My tu sobie czasem żartujemy, jak mawiał Jerzy Dobrowolski w pewnym kultowym programie radiowym Marii Czubaszek, ale czasem mówimy poważnie. Dziś będzie na poważnie. Chodzi o BHP w teatrze, na scenie i na widowni, podczas spektaklu. Przypominam, że przytoczony skrótowiec znaczy Bezpieczeństwo i Higiena Pracy. Spójnik ze skrótowca wyleciał, ale ważne rzeczowniki zostały. W pracy ma być bezpiecznie i higienicznie. Na scenie wiadomo, ale na widowni? Kto pracuje na widowni? Odpowiadam: krytycy. Koleżanki i koledzy, którzy zawodowo oglądają spektakle, żeby je potem recenzować.

Krytycy to w większości prekariat, grupa społeczna funkcjonująca na podstawie tzw. elastycznych form zatrudnienia. Chodzi nie tylko o elastyczne, czyli minimalne wynagrodzenia, ale także o czas i miejsce pracy. Krytyk pracuje poza zakładem pracy, na przykład redakcją, i zazwyczaj wieczorem, kiedy inni siedzą przed telewizorem albo w barach. Kto wtedy odpowiada za jego bezpieczeństwo pracy? Jeśli dojdzie do wypadku, to pracodawca, ale warunki pracy już od niego nie zależą. Zależą od teatru, choć to nie on krytyka zatrudnia.

Ostatnio w wejściu na widownię Teatru Studio w Warszawie miła pani bileterka wręczyła mi torebkę z zatyczkami do uszu. Było to przed premierą nowego spektaklu Łukasza Twarkowskiego, który recenzuję nieco dalej na dowód na to, że byłem w pracy. Odbierając te zatyczki, przypomniałem sobie, że poprzedni spektakl tego zdolnego reżysera był bardzo głośny. Obejrzałem go w teatrze opolskim podczas festiwalu Boska Komedia i nikt nam wtedy stoperów nie rozdawał. Choć powinien, bo Twarkowski lubi ogłuszać widzów i doprowadzać ich do palpitacji serca, zwanej także kołataniem. Polega ono na bardzo nieprzyjemnym uczuciu walącego, wręcz trzepoczącego serca, które jest znakiem groźnych reakcji wewnętrznych, na przykład zaburzenia rytmu mięśnia sercowego. Nie trzeba być lekarzem, żeby się domyślić, że są to najważniejsze przyczyny utraty przytomności i zawałów, także wśród ludzi młodych.

Ciekawe, że zazwyczaj artysta daje czadu w przerwach między kolejnymi sekwencjami swoich multimedialnych spektakli, kiedy publiczność mogłaby się odprężyć. Przy takim poziomie decybeli jednak nie ma na to szansy. Biorąc od pani bileterki plastikowe zatyczki, wiedziałem więc, na co się narażam. Choć tym razem teatr o mnie zadbał, zapewniam, że przy tym poziomie hałasu, który jest emitowany podczas The Employees, żadne stopery nie pomagają. Badam słuch regularnie i nie mam żadnej nadwrażliwości, a jednak na przedstawieniu Twarkowskiego ledwo wysiedziałem, w krytycznych, nomen omen, momentach zatykając sobie uszy i w ogóle kurcząc się w sobie jak poddawany systemowej terminacji humanoid. Niestety, w finale musiałem wyjść z sali przed końcem przedstawienia, czego bardzo żałuję, i do czego przyznaję się w recenzji.

Świat hałasuje, to jasne. Na dodatek produkuje takie urządzenia muzyczne, które nawet ustawione bardzo głośno nie zniekształcają dźwięku, co pociąga artystów sceny. Istnieją jednak dopuszczalne i niedopuszczalne poziomy natężenia zgiełku, których w fabrykach czy niektórych miejscach publicznych pod karą należy przestrzegać. Niestety imprezy kulturalne nie są pod tym względem sprawdzane. Oczywiście nawet w filharmonii niektóre partie muzyczne są bardzo głośne, ale finały z kotłami trwają kilka, najwyżej kilkanaście sekund. W kinach też jest głośno, jednak firma Dolby, która je kontroluje, wyznacza dopuszczalne progi. Dla reklam, które są zwykle głośniejsze od filmu, jest to 85 decybeli.

Internet podaje, że 10–20 decybeli emitują liście szumiące na wietrze, 30 decybeli ma tykanie zegara, a 40 cicho nastawione radio. Normalna rozmowa odbywa się z natężeniem 50–60 decybeli, natomiast głośna to już decybeli 70. Odgłos kosiarki ma ich 80, i kiedy sąsiad wyjeżdża z nią w niedzielny poranek, by zadbać o swoje dwa metry trawniczka, robi się nieprzyjemnie. Ale to jeszcze norma. Powyżej jest hałas. 90 decybeli ma ruchliwa ulica, 100 młot pneumatyczny, 110 motocykl bez tłumika, 120 muzyka rockowa, 140 samolot odrzutowy, 170 rakieta kosmiczna. Akcja spektaklu Twarkowskiego rozgrywa się właśnie w promie kosmicznym, niestety publiczność siedzi na zewnątrz i kilka razy długo poddawana jest dźwiękowej torturze.

Nie mierzyłem poziomu decybeli podczas The Employees, ale na pewno na widowni jest głośniej niż podczas koncertu rockowego, a publiczność siedzi blisko głośników. Jak twierdzą specjaliści, hałas przekraczający 130 decybeli (próg bólu) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu, pobudza drgania narządów wewnętrznych człowieka, doprowadzając do ich schorzenia, o czym już wspominałem. Wywołuje też ogromny stres. Zastanawiam się więc, czy Twarkowski wie, co robi. Nie on jeden zresztą, bo przecież Marcin Liber czy Jan Klata też bardzo lubią dołożyć do pieca. Dużo się dzisiaj mówi o bezpieczeństwie w teatrze, a niektóre nowe realizacje to prawdziwa kraina łagodności. Choćby Publika w Nowym Teatrze, którą w tym numerze „Teatru” przenikliwie analizuje Agata Tomasiewicz. Tymczasem w innym stołecznym teatrze naraża się aktorów i publiczność, w tym pracujących krytyków, na stres i chorobę. My Polacy lubimy skrajności. Zanim jednak ogłuchniemy, apeluję o przestrzeganie zasad BHP. Najpoważniej jak potrafię.

AUTORZY

JUSTYNA CZARNOTA – pedagożka teatru, trenerka, kuratorka, menedżerka kultury. Jej głównym obszarem zainteresowań jest współczesny teatr dla dzieci, młodzieży i rodzin.

PIOTR DOBROWOLSKI – literaturoznawca, estetyk, teatrolog; pracownik naukowy w Zakładzie Estetyki Literackiej UAM. Krytyk literacki i teatralny, tłumacz, eseista.

MAGDALENA DRAB – aktorka, autorka i reżyserka, obecnie w zespole Teatru Modrzejewskiej w Legnicy. Współzałożycielka Teatru Zamiast w Łodzi. Laureatka GND za dramat Słabi. Ilustrowany banał teatralny (2017).

KAROLINA FELBERG – badaczka literatury późnej nowoczesności, autorka m.in. książki Melancholia i ekstaza. Projekt totalny w twórczości Andrzeja Sosnowskiego (2009), edytorka wielotomowego wydania Dzienników i zapisków Agnieszki Osieckiej. Współtworzy „Nowy Tygodnik Kulturalny”.

KATARZYNA FLADER-RZESZOWSKA – teatrolożka, profesor UKSW, zastępca redaktora naczelnego miesięcznika „Teatr”. Autorka m.in. książki Teatr przeciwko śmierci. Kryptoteologia Tadeusza Kantora (2015).

DOMINIK GAC – krytyk teatralny, stale współpracuje z „Teatrem” i portalem teatralny.pl.

ANTONINA GRZEGORZEWSKA – plastyczka, dramatopisarka, autorka m.in. dramatów On, Ifigenia, Migrena, laureatka konkursu „Dramatopisanie”, w ramach którego napisała dramat La Pasionaria.

JAN KAROW – krytyk teatralny, kulturoznawca. Pracuje w Akademii Teatralnej w Warszawie.

SZYMON KAZIMIERCZAK – krytyk teatralny, redaktor „Teatru”.

PATRYK KENCKI – doktor nauk humanistycznych, historyk teatru, adiunkt w Instytucie Sztuki PAN i wykładowca w PWSFTviT im. Leona Schillera w Łodzi. Przewodniczący komisji artystycznej konkursu „Klasyka Żywa” i wiceprezes Polskiej Kompanii Teatralnej. Ostatnio wydał monografię Staropolski Molière (2021).

GRZEGORZ KONDRASIUK – teatrolog, krytyk teatralny. Redaktor i współautor książek Scena Lublin (2017) i Cyrk w świecie widowisk (2017). Pracuje na UMCS, współpracuje z Instytutem Teatralnym w Warszawie.

JACEK KOPCIŃSKI – redaktor naczelny miesięcznika „Teatr”. Profesor w IBL PAN, wykładowca UKSW i UW. Autor kilku książek o dramacie współczesnym i teatrze. Ostatnio opublikował tom Wybudzanie. Dramat polski / Interpretacje (2018).

DOROTA KOZIŃSKA – latynistka, krytyk muzyczna i teatralna, tłumaczka, wykładowczyni, wieloletnia redaktorka „Ruchu Muzycznego”. Autorka Dobrej pustyni (2012).

JOANNA KRÓLIKOWSKA – doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UŁ, stypendystka w Instytucie Sztuki PAN przy projekcie „Teatr Węgajty – 35 lat teatru antropologicznego i poszukiwań społeczno-kulturowych”. Autorka książki Rzeczywistość (nie)opisana. Życie teatru na łamach prasy branżowej w latach 1983–1989 (2020).

KAMILA ŁAPICKA – teatrolożka, w 2019 roku obroniła doktorat na temat dramatów historycznych Juana Mayorgi w Instytucie

Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich UW. Jej zainteresowania badawcze obejmują polski i hiszpański teatr oraz dramat współczesny.

TOMASZ MAN – dramatopisarz, dramaturg, reżyser teatralny, gitarzysta i wykładowca. W 2019 roku wydał Sex machine i inne. Wybór dramatów, a w 2022 roku w CSW Zamek Ujazdowski prezentował w formie teatru audio cykl dramatów na motywach starotestamentowych, zatytułowany Bóg i proch.

KAROLINA MATUSZEWSKA – absolwentka Wiedzy o Teatrze AT, wydawca programów informacyjnych i kulturalnych w TVP Wilno. Mieszka w Wilnie.

ARTUR PAŁYGA – dramatopisarz, dramaturg w Teatrze Śląskim w Katowicach. Autor m.in. Żyda i Nieskończonej historii; uhonorowany GND za tekst W środku słońca gromadzi się popiół (2013).

MACIEJ STROIŃSKI – tłumacz, należy do Stowarzyszenia Autorów ZAiKS i Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury. Ostatnio przełożył dramaty zebrane Oscara Wilde’a i powieść Matka na obiad Shaloma Auslandera.

KATARZYNA TOKARSKA-STANGRET – sekretarz redakcji „Teatru”, redaktorka, recenzentka. Autorka książki Pokój wyobraźni. Słownik Tadeusza Kantora (2015).

AGATA TOMASIEWICZ – krytyk teatralna, redaktorka „Teatru”.

MARZENNA WIŚNIEWSKA – teatrolożka, adiunkt w Instytucie Nauk o Kulturze UMK w Toruniu, zajmuje się w szczególności relacją teatru z innymi mediami, teatrem lalek, teatrem dla dzieci i młodzieży, pedagogiką teatru oraz animacją kulturową.

JAROSŁAW ZALESIŃSKI – dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdańsku, krytyk, poeta, autor siedmiu książek poetyckich, laureat m.in. Nagrody im. ks. Janusza Pasierba.

MARYLA ZIELIŃSKA – absolwentka teatrologii UJ, pracowała m.in. w teatrach Starym, Narodowym, Współczesnym we Wrocławiu; w „Didaskaliach”, „Gazecie Wyborczej” i „Teatrze”.

Redakcja:

Jacek Kopciński

redaktor naczelny

Katarzyna Flader-Rzeszowska

zastępca red. naczelnego

Katarzyna Tokarska-Stangret

sekretarz redakcji

Jacek Cieślak, Szymon Kazimierczak,

Anna Szymonik, Agata Tomasiewicz, Grzegorz Wroniewicz Kinga Czaplarska

sekretariat

Stale współpracują:

Jarosław Cymerman, Artur Duda, Artur Grabowski, Mirosław Kocur, Jolanta Kowalska,

Dorota Kozińska, Edyta Kubikowska,

Wojciech Majcherek, Jadwiga Majewska, Małgorzata Piekut, Paweł Płoski,

Paweł Schreiber, Halina Waszkiel, Jarosław Zalesiński

Rada redakcyjna:

Janusz Degler, Małgorzata Dziewulska, Piotr Kłoczowski, Antoni Libera, Zbigniew Majchrowski, Tadeusz Nyczek, Barbara Osterloff, Marta Piwińska,

Dobrochna Ratajczakowa, Lech Sokół, Lech Śliwonik

projekt Layoutu:

Kamila Schinwelska/dizajnia

Opracowanie graficzne, okładka i redakcja techniczna:

Elżbieta Krassowska Modlinger

Rysunki:

Bogna Podbielska

Adres redakcji:

ul. Kozia 3/5 m. 6, 00-070 Warszawa
tel.: +48 22 692 88 18,

+48 22 692 88 19

e-mail: teatr@teatr-pismo.pl

Wydawca:

Instytut Książki

ul. Zygmunta Wróblewskiego 6

31-148 Kraków
Dział Wydawnictw

ul. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa
tel.: +22 697 05 32, +22 697 05 34

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie Ministra
Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Istnieje od 1946 roku.

TEKSTÓW NIEZAMÓWIONYCH REDAKCJA NIE ZWRACA. REDAKCJA ZASTRZEGA SOBIE PRAWO DOKONYWANIA SKRÓTÓW I ZMIAN W PUBLIKOWANYCH TEKSTACH.

w numerze 2/2023

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

„Dialog” bez Jacka Sieradzkiego

Jacek Sieradzki; fot. Karpati&Zarewicz

„Pięćdziesiąt lat temu zacząłem »Dialog« czytać, szukając go w kioskach Ruchu, do których przysyłano po jednym egzemplarzu wciskanym gdzieś w kąt witryny. Czterdzieści pięć lat temu w nim zadebiutowałem. Trzydzieści dziewięć lat temu wszedłem do zespołu redakcyjnego. Trzydzieści dwa lata byłem Naczelnym. Długo. Za długo” – napisał na blogu miesięcznika „Dialog” Jacek Sieradzki, od 1991 roku jego redaktor naczelny, który 27 stycznia odszedł na emeryturę. Życzymy wszystkiego dobrego, dziękując – jako czytelnicy – za wszystkie te lata. Pełniącą obowiązki redaktor naczelnej jest obecnie Joanna Krakowska

Teatralny Paszport „Polityki”

W trzydziestej edycji Paszportu „Polityki” nagrodę w kategorii „teatr” otrzymał Jakub Skrzywanek – od 2022 roku dyrektor artystyczny Teatru Współczesnego w Szczecinie, reżyser spektakli Śmierć Jana Pawła II i Spartakus. Miłość w czasach zarazy. Kapituła uznała je „za spektakle ważne, odważne i nieoczywiste. Dyktowane, podobnie jak cała działalność laureata w środowisku artystycznym i kierowanie teatrem, troską o jakość i przyszłość naszego społeczeństwa”. Krytycy nominowali ponadto Michała Buszewicza za Edukację seksualną oraz Agnieszkę Jakimiak za Martwą naturę, nosexnosolo, Kongres futurologiczny.

Klasyka żywa? Najlepsze inscenizacje 2022 roku

Komisja Artystyczna (w składzie Grzegorz Janikowski, Patryk Kencki, Magdalena Mikrut-Majeranek, Magdalena Piekarska, Paweł Stangret, Anna Wakulik, Maryla Zielińska) po obejrzeniu 33 zgłoszonych do VIII konkursu „Klasyka Żywa” przedstawień wskazała finalistów, którzy zaprezentują się podczas XLVII Opolskich Konfrontacji Teatralnych. Sen srebrny Salomei (reż. Piotr Cieplak) przyjedzie z Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy, Wyskubki (reż. Paweł Kamza) z Wrocławskiego Teatru Współczesnego im. Marii i Edmunda Wiercińskich, Znachor (reż. Jakub Roszkowski) z Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, a dwie realizacje Ballad i romansów – z Wrocławskiego Teatru Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego (Ballady i romanse, reż. Piotr Soroka, Zdenka Pszczołowska, Błażej Peszek) i z Teatru Lalki i Aktora w Wałbrzychu (Ballady i romanse ver. 2022, reż. Roksana Miner). Pantomimiczne oraz lalkowe wystawienia tekstu Mickiewicza to niewątpliwie pokłosie Roku Romantyzmu Polskiego, w czasie którego realizowano ministerialny program „Ballady i romanse”.

W TOKU

2023 pod patronatem Aleksandra Fredry

W związku z dwieście trzydziestą rocznicą urodzin, Aleksander Fredro został jednym z patronów 2023 roku. Kilka lat temu o zapoznane dzieła pisarza upomniał się Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, organizując cykl czytań performatywnych „Fredro. Nikt mnie nie zna” (2015). Może dzięki rocznicy nastąpi wyczekiwany ciąg dalszy poznawania „najwybitniejszego komediopisarza w dziejach literatury polskiej” – tym razem w teatrze.

W Krakowie w lutym „Materia Prima”

VI Międzynarodowy Festiwal Teatru Formy „Materia Prima” odbędzie się w dniach 17–28 lutego. Z opisów organizatora wyłania się fascynujący program: Dance N’ Speak Easy grupy Wanted Posse („już nagradzane nowe przedstawienie, zyskujące wielki aplauz świata”); Vertikal Compagnie Käfig („spektakl rozgrywający się w powietrzu i przeczący grawitacji”); Vielfalt Jakop Ahlbom Company („przedstawienie pełne filmowych sztuczek i efektów specjalnych”); Kreatur Sashy Waltz & Guests („zaskakująca i niepokojąca opowieść najsłynniejszej obecnie choreografki i tancerki oraz jej sławnych przyjaciół artystów”); Nuda Compagnia Finzi Pasca („nastrojowe niemal cyrkowe najnowsze widowisko wizjonera teatru”); The House Sofie Krog Teater („wstrząsająca, ale i zabawna historia rodzinnego domu pogrzebowego”) i Jungle Book reimagined Akram Khan Company („Księga dżungli wymyślona na nowo, w której doszukiwać się można współczesnej relacji ze światem natury”).

Kolejna edycja GND w toku

Do XVI konkursu o Gdyńską Nagrodę Dramaturgiczną, której organizatorem jest Teatr Miejski im. Witolda Gombrowicza, zakwalifikowano 173 teksty. W drugiej połowie marca poznamy 40 sztuk półfinałowych, w maju 5 finałowych, a 30 września laureata lub laureatkę GND.

O kulturę w teatrze

Teatr 6. piętro zainicjował kampanię edukacyjną pod hasłem „Smartfon off, teatr on”, która przypomina widzom nie tyle o wyciszaniu telefonów, ile o nieużywaniu ich w trakcie spektaklu. To narastający problem, dotyczący nie tylko prywatnych i komercyjnych teatrów. Do kampanii można się przyłączyć: buntmaszyn.teatr6pietro.pl.

KADRY

Anna Rochowska dyrektorką TR Warszawa

Rekomendowana przez zespół TR Warszawa Anna Rochowska wygrała miejski konkurs i od 1 września 2023 pokieruje teatrem przy Marszałkowskiej. W koncepcji programowej i organizacyjnej na lata 2023–2028 czytamy: „Stoimy przed kluczowym wyzwaniem, jak budować dziś teatr artystyczny, który nie jest sprowadzalny do nazwiska »mistrza« i jego wizji, lecz jest owocem pracy zespołu artystycznego, a jednocześnie teatru, który nie jest domem produkcyjnym maksymalizującym dochód”. Nowa dyrektorka zaplanowała kolejne sezony we współpracy – w wymiarze artystycznym i eksperckim – z radą kuratorską: Anną Smolar, Michałem Borczuchem, Małgorzatą Wdowik, Mateuszem Szymanówką, Rafałem Ryterskim oraz Martą Keil. Eksplikacja świadczy o szerokim spojrzeniu na instytucję – zawiera i plan naprawczy zespołu, i myślenie o widzu, i rozwijanie nowych praktyk artystycznych oraz wzmocnienie współpracy międzynarodowej TR Warszawa, przygotowujące go do funkcjonowania w siedzibie na placu Defilad.

Konkurs w Teatrze Polskim w Poznaniu

W związku z kończącą się drugą kadencją tandemu dyrektorskiego Marcin Kowalski/Maciej Nowak, organizator, czyli Urząd Miasta Poznania, zdecydował się na rozpisanie konkursu w Teatrze Polskim. Ma on zostać ogłoszony latem.

ODESZLI

W Paryżu zmarł Georges Banu (1943–2023)

Teatrolog, profesor na Sorbonie, przez wiele lat prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych, współredaktor naczelny „Alternatives théâtrales” i redaktor prowadzący serii „Le Temps du Théâtre” wydawanej przez Actes Sud. Autor wielu publikacji poświęconych m.in. reżyserom – przede wszystkim Peterowi Brookowi, a także Michaelowi Grüberowi, Giorgiowi Strehlerowi czy Ariane Mnouchkine. Na podstawie jego notatek powstała pierwsza wersja Performera Grotowskiego, przygotował też (z Grzegorzem Ziółkowskim) Teatr jest tylko formą. O Jerzym Grotowskim Brooka. Był uważany za ważny łącznik teatru polskiego (zwłaszcza sztuki Grotowskiego, Kantora, Lupy, Warlikowskiego) z europejskim.

Odszedł Leonard Pietraszak (1936–2023)

Polski aktor teatralny, filmowy, telewizyjny. Ukończył aktorstwo w PWSTiF w Łodzi w 1960 roku. Grał na scenach Poznania i Warszawy – w latach 1977–2008 był w zespole Teatru Ateneum im. Stefana Jaracza, gdzie wystąpił m.in. w Detektywie czy w Tryptyku listopadowym w reżyserii Janusza Warmińskiego. Rozpoznawany był także dzięki kreacjom filmowym i telewizyjnym.