam (1713–1744), wojewoda lubelski (od 1736), marszałek konfederacji dzikowskiej (1734), przeciwnik Familii, zginął w pojedynku z Kazimierzem Poniatowskim

Tarrach Charlotte von (1759–1883), żona G. Lucchesiniego (od 1786)

Taules Pierre de, oficer francuski, wysłannik króla Francji do konfederatów barskich

Taylor William (XVIII w.), kupiec angielski, kochanek i wspólnik Dogrumowej

Teodor car zob. Fiodor III

Tielegin (XVIII w.), adiutant Aleksieja Razumowskiego

Tito (właśc. Josip Broz, 1892–1980), jugosłowiański przywódca komunistyczny i polityk, premier Jugosławii (od 1945), prezydent (od 1953)

Tołstoj Lew (1829–1910), pisarz rosyjski

Toux de Salverte Jan Łukasz de (XVIII w.), oficer, inżynier, wolnomularz, nauczyciel młodego Stanisława Augusta

Trembecki Stanisław (1739?–1812), poeta, szambelan królewski

Tribonianus (Trybonian, 475–545), prawnik cesarstwa wschodniorzymskiego, współtwórca kodyfikacji prawa za Justyniana Wielkiego

Trubecki Nikita (1699–1767), wojskowy i polityk rosyjski, prokurator generalny (1740–1760)

Twain Mark (właśc. Samuel Langhorne Clemens, 1835–1910), pisarz amerykański

Tyszkiewicz Ludwik Skumin (?–1808), hrabia, hetman polny litewski (od 1780), podskarbi wielki litewski (od 1791), marszałek wielki litewski (1793), targowiczanin

Tyszkiewicz Maria Teresa z Poniatowskich (1760–1834), córka Andrzeja Poniatowskiego, siostra księcia Józefa

Tyszkiewiczowie, rodzina szlachecka

Tyzenhauz Antoni (1733–1785), podskarbi nadworny litewski (od 1765) i zarządca ekonomii królewskich na Litwie (1765–1780), przywódca stronnictwa królewskiego na Litwie

Ugriumow (Dogrumow, d’Ougroumoff) Aleksander (XVIII w.), oficer rosyjski, mąż A.M. de Neri (Dogrumowej)

Veto (XVII w.), ksiądz, jezuita (?)

Visconti Antonio Eugenio (1713–1788), arcybiskup efeski, nuncjusz papieski w Polsce (1760–1766)

Walewski Michał (1735–1801), wojewoda sieradzki (od 1785), marszałek województwa krakowskiego w konfederacji targowickiej

Walpole Robert (1676–1745), hrabia Orford (od 1742), polityk brytyjski, wig, kanclerz i pierwszy lord skarbu (1715–1717, 1721–1742)

Wasylewski Stanisław (1885–1953), pisarz i historyk

Watteau Jean-Antoine (1684–1721), francuski malarz i rysownik

Wernyhora, lirnik, Kozak, postać legendarna

Wessel Teodor (?–1775), wojewoda łęczycki (od 1759), podskarbi wielki koronny (od 1761), współorganizator i członek Generalności konfederacji barskiej

Weyssenhoff Józef (1860–1932), pisarz, apologeta tradycji „starego” ziemiaństwa kresowego

Węgrowski, poseł na sejm 1762

Wielhorski Michał (ok. 1730–1794), oboźny koronny (1758–1762), kuchmistrz wielki litewski (1763 –1774), przeciwnik Familii, obrońca dawnego ustroju Rzeczypospolitej i swobód szlacheckich, poseł Generalności konfederacji barskiej w Paryżu

Wielopolski Aleksander (1803–1877), margrabia Gonzaga Myszkowski, polityk, naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego (1862–1863), inicjator ogłoszenia tzw. branki w styczniu 1863, która sprowokowała wybuch powstania styczniowego

Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), cesarz niemiecki i król Prus (od 1888), abdykował (1918), zmarł na emigracji w Holandii

Wilhelm V Orański (1748–1806), książę Oranii i stadhouder Republiki Zjednoczonych Prowincji (1751–1790), syn Wilhelma IV Orańskiego, po inwazji francuskiej (1790) emigrował do Wielkiej Brytanii

Williams Charles (1708–1759), brytyjski polityk i dyplomata, ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce (1747–1755) i w Rosji (1755–1759)

Wirszyłło (XIV w.), półlegendarny przodek Radziwiłłów, syn Lizdejki, ojciec Syrpucia

Wirtemberski książę zob. Würtemberg-Montbéliard Ludwig von

Witenes (ok. 1265–1315), wielki książę litewski (od 1295), starszy brat Giedymina

Witold (ok. 1352–1430), wielki książę litewski (od 1401), syn Kiejstuta

Wittowa zob. Potocka Zofia

Władysław II Jagiełło (1351 lub 1361 –1434), wielki książę litewski (od 1377), król polski (od 1386) 138, 191, 271, 360,

Władysław IV Waza (1595–1648), król polski i wielki książę litewski (od 1632), tytularny król szwedzki

Wojszund, bojar litewski znany z aktu unii wileńskiej (1401), rzekomy przodek Radziwiłłów

Wolmer Kazimierz (?–1795), chorąży nadworny litewski (1777–1781), poseł na sejm 1773–1775, członek konfederacji targowickiej

Wolter (Voltaire, właśc. François-Marie Arouet, 1694–1778), filozof i pisarz francuski

Wołkoński Michaił (1713–1786), dowódca wojsk rosyjskich w Polsce podczas elekcji Stanisława Augusta, poseł rosyjski w Warszawie (1769–1771)

Wołodkowicz Michał Ignacy (ok. 1731–1760), szlachcic, klient i przyjaciel Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”

Woroncow Elżbieta, żona Aleksandra Polanskiego (od 1765), kochanka Piotra III

Woroncow Siemion (1744–1832), rosyjski dyplomata, m.in. ambasador w Londynie (1785–1806)

Woroncowowie, rosyjska rodzina arystokratyczna

Wójcicki (Wóycicki) Kazimierz Władysław (1807–1879), pisarz, historyk, edytor

Wren Christopher, (1632–1723), angielski architekt, matematyk i astronom

Würtemberg-Montbéliard Ludwig von (1756–1817), książę wirtemberski, naczelny dowódca armii litewskiej (1792), zdrajca

Wybicki Józef Rufin (1747–1822), działacz polityczny, publicysta, pisarz, działacz królewskiego obozu reform, członek Rady Najwyższej Narodowej (1794), współorganizator armii i administracji Księstwa Warszawskiego, senator-wojewoda, autor Mazurka Dąbrowskiego

Zabiełło Michał (1760–1815), zwany Francuzem, kapitan wojsk francuskich, poseł inflancki na Sejm Wielki, bliski stronnictwu patriotycznemu, naczelny dowódca wojsk litewskich (1792)

Zakriewska Maria (1741–1800), żona Lwa Naryszkina

Zaleski August (1883–1972), polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych (1926–1932, 1939–1941), prezydent RP na uchodźstwie (1947–1972)

Załuski Józef Andrzej (1702–1774), biskup kijowski (od 1759), mecenas nauk, pisarz, bibliograf, na zesłaniu w Kałudze (1767–1773)

Zamoyscy, ród magnacki

Zamoyski Andrzej (1717–1792), kanclerz wielki koronny (1764–1767), jeden z przywódców Familii, rzecznik reform społeczno-gospodarczych, współautor Zbioru praw sądowych, odrzuconego w 1780 przez sejm

Zamoyski Jan Sariusz (1542–1605), kanclerz wielki koronny (od 1578), hetman wielki koronny (od 1581), przywódca szlachty, zwolennik wolnej elekcji, doradca Stefana Batorego

Zbyszewski Karol (1904–1990), dziennikarz, publicysta, przed 1939 współpracownik „Prosto z mostu”, po 1939 na emigracji, redaktor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” (1940–1984), współpracownik sekcji polskiej RWE

Zieliński Aleksander (ok. 1755–1822), podkomorzy nurski, poseł na Sejm Wielki

Złotnicki Antoni Nowina (ok. 1750 –1830), chorąży czerwonogrodzki, poseł na Sejm Wielki, przeciwnik Konstytucji 3 maja, targowiczanin

Zofia Aleksiejewna (1657–1704), regentka rosyjska (1683–1689) w okresie małoletniości braci Iwana i Piotra, obalona przez Piotra Wielkiego

Zola Émile (1840–1902), pisarz francuski

Zyberk (Zyberg, Syberg) Jan Tadeusz (1739–1806), konfederat barski, wojewoda inflancki (1775–1778), wojewoda brzeskolitewski (od 1778), konsyliarz Rady Nieustającej, poseł na Sejm Wielki

Zygmunt I Stary (1467–1548), król polski i wielki książę litewski (od 1506) z dynastii Jagiellonów

Zygmunt II August (1520–1572), król polski i wielki książę litewski (od 1548) z dynastii Jagiellonów

Zygmunt III Waza (1566–1632), król polski i wielki książę litewski (od 1587), król szwedzki (1592 –1599, tytularnie do śmierci)

Zygmunt Kiejstutowicz (ok. 1365–1440), wielki książę litewski (od 1432), w 1432 odnowił w Grodnie unię z Polską, walczył ze Świdrygiełłą, zamordowany

Żeleński Tadeusz (pseud. Boy, 1874 –1941), krytyk literacki i teatralny, publicysta, tłumacz

Fot. z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego

Stanisław Mackiewicz (1896–1966), publicysta, pisarz, polityk, z wykształcenia prawnik. W okresie I wojny światowej członek Zetu i POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Redaktor naczelny wileńskiego dziennika „Słowo” (1922–1939), działacz grupy wileńskich konserwatystów, poseł na sejm z ramienia BBWR (1928–1935). Monarchista, piłsudczyk, czołowy zwolennik porozumienia polsko-niemieckiego w latach 30. Więziony w Berezie Kartuskiej (1939). Po 17 września 1939 na emigracji. Członek Rady Narodowej na uchodźstwie (1940–1941), przeciwnik polityczny gen. Władysława Sikorskiego, redaktor pisma „Lwów i Wilno” (1946–1950), premier rządu emigracyjnego (1954–1955). Po powrocie do kraju (1956) zajął się przede wszystkim działalnością pisarską. Był autorem licznych, pełnych oryginalnych sądów i polemicznej werwy publikacji, głównie o tematyce politycznej, historyczno-politycznej i literackiej. Zmarł w Warszawie.

Pseudonim „Cat” zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga o kocie, który chodził własnymi ścieżkami.

Stanisław CAT-MACKIEWICZ

pisma wybrane
wybór i opracowanie
Jan Sadkiewicz

Kropki nad i • Dziś i jutro

Myśl w obcęgach.

Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów

Historia Polski
od 11 listopada 1918 do 17 września 1939

O jedenastej – powiada aktor – sztuka jest skończona.
Polityka Józefa Becka

Lata nadziei:
17 września 1939 – 5 lipca 1945

Był bal

Europa in flagranti

Herezje i prawdy

Dom Radziwiłłów

Zielone oczy

Stanisław August