Projekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak

Ilustracja na okładce Artur Balitskii/Dreamstim, Elena/Sapunkova Dreamstime, wenchiawang/Shutterstock

Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil

Redakcja Janusz Puskarz

Korekta Jonasz Przybył

Koordynator ds. redakcji Renata Ziółkowska

Koordynator produkcji Adam Krajewski

Pomysłodawca serii Zasław Adamaszek

Źródła zdjęć (jeśli nie oznaczono inaczej) Karol Truszkowski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2025

ISBN: 978-83-01-24238-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.038

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

WSTĘP

Chęć poznawania świata i przejeżdżania palcem po mapie towarzyszy mi odkąd tylko pamiętam. Z jednej strony Ziemia stanowi nasze „cztery kąty”, ale z drugiej skrywa wiele sekretów, a mapy pomagają w ich odkrywaniu. Co więcej, temat jest bardzo złożony i okazuje się, że geografia mocno zazębia się z wieloma innymi zagadnieniami oraz naukami, w tym z ekonomią, urbanistyką, historią, kulturoznawstwem, wojskowością, polityką, geologią, hydrologią, ekologią, biologią czy meteorologią. Obok tego wszystkiego występuje też kartografia, czyli sztuka rysowania map, dzięki którym możemy o wiele łatwiej zrozumieć poszczególne zjawiska, przede wszystkim przyglądając się ich rozmieszczeniu, a w dalszej perspektywie zachodzącym między nimi powiązaniom. Ponadto podczas badań często trzeba skorzystać z matematyki czy statystyki. Dzięki geografii mamy więc możliwości do opisywania świata pod dowolnymi kątami, ale też do rozwiązywania codziennych problemów, np. dotyczących dojazdu z domu do szkoły, znalezienia sklepu, hotelu czy innego obiektu, sprawdzenia pogody, występowania korków drogowych itp. Ułatwia nam to fakt, że współcześnie mapy są bardzo powszechne i nie mają już wyłącznie postaci fizycznego, papierowego arkusza, ale istnieją też w formie cyfrowej w aplikacjach, z których można korzystać na komputerach i urządzeniach mobilnych.

Jeśli chcesz przekonać się, że geografia to nauka o wielu twarzach, pojąć czemu nasze mapy nie są z nami do końca szczere, zrozumieć kilka procesów zachodzących na powierzchni Ziemi lub stworzyć parę geograficznych gadżetów do swojego pokoju, to gorąco zachęcam do przeczytania tej książki. Mam nadzieję, że będzie ona stanowić dobry początek przygody z tą nauką lub rozwinie znajomość z nią.

Autor

GEOGRAFIA TO STARA NAUKA

Człowiek od zarania dziejów z różnych powodów odbywał podróże oraz przyglądał się swojemu otoczeniu, więc naturalnie zaczął badać i opisywać zewnętrzną powłokę Ziemi oraz zachodzące na niej zjawiska. Odkrył m.in., że niektóre skały można zmienić w naturalne farby, którymi potem da się malować obrazki na ścianach jaskiń. Były to jednak pojedyncze scenki pokazujące konkretne wydarzenia, np. polowania na mamuty na pobliskich terenach. Z biegiem czasu powstały pismo, papier, rzemiosło i cywilizacja, a ludzkość zaczęła bardziej naukowo podchodzić do opisywania świata i sięgać po inne metody prezentacji. Pojawiły się więc pierwsze mapy, głównie mówiące co gdzie występuje, a za jedną z najstarszych z nich uważa się Imago Mundi (lub Mappa Mundi), wyrytą w glinianej tabliczce przez Babilończyków prawdopodobnie po IX wieku przed naszą erą. Przedstawia ona schematycznie, tj. przy użyciu umownych znaków, tylko fragment powierzchni Ziemi – ten, który był znany autorom mapy.

Na przestrzeni kolejnych tysiącleci, w miarę ekspansji terytorialnej ludzi oraz rozwoju techniki i nauki, na mapach zostały przedstawione kolejne miejsca, a dokładność tych ilustracji wzrosła. Zawdzięczamy to dokonaniom wielu kartografów, badaczy i podróżników.

Starogrecki filozof Anaksymander z Miletu interesował się przyrodą i zastanawiał się nad okolicznościami powstania świata. Był świadomy tego, że Ziemia nie jest płaska, ale sądził, że planeta ma kształt walca. Również jemu przypisuje się stworzenie zegara słonecznego oraz narysowanie pierwszej mapy świata. Ta była bardzo prosta, ale możemy na niej rozpoznać półwyspy Apeniński, Bałkański i Azję Mniejszą. Kolejną ważną postacią dla rozwoju

Mapa Imago Mundi, prezentująca tereny Asyrii, Babilonii i Armenii

Źródło: Wikimedia Commons.

geografii i kartografii jest Ptolemeusz, który m.in. sformułował używaną z powodzeniem do dziś definicję szerokości geograficznej. Ten kartograf jeszcze parę razy będzie przywoływany na kolejnych stronach książki.

Reprodukcja mapy świata Anaksymandra z Miletu

Źródło: Wikimedia Commons.

Ogromne zasługi dla geografii oddali podróżnicy, bo to w znacznej mierze dzięki nim poszerzyły się horyzonty i odkryte zostały nowe tereny, które potem trzeba było dokładnie zbadać empirycznie i nanieść na mapy świata. Marco Polo z Wenecji poznał w czasach średniowiecznych Daleki Wschód, głównie Chiny, a po nim, również na wschód, udał się Muhammad Ibn Battuta. Ten arabski podróżnik pokonał w swoim życiu blisko 120 tysięcy kilometrów (czyli około 3 razy więcej niż Marco Polo), jednak jego celem prawie zawsze były ówczesne kraje muzułmańskie.

Największą rewolucję przyniosły wyprawy z przełomu XV i XVI wieku. W związku z tym, że wówczas Bliski Wschód, a więc i Konstantynopol, były kontrolowane przez Ottomanów, przerwane zostały lądowe szlaki handlowe łączące Europę z Indiami. Dlatego Europejczycy zastanawiali się nad możliwością dopłynięcia do Azji. W takich okolicznościach Krzysztof Kolumb obrał kurs na zachód i na pokładzie karaki o nazwie Santa Maria dotarł do Ameryki, a tamtejszych ludzi nazwał Indianami. Faktycznie do Indii dopłynął w tamtym okresie Portugalczyk Vasco da Gama, który okrążył Afrykę, docierając po drodze do Przylądka Dobrej Nadziei i Kanału Mozambickiego. Z kolei Ferdynand Magellan podjął próbę odbycia morskiej podróży dookoła świata, co mu się nie udało. Zginął w jej trakcie, a konkretnie w 1521 roku na Filipinach. Wyprawę dokończyła pozostała przy życiu reszta załogi. Tymczasem „Indie” Kolumba zostały przemianowane na Amerykę, na cześć Ameriga Vespucciego, który miał uznać podczas jednej ze swoich podróży, że ląd za Oceanem Atlantyckim to zupełnie inny, wcześniej nikomu w Europie nieznany kontynent. Jeśli chodzi o tę niewiedzę, to też nie jest to do końca prawda – już