…Tęsknota nachodzi nas
jak ciężka choroba…

Korespondencja wojenna
rodziny Finkelsztejnów
(1939–1941)

Redakcja naukowa i wprowadzenie
Ewa Koźmińska-Frejlak

Warszawa 2012

Copyright © for this edition
by Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

Wydanie pierwsze, Warszawa 2012

Redakcja merytoryczna, opracowanie przypisów, zestawienie indeksu:

Ewa Koźmińska-Frejlak

Redaktor prowadzący:

Jakub Petelewicz

Publikacja została zrealizowana przy udziale środków finansowych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
w ramach programu operacyjnego „Promocja czytelnictwa” zarządzanego przez Instytut Książki

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

ul. Nowy Świat 72, pok. 120

00-330 Warszawa

e-mail: stowarzyszenie@holocaustresearch.pl

Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma

ul. Tłomackie 3/5

00-090 Warszawa

www.jhi.pl

ISBN 978-83-63444-23-5

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wbrew oczekiwaniom, wbrew potocznym wyobrażeniom, wbrew regułom prawdopodobieństwa pisanych świadectw z czasów Zagłady ocalało dużo. Ci, którzy nadludzkim wysiłkiem podejmowali próbę pisania o katastrofie podczas trwania katastrofy, najczęściej adresowali swoje zapiski „do przyszłego czytelnika”. Chcieli, aby świat ich usłyszał. Nie możemy pozwolić, aby ich świadectwa pozostały nieme — przysypane kurzem archiwów.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY zrodziła się z przeświadczenia, iż pomimo różnych inicjatyw edytorskich wciąż zbyt mało tekstów, w stosunku do istniejących zasobów archiwalnych, zostało opublikowanych i udostępnionych czytelnikom. Zbyt mało wobec potrzeb badawczych i czytelniczych zainteresowań, a także wobec obecnych niemal w każdym ocalałym zapisie apeli, nakładających na nas wszystkich moralną powinność lektury.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY skupia się na prezentacji dzienników, zapisów pamiętnikarskich, relacji pozostających w kręgu form autobiograficznych i spisywanych hic et nunc, tzn. w gettach bądź w ukryciu poza murami, ale jeszcze w czasie trwania wojny i okupacji. Teksty są publikowane w ich kształcie integralnym, według jednolitych zasad edycji krytycznej. Korzystamy przede wszystkim z zasobów Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie oraz Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY jest wydawana przez Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, przy współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym w Warszawie.

Wstęp

Rywka Finkelsztejn z domu Eisenberg urodziła się w 1897 r. w Białej Podlaskiej¹. Matka Rywki, Estera z Pocztarów — według jednych dokumentów², z domu Szklarz — zgodnie z innymi³, dwukrotnie wychodziła za mąż. Z Motlem Piekarskim (nie ma stuprocentowej pewności co do jego imienia) związała się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XIX w. Miała z nim czworo, może pięcioro dzieci⁴: urodzoną w 1888 r. Rojzę (zmarła w getcie warszawskim), Karola [Kiwego] (wyemigrował do USA na początku drugiej dekady XX w. i zmarł przed zakończeniem wojny), Motla — urodzonego w 1891 r., zapewne już po śmierci swego ojca (w aszkenazyjskich rodzinach żydowskich nadaje się imiona po nieżyjących członkach najbliższej rodziny; jako jedyny z rodzeństwa pozostał w miejscu swego urodzenia — Białej Podlaskiej, nie przeżył Zagłady). Z tego związku pochodziły prawdopodobnie również Dyna [Dina] i Masza, o których wiadomo tylko tyle, że mieszkały w Warszawie i nie dożyły zakończenia wojny⁵. Drugim mężem Estery był Mendel⁶ Eisenberg — ojciec Rywki, Rywena (wyemigrował z Polski w latach dwudziestych XX w. i osiadł w Paryżu) i najmłodszej Chany (mieszkała w Warszawie, w czasie wojny została zamordowana w jednym z obozów śmierci).

O Piekarskich właściwie nic nie wiadomo. O Eisenbergach tylko tyle, że Mendel był rabinem, zapewne więc w jego domu przestrzegano zasad religii żydowskiej. Sprzyjała temu również małomiasteczkowa atmosfera Białej Podlaskiej. Rodzice Rywki, jak można przypuszczać, mówili między sobą w jidysz. W rodzinie rozmawiano także po polsku, w każdym razie Rywka i Chana posługiwały się tym językiem swobodnie, w mowie (choć u Rywki słychać było akcent, jak wspominała po latach jej córka Awiwa) i w piśmie. O formalnym wykształceniu Rywki trudno cokolwiek powiedzieć, na podstawie zachowanych listów można jednak wnosić, że znała co najmniej cztery języki: jidysz, polski, niemiecki⁷ oraz rosyjski — urodziła się w zaborze rosyjskim i między innymi po rosyjsku komunikowała się później ze swoim mężem. Trudno określić, kiedy i dlaczego Eisenbergowie przeprowadzili się do Warszawy, nie wiadomo też, w jakich okolicznościach Rywka poznała Chaima Finkelsztejna. Podobno początkowo nie chciała go poślubić, uległa dopiero po długich naleganiach… Upór, jakim się wtedy wykazał Finkelsztejn, determinacja, z jaką zdobywał przychylność przyszłej żony, przede wszystkim zaś skuteczność w osiąganiu zamierzonych celów charakteryzowały większość podejmowanych przez niego działań.

Chaim Finkelsztejn urodził się w 1899 r. w Warszawie. Jego matka, Chana z domu Polak, pochodziła z Ostrołęki. Nie jest jasne, w jaki sposób zetknęła się ona z Wolfem Finkelsztejnem, ojcem Chaima i jego pięciorga młodszych braci i sióstr, urodzonych kolejno: w 1901 r. — Estery, mniej więcej rok później — Dawida, w następnym roku — Józka, w 1906 r. — Leona i ok. 1913 r. — Mani⁸. Chana i Wolf stworzyli świecki dom. Ważne miejsce w ich życiu zajmował kontakt z kulturą. Jak wspominał po latach Chaim Finkelsztejn, rodzice często chodzili do teatru, chętnie zresztą zabierali ze sobą syna, poza tym w domu zawsze była aktualna prasa i książki. Wolf, który uczył w gimnazjum — najpewniej rosyjskiego (w wypisie z aktu urodzenia Chaima Finkelsztejna odnotowano, że Wolf był prywatnym nauczycielem⁹) — zapewnił także synowi dostęp do bogatego księgozbioru biblioteki nauczycielskiej. A że Chaim był dzieckiem chorowitym, wiele czasu poświęcał na lekturę (nawyk czytania książek pozostał mu już na zawsze¹⁰). W rezultacie jego wiedza i znajomość literatury przewyższały znacznie formalne wykształcenie, które zakończyło się na sześciu klasach gimnazjum¹¹. Z domu wyniósł Chaim znajomość jidysz, jak również rosyjskiego i polskiego, we wszystkich tych językach swobodnie się porozumiewał, także w piśmie. Nie ma jednak wątpliwości, że jego pierwszym językiem pozostał jidysz, w którym do końca życia najchętniej pisał.

Po niespodziewanej, przedwczesnej śmierci ojca Chaim przejął jego obowiązki nauczycielskie w gimnazjum. Według przekazu rodzinnego miał wówczas 15 lat (w jednym z listów Rywka Finkelsztejn twierdziła nawet, że jej mąż był wtedy zaledwie dwunastolatkiem — wydaje się to jednak mało prawdopodobne¹²). Nie jest jasne, jak długo pracował w szkole. Być może próbował też innych zajęć… Pewne jest w każdym razie, że od tego czasu on, najstarszy z rodzeństwa, musiał zarobkować, by wspomóc rodzinę. W 1918 r., jesienią, już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Chaim Finkelsztejn zatrudnił się w syjonistycznej gazecie „Hajnt”¹³ — jednym z dwóch największych wydawanych w Polsce międzywojennej dzienników w jidysz, ukazującym się od 1908 r. W późniejszych latach rozwinął się on w niezwykle prężnie działające, bardzo jak na owe czasy nowoczesne wydawnictwo prasowe, które drukowało w trzech językach kilkanaście tytułów prasowych, ukazujących się z różną częstotliwością, a także rozmaite publikacje w wydaniach kieszonkowych¹⁴.

Swoją karierę w „Hajncie” Finkelsztejn zaczynał od pracy reportera działu wydarzeń miejskich. Później był reporterem politycznym, sprawozdawcą parlamentarnym, wydawcą działu wydarzeń lokalnych. Przez wiele lat pracował jako nocny redaktor gazety. Wreszcie, latem 1932 r. został wybrany na dyrektora Spółdzielni „Alt-Naj”, utworzonej przez stały personel „Hajntu” (dziennikarzy, pracowników administracji i drukarni), która po fali strajków przejęła wydawnictwo z rąk prywatnych¹⁵. Mimo licznych obowiązków organizacyjnych do końca istnienia gazety publikował na jej łamach, był między innymi autorem reportażu z antysemickiego najazdu na Myślenice w 1936 r. i z tym tekstem kojarzono jego nazwisko jeszcze wiele lat później¹⁶. Praca w „Hajncie” zaważyła na całym jego życiu, przede wszystkim dlatego, że podjął ją jako człowiek bardzo młody. To tu nabywał więc umiejętności, z których korzystał w późniejszych latach, poza kwalifikacjami zdobywał także wiedzę o sobie samym i swoich możliwościach. Niezależnie od przyspieszonego wejścia w dorosłość i wcześniejszych doświadczeń, właśnie tutaj formowały się również poglądy Finkelsztejna, jego światopogląd. Co jednak ważniejsze, ucierały się one pod wpływem szerokich kontaktów z przedstawicielami elit ówczesnego świata kultury żydowskiej — artystów, pisarzy, dziennikarzy i poetów, z czołowymi aktywnymi w tamtym czasie działaczami społecznymi i politycznymi, przede wszystkim syjonistycznymi — głównie w Polsce, ale i poza jej granicami. Środowiska, w którym zanurzony był „Hajnt” i które współtworzył także Finkelsztejn. Świata, z jakim po ponad dwóch dekadach pracy związał się już na zawsze. Wreszcie, to właśnie by zaapelować o wsparcie finansowe dla „Hajntu”, wyjechał 21 sierpnia 1939 r. na Kongres Syjonistyczny w Genewie. Jego misja zakończyła się sukcesem — podczas obrad kongresu Finkelsztejn otrzymał formalną obietnicę pomocy, szczegóły miały zostać omówione w Warszawie¹⁷, tyle że tymczasem wybuchła wojna. Ostatni numer „Hajntu” wyszedł 22 września 1939 r., Finkelsztejn już nigdy nie wrócił do Polski…

Rozwojowi zawodowemu towarzyszyły zmiany w życiu prywatnym. 22 lutego 1924 r. Chaim Finkelsztejn poślubił Rywkę. Nieco ponad rok po ślubie, 26 maja 1925 r., przyszła na świat ich pierwsza córka — Tusia (Estera), która imię dostała po babci Eisenbergowej. Awiwa urodziła się 17 listopada — nie ma pewności, czy w 1930 (jak podejrzewa ona sama), czy rok później — w 1931 r., jak zapewniał wielokrotnie jej ojciec. Rodzinę utrzymywał z pensji Finkelsztejn i choć nie mieli oszczędności, powodziło im się dobrze. Należeli do klasy średniej. W latach trzydziestych XX w. zamieszkali w sporym jak na tamte czasy, trzypokojowym mieszkaniu przy ul. Siennej 69, gdzie mieli telefon. Stać ich było na kupno gotowej konfekcji, co wówczas stanowiło pewien luksus. Zatrudniali służącą, która pomagała Rywce w prowadzeniu domu.

Finkelsztejnów łączyła silna więź, ugruntowana wspólnotą przekonań w kwestiach światopoglądowych. Do spraw religii nie przywiązywali wagi — w domu jadało się niekoszernie, w synagodze nie bywali, jedynie w Pesach co roku gdzieś szli na kolację sederową¹⁸. Oboje byli syjonistami. Ich stanowisko wzmacniał narastający w Drugiej Rzeczypospolitej antysemityzm, którego wpływy wykraczały daleko poza sferę polityki — praca w „Hajncie” nie pozwalała na złudzenia w tej materii. Siłę i powszechność antyżydowskich uprzedzeń dokumentowało również codzienne doświadczenie. Tusia i Awiwa wielokrotnie padały ofiarą zaczepek ze strony polskich rówieśników. Mieszkając na pograniczu polskiej i żydowskiej części miasta, Finkelsztejnowie zmuszeni byli asystować swoim córkom za każdym razem, gdy wychodziły na ulicę. W pamięci Awiwy na trwałe zapisały się wypadki, gdy ją popychano, strasząc, szantażowano, żeby się okupiła — czasem pieniędzmi, nierzadko czymś innym, co z perspektywy dziecka zdawało się bezcenne, na przykład znaczkami pocztowymi, które zbierała. I jeszcze poczucie ulgi, kiedy znalazła się w getcie, że wreszcie może sama wychodzić z domu… Być może właśnie dlatego Finkelsztejnom tak bardzo zależało, aby ich córki po polsku mówiły bezbłędnie, bez naleciałości. Chociaż więc między sobą porozumiewali się w jidysz albo po rosyjsku, do córek zwracali się wyłącznie po polsku.

Mimo obowiązków zawodowych, pod koniec lat trzydziestych połączonych z wyjazdami zagranicznymi¹⁹, Chaim czynnie uczestniczył w życiu rodziny. Małżonkowie dzielili wysiłek wychowywania córek, które — w zgodzie ze swymi poglądami — posłali do szkoły Tarbutu²⁰. Ciepła, spokojna, skupiona na innych, zorientowana społecznie Rywka pielęgnowała związki z rodzeństwem, także przyrodnim, i dalszymi krewnymi, potrzebującym zaś doradzała i pomagała. Podtrzymywała również kontakty towarzyskie z licznymi bliższymi i dalszymi znajomymi i przyjaciółmi rodziny. Od września 1939 r. Tusia miała rozpocząć naukę w gimnazjum, Awiwa wybierała się do drugiej klasy szkoły powszechnej…

„[…] żebyś tylko spokojnie wrócił do domu, to wszystko będzie już w jak najlepszym porządku” — pisała Rywka Finkelsztejn do męża dwa dni po jego wyjeździe, 23 sierpnia 1939 r. „Pisz codziennie, tak żebym nie musiała myśleć. Bądź zdrów i wracaj zdrów” — dodawała dalej²¹. Wybuch wojny zastał Chaima Finkelsztejna w Paryżu, skąd powrót okazał się niemożliwy. Przeglądając pozostawioną przez niego korespondencję z pierwszych dwóch miesięcy wojny, jak również zapisane okruchy jego wspomnień, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że był to czas ogromnej aktywności Finkelsztejna — nieustannego działania, wzmożonych kontaktów²², poszukiwania właściwych rozwiązań. Wraz z innymi żydowskimi aktywistami z Polski podjął w tamtym okresie starania, by utworzyć komitet wspierający Żydów pod okupacją niemiecką. Inicjatywa zyskała aprobatę ambasadora polskiego w Paryżu, który miał zarekomendować jej autorów ambasadorowi amerykańskiemu, on zaś wystawił wizy wjazdowe do USA części działaczy, wśród nich Chaimowi Finkelsztejnowi, dr. Ariemu Tartakowerowi, dr. Lejbowi Wulmanowi i Jakubowi Appenszlakowi²³. Zapewne w ramach powstającego komitetu Finkelsztejn zaangażował się razem ze swoim redakcyjnym kolegą z „Hajntu” Samuelem Szwerdszarfem²⁴ w organizowanie akcji pomocy na rzecz żydowskich uchodźców z Polski w Rumunii i Palestynie²⁵. Nieprzerwanie też zabiegał o wizy wjazdowe do Palestyny dla siebie i żony z dziećmi. Pod koniec października, po kolejnej negatywnej odpowiedzi²⁶, zdecydował się jednak wykorzystać możliwość wyjazdu do USA. Liczył, że stamtąd łatwiej mu będzie wydostać rodzinę z ogarniętej wojną Polski. Do Nowego Jorku ostatecznie dotarł w drugiej połowie listopada 1939 r.

Niedługo po przyjeździe Finkelsztejnowi udało się odnaleźć kilku bliższych i dalszych przedwojennych znajomych. W pierwszych miesiącach pobytu decydujące znaczenie miał dla niego kontakt z Noachem Nachbuszem, zaprzyjaźnionym z rodziną aktorem żydowskim, pomieszkującym w Nowym Jorku od połowy lat dwudziestych²⁷. To on — jak wynika z listów — był przewodnikiem Chaima po nieznanym amerykańskim życiu. Bezcenna dla Finkelsztejna była jego relacja z Karolem [Kiwem] Piekarskim²⁸, przyrodnim bratem żony, który otaczał go w miarę swoich możliwości opieką. Muzyk Henoch Kon²⁹ przez pewien czas finansował podstawowe potrzeby Finkelsztejna, opłacał także jego wysyłane do Warszawy paczki żywnościowe. Nie mniej ważne były z pewnością spotkania z pisarzem Aronem Cejtlinem, którego żona i dzieci zostały w Warszawie. Wiadomo zresztą, że co najmniej jakiś czas Tauba Cejtlinowa³⁰ mieszkała u Rywki Finkelsztejn. Finkelsztejn zdołał również szybko wejść w kręgi nielicznych żydowskich dziennikarzy i literatów, którym udało się opuścić Polskę³¹. W 1941 r. pełnił nawet funkcję sekretarza Zrzeszenia Żydowskich Dziennikarzy i Literatów z Polski³².

Ostatecznie jednak zderzenie z Ameryką okazało się dla Finkelsztejna bolesne: „[…] tutaj wszystko dla mnie jest obce, nieprzychylne, obojętne” — pisał ponad rok po przyjeździe³³. Długo nie mógł znaleźć stałej pracy, skarżył się na bezczynność. Jego uwaga koncentrowała się wokół spraw rodziny. Bezustannie szukał możliwości udzielenia im pomocy — wysyłał paczki, odwołując się do swoich przedwojennych koneksji, pisał do wpływowych działaczy z prośbą o opiekę. Tęsknił i męczyło go niewyobrażalne poczucie winy. Jak się z oddalenia okazało, obecność, bliskość, kontakt z Rywką i dziećmi były dla Finkelsztejna motorem, siłą sprawczą, napędem do codziennego działania. Pisał w grudniu 1940 r. do żony: „O mnie samym mam ci bardzo mało do zakomunikowania. Jestem zdrów, to jest pewne, ale niech nikt mi nie zazdrości, że jestem tutaj. Czyż można na przykład mieć przyjemność z[e] stałego odżywiania się jedzeniem niesolonym, jałowym, czyż można być zadowolonym, szczęśliwym z odżywiania się trawą? Otóż życie moje jest właśnie podobne do takiego niesolonego jadła. Pcham biedę i oczekuję dnia, kiedy będę mógł się z tobą połączyć ponownie. Nie jest to życie normalne, tylko wegetacja z dnia na dzień”³⁴.

Zaraz po ulokowaniu się w Nowym Jorku Finkelsztejn powrócił do starań o wyjazd do Palestyny dla siebie i rodziny. Rozważał również możliwość emigracji rodziny do jednego z krajów Ameryki Południowej. Jednocześnie zaczął się rozeznawać co do możliwości sprowadzenia do siebie żony i dzieci. Ostatecznie zdołał włączyć ich nazwiska na listę osób znajdujących się na terytoriach okupowanych przez Niemcy. O wizy dla tych osób Światowy Kongres Żydowski zwrócił się bezpośrednio do Departamentu Stanu USA w Waszyngtonie³⁵. W kwietniu 1941 r. Finkelsztejn uzyskał informację, że o odbiór wizy Rywka Finkelsztejn i jej córki powinny się ubiegać w konsulacie amerykańskim w Berlinie, co było równoznaczne z przyznaniem im prawa wjazdu do Ameryki. Niestety, wiadomość przyszła za późno…

O losach Rywki Finkelsztejn i jej córek w Warszawie niewiele wiadomo. Wybuch wojny zastał je w Otwocku, gdzie przebywały zapewne u Józka Finkelsztejna i jego żony Zosi³⁶. Tam też spędziły pierwszy miesiąc wojny. Do Warszawy, do swojego przedwojennego domu przy ul. Siennej 69 m. 57 wróciły dopiero po kapitulacji miasta³⁷. Razem z nimi mniej więcej do wiosny 1941 r. mieszkała siostra Rywki Chana Złoto z mężem Abramem i córeczką Nechamą³⁸. Wiadomo, że przez pierwsze miesiące wojny zarobki Abrama stanowiły główne źródło utrzymania także dla rodziny Chaima Finkelsztejna. Oprócz Złotów na Siennej rezydowały jeszcze trzy rodziny. Z jedną z nich, być może z Taubą Cejtlinową i jej dziećmi, Rywka z córkami dzieliły pokój. W październiku 1941 r., po wyłączeniu z getta ul. Siennej Rywka Finkelsztejn na krótko przeniosła się z córkami do Złotów, do matki Abrama przy ul. Nowolipki 34 m. 4; nie wiadomo jednak, dokąd się stamtąd przeprowadziła.

Nie ma jasności, z czego utrzymywały się Rywka i jej córki. Z pewnością Finkelsztejnowa wyprzedawała to, co miała, ale nie mogło tego wystarczyć na długo. Handlowała bielizną — czy swoją? Miała też sprzedawać na czarnym rynku sacharynę — jak się w nią zaopatrywała? Przez jakiś czas (jak długo?) w domu stała maszyna do robienia spinaczy do papieru — skąd się wzięła? Wiadomo, że Tusia, która w czasie wojny kontynuowała naukę na płatnych tajnych kompletach, dorabiała, udzielając lekcji, robiła również na drutach³⁹. Bliscy Finkelsztejna przez krótki czas korzystali z pomocy oferowanej rodzinom dziennikarzy przez Joint⁴⁰, dziewczynki jadały w stołówce Jointu. Ogromną pomocą były też dla rodziny paczki przesyłane przez Chaima Finkelsztejna — z listów wynika, że w trakcie trwania korespondencji wyekspediował on, korzystając najczęściej z pośrednictwa wyspecjalizowanych firm, około 20 większych przesyłek i co najmniej drugie tyle mniejszych, jednofuntowych⁴¹. Niezależnie jednak od wszystkiego — jak wspominała po latach Awiwa — ona sama ciągle czuła się głodna.

Dla dziejów Rywki i jej dzieci w tamtym czasie kluczowe znaczenie miała przedwojenna przyjaźń Finkelsztejnów z rodziną Estery i Chaima Altera Rochmanów⁴². Wyjeżdżając na Kongres Syjonistyczny, Chaim zobowiązał ich do zaopiekowania się w razie nieprzewidzianych okoliczności żoną i córkami. Rochmanowie wywiązywali się z tego zobowiązania każdego niemal dnia, najlepiej jak potrafili. Chaim Alter, przed wojną właściciel dużej fabryki produkującej wyroby ze skóry dla wojska (m.in. siodła)⁴³, po rozpoczęciu okupacji odstąpił swoje udziały polskiemu wspólnikowi. Ten zaś do kwietnia 1943 r. przekazywał Rochmanowi należną mu część zarobków. Już po spaleniu getta, do końca wojny z tych pieniędzy miał pokrywać koszty swego utrzymania po aryjskiej stronie syn Chaima Altera Maniek. Jakaś ich część była również przekazywana na rzecz ukrywającej się za murami Awiwy.

Co najmniej raz w tygodniu Rywka Finkelsztejn z dziećmi jadały do syta u Rochmanów, regularnie gościły u nich także w czasie świąt. Kilkakrotnie w trudnych momentach Rochmanowie wspomogli je stosowną garderobą. W 1942 r. latem, w czasie deportacji z getta warszawskiego Rochman wystarał się, by jego najbliżsi, wśród nich także Tusia i Rywka Finkelsztejn, znaleźli zatrudnienie w szopie Többensa. Tam też ukryto Awiwę. Jeszcze w czasie tzw. wielkiej akcji rodzina Rochmana, korzystając z kontaktów z zaprzyjaźnionym Niemcem — inżynierem Hansem Paulem Richterem, miała stworzyć własną placówkę przy ul. Gęsiej 89/91, gisernię (zakład odlewniczy)⁴⁴. I tu znalazło się miejsce dla Rywki i jej córek. Jakiś czas później placówkowicze z szopu Rochmana dołączyli do grupy zajmującej się „oczyszczaniem” z mebli mieszkań opuszczonych przez zamordowanych w czasie akcji Żydów. I tym razem Rochmanowie wstawili się za Finkelsztejnową i jej córkami u swoich krewnych (zapewne kogoś z rodziny Estery Rochmanowej), którzy zorganizowali całe przedsięwzięcie. Co jednak najważniejsze, to Rochmanowie nakłonili Rywkę Finkelsztejn, by zgodziła się wyprowadzić jedną z córek z getta. Pomogli w sfinalizowaniu tej operacji. Mimo oporów i lęku przed rozstaniem do przygotowań włączyła się także Rywka. Zapewne to ona skontaktowała się z Adolfem Bermanem, sekretarzem Rady Pomocy Żydom. W każdym razie po aryjskiej stronie Awiwa otrzymała metrykę wystawioną na Jadwigę (miało brzmieć podobnie do Awiwa) Jaworską (bo to popularne nazwisko). Kilka, może kilkanaście dni przez wybuchem powstania kwietniowego Awiwa opuściła getto. W płaszczyku matka zaszyła jej amerykański adres ojca. Ona sama po kryjomu przemyciła cztery fotografie: ojca, matki, siostry i ciotki Chany Złoto z jej zmarłą przed wojną córeczką⁴⁵. Płonącą dzielnicę żydowską obserwowała już z dachów pobliskich domów, razem ze swoimi rówieśnikami. Jak wielu ukrywających się wówczas Żydów, zmuszona była słuchać pełnych satysfakcji, czasem po prostu pozbawionych współczucia komentarzy: „no, Żydzi się palą”. Z matką i siostrą już nigdy się nie spotkała… Nie wiadomo, jak zginęły Rywka i Tusia Finkelsztejn.

Po opuszczeniu getta Awiwa trafiła do małżeństwa Rychowieckich, którzy traktowali ją jak drugą, obok rodzonej Wandy, córkę. On był kolejarzem. Krótko po przybyciu Awiwy Rychowiecki zmarł. Mimo ubóstwa Maria Rychowiecka do końca wojny sumiennie wypełniała zalecenie Rywki Finkelsztejn, która oddając dziecko pod opiekę nieznanych ludzi, prosiła, by raz dziennie dawano jej szklankę mleka. Nie przestała się też zajmować Awiwą, kiedy tuż przed powstaniem warszawskim urwał się jej kontakt z przedstawicielem „Żegoty”. Jesienią 1944 r. Rychowieckie i Awiwę wywieziono w okolice Łowicza, trafiły wprawdzie do różnych gospodarstw, ale nie straciły ze sobą łączności. Gdy wojna się skończyła, Rychowieckie przeniosły się do rodziny, wiadomo było, że Awiwa nie może tam do nich dołączyć. Co tydzień więc, przemierzając dystans kilkunastu kilometrów, odwiedzała Wandę i jej matkę. Przez dłuższy czas zamierzała pozostać przy swoim okupacyjnym nazwisku, u wojennych opiekunek szukała rodzinnego ciepła. W końcu Wandzie udało się ją nakłonić, by zgłosiła się do świeżo utworzonego w Łowiczu Komitetu Żydowskiego. Pośród nazwisk ludzi znanych w społeczności żydowskiej Awiwa wymieniła także Adolfa Bermana, który został niezwłocznie powiadomiony o tym, że ona żyje. Zaraz potem przekazał tę informację Chaimowi Finkelsztejnowi. 28 sierpnia 1945 r. Finkelsztejn zadepeszował do córki: „[jestem] szczęśliwy, mogąc się dowiedzieć, że ocalałaś. Kochanie, nie martw się, niedługo się połączymy i znajdziemy mamę i Tusię”⁴⁶. Do rozmów o Tusi i matce Finkelsztejn nigdy potem już nie wracał.

Przed wyjazdem z Polski Awiwa na krótko trafiła do żydowskiego domu dziecka w Otwocku. Tam też w oczekiwaniu na formalności umożliwiające połączenie z ojcem wraz z innymi dziećmi przygotowywała się — z powodzeniem — do egzaminów kwalifikujących do rozpoczęcia nauki w gimnazjum. 8 września 1945 r. Awiwa Finkelsztejn, wyposażona w listy polecające od ministra spraw zagranicznych oraz Jakuba Bermana, podsekretarza stanu w Prezydium Rady Ministrów, dotarła do poselstwa polskiego w Sztokholmie. Zamieszkała z ambasadorem Polski Adamem Ostrowskim i jego żoną⁴⁷, przez cały pobyt w Szwecji o jej potrzeby dbali także Gustawa Bychawska i jej mąż Józef — działacz Związku Żydów Polskich w Szwecji.

„Wysoka, smukła, harmonijnie rozwinięta dziewczynka, o miłej słodkiej buzi z żywymi oczami. Ogromnie daje się lubić. Mądre to dziecko. Nie jest wcale nieśmiała, a przy tym bardzo delikatna. Zewnętrznie zupełnie nie ma śladu przeżytych okropności. Ma w sobie pewną rezerwę, widocznie wyrobioną przez anormalne warunki. Ale teraz jest już zupełnie swobodna i wesoła z nami” — pisał do Chaima Finkelsztejna o jego córce zaraz po przyjeździe Józef Bychawski⁴⁸. „Nie chcę ożywiać w niej bolesnych wspomnień, tym bardziej że jak widzę, nie lubi ona powracać myślą do przeszłości, przeciwnie, ma w sobie pęd naprzód. Rwie się do rozrywek, chciałaby wszędzie być i wszystko widzieć […]” — charakteryzowała Awiwę w innym liście do Finkelsztejna Gustawa Bychawska⁴⁹. Nieco dalej dodawała: „Jest bardzo czujna i w swej małej główce kombinuje, nieraz trudno zgadnąć co. Najtrudniej jest wiedzieć, co się dzieje w jej serduszku […]”⁵⁰.

16 listopada 1945 r. Awiwa Finkelsztejn wyruszyła na spotkanie ojca. Wyjechała pociągiem ze Sztokholmu do portu w Oslo, skąd wypłynęła do Nowego Jorku. Po mniej więcej dwóch tygodniach dotarła na miejsce. W porcie powitał ją ojciec… Po raz kolejny Awiwa została przeniesiona w zupełnie obce środowisko. W USA jednak zdecydowała się zamieszkać na stałe. W maju 1950 r. uzyskała obywatelstwo amerykańskie. W połowie lat pięćdziesiątych ukończyła Uniwersytet Columbia i podjęła pracę. W 1967 r. wyszła za mąż, na początku lat siedemdziesiątych urodziła jedynego syna, Riszona. Do dziś zajmuje się psychoterapią. Ma dwoje wnuków. Jak mówi o sobie — wciąż czuje się syjonistką, ale jest też bardzo przywiązana do Ameryki, która dała jej życie, jakiego nigdy nie miałaby gdzie indziej…

Kontakt z Rychowieckimi Awiwa utrzymywała do końca ich życia: Wanda zmarła w 1947 r., jej matka Maria — około 1968 r. W zażyłej przyjaźni pozostawała również z jedynym ocalałym synem Rochmanów — Mańkiem — i jego żoną Lili⁵¹, którzy pod koniec lat czterdziestych tą samą co ona drogą — przez Szwecję — z pomocą Chaima Finkelsztejna dotarli do USA i tu osiedli na zawsze. Wciąż jest w stałym kontakcie z Lucyną Tych z domu Berman.

Chaim Finkelsztejn pozostał związany z instytucjami żydowskimi. Jeszcze w czasie wojny podjął pracę w Światowym Kongresie Żydów, później kierował Location Center, które zajmowało się „wyszukiwaniem krewnych i układaniem list ocalonych Żydów” — jak tłumaczył córce⁵². Jego ostatnim miejscem zatrudnienia był Institute for Jewish Research (Instytut Badań Żydowskich w Nowym Jorku), gdzie pracował jako administrator i badacz Holokaustu. Po ponad dwudziestu latach od rozstania z Rywką Finkelsztejn zdecydował się na powtórny związek. Jego żoną i towarzyszką życia przez następne cztery dekady była Jadwiga, wdowa po Salomonie Temchinie. W 1978 r. Finkelsztejn opublikował monografię na temat „Hajntu”, książkę niezastąpioną dla wszystkich badaczy nie tylko prasy żydowskiej, ale w ogóle żydowskiego życia w Polsce międzywojennej⁵³. Już po śmierci męża Jadwiga czuwała nad tłumaczeniem książki na angielski, w projekcie wzięli udział ochotnicy, a monografia w obu wersjach językowych dostępna jest w internecie⁵⁴. Chaim Finkelsztejn zmarł w 2001 r. w wieku 102 lat, Jadwiga Finkelsztejn przeżyła go o sześć lat.

*

Nie sposób uciec od pytania, jaką część prawdy o warunkach życia rodziny w okupowanej Warszawie znał Chaim Finkelsztejn. Listy przynosiły nikłą tylko wiedzę o ówczesnych realiach. Do stonowanych wypowiedzi Rywki, pozbawionych opisów codziennego trudu, problemów, z którymi niechybnie się borykała, mimochodem tylko przenikały okruchy informacji o okupacyjnej rzeczywistości i faktycznym położeniu Tusi, Awiwy i ich matki. Głęboko wstrząsnęła Finkelsztejnem niespodziewana wiadomość o prawie jednoczesnej śmierci Goldreichów: Rojzy — przyrodniej siostry Rywki — i jej męża Josefa Ariego, jaka do Nowego Jorku dotarła na początku marca 1941 r. Nie pozostawiały jednak złudzeń i powtarzające się wcześniej prośby o paczki („nie mogę powiedzieć, żebyś nie przysyłał paczek”⁵⁵, „Jeśli ci nietrudno, proszę ciebie, żebyś przesyłał paczki, ile tylko możesz”⁵⁶, „jeśli możesz, przysyłaj ciągle paczki”⁵⁷, „Mój jedyny, jeśli możesz przysłać oliwę, ser, konserwy i herbatę, to bardzo cię o to proszę. To jest wszystko, w czym możesz nam pomóc”⁵⁸), nabierające z upływem czasu dramatyzmu apele o pomoc dla innych, zaprzyjaźnionych rodzin („Bądź u sióstr Wajsandowej, żeby przysyłały paczki, bo oni umierają z głodu dosłownie”⁵⁹) czy mające w zamierzeniu uspokajać wzmianki wskazujące na bezmiar możliwego cierpienia („Mój drogi, bądź spokojny, nic nam nie brakuje, myśmy jeszcze nie głodowały, daj Boże dalej nie gorzej”⁶⁰, „z głodu nie umrzemy”⁶¹). Korespondencja z rodziną nie była zresztą jedynym źródłem wiedzy Finkelsztejna o sytuacji Żydów w okupowanej Polsce. Docierały do niego przekazy, jakie jego koledzy otrzymywali od swoich bliskich, głosy tych, którzy zdołali umknąć z Polski już po rozpoczęciu wojny, wśród nich Mojżesza Marka⁶², kolejnych przybywających do USA uchodźców żydowskich z Europy czy po prostu osób lepiej poinformowanych, takich jak Soniek Kukiełka. Ten ostatni donosił w lutym 1940 r.: „Wiadomości, jakie ja od nich [Rochmanów — E.K.-F.] otrzymuję, są po prostu straszne. Mróz dochodzi do [-]40 C. Wielkie opady śnieżne uniemożliwiają dowóz węgla i środków żywności. I na dobitek ostatnio wyszło rozporządzenie o przymusowej pracy dla Żydów od lat 16–50. […] Otrzymałem list od Estery, w którym mi pisze, że musi przerwać pisanie listu do jutra, bo palce jej skostniały i nie może utrzymać pióra w ręku. […] U nas na Siennej 72, gdzie myśmy mieszkali, zostało tylko dolne 3 piętra. Dom ten, o ile sobie Pan przypomina, miał 6 pięter wysokości. […] Wyobraża sobie Pan na pewno, w jakich norach oni dziś mieszkają, niczem sowy w lesie. Miesiąc temu donieśli mi z wielką radością, że w mieszkaniu już mają wszystkie szyby. Rozumie Pan, że wstawienie szyb jest takim zdarzeniem, które warto [o]pisać w liście […]”⁶³.

„Mój drogi, stale mnie się pytasz, skąd bierzemy na życie, mój kochany, dla ciebie musi wystarczyć, że żyjemy, jak żyjemy, musi być obojętne” — pisała Rywka Finkelsztejn⁶⁴. Trudno dziś autorytatywnie stwierdzić, z czego wynikała jej i Tusi powściągliwość w informowaniu Chaima o rzeczywistym położeniu rodziny. Z pewnością liczyły się one z możliwością ingerencji cenzury niemieckiej⁶⁵ („Szczegółowo o nas nie mogę ci pisać” — deklarowała Rywka we wrześniu 1940 r.⁶⁶), być może obawiały się nawet zatrzymania listów, ale nie była to przyczyna najważniejsza. Przede wszystkim kierowała nimi bowiem troska o Finkelsztejna. Dlatego nie pisały na tematy trudne — o ile ich dotyczyły, to był zasadniczy powód, dla którego o ciężkiej zapewne w przebiegu chorobie Rywki latem 1941 r.⁶⁷ poinformowały Chaima dopiero post factum. Miały jasność, że podejmuje on wszelkie działania, by im pomóc. Z kolejnymi upływającymi tygodniami rozłąki rozumiały coraz lepiej, że możliwości, jakimi dysponuje — mimo nadludzkich wysiłków — pozostają mizerne (lektura listów wyraźnie pokazuje, jak narastała w Rywce świadomość niemocy, bezradności jej męża; a wraz z nią zmieniała się i ona sama — z szukającej oparcia w mężu w tę, która daje siłę). Doskonale rozumiały jego cierpienie („Nie mogę sobie darować tego, że mojej żonie i moim dzieciom jest źle, a ja żyję w dobrych warunkach. Wygląda tak, jak ja bym uciekł od niebezpieczeństwa i biedy i zostawił was na łaskę losu”⁶⁸ — pisał Finkelsztejn i to zdanie jak mantra powracało w jego listach) i po prostu chciały mu oszczędzić niepotrzebnego bólu.

*

Mimo licznych, zmieniających się w czasie ograniczeń, dotykających zwłaszcza ludność żydowską⁶⁹, poczta w okupowanej Polsce funkcjonowała nieprzerwanie, w gettach — do czasu rozpoczęcia akcji likwidacyjnych. Niemieckie prawodawstwo umożliwiało zachowanie łączności z adresatami w kraju i za granicą, ale tylko z mieszkańcami państw niebędących w stanie wojny z Niemcami. W korespondencji obowiązywały język niemiecki lub polski; dopuszczalne było także posługiwanie się innymi językami europejskimi, na przykład włoskim, rumuńskim czy francuskim — jak podają za „Gazetą Żydowską” Barbara Engelking i Jacek Leociak⁷⁰.

Wymiana korespondencji pomiędzy Chaimem Finkelsztejnem a Rywką i ich córkami trwała dwa lata. Czas Zagłady przetrwało około 140 listów i kartek; połowę z nich stanowią wiadomości wysłane z Warszawy, drugie tyle — odpisy listów Chaima Finkelsztejna. Nie jest to zbiór kompletny. Brakuje w nim odpisów listów z Nowego Jorku z pierwszych ośmiu miesięcy wymiany wiadomości — co najmniej kilkunastu, jeśli przyjąć, że Finkelsztejn — jak deklarował — od połowy kwietnia pisał jeden list tygodniowo („Od tego czasu przesyłałem ci regularnie co tydzień list przeważnie w dwóch egzemplarzach i jestem pewien, że już je otrzymałaś”⁷¹), co w sierpniu potwierdziła jego żona („co tydzień otrzymuję list od ciebie”⁷²). Wiadomo, że w kolekcji nie znalazły się odpisy listów Finkelsztejna z 17 marca⁷³, 14 i 20 kwietnia⁷⁴; z 18 maja⁷⁵, z 6 i 23 [miesiąc nie został podany]⁷⁶ i 4 sierpnia⁷⁷, nie ma w niej również odpisów czterech późniejszych listów — z 20 października⁷⁸, 5⁷⁹ i 8 listopada 1940 r.⁸⁰ oraz z 19 maja 1941 r.⁸¹ — ani kopii wiadomości do Rochmanów dołączonej do listu z 21 września 1940 r.⁸², jak i do Józka Finkelsztejna dodanej do listu z 14 grudnia 1940 r.⁸³

Nie sposób dziś jednoznacznie orzec, dlaczego Finkelsztejn postanowił dokumentować przebieg korespondencji z rodziną. W jakiejś mierze zadecydował po prostu zawodowy, dziennikarski odruch, ale na pewno nie tylko. W tamtym czasie napisał przecież wiele listów, w tym do osób znacznych, o utrwalonej pozycji w przedwojennym świecie kultury żydowskiej, czasem polityki (część z nich współpracowała z „Hajntem”), wysyłał także wiele pism urzędowych — poza wzmiankami w innych miejscach nie pozostał jednak po nich żaden ślad. Oczywiście, to sprawy rodziny były dla Finkelsztejna najważniejsze. Przez kalkę napisał wiele listów (ale nie wszystkie) do opiekunów Rywki i córek w Warszawie — do rodziny Rochmanów. Mniej więcej od drugiego kwartału 1941 r. zachowywał ponadto kopie pism wysłanych do Warszawy, gdy dotyczyły one żony i córek — mowa o szeroko rozesłanych listach z prośbą o pomaganie rodzinie⁸⁴ czy listach z prośbą o informację na jej temat. Dlaczego jednak Finkelsztejn nie kopiował swoich listów kierowanych do innych osób z najbliższej rodziny, nawet gdy pozostawały one w ścisłym kontakcie z jego żoną i córkami — do siostry Estery, matki czy wreszcie brata Józka, który mieszkał z rodziną w Otwocku i który późną wiosną i latem 1940 r. gościł u siebie między innymi Rywkę Finkelsztejn i Awiwę, by odpoczęły i nabrały sił?⁸⁵ Dlaczego nie pisał przez kalkę do tych, z którymi był mocno związany, na przykład do swojej siostry Mani Gerszonowicz, przebywającej wraz z mężem na terenach okupacji sowieckiej, gdzie urodziła dziecko? (Od października 1940 do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. Mania pozostawała w żywym kontakcie z bratem, pisała do niego: „Nie ma chwili w dniu, ażebym ja o Tobie nie myślała. Nie wiem dlaczego, ale za Tobą najwięcej tęsknię. Kiedy dostaję list od Ciebie, to zalewam się łzami”⁸⁶). Szukając odpowiedzi na te pytania, skazani jesteśmy na domysły.

Pierwsza po wybuchu wojny wiadomość — jednozdaniowy telegram wysłany przez Rywkę do męża do Paryża — pochodzi z początku września 1939 r. W odpowiedzi na nią Chaim Finkelsztejn miał kilkakrotnie telegrafować, jak wspominał rok później — bez odzewu⁸⁷. Wiadomo, że w październiku 1939 r. starał się dowiedzieć o losy rodziny, korzystając z pośrednictwa Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie⁸⁸. Jego wiadomości zapewne nie docierały do żony. 13 grudnia 1939 r. Rywka Finkelsztejn pisała do Bukaresztu na ręce Lusgartena do Reissa, znajomego rodziny: „Proszę Pana bardzo, aby mnie Sz[anowny] Pan poinformował, gdzie obecnie się znajduje mój mąż Chaim Finkelsztejn. Ja dotychczas żadnej wiadomości od mojego męża nie mam […]”⁸⁹. W tym czasie także Finkelsztejn nie wiedział jeszcze, co się dzieje z jego rodziną. Zaraz po przyjeździe do Nowego Jorku, 26 listopada 1939 r. zwrócił się do amerykańskiego konsulatu w Berlinie z prośbą o pomoc w ustaleniu, gdzie są jego żona i córki⁹⁰. Na początku grudnia 1939 r. depeszował na adres redakcji gazety „Bialistoker Sztern” w Białymstoku do Efraima Kaganowskiego, dopytując o informacje⁹¹, podobną w treści depeszę skierował do kuzyna Rywki Finkelsztejn w Palestynie⁹². Wybór adresatów podyktowany był przede wszystkim względami praktycznymi — mieszkali na terenach nieobjętych działaniami wojennymi, a zatem kontakt z nimi był po prostu możliwy. Wydaje się mało prawdopodobne, by Finkelsztejn zakładał, że jego żona będzie samodzielnie szukała możliwości wyjazdu z Polski. Zresztą i później w przekonaniu, że listy wysyłane z krajów nieobjętych wojną skuteczniej będą dochodzić do rodziny, Finkelsztejn korzystał przez pierwsze miesiące 1940 r. z pośrednictwa Sońka Kukiełki⁹³, brata Estery Rochmanowej, który w 1939 r. został internowany w obozie Ipolytarnóc na Węgrzech, skąd po ucieczce wrócił do Warszawy w czerwcu 1940 r.⁹⁴ W tym samym czasie kilkakrotnie wykorzystał też obecność swojego redakcyjnego kolegi Mojżesza Marka w Trieście. Z kolei w pierwszej połowie 1941 r., jeszcze przed wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej, w przekazywaniu korespondencji Finkelsztejnów pośredniczyli przez krótki okres Mania i Genek Gerszonowiczowie.

Zerwany kontakt pomógł nawiązać Finkelsztejnom Noach Nachbusz. Wiadomość dla Rywki o dotarciu jej męża do Ameryki Nachbusz przesłał na ręce Dawida Guzika, dyrektora finansowego biura Jointu w Warszawie⁹⁵, z którym zetknął się — jak można przypuszczać — w 1938 r. w Zbąszyniu, gdzie obaj zaangażowani byli w niesienie pomocy polskim Żydom wydalonym z Niemiec⁹⁶. W odpowiedzi na tę informację Rywka Finkelsztejn prosiła Nachbusza, by przekazał mężowi, „że u nas wszystko w porządku i nie jesteśmy absolutnie uszkodzeni” i że „[o]czekuję jak najprędzej odpowiedzi”⁹⁷. Tego samego dnia do Chaima Finkelsztejna napisały jego córki. Kartka pocztowa Tusi i Awiwy z 14 grudnia 1939 r. otwiera regularną wymianę listów między Chaimem Finkelsztejnem a jego rodziną w Warszawie. Ostatni nadesłany z Warszawy list — napisany wspólnie przez Rywkę i córki — nosi datę 12 listopada. Ostatni zapewne list od Chaima Finkelsztejna, który dotarł do rodziny w Warszawie, jest opatrzony datą 30 listopada 1941 r. Kolejne jego dwa listy — z 7 grudnia 1941 i 27 stycznia 1942 r. — wróciły do Nowego Jorku około pół roku po wysłaniu. Do kopert załączono ulotkę z informacją: „Ta przesyłka wróciła do nadawcy, ponieważ była adresowana do wrogiego państwa lub państwa okupowanego przez wroga. Wiadomości prywatne nie dłuższe niż 25 słów można przesyłać za pośrednictwem Amerykańskiego Czerwonego Krzyża. Informacje na ten temat można uzyskać w najbliższym biurze Czerwonego Krzyża”⁹⁸. Zwrócone nadawcy listy zamykają przedrukowaną w książce korespondencję.

Od grudnia 1941 r. kontakt z rodziną urwał się na zawsze. W ciągu następnych lat, aż do zakończenia wojny Chaim Finkelsztejn tylko raz otrzymał od Adolfa Bermana krótką informację o swoich bliskich, pisał on, że „Awiwa jest w bezpiecznym miejscu pod jego opieką. […] nie miał jednak wiadomości o żonie i starszej córce, Tusi”⁹⁹.

*

Opublikowane listy przechowywane są w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie w zespole Spuścizna Chaima Finkelsztejna, oznaczonym sygnaturą 346, dokąd zostały przekazane przez rodzinę Finkelsztejna po jego śmierci. W książce — zgodnie z tytułem — zamieszczone zostały tylko wiadomości wysłane (w zbiorach znajduje się także rękopiśmienny, niedokończony szkic listu Finkelsztejna do rodziny, najpewniej z przełomu 1940 i 1941 r., listy Chaima Finkelsztejna z 1 i 22 czerwca oraz 21 września 1941 r. — dwa ostatnie z adnotacją „nie wysłałem”¹⁰⁰, o liście z 1 czerwca pisał Finkelsztejn: „Po przeczytaniu twego dzisiejszego listu postanowiłem nie wysyłać ci wczorajszego, bo był bardzo smutny i tęskny”¹⁰¹) i napisane już po wybuchu wojny (w kolekcji zachował się list Rywki Finkelsztejn do męża, jedyny napisany przez nią w jidysz, tuż po rozstaniu w sierpniu 1939 r.¹⁰²). Wszystkie listy wydrukowane zostały w całości, wyjątek stanowi kilka listów z Nowego Jorku, których odpis jest niekompletny, co za każdym razem zostało zaznaczone przypisem, oraz list Rywki Finkelsztejn i jej córek z 12 maja 1940 r. — w przypadku Rywki po prostu odpis wysłanego inną drogą listu z 8 maja (zrezygnowałam więc z jego powtórnego druku¹⁰³). W stosownych przypisach odnotowywałam wszelkie komentarze i uwagi, którymi opatrzone były wiadomości — czasem pióra ich nadawców, nierzadko także osób czytających. Informowałam również o nietypowym umiejscowieniu wypowiedzi (np. z boku strony, w świetle między wersami). Wgląd w oryginalny zapis umożliwiają włączone do książki kopie kilkunastu wybranych kart pocztowych i listów.

Autorem listów z Nowego Jorku był Chaim Finkelsztejn. Kilka razy zaledwie w wysłanych przez niego wiadomościach znalazły się dopiski osób z jego najbliższego w tamtym czasie otoczenia. Zazwyczaj ich adresatem była Rywka Finkelsztejn, choć zdarzyło się także, że skierowane były one do innych ludzi¹⁰⁴. Wszystkie zamieszczone w książce wiadomości Finkelsztejn napisał na maszynie. Z reguły miały one stałą strukturę. List otwierał nagłówek z datą, czasem miejscem nadania. Począwszy od 14 lutego 1941 r., na górze każdej osobnej kartki listu Chaim umieszczał również pełne dane adresowe, najprawdopodobniej reagując w ten sposób na apel punktu kontroli korespondencji zagranicznej, dołączony do listu z Warszawy z 18 listopada 1940 r.¹⁰⁵ (dla zachowania czytelności przedrukowanych w książce wiadomości zrezygnowałam z zamieszczenia tych powtarzających się informacji, zaznaczyłam jedynie w przypisie moment, od którego Finkelsztejn zaczął regularnie sygnować listy swoim adresem). Pierwsza, najdłuższa część wypowiedzi Chaima Finkelsztejna adresowana była do żony. W osobnym akapicie, oddzielonym najczęściej interlinią, zwracał się do starszej córki, Tusi, po czym następowała znów graficznie wydzielona część listu — przeznaczona dla młodszej córki, Awiwy. Zdarzało się także, że pisał do Tusi i Awiwy razem. Listy podpisywał zapewne odręcznie, dlatego w odpisach kończą się słowami „Wasz” i „Twój”, rzadziej pełną formułą „Wasz tatuś”, „Twój Chaimszy” (we wszelkich możliwych wariantach). Do swoich listów Finkelsztejn dołączał nierzadko — czasami na osobnych kartkach, niejednokrotnie po prostu w oddzielnym akapicie — wiadomości skierowane do osób z najbliższej rodziny i/lub przyjaciół rodziny. Wszystkie zachowane dopiski potraktowałam jako integralną część korespondencji Chaima Finkelsztejna z żoną i córkami i włączyłam do książki, nawet gdy w ramach porządków archiwalnych zostały one rozdzielone. Zgodnie z tą samą zasadą w książce nie zostały zamieszczone zachowane odpisy listów wysłanych z Nowego Jorku, które Finkelsztejn wysłał bezpośrednio do adresatów.

Głównymi autorkami wiadomości z Warszawy — tych wspólnych, ale nierzadko również wysyłanych osobno — były Rywka i starsza córka Tusia. Do ich listów dołączała zwykle co najmniej kilka słów młodsza Awiwa, która — co wyraźnie jest widoczne na początku korespondencji — dopiero nabierała wprawy w pisaniu. Stosunkowo często dopisywali się również ci wszyscy, którzy z żoną i córkami Finkelsztejna pozostawali w stałym kontakcie.

Zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami edycji dokumentów, a także w trosce o wygodę czytelników ujednoliciłam zapis elementów stałych listu. W nagłówku umieszczona została pełna nazwa miejsca nadania listu oraz data w zestandaryzowanej formie. Jeśli czas nadania listu określiłam na podstawie własnych wyliczeń (nie został on sprecyzowany przez nadawcę lub piszący wpisał błędną — jak wynikało z treści wiadomości — datę), ustalenia podawałam w nawiasie kwadratowym, opatrując je stosownym przypisem. Części listów skierowane do osobnych adresatów — w wypadku wiadomości Chaima Finkelsztejna, w wypadku listów z Warszawy — napisane przez różne osoby, w druku zostały rozdzielone od siebie interlinią. Zachowałam także nagłówek z datą i miejscem — o ile zostały nim opatrzone.

Korespondencja została ułożona chronologicznie — zakładałam, że dzięki temu czytelnik stanie się świadkiem prowadzonej na odległość rozmowy Finkelsztejnów. W rzeczywistości jednak, jak się okazało, nierzadko przypomina ona bardziej monolog niż wymianę myśli. Nie tylko dlatego, że Finkelsztejnowie pisali w zmiennym rytmie — zwłaszcza Rywka i Tusia (wysyłały od jednej do sześciu wiadomości miesięcznie, wyjąwszy okres choroby Rywki w lecie 1941 r., miesiące, w których komunikowały się z Finkelsztejnem częściej, przeplatały się z takimi, w których odzywały się do niego skąpo, tymczasem Chaim od września 1940 r. wysyłał co najmniej trzy listy miesięcznie, a od początku 1941 r. pisał z cotygodniową regularnością). Również fakt, że część listów Chaima Finkelsztejna z pierwszego okresu korespondencji po prostu zaginęła (ocalały zaledwie odpisy trzech jego listów napisanych wcześniej), nie wyjaśnia całkowicie wrażenia, jakie pozostawia lektura listów w zaproponowanym układzie.

Treść listów podana została w brzmieniu oryginalnym — konieczne zmiany ograniczyły się do poprawienia ortografii i interpunkcji oraz w przypadkach jednoznacznych ewidentnych błędów literowych (opuszczenia lub przestawienia liter). Kierując się obowiązującymi zasadami ortografii, uwspółcześniłam również pisownię, zmieniałam też okazjonalnie przez piszących stosowany zapis fonetyczny słów [np. „bogać” zamiast „bogacz”]. Wszystkie zmiany: rozwinięcia nieistniejących skrótów, niedokończone słowa i uzupełnienia tekstu oryginalnego, zaznaczałam, wstawiając je w nawias kwadratowy; gdy nie miałam pewności, czy moja propozycja jest właściwa, opatrywałam ją znakiem zapytania. Nieczytelne słowa oraz zniszczenia dokumentu oryginalnego uniemożliwiające jego odczytanie oznaczyłam w tekście wielokropkiem w nawiasie kwadratowym i — jeśli było to konieczne — w przypisie wyjaśniałam, na czym polegała trudność. W stosownych przypisach także podawałam informacje o podkreśleniach w tekście oryginału.

Oddzielnych rozstrzygnięć wymagała pisownia imion i nazwisk. Ich zapis w listach bywał niekonsekwentny, często niezgodny z późniejszymi dokumentami, w wypadku niektórych osób inny niż w literaturze. (Pełny wykaz odmian imienia i nazwiska używanych w korespondencji, uwzględniający również mutacje pisowni występujące w literaturze, podawałam w pierwszym przypisie odnoszącym się do danej osoby, figuruje on także w zamieszczonym na końcu książki indeksie). W nielicznych tylko sytuacjach różnice wytłumaczyć można nieuwagą, zwykłą pomyłką. Problem ten zresztą powraca we wszystkich opracowaniach, w których występują nazwy transkrybowane z zapisu w alfabecie hebrajskim. W przypadkach wątpliwych przyjmowałam, że zapis polski nazwiska — jeśli było to nazwisko osoby, która z Polski pochodziła — musi odzwierciedlać jego brzmienie (nierzadko także odwzorowane układem liter właściwym dla języka niemieckiego czy angielskiego), dlatego właśnie końcówkę „-stein” w przypadkach niejednoznacznych zapisywałam jako „-sztejn” lub „-sztajn”. W podejmowaniu decyzji kilkakrotnie pomocna okazała się książka Chaima Finkelsteina, w której podawał on nazwiska także w zapisie fonetycznym¹⁰⁶. Zestawiając wszystkie możliwe użycia nazwiska, jako wzór traktowałam w pierwszej kolejności zapis stosowany przez samych zainteresowanych, zwłaszcza jeśli nazwisko umieszczone było w kontekście języka polskiego. O zastosowanej w książce transkrypcji nazwiska Finkelsztejn przesądził właśnie fakt, że w takiej notacji używała go z reguły Rywka Finkelsztejn, adresując swoje listy do męża. Tak samo postanowiłam transkrybować nazwisko wszystkich członków rodziny Chaima i Rywki, jak też — co może budzić więcej wątpliwości — niezwiązanych z nimi więzami krwi Nechemii, Noacha, Aleksandra i Mojżesza [Mojszunia]. Uznałam bowiem, że skoro Nechemii również brakowało konsekwencji w tej sprawie (kartki po niemiecku podpisywał Finkelstein, ale jako ich adresat figurował zarówno Chaim Finkelstein, jak i Finkelsztajn¹⁰⁷), a z zasady tak samo zapisywał nazwisko swoje i Chaima, to i ja powinnam zapisywać je identycznie. Występujące w korespondencji oboczności pisowni imienia zostawiłam tylko w odniesieniu do Rywki Finkelsztejn. W moim przekonaniu mnogość formuł, jakimi Chaim Finkelsztejn zwracał się do niej: Rywkełe, Rywkele, Rywkale, Rywkałe, odzwierciedla jego pełen czułości stosunek do żony.

Wychodząc z założenia, że listy doskonale dokumentują specyfikę języka, jakim posługiwali się ich nadawcy, a także dokonujące się w nim na bieżąco przekształcenia, nie korygowałam archaicznych form językowych, nie ujednolicałam ich także w sytuacjach, gdy autorom listów brakowało konsekwencji w ich stosowaniu (dlatego „zadowolić” występuje naprzemiennie z „zadowolnić”, „wytłumaczyć” z „wytłomaczyć”). Nie korygowałam używanych przez Finkelsztejnów zbitek słownych odwołujących się do powszechnie znanych zwrotów idiomatycznych lub związków frazeologicznych, których sens — mimo przeinaczenia — pozostał oczywisty (np. „wziąć się w ręce” zamiast „wziąć się w garść”). Nie poprawiałam błędnie używanych form gramatycznych, jeśli nie utrudniało to zrozumienia treści — w nawiasie kwadratowym podawałam jednak formę prawidłową, tak by dla czytelnika było jasne, że przedrukowany zapis nie wynika z przeoczenia autora edycji. W nielicznych przypadkach, gdy błędy językowe czyniły tekst trudno zrozumiałym, w nawiasie kwadratowym podawałam poprawną formę, w odnośnym przypisie przytaczałam zaś zapis oryginału.

Listy z Warszawy opatrzone zostały krótką notką informacyjną zamieszczoną w przypisie. Z zachowanych kopert i kart pocztowych odczytałam stemple, którymi przesyłka została opieczętowana, a także — jeśli było to możliwe — daty jej nadania oraz nadejścia. Poza datowanymi pieczęciami urzędów pocztowych w Warszawie i Nowym Jorku listy — przez cały okres trwania korespondencji — stemplowano napisem Deutsche Post OSTEN oraz pieczątką Wehrmachtu, która w tym czasie zmieniła kilkakrotnie wielkość oraz brzmienie odbijanej formuły (początkowo: „Oberkommando der Wehrmacht Geprüft” [sprawdzone], później także „Oberkommando der Wehrmacht”, wreszcie — od lutego 1941 r. — „Oberkommando der Wehrmacht Briefemet”). Od początku 1940 r. wiadomości wychodzące z Warszawy regularnie pieczętowano również stemplem warszawskiego Judenratu, nierzadko też napisem Geöffnet [otwarte] i Geprüft [sprawdzone]. Nie udało mi się wyjaśnić pochodzenia i znaczenia czasem przystemplowanych, czasem zaś wpisywanych odręcznie ciągów cyfr, którymi poznaczona jest cała korespondencja. Do opisu włączyłam ponadto treść notatek, sporządzonych najpewniej przez Chaima Finkelsztejna, którymi zostały one niejednokrotnie opatrzone. Nie wypisywałam natomiast danych o nadawcy — nominalnie, niezmiennie i niezależnie od stanu faktycznego autorką listów była Rywka Finkelsztejn, a że nie przetrwały koperty od listów wysłanych już po przeprowadzce wymuszonej zmianą granic getta, wszystkie pozostałe sygnowane są przedwojennym adresem Finkelsztejnów przy ul. Siennej. Jeżeli nie zachowała się koperta albo została przyporządkowana do niewłaściwego listu (co się zdarzyło raz), odnotowałam to osobno. Z przyczyn oczywistych w odniesieniu do wiadomości wysłanych z Nowego Jorku podobne informacje udało się zgromadzić tylko na temat przesyłek zwróconych nadawcy.

*

„[…] teraźniejszość dla nas nic się nie liczy” — pisała Rywka Finkelsztejn z getta warszawskiego w czerwcu 1941 r. do swego męża w Nowym Jorku. Listy, skoncentrowane często na sprawach z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora drobnych, napisane językiem zanurzonym w rodzinnej historii, rozedrgane od emocji — tych wyrażanych otwarcie i buzujących pod powierzchnią słów — dokumentują siłę łączącej Finkelsztejnów więzi. Są także ważnym źródłem informacji na temat środowiska, w jakim przed wojną osadzeni byli Finkelsztejnowie: żydowskich dziennikarzy, literatów, aktorów, muzyków, artystów plastyków czy wreszcie działaczy społecznych i politycznych różnego szczebla. Jako jego uzupełnienie traktować należy zamieszczone na końcu książki Biogramy, w których zgromadzone zostały dane o około 150 osobach — szczególnie dotyczące ich losów przed drugą wojną światową i w czasie okupacji — których nazwiska przewijają się w korespondencji. Przede wszystkim jednak listy pozwalają na wgląd w łączącą ich autorów relację, w której wypracowane przez lata wspólnego życia reguły funkcjonowania związku zderzone zostały z zupełnie nową, unikatową sytuacją historyczną. Odsłaniają tym samym wciąż słabo poznany społeczny wymiar doświadczenia Zagłady.

Dla nienawykłych do rozłąki Finkelsztejnów korespondencja stała się namiastką utraconego kontaktu. Pisząc, odwoływali się do języka wewnątrzrodzinnej komunikacji — zwracali się do siebie i siebie samych określali, używając pieszczotliwych, czasem zabarwionych ironią zdrobnień, niezmiennie trzymali się wypracowanych przez lata reguł funkcjonowania związku, starannie odgrywali swoje role. On — ekstrawertyk, człowiek czynu, pozbawiony oparcia w rodzinie, w swych listach dokumentujących nieustanne wysiłki pomocy dawał upust targającym nim emocjom — tęsknocie, rozpaczy, poczuciu winy. Ona i ich starsza córka wyrażały się znacznie bardziej powściągliwie, przede wszystkim zaś uspokajały, łagodziły, tłumaczyły, starały się ukoić cierpienie męża i ojca. Bezmiaru ich własnego bólu możemy się tylko domyślać. Młodsza córka pozostała dzieckiem; tylko jej udało się przeżyć wojnę.

*

Książka w obecnym kształcie nie powstałaby bez udziału wielu osób. W przygotowaniu projektu edycji brała udział Marta Janczewska. Od początku sekundowała mu i wspierała moje poczynania dr Eleonora Bergman, swego poparcia udzielił też prof. Feliks Tych. W celu zidentyfikowania ludzi określanych w listach niekoniecznie oczywistym w zapisie nazwiskiem, czasem pseudonimem lub familiarnym zdrobnieniem, zwracałam się o pomoc do świadków tamtych wydarzeń, wywodzących się ze środowiska, w którym przed wojną obracali się Finkelsztejnowie: Danki [Tamar] Mozes-Rawitz, Lucyny Tychowej, a także jej męża Feliksa Tycha. Korzystałam z ustaleń Elżbiety Ficowskiej. O wątpliwościach dotyczących właściwego zrozumienia terminów angielskich rozmawiałam z Jerzym Giebułtowskim, przetłumaczył on także z niemieckiego informację dołączaną do listów wychodzących z getta warszawskiego pod koniec 1940 r. Czerpałam ze znajomości kultury i religii żydowskiej Belli Szwarcman-Czarnoty. Jak zawsze mogłam także liczyć na jej pomoc w kwestiach językowych — to ona zapoznała mnie z treścią zachowanych w spuściźnie Chaima Finkelsztejna listów w jidysz opisujących życie Rywki Finkelsztejn i ich córek na początku wojny, przełożyła także niezamieszczony w książce list Rywki Finkelsztejn z 23 sierpnia 1939 r. W trakcie pracy nad książką odwoływałam się ponadto do wiedzy Aleksandry Bańkowskiej, Jana Jagielskiego, Marty Janczewskiej, Piotra Pazińskiego, Agnieszki Reszki, Moniki Taras, Agnieszki Żółkiewskiej i Joanny Nalewajko-Kulikov, która także należała do pierwszych czytelników Wstępu. Spójności formuły książki i poprawności językowej moich omówień pilnowała Beata Bińko, wielokrotnie też służyła radą przy podejmowaniu decyzji dotyczących edycji. Od początku nad organizacją całego przedsięwzięcia czuwał z cierpliwością i spokojem Jakub Petelewicz. Wszystkim tym osobom bardzo dziękuję. Osobne podziękowania należą się synowi Awiwy Blumberg Riszonowi, o którego poparciu i gotowości udzielania pomocy miałam okazję również się przekonać.

W trakcie pracy nad książką pozostawałam w nieprzerwanym kontakcie z Awiwą Blumberg. Odpowiadała ona — w miarę swoich możliwości — na moje liczne pytania (internet okazał się niezastąpiony!), pomagała mi rozwiewać kolejne nasuwające się wątpliwości, przede wszystkim jednak przez cały czas moich zmagań miałam poczucie, że wspiera prowadzone przeze mnie poszukiwania i związane z nimi decyzje. Jestem jej ogromnie wdzięczna za zaufanie, jakim mnie obdarzyła, i wynikający z niego komfort działań. Mam nadzieję, że oddając do rąk czytelników książkę — świadectwo z nieistniejącego już, zgładzonego świata, dokument, czasami jedyny ślad brutalnie przerwanego istnienia — nie zawiodłam jej oczekiwań.

Ewa Koźmińska-Frejlak

Warszawa, wrzesień 2012 r.

LISTY

Warszawa, 14 grudnia 1939 r.¹⁰⁸

Najukochańszy mój ojczulku!!!¹⁰⁹

Wyobrażasz sobie, jaka radość mię ogarnęła na wieść o Twoim liście. Nawet mała Nechamka¹¹⁰, która u nas mieszka, wyczuła, że coś się stało. Nauczyłam ją rozpoznawać Twój portret, który wisi w stołowym. Tateńku, czy Ty masz pojęcie, jak ja b[ardzo] tęsknię do Ciebie? Ale ty o nas się nie martw, bo nam jest b[ardzo] dobrze. Tak bardzo bym Cię chciała już zobaczyć. Wyobrażam sobie, że Ty też nie myślisz o nikim innym, jak tylko o nas. Niestety, muszę już kończyć, bo Awiwa upomina się o swoje prawa „Słodkiej Pani”. Ściskam Cię i całuję b[ardzo] mocno¹¹¹. Twoja najstarsza córka Ester

PS Mamusia pisze oddzielnie. Pokłoń się p[anu] Nachbuszowi¹¹² i podziękuj mu w naszym imieniu za list.

Ester

Kochany Tatusiu!!!

Bardzo do Ciebie tęsknię i chcę Cię jak najprędzej zobaczyć. Całuję Cię b[ardzo] mocno, Awiwa

Warszawa, 3 stycznia 1940 r.¹¹³

Kochany Chaimku!!!

Nie czekając na Twoją odpowiedź, piszę jeszcze raz. Jesteśmy wszyscy zdrowi, mieszkamy w naszym mieszkaniu. Na życie mamy. Bardzo jesteśmy stęsknione i czekamy na Twoje dalsze listy. Wszystkie Twoje ukłony, nawet przez Kaganowskiego¹¹⁴, też otrzymałam. Ja stale piszę do ciebie i sądzę, że ty już wszystkie moje listy otrzymałeś. I już jesteś spokojny. Nie martw się, zobaczysz, jak się postarasz, wkrótce będziemy wszyscy razem. Kłaniaj się serdecznie naszemu Nachbuszowi.

Całuję Cię jak zawsze, Twoja Rywka

Kochany Tatuśku!!! Całuję Cię b[ardzo] mocno, Twoja córka Ester

PS Ukłony dla p[ana] Nachbusza, Ester

Całuję cię mocno, Awiwa

Kartka pocztowa z 16 I 1940 r. (AŻIH, 346/15–18, k. 52)

Warszawa, 16 stycznia 1940 r.¹¹⁵

Kochany Tatuśku!

Bardzo się cieszymy, że Ty jesteś zdrów i mieszkasz z wujkiem¹¹⁶. Dlaczego piszecie tak mało? Uczyniłbyś mi i Awiwie wielką radość, gdybyś nam przysłał osobny list o sobie. My czujemy się dobrze, a Ty? Co porabiasz, czy pracujesz? Czy jesteś zupełnie zdrów? Napisz o wszystkim obszernie i szczerze. My mieszkamy razem z wujkiem Abramem i ciocią Chaną i małą Niusią¹¹⁷. Co uczynisz dla nas, uczyń i dla nich. Pokłoń [się] wujaszkowi Kiwe[mu] z dziećmi od cioci. Bardzo bym chciała zobaczyć ciebie i mego nieznanego mi dotąd wujka. Tatusiu! W naszym domu mieszka p[ani] Cejtlinowa¹¹⁸, ona jest zdrowa i dziecko też, lecz nie ma żadnej wiadomości od męża, który jest w New Yorku. Dowiedz się, co z nim jest i odpowiedz. Pozdrów wszystkich serdecznie ode mnie. Ukłony od całej rodziny. Całuję Cię mocno, bądź zdrów i dobrej myśli. Ester

Kochany Syneczku¹¹⁹!

U nas wszystko w porządku. Chciałabym Ciebie zobaczyć, bo bardzo tęskno [mi] za tobą. Napisz, co u ciebie słychać i co słychać u wujka i u kuzynek¹²⁰.

Bardzo bym się chciała [z Tobą] zobaczyć¹²¹, ale to od ciebie zależy. Całuję cię b[ardzo] mocno.

Bibeczek

Chaimku! Ja piszę oddzielny list. Proszę cię, pisz często i dokładnie, Rywka

Warszawa, 16 stycznia 1940 r.¹²²

Kochany Chaimku!!!

Twój list otrzymałam! Jestem zadowolona, że jesteś razem z bratem. Dlaczego tak mało o sobie piszesz, proszę cię bardzo, pisz często i dokładnie. U nas wszystko dobrze, mamy na życie i mieszkanie całe. Nie martw się o nas. Dzieci dobrze wyglądają, tylko bardzo stęsknione, nasze życzenie jest, żebyśmy jak najprędzej były z tobą razem. Ty masz prócz papierów przysłać bilety okrętowe. Cała rodzina żyje i nieuszkodzona. Prócz Chany. Chana bardzo ucierpiała, cały interes spalony¹²³, ona z mężem, z dzieckiem są u mnie i oczekują od was to, co czynicie dla mnie. Pozdrów Kiwe[go] i synów, do niego napiszę osobno, Rywka

Pisz często do nas.

Całujemy, Ester i Awiwa

Warszawa, 27 stycznia 1940 r.¹²⁴

Najukochańszy Tateńku!

Jestem szczęśliwa z Twego listu i z tego, że masz troskliwą opiekę i że się dobrze czujesz. Bardzo bym jednak chciała zobaczyć Cię po tej rozłące, podczas której wszyscyśmy bardzo cierpieli. U nas wszystko w porządku. Żyjemy tylko myślą o Tobie i Twoim liście. Dotąd myślałam, że w Waszą rocznicę wszyscy będziemy razem¹²⁵. Niestety, wobec tego życzę Ci wszystkiego najlepszego, a głównie tego, żebyśmy wkrótce byli wszyscy razem. Nie troszcz się o nas, zobaczysz, wszystko się dobrze skończy. Co do nauki, to robię tak, jak mi radzisz. Ty staraj się tylko wszystkimi siłami zobaczyć z nami, o resztę się nie troszcz. Z Rutą¹²⁶ spotykam się często, mieszka na Chłodnej. Często spotykamy się z Rochmanami¹²⁷. Czy od nich nie masz żadnego listu? Tatusiu, nie przysyłaj znaczków — to zupełnie niepotrzebne. Mama spotyka się często z Guzikiem¹²⁸. Tatusiu, dowiedz się, co słychać u p[ana] Cejtlina¹²⁹, jego żona i dziecko są zdrowe. Muszę już skończyć, bo nie ma dużo miejsca. Pokłoń się wujkowi Rywenowi¹³⁰ i jego synom.

Ściskam Cię i całuję mocno, Twoja Ester

Kochany tatusiu!!!

Chciałabym ciebie zobaczyć.

Awiwa

Kochany Kiwe, bardzo ci dziękuję, że ty się opiekujesz moim mężem, nie wiem, jak ci za to dziękować. Kochany Kiwe, dlaczego ty nie piszesz? Proszę cię, pomóż Chaimowi, w czym tylko możesz.

Bądź zdrów. Ukłon dla twoich, Rywka

Warszawa, 27 stycznia 1940 r.¹³¹

Kochany Chaimku!!! Nareszcie otrzymałam od ciebie list, w którym miałam co czytać. Drogi Chaimku, ja nie wiem, co ci pisać, mogę tylko powiedzieć, że ja i dzieci jesteśmy tak stęsknione za tobą, niemożliwie żebyśmy długo zostali rozłączeni. Może się udasz do jakiejś redakcji. Bo właściciele redakcji mogą Ci dużo pomóc w tym. Czy Kiwe nie może działać? On przecież jest w tym kraju 30 lat, jednym słowem, rób, co możesz i nawet czego nie możesz, abyśmy byli razem.

Kochany Chaimku! Co do nas, oprócz naszej tęsknoty i to że chcemy być razem z tobą, nic nam nie brakuje. Ja nic nie ucierpiałam, nawet Twoje futro mam. Dzieci dobrze wyglądają. Tusia się uczy języków u dwóch nauczycieli. Awiwa się nie uczy, może ona teraz po Twoim liście zacznie się uczyć. Byłam u sióstr Nachbusza¹³², wszyscy są zdrowi. Radziły mi, żebyś się udał do ich szwagra, który ma biuro, nazywa się Nanstel. Co do ciebie, jestem już spokojna, jak tylko jesteś u Kiwy [Kiwego], już nic brakować Ci nie będzie, że Kiwe jest dobry, to ja wiem!!! Co do naszej rodziny, to wszyscy żyją, u mamy¹³³ dom jest trochę uszkodzony, mieszkają u Mani¹³⁴. Mania z mężem wyjechali z Warszawy¹³⁵. Cesia¹³⁶ i Wajsandowa¹³⁷ są obecne i kłaniają Ci się, Rywka

Nowy Jork, 31 stycznia 1940 r.¹³⁸

Moje słodkie dziewczynki, Tusia i Wiweczko!

Wujek Abraham mi pisał, że jesteście zdrowe i dobrze się chowacie¹³⁹. Daj Boże! Wyobrażam sobie, że jak się kiedyś zobaczymy, to moje dziewczynki będą już dorosłe panny, a ich tatuś starszy szpakowaty Pan, chociaż dotychczas nie mam jeszcze ani jednego siwego włosa. Napiszcie mi, jak się wam żyje, czy jesteście zdrowe, czy się uczycie i czego. Ja tutaj też chodzę do szkoły: uczę się angielskiego¹⁴⁰ u nauczyciela Murzyna. Gdy tu przyjechałem, zatrzymano mnie i zażądano wysokiej kaucji. Otóż zupełnie obcy człowiek zapłacił za mnie żądaną sumę i zabrał mnie do swego domu. Mieszkałem u niego parę tygodni, a i teraz parę razy na tydzień odwiedzam go. Ten Pan się nazywa Harry Jampolski, Brooklyn New York 1525 E 3rd str.¹⁴¹ Napiszcie do tego pana i jego żony i podziękujcie za ich¹⁴² serdeczny rodzicielski stosunek do waszego Tatusia. P[aństwo] Jampolscy mają dwoje dzieci: chłopca i dziewczynkę. Jeden syn umarł parę lat temu na zapalenie mózgu. Chorował 24 godziny. Całuję was stokrotnie. Bądźcie zdrowe. Wasz Tatuś

Warszawa, 5 lutego [1940 r.]¹⁴³

Kochany Chaimku[!]

Już dwa tygodnie minęło od otrzymania twojego listu. Liczyłam, że częściej od ciebie listy będę otrzymywać. U nas wszystko w najlepszym porządku! Dzieci zdrowe i dobrze wyglądają. Żebyś wiedział, my tak stęsknione jesteśmy, naprawdę brak mi słów opisać to. Więc tylko w twojej mocy leży, żebyśmy byli jak najprędzej razem.

Co słychać u ciebie? Czy już pracujesz? Proszę ciebie, napisz wszystko i o wszystkim. Ukłony od Chany i Abrama dla ciebie i dla Kiwe[go]. Serdeczne ukłony ode mnie dla Kiwe[go] i jego dzieci. Proszę ciebie, przyjdą do ciebie siostry Wajsandowej¹⁴⁴. Powiedz im, żeby [się] starały dla nich, tak jak ty dla nas, Wajsandowa jest u mnie już kilka tygodni. Twoja stęskniona Rywka

Mój najukochańszy!!!

Nie mam dużo miejsca do pisania, a więc całuję cię mocno, ukłony dla wszystkich, do zobaczenia jak najprędzej przed rocznicą ślubu¹⁴⁵. Całuję, Ester

Awiwa nie chce dopisać, bo mało miejsca¹⁴⁶

Warszawa, 15 lutego 1940 r.¹⁴⁷

Kochany Chaimku[!]

Jestem bardzo niespokojna, gdy nie otrzymuję od ciebie listu. Teraz już minęło ładne kilka tygodni i ani jednego listu nie otrzymałam. Co to ma znaczyć? Może jesteś niezdrów? Pamiętaj, że twoje listy są naszym pokarmem. Proszę cię, pisz często!!! U nas jak zwykle dobrze, naszym pragnieniem jest być razem z tobą. Jak nie z tobą, to napisz do Szlojmego¹⁴⁸. Pamiętaj o Chanie. Rochmanowie pisali do ciebie¹⁴⁹ i do swojego brata¹⁵⁰. Pomóż im, w czym tylko możesz. Jeżeli chcesz, pisz przez Sońka¹⁵¹. Guzik pojechał do centrali¹⁵², na pewno napisze do ciebie. Guzik przyrzekł mi dużo pomóc. Dzieci są zdrowe, tylko źle wyglądają z tęsknoty. Staraj się, jak możesz. Ukłony od Wajsandów i od wszystkich znajomych. Ukłony dla wszystkich, Rywka

Kartka pocztowa z 15 II 1940 r. (AŻIH, 346/15–18, k. 42)

Mój najdroższy!!!

Jesteśmy wszystkie zdziwione tak długą przerwą w Twojej korespondencji. Co się stało? Czy nie zdajesz sobie sprawy, że Twoje listy to nasza jedyna pociecha? Tatusiu, czy pracujesz? Jak ci się powodzi? Odpisz szybko, Tusia

Ukłony dla wujków i kuzynów. Twoja Tusia

Kochany tatusiu!!!

Bardzo mi tęskno do ciebie. Co dzień [marzę], że przyszedł list, strasznie mi smutno, gdy przypominam sobie, że nie ma ciebie przy mnie. Chciałabym, żebyśmy byli wszyscy razem. Całuję cię mocno, Awiwa

Warszawa, 9 marca 1940 r.¹⁵³

Kochany Chaimku!

Już minęło siedem tygodni bez wiadomości od ciebie. Przypuszczam, że ty zdajesz sobie sprawę, co to dla mnie znaczy czekać tak długo na list od ciebie, więc proszę cię, abyś szukał wszelkich sposobności, żebym otrzymywała co tydzień od ciebie list. Zaznaczam jeszcze raz, rób, co możesz i zawiadamiaj nas o wszystkim. Pisz na adres pana Sońka¹⁵⁴. U nas wszystko w najlepszym porządku.

Jesteśmy zdrowe i silne i czekamy na twoje listy z niecierpliwością. Twoja Rywka

PS Ukłony dla brata i jego synów¹⁵⁵

Ukłony od Chany i Abrama

Rywka

Mój najsłodszy z najsłodszych!!! (szkoda, że nie ma w gramatyce wyższego stopnia, bo bym go użyła). Co u Ciebie? Co porabiasz? Czy pracujesz? Powinieneś dostać burę, gdyż minęło już 7 tygodni bez listu, lecz przypuszczam, że to nie Twoja wina. Pan Kastor¹⁵⁶ pisał chyba do Ciebie? Czy jesteś w kontakcie z Szlojmą¹⁵⁷? Odpisz na wszystko dokładnie. U nas jak zawsze nic nowego. Ja postępuję według Twoich wskazówek. Muszę zostawić trochę miejsca dla Awiwy. Całuję Cię bardzo mocno, Twój Fipcio Brudas¹⁵⁸

PS Ukłony dla całej familii… od nas. Wszyscy ci się serdecznie kłaniają, Twoja Tusia

Mój najdroższy tatusiu!!! Tak strasznie mi smutno, gdy nie ma listu od ciebie. Co u Ciebie słychać, jak ty się czujesz? U nas wszystko w porządku, tylko jedno nie w porządku, że ciebie nie ma przy nas.

Twój kochający Cię Bibek Sribek

Szanowny panie Sońku¹⁵⁹!

Będę panu bardzo zobowiązana, jeśli będzie pan łaskaw oddać ten liścik memu mężowi. Wobec tego dziękuję panu z góry i pozdrawiam serdecznie.

Rywka Finkielsztein

12 marca 1940 r.¹⁶⁰

Drogi Przyjacielu!!!

Jesteśmy zaniepokojeni, bo już od dłuższego czasu nie mieliśmy wiadomości od Pana. Od mego brata to jeszcze w ogóle nie miałem żadnego listu¹⁶¹. Wyobraź Pan sobie naszego pecha. Wiemy, że Soniek otrzymał od Pana list i właśnie ten list, w którym on nam pisał o Panu, zaginął. Pisaliśmy mu już, żeby nam jeszcze raz to powtórzył. Jesteśmy w stałym kontakcie z Pańską rodziną. U Nich jest wszystko w najlepszym porządku. Proszę Pana, aby Pan wespół z moim Bratem robił wszystko możliwe. Proszę przy okazji o oddanie mojemu Bratu nasze najserdeczniejsze pozdrowienia. Już wysłałem kilka kartek do Niego i jeszcze nie otrzymałem odpowiedzi. Dziś otrzymaliśmy kartkę od Nachbuscha z dnia 21 XI 39 r. Bardzo za nią dziękujemy.

Przesyłamy Panu nasze najserdeczniejsze ukłony i pozdrowienia.

Rochmanowie

Myśl Pan o nas!

[Warszawa], 2 kwietnia 1940 r.¹⁶²

Kochany Chaimku!!!

Od tego listu, który otrzymałam 25 stycznia¹⁶³, żadnego listu nie miałam. Dopiero dzisiaj otrzymałam ukłon od p[ana] Sońka. Mój drogi, naprawdę nie wiem, co do ciebie pisać. Mogę ci tylko napisać, że nie mogę sobie miejsca znaleźć, ale ja sądzę, że to długo nie potrwa i będziemy wszyscy razem. Jestem pewna, że się o to starasz. Napisz mi, kochanie, co zamierzasz. Moja cała nadzieja leży w tobie, i proszę cię, Chaimku, co uczynisz dla nas, uczyń też dla Chany.

Mój jedyny, ja cię bardzo proszę, napisz mi dokładnie, jak się miewasz. Czy pracujesz? Proszę cię bardzo, trzymaj się, jeszcze nam będzie dobrze!!! My się wszyscy dobrze miewamy. Nie troszcz się o nas, pisz jak najczęściej. Twoja Rywka

PS Ukłony dla brata [i] jego synów. Wszyscy ci się serdecznie kłaniają.

Rywka

List Rywki Finkelsztejn z 2 IV 1940 r. (AŻIH, 346/15–18, k. 112)

Drogi P.F.¹⁶⁴

Bardzo Panu dziękujemy, że Pan się z Maksem zobaczył. Bardzo prosimy o dalsze komunikowanie się z nim.

Maniek¹⁶⁵

Tateńku!!!

Co u Ciebie słychać? Co porabiasz? Wyobrażam sobie, że i Tobie jest też nie najlepiej. U nas wszystko w najlepszym porządku. Ciągle tylko wspominamy Ciebie. Tatusiu, jeżeli to możliwe, przyślij nam swoje zdjęcie. Pisz często i obszernie. Pamiętaj, że Twoje listy są jednym z naszych najważniejszych pokarmów. Do zobaczenia! Całuję cię b[ardzo] mocno

Ester

Kochany synku!!!

Wciąż myślę o tobie, nawet kiedy czytam książki. Tusia trzyma w mufce twoją fotografię, to ona jest pełna plam od całusów. Posyłamy ci zdjęcie. Wiem, że się ucieszysz tą niespodzianką. Twoja ukochana Słodka Pani

Szanowny p[anie] Sońku!

Bardzo panu dziękuję za wszystko, co pan dla mnie zrobił¹⁶⁶. Jestem bardzo zadowolona, że jesteście w kontakcie, to dużo znaczy. Żegnam pana, życzę wszystkiego dobrego. Finkelsztejnowa

Warszawa, 8 kwietnia 1940 r.¹⁶⁷

Mój Kochany Chaimku! Minęło kilka miesięcy bez żadnej wiadomości od ciebie. Dopiero wczoraj otrzymałam list, który wysłałeś 11-go stycznia. Dziś otrzymałam list, który wysłałeś 17-go marca¹⁶⁸. Tak że po tych dwóch listach zdaję sobie sprawę, że ty nic nie możesz uczynić, abyśmy byli razem, ale trudno! Trzeba się pogodzić z losem. Bądźmy mężni i silni, nie trzeba upaść na duchu, trzeba żyć nadzieją, że będziemy jeszcze razem i wtedy odbierzemy [sobie] za dzisiejsze cierpienia. Chyba rozumiesz, że ja nie mniej cierpię od ciebie, bo tak samo tęsknię za tobą, jak ty za mną. Ale wiem, że nie ma innej rady, muszę się trzymać i nie tracić głowy, tak samo ty masz zrobić. Mam do ciebie prośbę, żebyś o nas się nie troszczył. Ty masz obowiązek pracować (jeżeli masz pracę) i dostać obywatelstwo. Bo ja postanowiłam nie jechać do południowej Ameryki¹⁶⁹. Jeżeli jechać, to tylko do Szlojmego¹⁷⁰, jeżeli możesz się o to starać. Żebyś wiedział, że my tu nie głodujemy. Nam jest tu bardzo dobrze, tylko bardzo tęsknimy, dobrze wyglądamy. Będziesz mógł się przekonać, bo ci wysyłam naszą fotografię. Słuchaj Chaimku, trzymaj się, nie trać nadziei, będzie jeszcze nam dobrze. Chaimku Kochany, dlaczego mnie nic nie piszesz o sobie? Jak się czujesz, czy masz na utrzymanie? Czy masz co ubrać? Przecież nic nie zabrałeś ze sobą. Twój kolega, który został u Rywena¹⁷¹, pisze, że dużo zarabia i zakupił dużo rzeczy. Więc proszę cię bardzo, abyś napisał dokładnie, jak ci się wiedzie. Czy masz towarzystwo? Czy nie jesteś samotny? Jak by nie było, żebyś nie podupadł na duchu. Żebyś pamiętał, że tu w Warszawie masz żonę i dzieci, które zawsze są ci wierne i ty dla nich jesteś całym życiem i światem, bez ciebie ich życie nie ma żadnego sensu.

Mój drogi, pytasz się o rodzinę: Mama i Estusia¹⁷² z Dawidem¹⁷³ są u Mani¹⁷⁴, bo ich mieszkanie jest uszkodzone. Mania z mężem są w Białymstoku¹⁷⁵. Chana¹⁷⁶ mieszka razem z nami, Rojza¹⁷⁷, Dyna¹⁷⁸, Masza (jej córka wyszła za mąż)¹⁷⁹, Motel¹⁸⁰ mieszkają wszyscy w swoich mieszkaniach. Hirszowiczowie mieszkają u Ewy¹⁸¹. Rochmanowie mają otrzymać papiery od brata¹⁸², to jest na razie wszystko. Całuję cię tysiąc razy, bardzo tęsknię za temi całusami, nawet więcej, niż sobie wyobrażałam, ale trudno! Serdeczne ukłony dla Kiwego i jego synów (co z żoną jego¹⁸³), dlaczego on nic nie pisze, ja do niego napisałam list, ale bez odpowiedzi. Serdeczne ukłony dla pana Nachbusza, byłam u jego siostry, na pewno już otrzymał list od nich. Panie Nachbuszu, bardzo pana proszę, abyś pan był łaskaw zaopiekować się Finkelsztejnem, pan najlepiej wie, jaki on teraz nieszczęśliwy, za opiekę dziękuję panu z góry. Ukłony dla kuzyna Edelmana¹⁸⁴, dla twojej cioci Cendlerowej¹⁸⁵, dla pana Czarnebroda¹⁸⁶.

Twoja stęskniona Rywka

Kochany Tatusiu!¹⁸⁷

Z Twoich ostatnich listów wnioskuję, że jesteś b[ardzo] zdenerwowany. Otóż kochanie Ty moje, zapewniam Cię, że nie ma żadnego powodu do zdenerwowania. Jesteśmy wszyscy zdrowi, dobrze wyglądamy, nic nam nie brakuje oprócz Ciebie. Niestety, piszesz nam, że zobaczenie się z Tobą w najbliższym czasie jest niemożliwe. Wobec tego Mama postanowiła pojechać do Szlojmy. Posłałyśmy dwa zdjęcia, jedno na pewno otrzymasz (może się zrewanżujesz?). Tatusiu, napisz, jak sobie radzisz, czy już pracujesz? Pisz pocztą lotniczą, to prędzej dochodzi. Wszyscy Ci się serdecznie kłaniają. Serdeczne ukłony od Rochmanów. Że ja Cię całuję b[ardzo] mocno, to Ty sam wiesz, wobec tego żegnam Cię, życząc powodzenia w pracy i osiągniętym celu.

Ukłony dla wujków, ciotek i kuzynów. Serdeczne pozdrowienia dla Nachbusza.

Ester

Kochany Synku!!!!¹⁸⁸

Tak strasznie mi tęskno do ciebie, tak strasznie pragnę pocałować cię i uścisnąć. Tatulku, jak prosiłeś, pilnujemy mamę. Mama jest zdrowa. Co u ciebie słychać? Kotku, pilnuj się.

Całuję cię 1000 razy.

Twoja Awiwa

Mój drogi Chaim!

Twoje bardzo oczekiwane listy się otrzymało, jak wynika z Twoich listów, to nasze łudzenie się są [jest] wątpliwe, ale trudno, na pewno nie może być inaczej. Nasze nadzieje są do Ciebie albo Szlojmego. U nas, jak Ci już Rywka pisze, jest wszystko w porządku, ja dotychczas zarobiłem na utrzymanie i razem żyjemy u Ciebie¹⁸⁹, doprawdy jesteśmy wszyscy zdrowi, nieźle wyglądamy. Chana dobrze się czuje po operacji, córeczkę¹⁹⁰ mamy taką rozkoszną, że szkoda, że nie możesz dziecka widzieć u Ciebie. Mój drogi, żebyś się o nas doprawdy nie przejmował, bo doprawdy jest nam dobrze, pisz często, twoi Abram, Chana, Nechama. Ukłony dla Kiwego, synów.

PT [PS] Co najważniejsze, zapomniałem, ażebyś jednak się starał dla nas o papiery (affidavit)¹⁹¹.

Warszawa, 23 kwietnia 1940 r.¹⁹²

Mój kochany ojczulku!!!

Twoje ostatnie listy miast nas pocieszyć, zmartwiły nas, gdyż czujemy, że Ty się b[ardzo] denerwujesz. Muszę Ci powiedzieć, że to mnie b[ardzo] dziwi, gdyż byłeś dotąd b[ardzo] opanowany. Co się stało? My osobiście b[ardzo] byśmy chciały zobaczyć ciebie, ale czy to możliwe? Wajsandowa już u nas nie mieszka, odkąd minęły mrozy, teraz mieszka z mężem i córką u siebie¹⁹³. Cesia z mężem¹⁹⁴ też mieszka w swoim mieszkaniu. Belcia z mężem i dzieckiem jest w Białymstoku¹⁹⁵. U Ciebie chyba nic nowego. Tej Wielkiejnocy byłyśmy zaproszeni do Rochmanów. Gdzieś Ty spędził swoje ostatnie święta¹⁹⁶? Ja już jestem na pewno wyższa od Ciebie i b[ardzo] dobrze wyglądam. Pomagam Awiwie i sama się uczę. Na pewno otrzymałeś od nas zdjęcia¹⁹⁷, może się odwzajemnisz. Czy pracujesz? Napisz, co u Nachbusza, wujka i kuzynów, co u Twojej rodziny. Tatuńku!!! nie zaniedbuj się, o nas się nie troszcz, my przy Mamusi pomocy nie zginiemy. Nie trzeba być zrezygnowanym, bądź pewny, że przyszłe święta spędzimy razem.

Całuję Cię b[ardzo] mocno „po mojemu”.

Ester

PS Ukłony dla wszystkich znajomych od Rochmanów. Całusy od małej Niusi, nie masz pojęcia, jaka ona słodka. Ester

Kochany Synku!!!!!!

Tak smutno mi bez Ciebie, i tęskno. Chciałabym ciebie zobaczyć i pocałować. Co słychać u Ciebie? Czy pracujesz? Pozdrawiam p[ana] Nachbusza i kuzynów

Posyłam 100 000 pocałunków.

Awiwa

Warszawa, 23 kwietnia 1940 r.¹⁹⁸

Kochany Chaimku!!! Przez kilka miesięcy nie otrzymałam od ciebie listu, ostatnio przyszły aż trzy. Możesz sobie wyobrazić naszą radość. Tak jak dla ciebie listy są jedynym pocieszeniem, tak i dla nas. Ja piszę do ciebie często i jestem pewna, że ty listy otrzymujesz. Mój drogi, zapewniam ciebie, o nas nie masz się czego martwić, my dobrze się miewamy, nic nam nie brakuje oprócz ciebie. Dzieci dobrze wyglądają, bardzo urosły. Awiwa tak urosła, że musiałam kupić dla niej nowe sukienki, bo wszystkie suknie są na nią za krótkie. Paletka letnie przerobiłam, wyszły jak nowe, kupiłam dla niej nowe pantofle i ładny sweterek. Dla Tusi kupiłam nową spódniczkę i białą bluzeczkę i ładną jedwabną chustkę na głowę dostała w prezencie. Tak że dzieci na święto wyszły jak lalki. Przy sederze¹⁹⁹ są u Rochmanów, ja też byłam zaproszona, nie poszłam, bo nie chciałam Chany z Abramem zostawić. Mój drogi, bardzo mnie martwi twój niepokój. Kochanie, ty jesteś w obcym kraju z ludźmi, którzy ciebie nie znają, i ty się im przedstawiasz w złym świetle, bo ty zawsze jesteś zmartwiony, więc proszę ciebie bardzo, abyś się wziął (jak się to mówi w ręce), żebyś zapomniał o wszystkiem i wszystko. Pamiętaj, tak musi być i musimy się z tym pogodzić. Tak przynajmniej ja robię i wcale źle nie wychodzę na tym. Dobrze wyglądam i jestem po ludzku ubrana i zawsze się śmieję, tak jak ty byś był z nami, przynajmniej mam czasami to złudzenie. Mój kochany, żebyś wiedział, że podświadomie czuję, że będziemy w krótkim czasie razem i szczęśliwi i już nie rozłączymy się na całe życie!!! Chaimku Kochany, co ty porabiasz? Napisz mi dokładnie, co u Kiwego, dlaczego on nie pisze? Czy nie jesteś jemu ciężarem? Gdyby nawet tak, [to] też nie mamy innej rady, ty staraj się nie być zasmuconym i zapłakanym, bo ludzie tego nie znoszą. Mój stęskniony Chaimku, jeżeli masz na znaczki, pisz co dzień, ja się postaram to samo zrobić. Uważam, że to nam doda trochę otuchy, zamiast lotniczą pocztą pisz zwykłą i często, bo jak ma dojść list, to i tak zwykłą pocztą dojdzie, jeśli nie, to i lotniczą pocztą nie dojdzie. Posłałam ci naszą fotografię, na pewno już ją otrzymałeś. Twoi koledzy Mojżesz z Solnej i Mojżesz z Karmelickiej²⁰⁰ mieli do ciebie napisać w moim imieniu, napisz mi, czy otrzymałeś od nich listy. Pisałam ci w poprzednim liście, żebyś się porozumiał ze Szlojmem, niech zrobi dla nas, co tylko może. Kochany, gdzie ty byłeś w święta? Po co jechałeś do Filadelfii, czy tak chciałeś się z nimi²⁰¹ zobaczyć, czy po jakąś pomoc? Mój drogi, pisz mi o wszystkim. Ukłony dla wszystkich znajomych i krewnych, do Nachbusza oddzielnie napiszę. Kiwe[mu] podziękuj za wszystko w moim imieniu, niech napisze kilka słów.

Twoja stęskniona Rywka

Mój drogi Chaim[!]²⁰²

Twoje rzadkie listy (otkrytki²⁰³) otrzymujemy i rozumiemy. U nas idzie wszystko starym trybem, żyjemy razem, nieźle nam się powodzi. Co ty piszesz w otkrytce 8 III²⁰⁴, że starasz się gdziekolwiek dla nas [załatwić] wizy, to przyjm[ij] do wiadomości, że tylko może być mowa do Szlojmego, to z postanowienia Twojej Rywki i my również gdzie indziej nie będziemy się ruszać, to ma Ci dać do zrozumienia, że nie jest tak, jak sobie wyobrażasz, musimy się do warunków obecnych przyzwyczaić i już jesteśmy przyzwyczajone i wcale nieźle.

Mój drogi, pytasz się, gdzie jest prawda co do Twoich dzieci, jak wyglądają, to bądź pewny, że doprawdy dobrze wyglądają, nie do poznania urosły na ładne i duże dziewczyny. Teraz jest święto Wielkanocy i bardzo swobodnie świętujemy, kupiliśmy niektóre rzeczy nowe do ubrania. Święto mamy ładne i wszystko było [można] dostać, nawet w dowolnych ilościach macy²⁰⁵. Mój drogi, Ty w ogóle do nas nie piszesz o sobie, jak ty żyjesz i jak Ci się powodzi, czy masz już jakieś zajęcie i gdzie u kogo jesteś, żebyś jedno wiedział, że będąc tam, masz tylko myśleć o sobie, o nas żebyś wcale nie myślał, bo my jesteśmy u siebie, a Ty jesteś na obczyźnie. Od Ciebie żadnej pomocy materialnej nie potrzebujemy, daj nam Boże aż do zobaczenia się z Tobą nie gorzej. Nieraz nawet myślimy, że w ogóle nie potrzeba się przeprowadzić i czekać do końca, a później zobaczyć, co zrobić.

Twoje bracia Markindel²⁰⁶ się przeprowadzili i na pewno do Ciebie pisali z nowego mieszkania o nas. Moja córeczka Nechamcia przypomina Ci[ebie] codziennie, jak patrza na Twój portret: Chaim, Chaim. Chana jest zdrowa, tylko źle wygląda. Pisz często i dużo, ażeby było co czytać i kiedy masz nadzieję z nami się zobaczyć? Kończę pisanie z nadzieją, że wszystko będzie dobrze, bądź zdrów i pokłoń się wszystkim, co Cię miło przyjmują, osobno dla Kiwego z rodziną (niech także napisze kilka słów).

Twoi Chana, Abram, Nechamcia

PS Napisz do mnie oddzielnie kilka słów.

Warszawa, 25 kwietnia 1940 r.²⁰⁷

Kochany Chaimku[!]

Teraz otrzymałam kartę od ciebie, którą napisałeś do dzieci, bardzo mnie ciekawi te państwo Jampolski. Proszę ciebie, napisz dokładnie, kto to jest? Mój drogi, dwa dni temu wysłałam obszerny list, w którym przyrzekłam ci pisać często i dotrzymuję słowo. Więc teraz mamy święto²⁰⁸. Prawdę powiedziawszy, w święta tęsknota za tobą jest znacznie większa niż dotychczas, nie wiem, czy to wiosna tak działa, czy święto? Zostawmy to, bo nie ma na to rady! Co słychać u ciebie, gdzie ty spędziłeś święto? Kiwe widocznie jest taki bogacz jak my! Całuję Cię, tak jak byś był przy tym. Ukłony od wszystkich dla wszystkich. Dzieci oddzielnie piszą, Rywka

Warszawa, 7 maja 1940 r.²⁰⁹

Kochany mój!!!

Co u Ciebie słychać, co porabiasz? U nas nic nowego. Dni mijają b[ardzo] monotonnie, bo do nowego trybu życia przyzwyczailiśmy się. Bardzo się cieszymy, że Izaak²¹⁰ Ci przyrzekł nami się opiekować. Czy otrzymałeś już nasze zdjęcia? Dziś jadłyśmy obiad w kuchni Guzika²¹¹, obiad specjalnie dla dzieci do 16 l. Obiad b[ardzo] nam smakował. U nas robi się coraz cieplej. Tatko, napisz, czyś coś kupił sobie do ubrania, przecież nic z sobą nie zabrałeś. Muszę zostawić miejsce dla Awiwy. Wobec tego ukłony dla krewnych, dla Nachbuszów i Jampolskich. Całuję Cię b[ardzo] serdecznie, Ester

Chaimku Kochany!

Wyobraź sobie, że Awiwa nie chce już pisać, ona chce do ciebie, ona chce z tobą rozmawiać, z tobą razem być. Ja w zupełności się z nią zgadzam. Oj!!! Kiedy to będzie? Kto wie, Twoja Rywka

Warszawa, 7 maja 1940 r.²¹²

Mój drogi Chaimku!!!! Już znów minęło kilka tygodni bez listu od ciebie. Przypuszczam, że lada dzień nadejdzie list od ciebie, ale ja nie czekam na list. Przyrzekłam ci, że często będę pisała, więc dotrzymuję obietnicy. Mój kochany, nie martw się o nas, u nas wszystko w porządku, nic nam nie brakuje oprócz ciebie. Ale to znaczy się bardzo, a bardzo wiele. Co słychać u ciebie? Miałam ukłon od ciebie, żeś był w Filadelfii²¹³, jak ty się tam bawiłeś? Czy długo tam byłeś? Proszę cię, pisz mi o wszystkiem. Chyba wiesz, jak to wszystko mię interesuje, najważniejsze, co ty zamierzasz robić, jak tak dalej pójdzie bez pracy. Ja na razie też nic nie robi[ę], dziś pierwszy dzień, w który dzieci poszły do kuchni na obiady, są bardzo zadowolone z tych obiadów. Ja też zamierzam jadać obiady w innej kuchni dla dorosłych. Tak że będę trochę wolniejsza. Wszyscy mówią, że dzieci wyglądają tak, jakby ich ojciec był wielki bogacz, tak dobrze wyglądają i tak ładnie są ubrane. Daję im inne zadowolenie zamiast ojca. Ale dla mnie, niestety, nie ma żadnego zadowolenia bez ciebie! Ukłony dla Kiwego i jego synów, i dla Nachbusza i jego żony, dla kuzyna Edelmana i Ben Isruela²¹⁴, on jest w Ameryce, czy Ty się z nim widujesz? Najserdeczniejsze ukłony [dla] Jampolskich, Rywka

Awiwa nie chce już pisać, ona chce do ciebie²¹⁵.

Warszawa, dnia 8 [maja] 1940 r.²¹⁶

Mój drogi Chaimku!

Teraz otrzymuję prawie wszystkie listy twoje. Mój kochany, z twoich listów wnioskuję, że ty się nie umiesz trzymać. Mój drogi, ja tak samo tęsknię za tobą, jak ty za mną. Ale jednak ja się trzymam, mój drogi, to samo masz ty zrobić. Trzymaj się, pamiętaj, że my cię bardzo a bardzo potrzebujemy. Jeżeli będziesz tak rozpaczać, to zachorujesz, to mię najwięcej niepokoi. Nie wiem, jak cię przekonać, że my nie głodujemy i dobrze wyglądamy. Przysięgam ci na nasze rychłe zobaczenie, że wszystko, co ja ci piszę, jest prawdą. Pisałam i w poprzednim liście, że dzieci jedzą w kuchni, to nie dlatego, że nie miałam dla nich, tylko tam jest lepszy wybór jedzenia²¹⁷ i przecież wiesz, jakie one są wybredne. I tam mają towarzystwo, najważniejsze jest to, że one są zadowolone. Chaimku, mnie jest trudno o wszystkim ci napisać i zresztą to wcale niepotrzebne, mogę ci tylko napisać, że nie skorzystam ani z Nechemiego²¹⁸, ani z Guzika pomocy. Guzik owszem, chciał mi pomóc, ale jego pomoc zostawiam do wyjazdu, może mi będzie wtedy potrzebna. Ja mieszkam z Chaną i razem żyjemy. Abram po trochu zarabia i z tego my się utrzymujemy²¹⁹, ja jeszcze nic nie straciłam, to, co miałam u Dyny, to jeszcze nic nie sprzedałam. Teraz chyba wiesz, że nie jest tak źle. Przede wszystkim masz do mnie zaufanie? Więc polegaj na mnie! Bądź spokojny co do nas, rób co możesz dla nas, żebyśmy jak najprędzej byli razem, to będzie najlepiej dla nas i dla ciebie. Mój stęskniony Chaimku, tobie się tylko zdaje, że my musimy chorować. Wyobraź sobie, że my dzięki Bogu nie chorujemy. Tusia dwa razy była chora na woreczek żółciowy, byłam z nią u lekarza i skonstatował, że to są nerwy, dał lekarstwo i jej przeszło. Tak, to jest wszystko. Resztę, mój drogi, zostawiam, jak będziemy razem, to wtedy już wszystko wzajemnie będziemy sobie opowiadali. Mój drogi, ja czuję, że to już niedługo i będziemy znów wszyscy razem, razem, słyszysz Chaimku. Pisz często, dlaczego do Abrama nic nie piszesz, on tak często do ciebie pisze²²⁰. Nechamcia jest jak żywa laleczka. Wyobraź sobie, że Chana dziś zupełnie zdrowa, tylko bardzo szczupła. Całuję cię z daleka, Twoja Rywka

PS Ukłony dla Kiwego i jego synów (dlaczego Kiwe nic nie pisze). Najserdeczniejsze życzenia zasyłam na urodziny jego wnuczkowi²²¹. Ukłony dla Nachbusza i jego żony. Ukłony dla państwa Jampolskich, do nich dziś napiszę list.

Rywka

Redakcja:

Beata Bińko

Korekta:

Dorota Białas

Skład i projekt graficzny:

Marianna Cielecka

Na okładce wykorzystano zdjęcie ze zbiorów Museum of Jewish Heritage w Nowym Jorku, dar Awiwy Blumberg

Fotografie i dokumenty reprodukowane w książce przechowywane są w zbiorach prywatnych Awiwy Blumberg i jej syna Riszona Blumberga oraz w kolekcjach Museum of Jewish Heritage w Nowym Jorku i Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie. Autorka opracowania i wydawca dziękują za ich udostępnienie dla potrzeb niniejszej edycji.

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów

00-330 Warszawa; ul. Nowy Świat 72, pok. 120

e-mail: stowarzyszenie@holocaustresearch.pl

www.holocaustresearch.pl

księgarnia internetowa: www.holocaustresearch.pl/sklep