Agnieszka Gawron – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej

90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173

RECENZENT

Ewa Kraskowska

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Joanna Balcerak

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcia wykorzystane na okładce: Elżbieta Jabłońska, fotografie z cyklu „Zamaż mnie”

© Copyright by Agnieszka Gawron, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07416.0.M

Ark. wyd. 20,6; ark. druk. 21,125

ISBN 978-83-8088-368-0

e-ISBN 978-83-8088-369-7

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

zapisana na świadectwie chrztu, wpisana na listę uczniów,przypisana do szczotek i pralki, skreślona wypisana (skąd?) córko matko żono, niedzielna pisarko, łyżeczko po literze, / literko po łyżeczce (notuje to na niepotrzebnych kopiach maszynopisów i po drugiej stronie kwitów za gaz, nie wierzy żeby przetrwało dłużej / od tamtego po tamtej stronie, ale chciałaby wreszcie przeczytać coś prawdziwego o sobie)1.

Wydajemy na świat nie tylko dzieci, lecz i inne rzeczy: miłość, pragnienie, język, sztukę, to, co społeczne, polityczne, religijne itd. […] musimy na nowo przyswoić sobie ten macierzyński wymiar, który należy do nas jako kobiet2.

Zmaganie z życiem nie różni się zbytnio od zmagań z pisaniem3.

Spis treści

Wprowadzenie

I. Teorie i problemy

Dyskurs maternalny w Polsce i na świecie – zarys stanu badań

Literatura wobec stereotypu macierzyństwa

Macierzyństwo a dyskurs rodzin(n)y

Macierzyństwo jako problem ciała

Pożegnania z Matką-Polką

Relacja matka – córka

Macierzyństwo w dyskursie feministycznym

Sztuka matek

Matka-autorka

„Sztuka prania pieluch” – matki negocjatorki w sztuce współczesnej

II. Problemy i teksty

Poetyckie antycypacje matrifokalne w literaturze polskiej

Nasiłowska – Gretkowska: polskie wzorce pisania o macierzyństwie

„Wiersze w rosole” Anny Nasiłowskiej

„Pierzyny i pelargonie” Manueli Gretkowskiej

Mommy lit – macierzyństwo w literaturze popularnej

Chic-lit – mum’s lit – ponowoczesna kultura

Mum’s lit a ideologia intensywnego macierzyństwa

Od Bridget Jones do Amy Crane

Wojny matek

Mum’s lit – maternal memoirs: dwa modele pisania o macierzyństwie

Mommy lit w Polsce?

„Wracam, bo… zniknęłam” – aporie macierzyńskiej podmiotowości

Pułapki ponowoczesności

Społeczny kontekst macierzyńskiego pisania

Pojawiam się i znikam

Projekt matka

„On becoming a mother” – macierzyństwo jako proces

Poszukiwanie narracji

Inna podmiotowość?

Autobiografia: terapia – polityka – etyka

III. Teksty i lektury

Obrysowywanie żałoby w Obsoletkach Justyny Bargielskiej

Apokryficzne macierzyństwa Joanny Mueller. Między cielesnością a tekstualnością (Powlekać rosnące. Apokryfy prenatalne)

„Gdy rozum śpi – rodzą się matki” – literacki wizerunek dzieciobójczyni (Trzy śmiertelne historie. Cz. 1: Dziennik znaleziony w piekarniku Marka Susdorfa)

Nowe formy sztuki zaangażowanej? Wokół Ciemnej strony księżyca Olgi Wróbel

O winie i milczeniu – Musimy porozmawiać o Kevinie Lionel Shriver

Groza i empatia – Piąte dziecko Doris Lessing

Zakończenie

Bibliografia

Nota bibliograficzna

Motherhood: Contemporary Literature, Culture, Ethics (Summary) 323

Indeks nazwisk

Od Redakcji

Wszystkim, którym matkowałam

i matkuję

Mai, Wojtkowi i Poli

Wprowadzenie

It is time to let mothers have their word4

Moja praca wyrasta z kilku heterogenicznych, ale ściśle związanych ze sobą źródeł: doświadczenia osobistego i lekturowego oraz dynamiki życia literackiego w Polsce i na świecie przełomu XX i XXI wieku. Ich wspólnym mianownikiem jest, na co wskazuje tytuł książki, macierzyństwo jako złożony fenomen o charakterze emocjonalnym, psychicznym, fizycznym, społeczno-kulturowym i, co najważniejsze – literackim. Początkiem mojego spotkania z macierzyństwem były teksty Anny Nasiłowskiej, Manueli Gretkowskiej, Jolanty Brach-Czainy – ważne dla literaturoznawczyni. Chwilę później, osobiste doświadczenie, które ukształtowało mnie jako matkę. Wreszcie powtórna lektura, którą widzę dziś jako moment specyficznej czytelniczej inicjacji. I rzecz nie w zadziwieniu znanym już przecież tematem, ale w świadomej, popartej doświadczeniem recepcji określonej grupy tekstów, które czyta się po raz wtóry, a „widzi” (doświadcza) jakby pierwszy raz. Tak było z twórczością wspomnianej już Nasiłowskiej, Gretkowskiej, Anny Janko, Doriss Lessing, Margaret Atwood i wielu innych. To lekturowe spotkanie zachęciło mnie do poszukiwania w kulturze głosu matek, który wychodziłby poza stereotypowe, wyidealizowane wizje macierzyństwa, w niewielkim stopniu przełamywane przez XX-wieczną twórczość literacką. Już wstępne rozpoznanie, podobnie jak późniejsze pogłębione badania doprowadziły do zadziwiającej konkluzji – chociaż postać matki wydaje się w literaturze wszechobecna, jej głos rzadko jest dominujący. W przeważającej mierze matki są przedmiotem narracji i dyskursów, wytworem fantazji i pamięci innych: córek i synów, mężów lub kochanków, ideologii, religii, polityki czy wszechwiedzącego narratora. Rzadko mówią w swoim własnym imieniu. W latach 90. XX wieku sytuacja ta zaczęła się stopniowo zmieniać, w literaturze i kulturze pojawiały się matki jako podmioty narracji i jednocześnie jej autorki, a macierzyństwo stało się jednym z wiodących tematów kultury i dyskursu publicznego. Ten właśnie maternalny zwrot, w szczególności jego przejawy w prozie narracyjnej, jest zasadniczym przedmiotem mojej pracy.

Książka ta nie jest prywatną historią mojego macierzyństwa, choć było ono jednym z ważniejszych źródeł inspiracji do jej napisania. Filtrem moich macierzyńskich doświadczeń jest w tym przypadku współczesna literatura (i kultura), w której odnajduję bogate spektrum własnych przeżyć i refleksji. Praca ta, jako efekt prywatnego i akademickiego spotkania z tekstem, wyrasta z przekonania, że literaturoznawstwo, podobnie jak sama literatura, powinno przynosić także odpowiedzi na prywatne pytania, jak pisała w kontekście swojej twórczości naukowej Anna Legeżyńska: „musi być potrzebne do czegoś więcej niż tylko awans zawodowy”5. Dlatego też niniejszą książkę postrzegam zarówno jako projekt naukowy, jak i zindywidualizowaną formę refleksyjnej autoanalizy (mesearch), ważną ze względu na jej funkcję (auto)poznawczą, terapeutyczną i społeczną6.

Jednym z najistotniejszych pojęć metodologicznych tej pracy jest kategoria doświadczenia, rozumiana – za Ryszardem Nyczem – jako sfera „mediacyjnych struktur egzystencjalno-poznawczych”, obejmująca terytorium, w którym granice między wnętrzem a zewnętrzem mają charakter względny, a tym samym – jak pisze badacz – „relacje między indywidualnym a wspólnotowym, myślanym i przeżywanym, dyskursywnym i rzeczywistym nie dają się już wpisać w system statycznych opozycji i sztywnych granic, lecz raczej sieć dynamicznych, płynnych zróżnicowań, w continuum procesów translacji i reinterpretacji”7. Przyjęta przeze mnie perspektywa wynika zarówno z natury analizowanych tekstów, jak i ze zmian w obrębie statusu humanistyki i współczesnych badań literackich – zwrot kulturowy otworzył bowiem perspektywy do traktowania tekstów literackich nie tylko jako sztuki słowa, reprezentacji, krytyki czy odbicia rzeczywistości, lecz także, jak podkreśla Nycz, jako jej części, „w sensie jej przedłużenia czy poszerzenia, a może bardziej jeszcze w znaczeniu włączenia w dziedzinę naszego doświadczenia rzeczywistości; i w tym, czym jest, i w tym, co przedstawia, i w naszych reakcjach na jedno i drugie…”8. Ten tryb lektury projektuje zniesienie binarnych opozycji rozumienia i doświadczenia, intelektu i afektu, jako rezultat dostrzeżenia w praktykach doświadczenia mechanizmu ludzkiego, twórczego działania, które – jak twierdzi badacz – „kreuje dostęp do świata i równocześnie go odkrywa, retroaktywnie (tzn. ze skutkiem wstecznym) zmieniając jego obraz i naszą wiedzę o nim”9.

Moje badania sytuują się na pograniczu literaturoznawstwa, nowoczesnej socjologii literatury i badań genderowych, związanych z przekonaniem, że literatura ma moc wydobywania i uchylania skostniałych kulturowych konstruktów. Dlatego wybieram empatyczny tryb lektury, zakładający uwrażliwienie na to, co jednostkowe, co dane bezpośrednio, ale też nieobecne lub wymagające uobecnienia10. Pamiętając o dyskusji między Ingą Iwasiów i Germanem Ritzem11 na temat pozycji interpretatora w obrębie badań genderowych, niejako naturalnie, ale świadomie zajmuję stanowisko reprezentowane przez Iwasiów12, z przekonaniem, że biografia interpretatora jest w tym przypadku ważnym i wzmacniającym perspektywę badawczą elementem naukowego dyskursu, aczkolwiek nie bezwzględnie kategorycznym. Omawiane przeze mnie teksty wyrastają w większości z jednostkowego doświadczenia i prawdopodobnie bez niego w ogóle by nie powstały. Dla mnie również stanowi ono zarówno źródło inspiracji, jak i narzędzie poznawcze w badaniach naukowych. Wychodzę z przekonania, że aby zobaczyć fenomen macierzyństwa w całej jego złożoności należy oddać głos samym matkom, nie dlatego, że postrzegam je jako bardziej moralnie wiarygodne od innych kobiet. Mogłabym powtórzyć za Adrienne Rich: „[n]igdy nie chciałam, aby książka ta poszła w kierunku gloryfikacji kobiet czy kobiecych zdolności opiekuńczych czy duchowych”13. Chodzi mi raczej o zrównoważenie dylematów zwolenników „wolności do dzieci” i „od dzieci”, poszerzenie zakresu kulturowych przedstawień o macierzyńską perspektywę, tak, by dyskurs publiczny i przestrzeń artystyczna na równi i bez idealizacji uwzględniały doświadczenie płynące z obydwu stron. Wierzę, że – tu parafrazuję słowa Agnieszki Gajewskiej – uwzględnienie głosu i poprawa pozycji matek w dyskursie publicznym przyczyni się do zmiany sytuacji kobiet „samodzielnych i niezależnych” 14, i odwrotnie.

Moim zamierzeniem jest opisanie macierzyńskich narracji współczesności, które na szeroką skalę dochodzą do głosu w Polsce i na świecie od lat 90. XX wieku aż do chwili obecnej. Z jednej strony, widzę je jako element szerszego procesu, który jest pochodną zmian społeczno-kulturowych związanych z pozycją i rolą matki w społeczeństwie. W tym kontekście traktuję literaturę jak jeden z języków wyrażających i odbijających dynamikę życia społecznego i artystycznego, element wrażliwości społecznej wynoszącej na światło dzienne sprawy ważkie, palące, wymagające komentarza. Z drugiej strony – jeśli zgodzimy się ze słowami Adrienne Rich, twierdzącej, że do niedawna znaczna część wizualnych i literackich obrazów macierzyństwa docierała do nas przefiltrowana przez zbiorową lub indywidualną męską świadomość15 – obecne tendencje literackie i wyraźny głos kobiet w kulturowym dyskursie macierzyńskim można odczytywać jako rewoltę w ich życiu obyczajowym i duchowym, a tym samym moment przełomowy w literaturze polskiej (i światowej), polegający na tym, że po raz pierwszy matki, w sposób nie budzący wątpliwości, stają się autonomicznym podmiotem narracji literackich i kulturowych.

W literaturze światowej już w latach 70. Tillie Olsen (Silences, 1978) i Adrienne Rich (Zrodzone z kobiety, 1976) zwracały uwagę na nieobecność macierzyńskich doświadczeń jako ważnego tematu kobiecego pisania. Od tego czasu problem ten był stałym przedmiotem troski krytyki feministycznej, na długo pozostając jednak tylko w sferze teoretycznych, cząstkowych dywagacji. Dopiero u progu lat 90., we wstępie do swojej książki The Mother/Daughter Plot: Narrative, Psychoanalysis, Feminism, Marianne Hirsch, zastanawiając się nad brakiem głosu Jokasty w Królu Edypie Sofoklesa, zainicjowała interesującą mnie perspektywę badawczą: „Pytając o historię Jokasty w opowieści o Edypie – pisała – zapytuję nie tylko o nieobecność historii kobiet w męskiej fabule, ale także o nieobecność historii matek w opowieściach synów i córek […] Aby poznać historię Jokasty, powinniśmy zobaczyć w niej matkę/zacząć od matki”16.

Idąc za sugestiami Hirsch, a tym samym podążając śladami literatury i krytyki literackiej (szczególnie feministycznej) przełomu wieków, w swoich badaniach „zaczynam od matki”, co oznacza, że w centrum zainteresowań badawczych stawiam tzw. matrifocal narratives17. Terminem tym określam teksty, których podstawowym wyróżnikiem jest dominująca perspektywa narracyjna matki, a macierzyństwo stanowi najważniejszy/nadrzędny element struktury fabularnej18. Nie interesują mnie idealistyczne, selektywne reprezentacje macierzyństwa, z jakimi mamy do czynienia chociażby w wydanej nie tak dawno antologii Dla matki, gdzie czytamy we wstępie: „W tym wyborze świadomie zrezygnowaliśmy z przykładów matki wyrodnej, okaleczonej. W naszym ujęciu, matka jest przeciwieństwem wynaturzenia. Utwory odnotowujące sprzeczne z naturą zachowania po prostu nas nie interesowały. Nasza matka jest dobra i naturalna jak spokojny sen, jak uzdrawiające powietrze”19. Moim zamierzeniem jest oddanie zróżnicowanych i złożonych aspektów macierzyńskich doświadczeń, które – za Sarą Ruddick – traktuję jako filozoficzną, intelektualną i autorefleksyjną praktykę20 odzyskiwania własnego głosu, wprowadzającego do dyskursu kulturowego tematy i problemy, które do tej pory były w niej nieobecne lub ukrywane. Nawiązując do Mielle Chandler21 twierdzącej, że słowo „matka” jest najlepiej zrozumiałe w swoim aspekcie czasownikowym, doświadczenie macierzyństwa rozumiem zarówno jako pozycję, z której się pisze, jak i macierzyńską praktykę codzienności w ich aspekcie poznawczym, emancypacyjnym i twórczym.

W 1976 roku, we wstępie do Zrodzonych z kobiety, Adrienne Rich napisała: „Wiemy więcej o powietrzu, którym oddychamy, morzach, przez które podróżujemy, niż o naturze i znaczeniu macierzyństwa”, upatrując przyczyn tego stanu rzeczy w fakcie, że kobiety „nie były […] czyniącymi i mówiącymi kultury patriarchalnej”22. Dwadzieścia lat później w Polsce Nasiłowska podzieliła to przekonanie słowami: „Napisano całe biblioteki o śmierci. Narodziny to ziemia niczyja, ugór na którym hula wiatr”23. Po kolejnych dwudziestu latach wciąż niewiele jest tekstów artystycznych i teoretycznych, które macierzyńską perspektywę uważają za godną uwagi. Zdaniem Brendy O. Daly i Maureen T. Reddy24, nawet, jeśli tak się dzieje, sami czytelnicy i krytycy mają tendencję do marginalizowania matrifokalnego ujęcia.

W swojej pracy analizuję przyczyny tego stanu rzeczy, koncentrując się na tekstach literackich, w których matka jest narratorem pierwszoosobowym, jednak uwzględniam również przypadki, w których – pomimo zastosowania mniej subiektywnej formy narracji – punkt widzenia narratora pokrywa się z perspektywą macierzyńską i jest w tekście dominujący. Autorki analizowanych przeze mnie tekstów w większości są matkami, jednak biorę pod uwagę również tekst męskiego autorstwa, spełniający wszelkie warunki narracji matrifokalnej. Interesuje mnie zróżnicowanie formalne i estetyczne oraz problematyka organizująca macierzyńskie narracje współczesności jako świadectwo swoich czasów. Zastanawiam się, czy i jak zmienia się stosunek do tradycyjnych wyobrażeń, stereotypów i postulowanych w kulturze wzorców macierzyńskich, kiedy mamy do czynienia z przekazem pisanym z perspektywy indywidualnych doświadczeń. Interesują mnie tak przyczyny, jak i efekty matrifoklanych ujęć w literaturze, dlatego analizuję zarówno tematy i problemy organizujące narracje matek, jak i to, jak wpływają one na sposób artystycznego obrazowania. Innymi słowy, pytam o miejsce macierzyńskiego pisania w kanonie tematów i form literackich oraz relacje pomiędzy doświadczeniem egzystencjalnym a aktywnością twórczą kobiet.

Moja rozprawa nie jest próbą wyczerpującego opisu interesującego mnie zagadnienia. To raczej projekt spotkania z macierzyństwem jako doświadczeniem egzystencjalnym i artystycznym, wypływający z przekonania, które podzielam z Agatą Araszkiewicz. Wyznaje ona: „macierzyństwo pozostaje rzeczą całkowicie do odkrycia na nowo, pod warunkiem, że przemyślimy i poddamy od nowa sprawdzeniu nasze rozumienie pojęcia kobiecej wolności”25, także tej, która znajduje swój wyraz w twórczości artystycznej.

Można by zapytać, dlaczego zajmuję się jedynie narracjami matek, a nie ojców, skoro figura ojca zaczęła się pojawiać w niestereotypowym kontekście również na gruncie literackim26. Po pierwsze, ze względów czysto empirycznych – ostatnie kilkanaście lat to czas literackiej ekspansji narracji matek właśnie, nie ojców. Po drugie, pomimo licznych zmian w tym zakresie, to matki są wciąż odpowiedzialne za pierwsze lata opieki nad dzieckiem i to one muszą radzić sobie z trudnościami wynikającymi z konieczności łączenia owego doświadczenia z innymi sferami swojego życia. Wreszcie, co równie ważne, to one, szczególnie w Polsce, podlegają w tej roli o wiele większej niż ojcowie, społecznej presji i ocenie, która nie pozostaje bez wpływu na ich emocje i odczucia. Badania feministek drugiej fali wyraźnie pokazały, że macierzyństwo jest nieodłącznym elementem budowania tożsamości płciowej, indywidualnej i społecznej.

Dążyłam do tego, aby analizowane przeze mnie teksty, wybierane według prywatnego klucza lekturowego, obrazowały jednocześnie dynamikę życia literackiego przełomu wieków. Dlatego pochodzą one nie tylko z obszaru literatury i kultury wysokiej, lecz także popularnej, reprezentując tak różne zjawiska jak na przykład: powieści, eseje, wspomnienia, komiksy, felietony, personal critcism.

Układ pracy odzwierciedla próbę jednoczesnego zaprezentowania tak rozwoju, jak i specyfiki narracji macierzyńskich, traktowanych jako zjawisko literackie oraz kulturowe, doświadczenie osobiste i wspólnotowe, egzystencjalne i artystyczne. Stąd matrifocal narrative jako praktyka dyskursywnego (tekstowego) udostępniania realności wyznacza kierunek moich badań – od tego, co najbardziej ogólne i teoretyczne do stricte literaturoznawczej analizy i interpretacji pojedynczych testów.

W pierwszej części książki (Teorie i problemy) wychodzę od ewolucyjnego i problemowego ujęcia najważniejszych pojęć i zjawisk dotyczących badań nad macierzyństwem. Następnie przedstawiam wkład myśli feministycznej w rozwój motherhood studies, zwracając szczególną uwagę na te wypowiedzi, które otworzyły drogę do podmiotowych ujęć macierzyństwa w tekstach kultury. Wreszcie, analizuję złożone związki między doświadczeniem macierzyństwa i twórczością literacką, by w drugiej części tego rozdziału pokazać krótko rozwiązania towarzyszące omawianym zjawiskom literackim, zaproponowane przez matki-artystki w obrębie polskiej sztuki współczesnej.

Część druga (Problemy i teksty), uporządkowana problemowo, rozpoczyna się od zaprezentowania twórczości poetyckiej, która w dużej mierze antycypowała ujęcia matrifokalne w prozie i silnie z nimi rezonuje. Nie analizuję najnowszych reprezentacji macierzyństwa w poezji, choć stanowią one dla mnie ważny punkt odniesienia, wymagający jednak odrębnych badań. W kolejnym rozdziale przypominam inicjalne dla polskiej matrifocal narrative książki Anny Nasiłowskiej i Manueli Gretkowskiej; teksty te, mimo łączących je podobieństw, postrzegam jako dwa wzorce podmiotowego pisania o macierzyństwie realizowane w literaturze najnowszej. W zakończeniu tej części analizuję najbardziej żywotne zjawiska literackie funkcjonujące w obrębie narracji macierzyńskich, tj. mom’s lit i motherhood memoirs.

Na ostatnią część pracy (Teksty i lektury) składają się interpretacje wybranych przeze mnie tekstów literackich, które w różny sposób realizują perspektywę matrifokalną27. Są to: Obsoletki i Małe lisy Justyny Barielskiej, Powlekać rosnące. Apokryfy prenatalne Joanny Mueller, Trzy śmiertelne historie: Dziennik znaleziony w piekarniku Marka Susdorfa, komiks Olgi Wróbel Ciemna strona księżyca oraz przykłady z literatury obcej: Musimy porozmawiać o Kevinie Lionel Shriver oraz Piąte dziecko i Podróż Bena Doris Lessing.

Moja praca jest namacalnym świadectwem negocjacji z najbliższym otoczeniem macierzyńskich potrzeb, ambicji i planów życiowych. Jej powstawaniu towarzyszyły nieustające potyczki o „wydzierganie” dla siebie przestrzeni, miejsca i czasu, które pozwoliłyby na pisanie niezakłócane życiem domowników. Mam świadomość, że to projekt ryzykowny, przedmiotem mojego zainteresowania jest bowiem to, co zwykle nie mieści się w polu naukowej obserwacji: drogi macierzyństwa i Akademii z rzadka tworzą tak ścisłe powiązania, jak w tym przypadku. Choć nigdy nie wypowiadałam się w kwestiach naukowych „jako matka”, pracę i macierzyństwo trudno jest od siebie odseparować. Tak było za każdym razem, kiedy macierzyńska codzienność, jak FLASH Kristevej, ingerowała w moją akademicką aktywność. W tym projekcie dyskurs macierzyński i akademicki otwarcie się spotykają. Wierzę, że sprzęgnięcie tego, co prywatne i publiczne, osobiste i instytucjonalne może być twórcze i produktywne, podobnie jak związki macierzyństwa i literatury.

* * *

Praca naukowo-dydaktyczna postrzegana jest w społeczeństwie jako rodzaj wolnego zawodu, który pozwala swobodnie dysponować swoim czasem i, co szczególnie ważne w przypadku matek, daje możliwość bezkonfliktowego godzenia funkcji zawodowej z rodzinną. Faktem jest, iż wiele kobiet zatrudnionych w szkolnictwie, nie tylko wyższym, przyznaje, że świadomie wybrały ten zawód ze względu na jego nienormowany czas pracy i zadaniowy charakter28, co w założeniu miało im ułatwiać opiekę nad dziećmi. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna. Współczesne realia zreformowanego szkolnictwa wyższego i kulturowe normy macierzyństwa stawiają matki zatrudnione na etatach naukowo-dydaktycznych w sytuacji, którą same określalają jako nieustające przeciąganie liny (tug-of-war)29, naznaczone poczuciem winy próby zrównoważenia życia akademickiego i prywatnego. Specyfika twórczej pracy, w której brak ścisłych granic pomiędzy życiem prywatnym i zawodowym (the specific culture of unboundedness of academic work)30 przynosi kobietom, wyczerpujące psychicznie, poczucie niekończącej się pracy, w domu i na uczelni, oraz przekonanie, że na obydwu polach nie realizują się w pełni. Sama niejednokrotnie marzyłam o tradycyjnym zajęciu, w którym po opuszczeniu biura można zostawić za sobą związane z nim problemy (jeśli to w ogóle możliwe), choć kilkanaście lat wcześniej świadomie zrezygnowałam z takiej formy zatrudnienia, by stać się częścią akademickiej wspólnoty.

Mając w pamięci własne, niekiedy dramatyczne, próby „przeciągania liny”, z tym większą wdzięcznością chcę w tym miejscu podziękować wszystkim, którzy wierzyli, że uda mi się zrealizować ten projekt.

Koleżankom z Katedry Teorii Literatury UŁ, dr Irenie Hübner, prof. Agnieszce Izdebskiej i prof. Danucie Szajnert, dziękuję za zaufanie, merytoryczne i psychiczne wsparcie oraz liczne rozmowy dotyczące ostatecznego kształtu tej książki.

Doktor Grażynie Szymczyk – za wnikliwą lekturę fragmentów tej pracy i wszelkie życzliwe uwagi.

Mamie i Marcinowi za to, że cierpliwie, dzień po dniu, ze zrozumieniem i poświęceniem pomagali mi wyznaczać granice „własnego pokoju”.

I. Teorie i problemy

Dyskurs maternalny w Polsce i na świecie – zarys stanu badań

W ciągu ostatnich trzydziestu lat macierzyństwo stało się na świecie istotnym przedmiotem studiów humanistycznych, szczególnie w zakresie psychologii, socjologii, antropologii kulturowej oraz badań kobiecych. W 2006 roku Andrea O’Reilly31 zaproponowała termin motherhood studies na określenie nowo powstałej subdyscypliny akademickiej, inter-, trans- i multidyscyplinarnej, która w centrum swoich zainteresowań stawia macierzyństwo. W dyskusji nad ewolucją badań nad macierzyństwem warto podkreślić, na co rzadko zwraca się uwagę, pierwszoplanową rolę, jaką w ich rozwoju odegrała literatura kobieca oraz badania feministyczne. Omówieniu tych ważnych powiązań poświęcam kolejny rozdział swojej pracy. Studia, dla których najważniejszym impulsem z pewnością była książka Adrienne Rich Zrodzone z kobiety (1976)32 mają obecnie silne podstawy teoretyczne (nie tylko o charakterze literaturoznawczym) w pracach autorstwa: Susan Robin Suleiman, Patricii Hill Collins, Sary Ruddick, Andrei O’Reilly, Sharon Hays, Pauli Caplan, Susan Maushart, Fiony Green, Miriam Johnson, bell hooks, Patrice DiQuinzio, Marianne Hirsch, Alice Walker czy Susan Douglas i Meredith Michaels. Teksty wymienionych autorek, oraz inne, kanoniczne dla motherhood studies, w 2007 roku zostały zebrane w antologii Maternal Theory. Essential Readings pod redakcją O’Reilly. Natomiast trzy lata później, pod jej przewodnictwem, ukazała się pierwsza na świecie, trzytomowa Encyclopedia of Motherhood, będąca ukoronowaniem pracy naukowczyń/-ów z całego świata.

W bezprecedensowej liczbie opracowań, publikacji teoretycznych i popularno-naukowych, które pojawiły się w ramach badań nad macierzyństwem w ostatnim dziesięcioleciu, można wyodrębnić cztery powiązane ze sobą nurty badawcze; są to: macierzyństwo jako instytucja, macierzyństwo jako doświadczenie, macierzyńska podmiotowość (tożsamość) i macierzyńska sprawczość33. O ile w pierwszej grupie nacisk kładzie się na badanie polityki, prawa, ideologii i wyobrażeń, które kształtują patriarchalne macierzyństwo, o tyle w grupie drugiej zainteresowanie badaczy (śladem koncepcji Ruddick) skierowane jest na macierzyńską praktykę codzienności. W obrębie trzeciej kategorii analizuje się, jak macierzyństwo – zarówno w jego wymiarze instytucjonalnym, jak i osobistym – kształtuje kobiecą tożsamość/podmiotowość. Wreszcie ostatni temat, charakterystyczny dla studiów macierzyńskich przełomu wieków, tj. macierzyńska sprawczość, wyrasta z przekonania, że matkowanie (mothering) może być dla kobiet źródłem siły sprawczej o silnym potencjale społecznym i politycznym34. W swojej pracy w różnym nasileniu poruszam wszystkie wymienione problemy, kwestię sprawczości rozumiem jednak nieco inaczej niż dzieje się to w naukach społecznych. Tam uwaga badaczy skupiona jest przede wszystkim na społeczno-politycznych formach aktywizmu matek, natomiast ja pojęcie sprawczości w ujęciu literaturoznawczym utożsamiam (również) z aktywną, dyskursywną praktyką twórczą, związaną z zajęciem przez kobiety w narracjach pozycji podmiotowej, która prowadzi do przepisywania patriarchalnego skryptu macierzyństwa.

Motherhood studies w literaturoznawstwie angloamerykańskim od lat 70. ewoluowały od zainteresowania tzw. daughter’s-centric stories, w których uprzywilejowany jest głos córki35, poprzez perspektywę matrylinearną, aż do skupienia na różnych aspektach interesującej mnie matrifocal perspective. Pobieżny przegląd współczesnych badań nad macierzyństwem pokazuje, że poszczególne ujęcia badawcze, zachowując swą aktualność, nie są oczywiście odrębne, a raczej przenikają się wzajemnie – ich nasilenie i charakter zależy od dynamiki życia literackiego i kontekstu społeczno-kulturowego i politycznego poszczególnych krajów36.

We współczesnej refleksji humanistycznej w Polsce macierzyństwo jako przedmiot badań zajmuje coraz silniejszą pozycję. Zawdzięcza to, między innymi, przemianom w obrębie paradygmatów badawczych takich dziedzin, jak socjologia, psychologia, historia czy pedagogika, które ewoluują od zainteresowania problematyką globalną do skupienia na sprawach jednostki, bliskich przeciętnemu człowiekowi i związanych z jego codziennymi sprawami. Przykładem takiego zwrotu, który dokonał się w ostatnich latach w socjologii jest książka pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej i Piotra Sztompki Socjologia codzienności (2008), skupiająca teksty ukazujące aktualny cutting edge refleksji socjologicznej na świecie, tj. przejście „od abstrakcyjnej problematyki wielkich systemów społecznych i procesów dziejowych, ku analizie zwyczajnych, rutynowych, typowych przejawów społecznej egzystencji ludzi w ich codziennym bytowaniu”37.

Zainteresowanie codziennością znalazło również swoje miejsce w nurcie badań historycznych, których efektem jest tom Kobieta i kultura życia codziennego: wiek XIX i XX (1997) pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca. Jego autorzy podkreślają, ważne dla mojej perspektywy badawczej, przesuniecie akcentujące kulturotwórczą rolę kobiet. Również Katarzyna Stańczak-Wiślicz38 zauważa, że doświadczenie codzienności może być ważnym kluczem do odtworzenia kobiecej historiografii, biorąc pod uwagę, że kobiece doświadczenie kształtowało się i kształtuje głównie w codzienności.

Filozoficzne podstawy doświadczenia codzienności wypracowała Jolanta Brach-Czaina w książkach Szczeliny istnienia (1992) i Błony umysłu (2003). Podstawową kategorią egzystencjalną ujmującą naszą powtarzalną i często niezauważalną obecność w codzienności uczyniła krzątactwo. I choć eseistka nie dookreśliła płci krzątającego się podmiotu, to doświadczenie macierzyństwa w sposób oczywisty determinuje tę podmiotowość jako kobiecą.

Zainteresowanie problematyką macierzyństwa nie dziwi również w polskich badaniach psychologicznych, które coraz silniej eksponują zarówno podmiotowość matki, jak i specyfikę relacji między matką a córką39.

Bliską przyjętym przeze mnie założeniom badawczym perspektywę prezentuje również zrealizowany z punktu widzenia pedagogiki zbiorowy projekt pod redakcją Martyny Pryszmont-Ciesielskiej pt. Macierzyństwo w relacjach auto/biograficznych i fotografiach kobiet. Metodologiczne podstawy tego intermedialnego założenia sprowadzają się do wyeksponowania indywidualnego doświadczenia kobiety związanego z byciem matką. „Wydaje się – pisze badaczka – że właśnie w tej auto/biograficznej perspektywie poznawczej widoczne stają się zarówno jednostkowe losy oraz przeżycia kobiet, jak i – na tym tle – dyskursy społeczne, współtworzące owe praktyki macierzyńskie”40.

W tym kontekście zadziwiające jest, że w polskim literaturoznawstwie macierzyństwo traktowane jest nadal dość marginalnie, nie występuje jako odrębny, centralny przedmiot badań. W każdym razie z pewnością nie istnieje monografia, cykl publikacji czy inna syntetyczna praca naukowa poświęcona stricte temu zagadnieniu, która uwzględniałaby interesujące mnie ujęcie matrifokalne. Dążąc do uporządkowania stanu badań w tym zakresie, rezygnuję ze stworzenia wszechstronnego, monograficznego opracowania. Bardziej zależy mi na zaprezentowaniu dotychczasowych, niekiedy zdecydowanie różnych od proponowanego przeze mnie, sposobów ujęcia tego tematu w nauce o literaturze, a jednocześnie na przedstawieniu tych publikacji, które są ważnym punktem odniesienia dla wybranej przeze mnie perspektywy badawczej.

W pierwszej grupie tekstów poświęconych tej problematyce znajdziemy prace, najczęściej o charakterze antologii, prezentujące macierzyństwo jako jeden z elementów określających problematykę epoki, nurtu czy zainteresowań wybranego pisarza. Przykładem takiego ujęcia może być zbiór Matka i macierzyństwo w poezji Młodej Polski. Antologia, ze wstępem (zaledwie kilka stron) i pod red. Anny Nosek. Autorka opisuje wyraźne zainteresowanie tematem macierzyństwa w okresie Młodej Polski ze względu na „odkrycie” wartości dziecka i dzieciństwa oraz ogólnoeuropejski trend laicyzacji tematu kobiety-matki, tj. zwracanie większej uwagi na jego społeczne, obyczajowe i psychologiczne aspekty. Co istotne, zainteresowanie macierzyństwem nie przekładało się na wyeksponowanie podmiotowej pozycji matki w sztuce tego okresu. Obrazy, między innymi, Stanisława Wyspiańskiego, Wojciecha Weissa, Józefa Mehoffera, Teodora Axentowicza czy Olgi Boznańskiej obrazują przede wszystkim ekspansję tematyki rodzinnej i zainteresowanie światem dziecka41. Doskonale widać to w znanym pastelu Macierzyństwo (1905) Wyspiańskiego, prezentującym biologiczny akt karmienia dziecka. To ono jest w centrum, na nim skupiona jest także uwaga otaczających je dziewcząt i karmiącej. To dziecko zatem stanowi istotę macierzyństwa, a matka, jako pośredniczka misterium kultury, usytuowana jest w cieniu42.

Przykładem odmiennego ujęcia tej problematyki jest praca Eugenii Łoch43, która analizuje topos kobiety-matki w wybranych utworach literackich i paraliterackich Młodej Polski, wskazując na podstawowy dla epoki model romantycznego macierzyństwa utożsamiony z obrazem Mater Dolorosa, przedstawiony w wierszu Adama Mickiewicza Do Matki Polki (1830) oraz silny wpływ epistolografii i poezji Juliusza Słowackiego na kreacje postaci matek w literaturze tego okresu. Zdaniem autorki, literatura modernizmu powiela ten wyjściowy wzorzec w różnych odsłonach, spajając topos Matki Boskiej, Matki-Polki i Polski. W efekcie kreacje matek charakteryzuje chrześcijańska zgoda i pokora, poświęcenie (własne i dzieci) dla ojczyzny, świadomość patriotyczno-edukacyjnych powinności, tęsknota i rozpacz po stracie dziecka (najczęściej syna). Najważniejszym tłem obecności matek są ważne wydarzenia narodowe, dlatego kobiety uzewnętrzniają się w działaniu – dominuje topos wędrowania i poszukiwania, który znajduje również swoje realizacje egzystencjalne, nie tylko społeczne i historyczne. Obok kreacji matki, usytuowanej zawsze w kontekście spraw narodu czy historii, Łoch wyróżnia w literaturze modernistycznej utwory o charakterze egzystencjalnym, w których matczyne „ja” funkcjonuje w odniesieniu do innych istot, głównie dzieci. Utwory te odwołują się najczęściej do wyobrażeń mitycznych człowieka (np. toposu matki-ziemi) lub mają charakter naturalistyczny albo metafizyczny. W opisie postaci matek ze środowisk wiejskich, które licznie występują w utworach tego okresu, przykuwają uwagę wzmianki o narastających artystycznych reprezentacjach relacji na linii matka – córka. W efekcie literackie macierzyństwo przełomu wieków opisane przez Łoch jawi się jako efekt zderzenia wielu czynników i tendencji tego okresu: narodowych, religijnych, filozoficznych, kulturowych i cywilizacyjnych, wspartych właściwymi dla epoki systemami estetycznymi.

W uzupełnieniu poglądów Łoch warto dodać, że literaturę przełomu XIX i XX wieku cechuje wyraźne zróżnicowanie w podejściu do tematu macierzyństwa ze względu na formę wyrazu. O ile w poezji młodopolskiej wizerunek matki poddawany był najczęściej zabiegowi sakralizacji i uwznioślania44, o tyle elementy erotyzmu, fatalizmu czy demonizmu oraz eksponowanie biologicznego wymiaru macierzyństwa były w większości typowe dla form powieściowych czy dramatycznych45.

W drugiej grupie tekstów znajdziemy książki i opracowania, w których macierzyństwo funkcjonuje jako część szerszej problematyki badawczej. Najczęściej,w różny sposób, wiąże się wówczas z problematyką rodziny, kobiecości, tożsamości, polskości czy obecności stereotypów w literaturze. Z ważniejszych ujęć tego rodzaju warto wspomnieć prace: Moniki Brzóstowicz, Wizerunek rodziny w polskiej prozie współczesnej (1998), Kamili Budrowskiej Kobieta i stereotypy. Obraz kobiety w prozie polskiej po roku 1989 (2000), Agnieszki Nęcki, Granice przyzwoitości. Doświadczenie intymności w polskiej prozie najnowszej (2006) i najcenniejszą z mojej perspektywy: Agnieszki Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku (2012).

Wreszcie na ostatnią grupę naukowych rozważań na różny sposób związanych z macierzyństwem składają się pojedyncze artykuły w prasie czy rozdziały w wydaniach zwartych, pozostające najczęściej w mniejszym lub większym stopniu w kręgu myśli feministycznej. Biorę pod uwagę, między innymi, prace Grażyny Borkowskiej46, Ewy Kraskowskiej47, Agnieszki Gajewskiej48, Agaty Araszkiewicz49, Bożeny Chołuj50, Krystyny Kłosińskiej51, Moniki Świerkosz52 czy Ryszarda Koziołka53. W optyce feministycznej rewizji poddawana jest najczęściej literatura Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego, a także ta najnowsza, po 1989 roku (Mrozik, Świerkosz), zarówno polska, jak i i obca54.

Poniżej, w ujęcie problemowym, omawiam szerzej wybrane teksty naukowe z grupy drugiej i trzeciej – takie, które w znaczący sposób wypełniają lukę w studiach nad macierzyństwem. Nawet jeśli różnią się od wybranej przeze mnie optyki badawczej, to stanowią niezbędny punkt wyjścia do dalszych rozważań.

Literatura wobec stereotypu macierzyństwa

„Fantazmat Matki-Polki przyjmuje najczęściej w kulturze postać mitu lub stereotypu, a w swojej strukturze głębokiej ujawnia się przede wszystkim przez zakorzenienie w zbiorowej wyobraźni ideału kobiecości realizującej się poprzez macierzyństwo”55. Zacytowane słowa Elżbiety Ostrowskiej są prawdziwe nie tylko w odniesieniu do literatury dawnej, znajdują również odzwierciedlenie w literackich i kulturowych praktykach współczesności.

Od stereotypowych ujęć macierzyństwa wychodzi w rozważaniach o prozie kobiecej Ewa Kraskowska. Przypomina, że z dwóch skrajnych przedstawień macierzyństwa – starotestamentowej, rodzącej w bólach położnicy i ewangelicznej, bezcielesnej Madonny z Dzieciątkiem – w kanonie sztuki utrwalony został ten drugi. Pierwszy okryło tabu ustanowione przez mężczyzn – podkreśla badaczka – nic zatem dziwnego, że właśnie wyidealizowany wzorzec narodzin stał się jednym z najwcześniejszych stereotypów, za których obalanie wzięły się kobiety56. Kraskowska wskazuje na prekursorski charakter debiutanckiej noweli Marii Kuncewiczowej Przymierze z dzieckiem (1927), podkreślając, że to pierwszy utwór w prozie polskiej, a niewykluczone, że i w światowej, w całości poświęcony procesom psychologicznym związanym z ciążą, porodem, połogiem i wczesnym okresem macierzyństwa57. Matka – protagonistka narracji Kuncewiczowej – jako modernistyczna „chłopczyca” ciężko doświadcza somatyczności swojego stanu skrajnie skontrastowanego z przeestetyzowaną wizją rzeczywistości odzwierciedloną w stylu utworu – „znalazłszy się we władzy pierwotnego instynktu, chce jak najprędzej go unieszkodliwić i ucywilizować”58. Dziecko jako „inny”, „żarłoczny ssak” czy „prześladowca”, staje się sprzymierzeńcem dopiero wówczas, gdy pozwala matce kontynuować estetyczną kontemplację rzeczywistości59.

Biegunowo odmienny wizerunek macierzyństwa, który po kilkudziesięciu latach rozwinie polska literatura w ramach tendencji postfeministycznych (Nasiłowska, Tokarczuk, Brach-Czaina), nie jest już, zdaniem Kraskowskiej, tak wyjątkowy, jak miało to miejsce w przypadku noweli Kuncewiczowej. Badaczka przypomina jednak w swoim eseju o innym, nieco zapomnianym utworze autorstwa Wandy Melcer, Swastyka i dziecko (1934), który podobnie jak tekst Kuncewiczowej w całości tematyzuje doświadczenie ciąży i wczesnego macierzyństwa. Różni się jednak od Przymierza z dzieckiem zarówno w sposobie ujęcia, jak i opracowania tematu. W utworze Melcer, opowiadającym o matkowaniu w rzeczywistości faszystowskich Niemiec, wyczuwalny jest żywioł reportażowy, najbliższy jej praktyce pisarskiej. Nie bez znaczenia jest także działalność autorki w Lidze Reformy Obyczajów, walczącej o przemianę stosunku do ciała60. Dlatego dążenie Melcer do pogłębionej, choć może nazbyt rozbudowanej artykulacji doświadczenia macierzyństwa odbywa się kosztem stylu i fabuły, podporządkowanych całkowicie rejestracji najdrobniejszych szczegółów z życia młodej matki. Autorka wnikliwemu opisowi poddaje trudną ciążę, perturbacje osobiste, funkcjonowanie ciężarnego ciała w przestrzeni społecznej, a potem długi bolesny poród naznaczony bólem i strachem. Anita Górnicka-Boratyńska w szkicu poświęconym twórczości Melcer pisała: „O ile obraz elementów świata symbolizowanych przez swastykę jest w tej powieści raczej pretensjonalny – to zapis doświadczeń macierzyństwa zaskakuje bogactwem i odwagą”61. Potwierdzenie i rozwinięcie tej pozytywnej oceny znajdziemy w błyskotliwej pracy Agaty Araszkiewicz, Zapomniana rewolucja. Rozkwit kobiecego pisania w dwudziestoleciu międzywojennym. Zdaniem badaczki, większość zarzutów kierowanych pod adresem powieści Melcer, jak fizjologizm, mięsność, surowość narracji, pozwala się zinterpretować jako świadomy gest przekroczenia tematycznego i estetycznego. W swojej interpretacji Araszkiewicz pokazuje, że poprzez drobiazgowe opisy ciąży i porodu oraz wykorzystanie bezosobowej, „empatycznej” formy narracji Melcer dokonuje próby zaprojektowania i utrwalenia doświadczenia „podwójnego podmiotu”, jakim jest kobieta ciężarna, w wymiarze cielesnym i egzystencjalnym. Projekt autorki Swastyki dopiero w kontekście współczesnych koncepcji podmiotowości kobiecej (np. Ch. Battersby) zyskuje miano cennego i nowatorskiego, również jako próba zmierzenia się z zasadą wpisania ciała w tekst, charakterystyczną dla écriture féminine62. Współczesna krytyka zgodnie podkreśla wagę wielostronicowych, rzeczowych, epickich opisów macierzyństwa w twórczości Melcer, przełamujących stereotypowe myślenie o tym doświadczeniu jako niegodnym literackiego opracowania. Bohaterka Melcer, pomimo przeciwności fizycznych i psychicznych, dostrzega egzystencjalny wymiar macierzyństwa. W przeciwieństwie do matki z utworu Kuncewiczowej, buntującej się przeciw bezwzględnym prawom natury, Joanna traktuje swoje doświadczenie jako potwierdzenie sensu i wartości istnienia. Nie oznacza to jednak sentymentalnej idealizacji ani heroizmu, a raczej próbę dowartościowania powszechnego, kobiecego przeżycia. Tak dzieje się również w przemilczanym przez krytykę Wrześniu kobiety, wydanym w 1965 roku. Melcer wraca w tym utworze do doświadczeń wojny i wygnania, które pokazuje z perspektywy codziennych spraw i powszedniej krzątaniny kobiety63. Poświęcająca się dla swoich synów bohaterka ma odwagę przyznać się przed sobą: „nie lubię moich dzieci” albo „nie ma istot bliższych i dalszych od nas niż dzieci”64. Nawet w utworze uznawanym za przykład literatury niesmacznie przyklaskującej nowej, powojennej rzeczywistości, jak pisano o Alei Niepodległości (1958), kobiece, macierzyńskie doświadczenie – na co zwróciła uwagę Ewa Paczoska – wyłania się z pęknięć języka, obecności formy, której nie da się uzgodnić z tonacją ideową i stylem całej książki65. W utworze Melcer estetycznym zgrzytem jest Kołysanka Antoniny, niespodziewany wyodrębniony na oddzielnej stronie wtręt liryczny, w którym oczekująca na aborcję bohaterka wyraża swoją niechęć do nienarodzonego dziecka, traktując je nie jak dar, ale jak przekleństwo, rak, który pozbawia ją sił witalnych i czyni więźniarką własnego ciała. Liryczna, ekspresyjna forma kołysanki narusza tonację utworu pisanego w zgodzie z rzeczywistością, jest wyjściem z roli na rzecz poszukiwania języka dla oddania tłumionych i trudnych treści kobiecego doświadczenia.

W pracy Kamili Budrowskiej, Kobieta i stereotypy. Obraz kobiety w prozie polskiej po roku 1989, macierzyństwo, jako rola płciowa i społeczna oraz związane z tym przypisanie kobiety rodzinie, stanowi sedno stereotypu tradycyjnego, niezależnego od środowiska, pokolenia czy kulturowego obiegu. W postfeministycznej wersji tego wyobrażenia, osadzonej na typowym dla ponowoczesności kulcie młodego ciała oraz postrzeganiu kobiety jako obiektu seksualnego, macierzyństwo i związek z mężczyznami pełnią równie istotną rolę. Z wieloaspektowych analiz Budrowskiej, rozpiętych między stabilizacją a deszyfracją stereotypu wynika, że choć jego kreacja odbywa się głównie w obszarze kultury masowej, to stereotypowe wizje macierzyństwa ciągle mają w literaturze wysokiej silną pozycję. Tak dzieje się w prozie Tomka Tryzny (Panna Nikt), Andrzeja Stasiuka (Mury Hebronu, Opowieści galicyjskie), gdzie macierzyństwo traktowane jest jak niepodlegająca dyskusji kobieca rola, a macierzyńska przestrzeń i kołowe poczucie czasu wartościowane są nisko – w przeciwieństwie do otwartej przestrzeni i linearności czasowej typowej dla świata mężczyzn. Jedyna kobieta, która wymyka się negatywnej ocenie w tytułowym opowiadaniu z tomu Mury Hebronu Stasiuka, to co prawda matka, ale matka symboliczna, zdradzająca – zdaniem Budrowskiej – głęboko ukrytą tęsknotę narratora za wartościami i za kobiecością66. Z kolei w tryptyku Trzy razy oraz zbiorze Bulgulula Dariusza Bitnera stereotypem dotyczącym macierzyńskiej roli jest wyłączenie mężczyzny-ojca z procesu wychowania dziecka oraz wykluczenie go z przestrzeni bliskości zawiązującej się między matką a dzieckiem. Elementem potwierdzającym stereotypowość ujmowania kobiecych postaci jest organizacja językowa omawianych tekstów. Co dla mnie ważne, badaczka zwraca uwagę na rzadkie sytuowanie kobiet w pozycji podmiotu mówiącego. Tak dzieje się w Terminalu Marka Bieńczyka, gdzie mamy do czynienia z degradacją słowa (języka i podmiotu kobiecego), podobnie w prozie Stasiuka, gdzie można mówić o (także) językowej dominacji nad kobietą. Bitner natomiast poprzez męski punkt widzenia kreuje tzw. kobiety mówione, których świadomość jest przefiltrowana przez (męską) perspektywę narracyjną. W efekcie, nie będąc podmiotami mówiącymi, kobiety w tych utworach nie są również podmiotami sprawczymi, a ich obecność w literaturze ma jedynie charakter funkcjonalny.

Do rozbijania stereotypowych obrazów kobiety, w tym tych związanych z macierzyństwem, dochodzi głównie w pisarstwie kobiet, co łączy się z formalnym rozproszeniem tych tekstów, mieszaniem gatunków i rodzajową nieczystością67. Proza Izabeli Filipiak, w niewielkim stopniu Nataszy Goerke i przede wszystkim Anny Nasiłowskiej w różny sposób przełamuje tabuizowane sfery macierzyństwa związane np. z mitem dobrej matki, czy – jak w Celtyckim krzyżu Goerke – irlandzką wersją mitu Matki-Polki. Przypadek Nasiłowskiej badaczka uznaje za przykład przenikania się dwóch tendencji: z jednej strony – jak pisze – autorka Domina wpada w pułapkę stereotypu nieobecnego ojca, aseksualnej matki oraz estetycznej i emocjonalnej dyskryminacji macierzyńskiego ciała68. Z drugiej, śmiało przełamuje tabuizowane wcześniej sfery macierzyństwa, takie jak: przekonanie o istnieniu wrodzonego instynktu macierzyńskiego, poród jako sytuacja graniczna, cielesność i problem naturalnego karmienia, relacja z dzieckiem czy macierzyńska tożsamość. Utwory Nasiłowskiej autorka widzi jako efekt procesu wzajemnego stabilizowania i przełamywania stereotypów, podkreślając jednocześnie, że narratorka Domina wydaje się nie dostrzegać własnego w nich zanurzenia. Ta teza Budrowskiej wydaje mi się pewnym uproszczeniem/nierozpoznaniem. Moim zdaniem to właśnie stereotyp pełni w Dominie ważną rolę jako świadomie wykorzystane narzędzie, obrazujące ambiwalencję uczuć narratorki rozdartej w swoim doświadczeniu między naturą a kulturą.

Jednak najistotniejszym aspektem rozważań autorki Kobiety i stereotypów jest, według mnie, wyeksponowanie pozycji kobiety jako podmiotu wypowiedzi literackich, szczególnie w prozie Gretkowskiej i Nasiłowskiej. Polka ukazała się rok po wydaniu książki białostockiej badaczki, nie mogła więc ona w swoich rozważaniach uwzględnić fenomenu tego dziennika, mimo to, dokonała cennych rozpoznań związanych z dominacją kobiecej perspektywy narracyjnej w twórczości autorki Tarota paryskiego. Pisząc z kolei o „wszechogarniającej wypowiedzi kobiety-matki”69 w Dominie, Budrowska zaakcentowała specyfikę narracji matrifokalnej, w której wypowiedzi innych są stylistycznie jednorodne z mową odautorską – są niejako przefiltrowane przez macierzyńską świadomość podmiotu mówiącego.

Blisko osiem lat później o obecności stereotypów macierzyńskich i sposobach ich funkcjonowania w literaturze pisze także Jeannette Słaby, analizując pod tym kątem Domino, Traktat o narodzinach i Księgę początku Anny Nasiłowskiej oraz Polkę Manueli Gretkowskiej70. „W każdej kulturze istnieje stereotyp macierzyństwa – tłumaczy autorka – czyli zespół obiegowych opinii o roli matki, jej prawach, obowiązkach”71. Stereotyp wyjściowy sprowadza się do przekonania o nadrzędnej roli dziecka w relacji macierzyńskiej, oznaczając tym samym upodrzędnienie roli matki w procesie reprodukcji. Efektem takiego założenia są pozostałe stereotypy zarejestrowane przez autorkę. Zalicza do nich: mit instynktu macierzyńskiego, potrzeby psychicznej i fizycznej dojrzałości do macierzyństwa oraz wrodzonej miłości macierzyńskiej, wedle której „każda normalna, prawdziwa matka musi być aniołem i kochać dziecko bezwarunkową miłością”72. Autorka konfrontuje wyróżnione stereotypy jako wiodące w przestrzeni społeczno-kulturowej z płaszczyzną ich literackich realizacji, co prowadzi do wniosków sformułowanych wcześniej przez Budrowską. Literatura to przestrzeń między stabilizacją a deszyfracją – Nasiłowska i Gretkowska często jakby nieświadomie i wbrew wcześniejszym deklaracjom, zamiast rozbić stereotyp, stabilizują go. Słaby słusznie zwraca uwagę na pewien paradoks. Obie autorki opisują akt bycia w ciąży jako akt „normalny”, tj. zgodny z prawami natury, a jednak dokonujący się gdzieś poza nimi, bez ich zgody i świadomości. Definicje, w których kobieta jest jedynie narzędziem jakiegoś „boskiego planu” wydają się stać w sprzeczności z bezpośrednimi deklaracjami, szczególnie w przypadku Nasiłowskiej, broniącej podmiotowości doświadczeń macierzyńskich. Próba dowartościowania w matce kobiety, sprzeciw wobec istniejących w kulturze wzorców skazujących na takie rozdwojenie, jest u tej autorki procesem długim, trudnym i – zdaniem Słaby – nie do końca przekonującym. Czy scalenie w jedność matki i atrakcyjnej kobiety, które bohaterka osiąga dzięki świadomości wydania na świat pięknych i dobrych dzieci, nie jest tylko złudnym i pośrednim sposobem przywrócenia kobiety do życia publicznego?

Kiedy badaczka analizuje zróżnicowanie formalne obydwu tekstów, nie eksponuje faktu, że odmienna pozycja, z jakich bohaterki opisują swą sytuację przekłada się na ich stosunek do szablonowych zachowań i macierzyńskich stereotypów. Zauważa jednak, że w Dominie wyraźna jest „niezgoda na niewyrażalność pewnych doświadczeń” i postulowana potrzeba zmiany języka, który przemówiłby z samej ich głębi73. Dla dyskursu maternalnego ta konstatacja dotycząca potrzeby znalezienia właściwych form oraz odwaga podjęcia tematu niewygodnego literacko wydaje się najważniejsza.

Potwierdzeniem wniosków sformułowanych przez Budrowską i Słaby mogą być analizy przeprowadzone przez Małgorzatę Święcicką. W ramach badań rekonstruujących językowy obraz świata na podstawie tekstu literackiego przyjrzała się ona wizerunkowi matki utrwalonemu w polskiej prozie obyczajowej dla młodzieży z lat 60., 70. i początku 80.74 Z jej analiz wynika, że obraz ten ma charakter stereotypowy, podporządkowany utrwaleniu określonych wzorców osobowych i właściwego systemu wartości. Najistotniejszą rolę w strukturze tekstu skierowanego do młodego czytelnika odgrywa eksponowanie pozytywnych uczuć, emocji i cech charakteru matki. W jednoznaczny sposób podlega ona idealizacji, funkcjonując w tekście jako osoba troskliwa, kochająca, oddana, dbająca o wychowanie dzieci i godząca obowiązki domowe z pracą zawodową.

O mocowaniu się ze stereotypem w literackich i kulturowych reprezentacjach macierzyństwa ciekawie pisała też Bernadetta Darska, autorka artykułów Między prywatnym a publicznym. Macierzyństwo we współczesnej prozie kobiecej75 oraz Dziecko zwieńczeniem kariery. Wizerunki macierzyństwa sławnych kobiet na łamach wybranych pism kobiecych76. W pierwszym z wymienionych tekstów definiuje ona macierzyństwo jako rodzaj walki, w której „publiczne mocuje się z prywatnym, a wojna toczy się przede wszystkim o zdefiniowanie ról: matki, ojca, żony, męża, kobiety, mężczyzny, dziecka”77. W omówieniu siedmiu współczesnych powieści kobiecych, cztery z nich uznaje za próby wyjścia poza stereotypowe rozumienie macierzyństwa jako tego, co pozostaje wyłączną domeną kobiet, jest emocjonalne, biologiczne i infantylne, a jednocześnie wiąże się z poddaniem męskiej i społecznej kontroli.

Zdaniem Darskiej, w Dziewczynach z Portofino i Pudełku ze szpilkami Grażyna Plebanek wymyka się normatywności poprzez wpisanie macierzyńskich decyzji (np. dotyczących aborcji lub urodzenia dziecka) w matrylinearną więź łączącą matkę z córką oraz przyjaciółki ze szkolnej ławy. Słusznie zauważa też, że w tych relacjach celebrowany jest związek, który Luce Irigaray nazywa „ciałem w ciało z matką”, jednak nie podejmuje dalej tego wątku. Pozytywną siłę kobiet dostrzega też w drugiej z wymienionych powieści Plebanek, opisującej przemiany w życiu kobiety sukcesu, która zostaje matką. Binarność doświadczenia macierzyństwa reprezentują tu nie tylko klasyczne opozycje wykorzystane przez autorkę (miasto – wieś, rodzina tradycyjna – nowoczesna, macierzyństwo – praca zawodowa), lecz także pozycja głównej bohaterki obciążonej podwójnie fizycznie (praca – dom) i psychicznie (konflikt między poświęceniem się dziecku a aktywnością zawodową). Co prawda bohaterka Plebanek, Marta, rezygnuje z pracy na rzecz opieki nad dzieckiem, jednak jest to jej świadomy, przemyślany wybór. Z perspektywy lat widać to, czego Darska nie mogła wiedzieć, przygotowując swój artykuł – wydane w 2002 Pudełko… to jeden z pierwszych polskich tekstów częściowo, ale jednak, odbrązawiających mit idealnego macierzyństwa.

W Numerze zerowym Pauliny Grych macierzyństwo jest narzędziem, a jednocześnie punktem docelowym, który pozwala bohaterce na zmianę tradycyjnego, androcentrycznego układu sił między małżonkami oraz podtrzymanie przyjacielskiej więzi. Z kolei w opowieści o przemocy w rodzinie, jaką jest Trzepot skrzydeł Katarzyny Grocholi, motyw utraconego macierzyństwa staje się synonimem duchowego odrodzenia protagonistki, jej wyzwolenia spod fizycznej i psychicznej władzy męża-oprawcy.

Niejednoznaczność obrazów macierzyństwa prezentowanych we współczesnej prozie kobiecej potwierdzają książki Marty Dzido (Ślad po mamie), Doroty Terakowskiej (Ono) i Manueli Gretkowskiej (Kobieta i mężczyźni). Pierwsza z nich – z założenia jeden z wiodących literackich „aborcyjnych coming out’ów” – w przekonaniu Darskiej, powiela wszystkie możliwe schematy niechcianej ciąży, bazuje na stereotypach i w rzeczywistości jest prywatnym zideologizowanym dyskursem o wydźwięku antyaborcyjnym. „Trudno znaleźć tu przekaz mówiący o prawie do wyboru, raczej wyraźne przesłanie, że aborcja zawsze jest złem, a macierzyństwo jest kobiecym przeznaczeniem”78. Podobną wymowę ma powieść Terakowskiej, która w scenerii bajkowo-obyczajowego nieprawdopodobieństwa buduje typową pro-life story. Autorka „z pedagogicznym zacięciem daje czytelnikowi do zrozumienia, że decyzja Ewy [! – A.G.], by urodzić i znaleźć ojca-gwałciciela, jest wyborem jedynie słusznym”79. Z kolei Joanna z książki Gretkowskiej, matka trójki dzieci, definiowana jest przede wszystkim przez swoje funkcje macierzyńskie – jako kobieta zostaje zrównana z naturą i biologią. Ta, będąc z początku synonimem siły i rodzinnego sukcesu, z czasem zamienia się w słabość i przyczynia się do rozpadu rodziny. Zaangażowane, lecz ślepe na niepokojące znaki z zewnątrz, macierzyństwo staje się tym samym znakiem intelektualnego uśpienia bohaterki.

W optyce Darskiej polska literatura współczesna prezentuje macierzyństwo dość instrumentalnie. To motyw, który zawsze czemuś służy, rzadko pozostaje osobistym doświadczeniem, pomimo tego, że autorka ogranicza konteksty macierzyńskie swojego artykułu do etapu ciąży i porodu – jak sądzę najbardziej intymnego dla kobiety okresu macierzyństwa. Jakie z tego płyną wnioski? W pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku proza kobieca interesuje się macierzyństwem jako tematem pobocznym, przy okazji dyskursu o kondycji rodziny, aborcji, tożsamości współczesnej kobiety. Książki Plebanek, częściowo Grocholi i Grych są delikatnym symptomem tych przemian, wychodzenia poza stereotypową rolę Matki-Polki, jednak w dalszym ciągu macierzyństwo pozostaje tematem pobocznym, nie ma w literaturze wartości samoistnej, podmiotowej. Rozwinięcie i potwierdzenie powyższych spostrzeżeń dotyczących literatury znajdziemy w drugim, wymienionym wcześniej, artykule Darskiej (Dziecko zwieńczeniem kariery…), poświęconym omówieniu sposobu prezentacji macierzyństwa sławnych kobiet na łamach kolorowych pism kobiecych80. Jeśli zakwalifikujemy je do grupy „popularnych czytadeł kultury masowej”, to zjawisko opisane przez Darską można wytłumaczyć w kategoriach funkcji stabilizującej stereotypy, jaką pełni również należąca do tej samej grupy prasa kolorowa.

Macierzyństwo a dyskurs rodzin(n)y

Książka Moniki Brzóstowicz pt. Wizerunek rodziny w polskiej prozie współczesnej81 jest reprezentatywnym przykładem literaturoznawczych rozpoznań, w których matka pojawia się w swojej tradycyjnej roli podpory rodzinnego gniazda, dba o przekazywanie wartości rodzinnych i patriotycznych. Autorka pisze o macierzyństwie jedynie w kontekście rodziny ujmowanej w kategoriach społecznego sacrum, pokazując symboliczny i archetypowy wymiar macierzyństwa lub jego społeczną funkcjonalność w nurcie literatury socrealistycznej. To tradycyjne ujęcie, choć wartościowe poznawczo, nie wnosi wiele nowego do badań nad macierzyństwem stawiających w centrum samą matkę. Jest naturalną pochodną zasadniczych zainteresowań autorki, która traktuje wizerunek rodziny jako podstawową „kategorię morfologiczną” w refleksji literaturoznawczej.

Inaczej rozkłada akcenty Tatiana Czerska w pracy Między autobiografią a opowieścią rodzinną. Kobiece narracje osobiste w Polsce po 1944 roku w perspektywie historyczno-kulturowej. Analizuje ona te narracje82, traktując je jako cenny materiał do prezentacji przemian kulturowych w Polsce, organizując opowieść o życiu codziennym kobiet wokół trzech kręgów tematycznych: dziejów rodziny, relacji międzyludzkich oraz ram przestrzennych. Autorka podejmuje wysiłek „opisania, jak pod wpływem okoliczności historycznych (wojny światowe, przemiany polityczne w Polsce po 1944, migracje) zmienia się formuła autobiografii kobiecej”83, wpisując tym samym autobiografizm (kobiet) w szerszy kontekst badań genderowych i kulturowych. Czerska, wzorem Philippe’a Lejeune’a84, nie ogranicza się tylko do tekstów o wysokiej randze artystycznej. W jej pracy znajdujemy zarówno teksty niszowe, jak i te z głównego nurtu wydawniczego, dobierane według prywatnego klucza lekturowego. Służą one autorce do interdyscyplinarnego namysłu nad odmiennością „przedprzełomowego” doświadczenia kobiet.

W rozdziale drugim, pt. „Ja” w rodzinie, kobiece narracje osobiste zostały potraktowane jako materiał do refleksji nad ewolucją tradycyjnego, patriarchalnego modelu rodziny, przemianami stosunków wewnątrzrodzinnych i ich wpływem na pozycję kobiety w społeczeństwie. W tym „rodzinnym” kontekście autorka przygląda się reprezentacjom macierzyństwa w wybranych autobiografiach, skupiając się na opisaniu roli matki w rodzinie i społeczeństwie, relacji między matką a córką (szczególnie wpływem, jaki matka wywiera na kształtowanie jej tożsamości) oraz sposobu doświadczania przez matki wczesnego macierzyństwa. Wychodząc od szkicowego opisania fantazmatu Matki-Polki i feministycznych sporów poświęconych macierzyństwu, Czerska przede wszystkim próbuje odtworzyć portrety polskich matek utrwalone we wspomnieniach córek i wnuczek, rekonstruując przy tym społeczno-kulturowe konteksty wpływające na rekonstrukcję postaci matek przez bohaterki wspomnień. Z analiz Czerskiej wyłania się zróżnicowany obraz matek. Autorka zwraca uwagę, że choć ich egzystencja jest najczęściej zdeterminowana przez biologię (rytm ciąż, porodów i połogów), to kobiety niewiele miejsca poświęcają swojemu potomstwu, podchodząc do macierzyństwa z dużym dystansem emocjonalnym. W narracjach córek macierzyństwo jest nie tyle fantazmatem, ile jawi się jako określona konstrukcja społeczna. Matki pełnią swoją rolę, uwiązane przez biologię, jednak często wychodzą daleko poza ramy systemu patriarchalnego. Ich postawa ma decydujący wpływ na dalsze losy córek, przynosząc dobrze znany z analiz feministycznych bunt przeciw matkom (Anna Łajming, Młodość) lub trudności we wzajemnej komunikacji (Irena Jurgielewiczowa, Byłam, byliśmy. Wspomnienia). Może być także przewodniczką i wzorcem pozytywnym, dającym córkom siłę do dalszego działania (Jadwiga Żylińska, Dom, którego nie ma. Drogi, które prowadzą dalej). Utrata, śmierć matki zawsze stanowi silne, traumatyczne przeżycie i jest stałym epizodem kobiecej autobiografii. Czerska podkreśla, że analizowane przez nią narracje osobiste portretują nie tylko matki przekazujące córkom pozytywne podejście do własnej kobiecości, lecz także te despotyczne, tyranizujące całe rodziny, często nieobecne czy obojętne. W takich przypadkach narracje nabierają walorów rozrachunku z matką lub rodzicami i zawsze w jakimś stopniu naruszają prywatność bliskich (Ewa Berberyusz, Moja teczka; Katarzyna T. Nowak, Moja mama czarownica. Opowieść o Dorocie Terakowskiej). „Pisanie – komentuje Czerska motywy powstania książki Nowak – jest próbą zrozumienia matki, kim była, jaka była, szukaniem jej obrazu w relacjach krewnych, przyjaciół, jej własnych wypowiedziach i twórczości […]”85.

Końcowe partie tego rozdziału Czerska poświęca problemom pogodzenia roli matki z rolami zawodowymi, w tym wypadku z działalnością muzyczną, dokumentując kulturowe zmiany i mentalne postawy względem kobiecej twórczości artystycznej. Wreszcie w ostatnim podrozdziale zatytułowanym Doświadczenie macierzyństwa, na zaledwie ośmiu stronach autorka porusza temat ciąży i porodu. Tradycyjnie już w tego typu omówieniach wychodzi od Przymierza z dzieckiem Kuncewiczowej, wskazując na jego biograficzne zakorzenienie, opisane przez autorkę Cudzoziemki w Fantomach. Okazuje się jednak, że pozostałe pisarki, o których pisze Czerska, niechętnie wracają do tego aspektu kobiecego doświadczenia, „może dlatego że większość kobiet nie postrzega ciąży i porodu tak dramatycznie, jak opisała to Kuncewiczowa”86. Nieliczne opowieści o wczesnym i bardzo intymnym doświadczeniu macierzyństwa mają cechy rozliczenia nie tyle (nie tylko) stosunków z własną matką, ile z własnym macierzyństwem. Tak dzieje się w historii Ewy Berberyusz, opisującej wprost nieudane, wręcz nienawistne relacje z własnymi synami, czy w opowieści Andy Rottenberg (Proszę bardzo), odsłaniającej traumatyczne aspekty własnego macierzyństwa. W obydwu przypadkach na pierwszy plan wysuwa się problem pogodzenia roli matki i kobiety robiącej karierę. Konflikt między własną wizją macierzyństwa a społecznymi oczekiwaniami wobec matek rodzi napięcie, frustrację i domowe tragedie, by w akcie opowiadania poprzez publiczne wyznanie win przybrać formę terapeutycznej ekspiacji.

W książce Czerskiej macierzyństwo jest ważnym elementem obrazu XX-wiecznej kobiecości, najczęściej jest jednak jego obrazem zapośredniczonym, w którym podstawę narracji wspomnieniowej stanowi tradycja rodzinna, przekazywana w linii żeńskiej, z matki na córkę. Te autobiograficzne opowieści budują raczej obraz XX-wiecznej rodziny z wielką historią w tle, niż historie indywidualnych życiorysów. W narracjach osobistych kobietom przypada rola domowego kronikarza, to one zgodnie z tradycją są „opowiadaczkami” jako najlepsze znawczynie rodzinnych powiązań, podtrzymujące rodową ciągłość i tożsamość, w aspekcie biologicznym i kulturowym. Jednocześnie, jak pokazuje autorka, prywatnego zasobu wspomnień nie sposób oddzielić od społecznych ram pamięci, a więc kategorii społecznych i zbiorowych kształtujących prywatny obraz świata. Praca Czerskiej, choć nie koncentruje się stricte na badaniach nad macierzyństwem, jest jednak ich istotną częścią, pokazuje bowiem ścisły związek między autobiografizmem a ekspresją kobiecego doświadczenia. Dzięki analizowanym wspomnieniom dowiadujemy się, jakiego rodzaju napięciom między sferą prywatną a publiczną poddawane były kobiety opisujące swoje wspomnienia i historię swojej rodziny. Macierzyństwo jest w nich jednym z wielu elementów rodzinnej układanki, przynosi trudne emocje, o których nie sposób pisać bez przekraczania kulturowego tabu, jest jednak dla autobiografek ważnym doświadczeniem kształtującym tożsamość i relacje z innymi.

O macierzyństwie w dyskursie rodzin(n)y(m) możemy mówić również w sytuacji, kiedy przybiera on postać badania figury matki w twórczości i życiu wybitnych, znanych pisarzy. Charakterystycznym przykładem takiego ujęcia jest praca Arlety Galant, w której autorka omawia Dzienniki Zofii Nałkowskiej, podążając tropem postaci jej matki, Anny. Dzięki takiemu ujęciu udaje się ujawnić trudną, a jednocześnie twórczą relację pomiędzy kobietami. Anna Nałkowska jest w oczach córki postacią kochaną i pożądaną, ale najczęściej fantazmatyczną. Jest źródłem ciepła i cierpliwości, ale jako żona Wacława Nałkowskiego jest też, jak pisze Galant, „[…] przykładem bierności, samotności i stłumienia. […] Kontakt Nałkowskiej z matką w jego pierwszych dziennikowych odsłonach przypomina kontakt rozczarowanej(-go) z utopią. Matka jest miejscem, którego nie ma. Tęsknota za nią i do niej to stwarzanie tego miejsca, stwarzanie jej”87. W kolejnych latach życia pisarki otwarcie na matkę jest możliwe dzięki jej chorobie, bólowi i refleksji o umieraniu. Nałkowska wykorzystuje emblemat „cudownej matki bliskiej śmierci”, by o niej opowiedzieć, w rzeczywistości jednak jej opowieść odsyła do milczenia, to opowieść powtarzalna i egotyczna (zwrócona ku piszącej), opowieść, która zawsze wymaga jakiegoś pośrednictwa. Może to być, sugeruje Galant, pośrednictwo snu, wspomnień czy doświadczenie rozpoznawane jedynie w wymiarze literackim (poprzez nawiązanie do Pani Bovary), bo „,matka jest nie(do)tykalna”88. Szansą na odzyskanie matki okazuje się dopiero jej odejście. W intymnej, do-pisywanej, naznaczonej erotyzmem opowieści i wspomnieniu o „pięknej matce” starzejąca się Nałkowska odnajduje siebie i mówi o sobie. Emblematyczna bezcielesność matki, konstatuje Galant, w nostalgicznej opowieści diariuszowej w ruchu odbić i luster pozwala na autoidentyfikację, chroni przed „matkobójstwem”, ale daje też Nałkowskiej szansę na wymknięcie się nadchodzącej starości poprzez utożsamienie z fantazmatem bezcielesnego ciała matki.

Macierzyństwo jako problem ciała

Problematyka cielesności matki jest współcześnie jednym z częściej podejmowanych, integralnych aspektów dyskursu maternalnego. Cielesność i związany z nią fizjologiczny wymiar macierzyństwa (ciąża, poród, karmienie naturalne) jest bowiem jednym z kluczowych doświadczeń kobiecości. Jak pisała Sylwia Szwed w swojej książce Mundra89, dzieje położnictwa (a tym samym macierzyństwa), to tak naprawdę długa historia kobiecego ciała, które od wieków jest zarzewiem niekończących się sporów światopoglądowych i estetycznych, dysput o granicach między osobistym doświadczeniem a stereotypem, sacrum i profanum, tym, co prywatne i publiczne90. Jak trafnie zauważyła Małgorzata Anna Packalén, w literaturze pięknej do początków lat 70., a nawet później, nie znajdziemy namacalnej, kobiecej semantyki, którą zwykło się łączyć z kobiecą fizjologią (menstruacje, poronienia, ciąże, porody, połogi, karmienie piersią, klimakterium etc.)91. Nie dziwi zatem, że współczesna krytyka literacka bierze na warsztat teksty, które dokonują najważniejszych przekroczeń w tym zakresie. W sposób naturalny problematyka cielesności łączy się z kwestią intymności i jej zapisu, i w takiej formule pojawia się w książce Agnieszki Nęcki, Granice przyzwoitości. Doświadczenie intymności w polskiej prozie najnowszej92. Przedmiotem zainteresowania autorki jest reprezentacja ciąży w książkach Nasiłowskiej (Domino i Traktat), Gretkowkiej (Polka) i Brach-Czainy (Szczeliny istnienia)93. Odsłanianie intymności autorka wiąże z mówieniem o sprawach, o których wolelibyśmy milczeć, ponieważ rozprawianie o nich jest niewygodne ze względów osobistych, kulturowo-obyczajowych lub z powodu ich „niewyrażalności”. W przywołanych książkach proces ten wiąże ona z zapisywaniem doświadczeń fizjologiczno-biologicznych, z przekraczaniem tabu oraz odsłanianiem „egzystencjalnego transu” porodu.

Interesującym zjawiskiem przełomu wieków z pewnością jest obecność maternalnej perspektywy w omówieniu XX-wiecznego dramatu polskiego. Ujęcie takie zaproponowała Joanna Dziwiszek w artykule Musimy jeść i rodzić, czyli fizjologiczny aspekt macierzyństwa. Autorka poddała analizie nieliczne sztuki, które w niestandardowy sposób eksponują fizjologiczny aspekt macierzyństwa. Jest to o tyle interesujące, że matki w dramaturgii powojennej najczęściej przedstawiane są stereotypowo, jako osoby aseksualne, rezygnujące z własnych potrzeb, poświęcające się dziecku i rodzinie. Matka ze Ślubu Witolda Gombrowicza, choć reprezentuje dwa skrajne bieguny macierzyństwa: wywyższenie na piedestał i strącenie do poziomu prostej baby, jest raczej pochodną tradycji kulturowej, niż matką z krwi i kości. Całkiem fizjologiczna bohaterka pojawia się natomiast w dramacie Tadeusza Różewicza Stara kobieta wysiaduje i mówi o tym, o czym matki z innych sztuk na ogół milczą. W sztuce tej „raz po raz padają nazwy związane z fizjologią: tak jakby Różewicz chciał stworzyć przeciwwagę dla dramatów, w których sfera ta była całkowicie przemilczana”94.

Rodzenie, obsesyjnie powtarzający się motyw tej sztuki, jest też jednym z głównych motywów dramatu Sławomira Mrożka Rzeźnia. O ile dla Różewicza był to pretekst do krytycznego wydobycia na powierzchnię obowiązku panprokreacji95, Mrożek, grając stereotypem Dulskiej, konstruuje matkę totalną: groteskową, absurdalną i zaborczą w jej relacji z synem96, której wszechwładza zostaje przerwana dopiero przez śmierć. Inna matka, tym razem z dramatu Różewicza Białe małżeństwo, jeszcze mocniej werbalizuje sferę dotąd w literaturze polskiej raczej przemilczaną: mówi wprost o swojej niechęci do mężczyzn i konieczności współżycia z nimi. Zwerbalizowana sfera fizjologii i erotyki odróżnia ją od „matek bez macicy”, zaludniających powojenny dramat. Witkacy, Gombrowicz i Mrożek odeszli od mówienia o macierzyństwie w sposób uwznioślony, jednak dopiero Różewicz – podkreśla Dziwiszek – stworzył matki, będące całkowitą przeciwwagą dla „porcelanowych aniołków”97; matki, których bunt wyraża się nie na poziomie czynów, lecz poprzez słowa.

Współczesną, skarnawalizowaną wersję opowieści o macierzyńskiej cielesności, tożsamości, dojrzewaniu do macierzyństwa znajdziemy także w sztuce Marii Wojtyszko Macica98, o której pisze Beata Popczyk-Szczęsna, uhonorowanej w 2006 roku nagrodą Teatru Starego w Krakowie i miesięcznika „Dialog” za najlepszą polską sztukę współczesną. Ta złożona z osiemnastu scen-obrazów jednoaktówka układa się w przekaz różnych sytuacji i przeżyć, wynikających z ciąży głównej bohaterki dramatu. Interesujące jest – zauważa Popczyk-Szczęsna99 – że Wojtyszko komponuje swą sztukę w nawiązaniu do konwencji dramaturgii subiektywnej. Budowanie tego rodzaju przestrzeni sygnalizuje ontologiczną bezradność oraz potrzebę potwierdzenia własnej egzystencji i tożsamości, co przypomina perspektywę, z jakiej i ja przenalizuję w tej książce prozatorskie narracje tożsamościowe. W sztuce Wojtyszko już w pierwszej scenie pojawia się postać Macicy, która prowadzi rozmowę z bohaterką jako rodzaj alter ego, głosu wewnętrznego płynącego z organizmu kobiety. W tym dialogu między „bohaterkami” bardzo wyraźnie rysuje się typ konfliktu dramatycznego, który okazuje się przede wszystkim dramatem tożsamości, konfliktem pomiędzy jednostkowymi pragnienieniami a regułami życia społecznego. Przykład Macicy uświadamia, że również autorzy (częściej autorki) testów dramatycznych coraz śmielej eksplorują „żywioł materialno-cielesny” i nie wahają się sięgać po silniejsze środki wyrazu, by ukazać „krew, pot i łzy” związane z matczyną kondycją100.

Pożegnania z Matką-Polką

Ważne miejsce w literaturoznawczych zmaganiach maternalnych pełnią prace poświęcone analizie literackiego wizerunku Matki-Polki. Ilustracją tego zjawiska może być tekst Svetlany Vassilevy-Karagyozovej, Obraz Matki-Polki w polskiej powieści inicjacyjnej po 1989 roku101, w którym autorka przygląda się wizerunkowi matek z czasów komunizmu w narracjach z lat 90., prowadzonych z punktu widzenia ich własnych dzieci. W efekcie wyodrębnia dwie najważniejsze kategorie bohaterek: matkę-ofiarę i matkę-bojowniczkę. Podstawą tego podziału nie są preferencje polityczne postaci, ale ich reakcja na wyzwania życia codziennego w epoce totalitaryzmu. Wnioski końcowe autorki prowadzą do smutnych refleksji o destrukcyjnej roli polskiej rodziny w czasach socrealizmu. Artykuł Karagyozovej jest przykładem rozproszonych badań na temat figury Matki-Polki w literaturze, które na przełomie XX i XXI wieku zaczęły przybierać charakter demitologizujący102.

Syntetyzujące ujęcie tego zagadnienia znajdziemy w pracy Agnieszki Mrozik Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku (2012). Książka poświęcona jest próbie rekonstrukcji procesu przemian tożsamości współczesnych Polek, wyłaniającego się z literatury kobiecej i feministycznych polemik po przełomie 1989 roku. Badaczka traktuje w niej literaturę (podobnie jak inne teksty kultury) jako element procesów komunikacyjnych i dyskursywnych praktyk uwikłanych w stosunki władzy, by na ich przykładzie pokazać zmiany w myśleniu o społecznych rolach kobiet, kobiecych wzorcach osobowych i relacjach między płciami. W tym kontekście jeden z rozdziałów (Bombowniczki? Pożegnanie z Matką Polką w prozie kobiet po 1989 roku) poświęca rozważaniom nad specyfiką i wpływem mitu/stereotypu Matki-Polki na literaturę kobiecą i pisarstwo feministyczne. Autorka śledzi jego demitologizację dokonującą się w kulturze ze świadomością, że jest ona elementem gry o tożsamość współczesnych Polek w zmieniającym się społeczeństwie. Dlatego do analiz wybiera utwory, w których przeżycie macierzyńskie zostaje wyraźnie wpisane w kontekst polski, gdzie zyskuje dodatkową, polityczno-ideologiczną wymowę, rozgrywając się, jak pisze za Masłowską, „pod flagą biało-czerwoną”. W części analitycznej autorka czyni istotne rozpoznania dotyczące literackich sposobów obnażania podstawowych mechanizmów represjonowania matek w kulturze oraz wpływu dyskursu medialnego, politycznego i prawnego na pesymistyczny obraz macierzyństwa. Jej rozważania obejmują literackie aborcyjne coming-outy, speak-out Matki-Polki, problematykę ciała, siostrzeństwa czy relacje matka ‒ córka. W odczytaniu najnowszej prozy kobiet Mrozik kładzie nacisk przede wszystkim na krytykę macierzyństwa jako instytucji w służbie narodu, eksploracja interesującego mnie doświadczenia z perspektywy matki stanowi tu jedynie fragment analiz złożonego procesu tożsamościowego Polek w okresie transformacji. Wpisanie tematu macierzyństwa w badanie rozwoju dyskursu feministycznego w Polsce sprawia, że autorka mniej miejsca poświęca artystycznym i estetycznym aspektom omawianej literatury niż jej ideologicznej wymowie103. Pomimo tego dokonuje cennych dla dyskursu maternalnego rozpoznań i jako jedna z nielicznych czyni macierzyństwo poważną, integralną częścią swoich badań.

Relacja matka – córka

W swojej książce Mrozik wyraża przekonanie, że polska literatura kobieca ostatniego dwudziestolecia przede wszystkim przemawia głosem córek, które domagają się, by ich historia została wysłuchana przez matki. Geneza konfliktu między kobietami, który dochodzi do głosu w literaturze przełomu wieków wynika, jej zdaniem, z nierównego dostępu do sfery symbolicznej. „Jeśli bowiem historia matek istnieje w naszej kulturze jako zapis zbiorowego (narodowego) cierpienia, poświęcenia, ofiary, służby, wyrzeczenia – twierdzi badaczka – […] historię córek naznacza wyłącznie piętno nieistnienia”104. Relację matka – córka w literaturze polskiej Mrozik widzi jako dwuetapowy proces: zerwania, a następnie rekonstrukcji więzi z matką na innych niż patriarchalne zasadach. W utworach pisarek przełomu XX i XXI wieku w Polsce głos córek jest najbardziej dosadnym wyrazem literackich „pożegnań z Matką Polką”. Opisują one matki, które budzą strach i sprawiają, że córki odmawiają powielania stereotypowych wzorców oraz służebniczej, ofiarniczej postawy swoich rodzicielek. W literaturze, która mówi głosem córek nie ma wiele miejsca na „ciało-w-ciało” z matką – postulowane przez Luce Irigray odzyskiwanie matczynej genealogii i języka. Zamiast porozumienia, dominują strategie ucieczkowe, konfrontacyjne i oskarżycielskie105. Moim zdaniem, przyczyną takiego stanu rzeczy106 jest również sytuacja braku w kulturze reprezentatywnej grupy macierzyńskich narracji, umożliwiających córkom rozpoznanie w matkach kobiet i zrozumienie złożonej istoty macierzyńskiego doświadczenia. Narracje, które odsłoniłyby jego podmiotowy, a nie fantazmatyczny aspekt są warunkiem odbudowania matrylinearnej tradycji i szansą na empatyczny i pełen zrozumienia głos córek107. Współcześnie matki i córki w równym stopniu dochodzą do głosu w literaturze, jednak sądzę, że na rozbudowane, dialogowe narracje matrylinearne w kulturze wysokiej przyjdzie nam jeszcze poczekać. W literackich narracjach córek z ostatnich lat108 pozycja toksycznej matki wydaje się niezagrożona, natomiast coraz wyraźniej widać, że tonacja rozliczeniowa w relacjach matka – córka ma szansę na przełamanie tylko w procesie literackiej komunikacji, która obnaży zarówno kulturowe, jak i językowe warunki ich powstawania. Tak dzieje się w prozatorskim debiucie Liliany Hermetz Alicyjka.

Kultura popularna nie sprzyja subwersywnym redefinicjom na linii matka – córka. Pokazują to wyraźnie badania Elżbiety Korolczuk, która przeanalizowała wybrane reprezentacje tego związku we współczesnej kulturze popularnej i kinie109. Wynika z nich, że kulturowe przedstawienia relacji między matką a dorosłą córką, obecne w prasie oraz internecie, pozwalają się scharakteryzować za pomocą określeń wypracowanych przez Ervinga Goffmana w analizie medialnych „manifestacji genderowych” (gender display)110. Składają się na nie: hiperrytualizacja, czyli „doprowadzona do ekstremum standaryzacja przedstawionej rzeczywistości”, przesada, powszechność uproszczeń oraz proces edycji rozumiany jako eliminacja wszelkich przedstawień niezgodnych z kulturowym ideałem, a będących częścią codziennego doświadczenia111. Zjawiska te przyczyniają się do spłaszczenia i ujednolicenia wielowymiarowych i polisemicznych relacji kobiet, przyjmując charakter jednowymiarowych klisz, nabierających z czasem walorów uniwersalności i normatywności. Z analiz Korolczuk wynika, że wizja macierzyństwa jako konstytutywnego elementu kobiecości, funkcjonująca w kulturze popularnej, nie zostaje odrzucona ani poddana krytyce. Niezależnie od statusu i przynależności społecznej „reprodukowanie macierzyństwa”, tj. przygotowanie córki do roli matki, stanowi podstawę budowania relacji między kobietami. Charakter tych relacji jest z reguły pozytywny. Z rzadka pojawia się figura „złej matki” – nadopiekuńczej, zimnej czy despotycznej, natomiast postać „złej” córki właściwie nie występuje, co – jak podkreśla badaczka za Shuli Barzilai – sugeruje, że narracje pisane są raczej z pozycji córek niż matek112. Podział na relacje „pozytywne” i „negatywne” przebiega też w większości wzdłuż linii określającej pozycję społeczną opisywanych osób. Zwykłe kobiety, częściej niż te znane czy odnoszące sukcesy, opisywane są jako „złe” matki (rzadziej córki). Kobiety sukcesu, pozostając w polu podejrzeń o zaniedbanie względem dzieci, w sposób szczególny akcentują w mediach swój wizerunek dobrej matki (kosztem wizerunku kobiety spełnionej zawodowo), wzmacniając tym samym dominujący dyskurs macierzyństwa. Ten homogeniczny obraz dopełnia powszechne w naszej kulturze tabu macierzyńskiej cielesności. Postać matki jest odseksualizowana, z nielicznymi wyjątkami, brak również w przestrzeni publicznej wizerunków matek starszych, a jeśli występują to głównie w kontekście komercyjnym, wtłoczone w ramy ustalone przez prawa rynku. Dlatego – podsumowuje badaczka – język, za pomocą którego przedstawiane są relacje matka – córka, „sprzyja raczej uprzedmiotowieniu kobiet, niż budowaniu i wzmacnianiu ich podmiotowości”113.

Podobną, niezbyt budującą perspektywę związku matki i córki obrazują, zdaniem Korolczuk114, jego filmowe reprezentacje, nawet, jeśli pozornie wychodzą poza skonwencjonalizowane wzorce idealnej matki i złej macochy, madonny i dziwki. Analizowane przez nią filmy115, takie jak: Matka swojej matki (1996, reż. Robert Gliński), Bellissima (2000, reż. Artur Urbański), Żurek (2003, reż. Ryszard Brylski), z pozoru przełamują uproszczone wizje macierzyństwa obecne w polskiej kulturze: pojawia się motyw samotnego macierzyństwa, postać nastolatki w ciąży, obraz matki adopcyjnej i nieobecnej, problem wpływu kultury konsumpcyjnej i przemian ekonomicznych na relacje w rodzinie. Jeśli jednak bliżej przyjrzymy się filmowym fabułom, okazuje się, że mamy do czynienia ze stereotypowymi postaciami z galerii kobiet polskich. Jest zatem poświęcająca się matka-katoliczka, kobieta upadła, która odrzuca macierzyńską rolę i nastolatka, która zbyt wcześnie wchodzi w dorosłość, przejmując na siebie macierzyńskie obowiązki własnej, zmarłej matki. Relacje między matką a córką oparte są na uproszczonym psychologicznym konflikcie „więź – separacja” oraz niemożliwej, bo ograniczonej przez społeczno-kulturowe nakazy, ekspresji pragnień cielesnych. Rozwiązanie konfliktu możliwe jest – jak ujmuje to Korolczuk za Suzanną Danutą Walters – albo przez przejęcie przez córkę macierzyńskiej roli, czyli odwrócenie stosunków sił i władzy (Matka swojej matki, Bellissima), albo przez identyfikację ze światem męskim (Żurek). I choć wizja rodziny w omawianych filmach daleka jest od cukierkowego ideału propagowanego w mediach, to nie ma w nich miejsca na głębsze przemiany kulturowych wyobrażeń. Macierzyństwo pozostaje heroiczną, samotną − bo wyizolowaną z szerszego kontekstu społecznego − walką o przetrwanie rodziny i najważniejszą z życiowych powinności kobiety. Matki nie mają swoim córkom nic do zaoferowania w świecie, w którym „kobiecość nie jest oparta na poczuciu własnej wartości, gdzie matka dzieli się swoją dumą związaną z ciałem i przyjemnością, jaką daje ciało, ale owa wartość zależy od mężczyzn, aby ją rozpoznali i ocenili”116.

Rekonstruując stan badań nad macierzyństwem dążyłam zarówno do przypomnienia najważniejszych ustaleń w tym zakresie, jak i do problemowego uporządkowania refleksji literaturoznawczej. Z tej dwuogniskowej perspektywy wynika, że najczęściej badacze (a właściwie badaczki) zajmowali się obnażaniem stereotypowych ujęć macierzyństwa (Matka-Polka) i jego instytucjonalnego wymiaru. Dużym zainteresowaniem cieszyło się zagadnienie macierzyńskiej cielesności oraz problematyka rodziny, często w ujęciach autobiograficznych, ze szczególnym akcentem położonym na relacje matka – córka. Przedstawione zagadnienia, na różny sposób ze sobą powiązane, składają się na wieloaspektowy obraz macierzyństwa. Z nielicznymi wyjątkami brakuje w nim jednak ujęć, które zdecydowanie kładłyby nacisk na badanie literackiego świata przede wszystkim z perspektywy matki. W dalszej części pracy zamierzam uzupełnić tę lukę, by odpowiedzieć na nasuwające się pytanie: czy perspektywa matrifokalna wnosi coś nowego do poczynionych już ustaleń? W kolejnym rozdziale dokonam analizy złożonych związków między macierzyństwem a refleksją feministyczną, wychodząc z przekonania, że odegrała ona najistotniejszą rolę w ukształtowaniu się studiów nad macierzyństwem.

1 K. Miłobędzka, [inc.] zapisana na świadectwie, [w:] eadem, Zbierane 1960–2005, Wrocław 2006, s. 306.

2 L. Irigaray, Ciało-w-ciało z matką, przeł. A. Araszkiewicz, Kraków 2000, s. 18.

3 R. Cusk, Praca na całe życie. O początkach macierzyństwa, przeł. A. Pokojska, Wołowiec 2014, s. 9.

4 S. R. Suleiman, Writing and Motherhood, [w:] Mother Reader. Essential Writings on Motherhood, ed. M. Davey, New York 2001, s. 120.

5 Czy poetki piszą inaczej? Z A. Legeżyńską rozmawia J. Borowiec, listopad 2009, http://www.dwutygodnik.com/ artykul/ 618-czy-poetki-pisza-inaczej.html [dostęp: 10.12.2012].

6 Ten zindywidualizowany aspekt mojego tekstu nosi cechy badań autoetnograficznych, w których ważna jest subiektywność, emocjonalne zaangażowanie autora oraz wpływ doświadczeń badacza na prowadzone przez niego postępowanie naukowe. Metoda autoetnograficzna jest sposobem pisania i prowadzenia badań, który – jak pisze E. Kępa – łączy to, co osobiste, z tym, co kulturowe, społeczne i polityczne oraz spaja to, co teoretyczne i analityczne z tym, co emocjonalne, estetyczne i terapeutyczne. Moja praca, poddana rygorom naukowości, nie przypomina autoetnograficznego tekstu, który z założenia powinien być „literackim”, wnikliwym „gęstym opisem” doświadczeń osobistych i interpersonalnych, w związku z tym nie jest również tak sugestywna, jak wymagałyby tego reguły tego rodzaju pisania i odbioru. Cechuje ją jednak, wyrazistsza niż w standardowych pracach literaturoznawczych, tendencja do ujawniania szczegółów z życia prywatnego, która widoczna jest nie tylko w autobiograficznych tropach obecnych w książce, lecz także w wybranych do analizy tekstach kultury, które mówią o macierzyństwie piszącej, zarówno z perspektywy badaczki, jak i człowieka. Co więcej, położenie nacisku na narracje matrifokalne w tej pracy, podobnie jak w badaniach stricte autoetnograficznych, silnie waloryzuje problematykę tego, „kto mówi”, „czyj głos jest/powinien być w tej historii słyszalny”. Zob. E. Kępa, Autoetnografia – metoda dla odważnych?, [w:] Autobiografizm w kulturze współczesnej, red. K. Citko, M. Morozewicz, Białystok 2012, s. 109−121.

7 R. Nycz, Poetyka doświadczenia. Teoria – nowoczesność – literatura, Warszawa 2012, s. 225–230.

8 R. Nycz, Kulturowa teoria literatury 2. Poetyki, problematyki, interpretacje, red. T. Walas, R. Nycz, Kraków 2012, s. 21–22.

9 Ibidem, s. 54.

10 A. Łebkowska, Gender, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M. P. Markowski, R. Nycz, Kraków 2010, s. 400.

11 G. Ritz, Granice i perspektywy gender studies, [w:] idem, Nić w labiryncie pożądania. Gender i płeć w literaturze polskiej od romantyzmu do postmodernizmu, przeł. B. Drąg, A. Kopacki, M. Łukasiewicz, Warszawa 2002, s. 9–22.

12 I. Iwasiów, Gatunki i konfesje w badaniach „gender”, „Teksty Drugie” 1999, nr 6, s. 55.

13 A. Rich, Zrodzone z kobiety. Macierzyństwo jako doświadczenie i instytucja, przeł. J. Mizielińska, Warszawa 2000, s. 43.

14 A. Gajewska, Integralność, samodzielność i celibat, „Czas Kultury” 2014, nr 6, s. 19. Paradoksalnie autorka, podkreślająca za A. Rich pułapkę struktur językowych, które definiują kobietę bez dzieci, „identyfikującą się nie w relacji do męża czy dzieci, ale do samej siebie”, w kategoriach braku, sama wpada w sidła stereotypu, kiedy pisze: „Nie można zapomnieć, że poprawa sytuacji kobiet samodzielnych i niezależnych przyczynia się też do zmiany sytuacji matek”; ibidem. Tym samym nie wprost zdaje się definiować kondycję matek w kategoriach niesamodzielności i zależności.

15 A. Rich, Zrodzone z kobiety, s. 108. Podkreślenie A.G.

16 „In asking where the story of Jokasta is in the story of Oedipus, I am asking not only where the stories of women are in the men’s plot, but where the stories of mothers are in the plots of sons and daughters. […] to know Jokasta’s maternal story… we would to begin with the mother”. M. Hirsch, The Mother/Daughter Plot: Narrative, Psychoanalysis, Feminism, Bloomington 1989, s. 4 i 5. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie tłumaczenia w pracy A.G. Podkr. – A.G.

17 Terminem tym posługuję się za M. Johnson, Strong Mothers, Weak Wives: The Search for Gender Equality, Berkley 1989, s. 226.

18 Świadomie nie posługuję się określeniem „matriografia”zaproponowanym przez G. Thomasa Cousera. Co prawda pojęciem tym, analogicznym do „patriografii”, Couser określa mikrogatunek w zakresie tzw. filial narratives, dotyczący praktyk autobiograficznych, w których postać matki lub ojca zajmuje czołową pozycję, jednak filial narratives definiuje jako wspomnienia rodziców zapisane przez ich dzieci („memoirs of parents by their sons or daughters”). W narracji nadrzędna jest zatem perspektywa synów lub córek, a nie interesujące mnie ujęcie matrifokalne. Zob. G. T. Couser, Memoir. An Introduction, Oxford 2012, s. 154.

19 Dla matki. Antologia, wybór: M. Hydzik-Żmuda, A. Żmuda, Warszawa–Rzeszów 2008.

20 S. Ruddick, Maternal Thinking: Toward a Politic of Peace (fragm.), [w:] Mother Reader…

21 „The mother is best understood as a verb”; M. Chandler, Emancipated Subjectivities and the Subjugation of Mothering Pratices, [w:] Redefining Motherhood: Changing Identities and Patterns, eds. S. Abbey, A. O’Reilly, Toronto 1998, s. 270–286.

22 A. Rich, Zrodzone z kobiety, s. 45.

23 A. Nasiłowska, Domino, [w:] eadem, Księga początku, Warszawa 2002, s. 115.

24 Narrating Mothers: Theorizing Maternal Subjectivities, eds. B. O. Daly, M. T. Reddy, Knoxville 1991, s. 2–3.

25 A. Araszkiewicz, Wolność do dzieci, „Czas Kultury” 2014, nr 6, s. 171.

26 Do najbardziej znanych publikacji tego rodzaju należą książki J. Palki, z tekstami publikowanymi na jego blogu, opisujące samotne rodzicielstwo (Przygody Pana Bazylka, 2003; Bazylek daje sobie radę, 2004; Na kłopoty – Bazylek, 2006), Dziennik ciężarowca (2007) i Dziennik taty (2010) T. Kwaśniewskiego (postrzegany jako wyjście naprzeciw kobiecym tekstom opowiadającym o doświadczeniu ciąży i porodu), seria książek L. Talko na temat wychowania dzieci czy fikcjonalny Plac zabaw M. Kochana (2007). O najważniejszych wątkach w ewolucji wzorca (polskiej) męskości, w tym ojcostwa, odzwierciedlonych w najnowszej prozie pisała w swojej książce A. Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku, Warszawa 2012. O nasilającej się obecności ojców w blogosferze zob. M. Bierca, Tacierzyństwo w sieci – analiza nowego trendu i jego socjologiczne implikacje; http://interalia.org.pl/ media/2013_08/bierca.pdf [dostęp: 6.10.2014].

27 To ścisłe kryterium sprawiło, że poza obszarem moich rozważań pozostała m.in. znakomita książka A. Sobolewskiej, Cela (Warszawa 2002). Choć jest ona ważną częścią macierzyńskiego dyskursu, perspektywa narracyjna zdecydowanie wykracza w niej poza ujęcie matrifokalne; reprezentuje raczej podmiot zbiorowy, „my” najbliższej rodziny, w centrum stawiając postać dziecka, tytułowej Cecylii.

28 M. L. Vancour, W. M. Sherman, Academic Life Balance for Mothers: Pipeline or Pipe Dream?, [w:] Twenty-first-Century Motherhood. Experience, Identity, Policy, Agency, ed. A. O’Reilly, New York 2010, s. 239.

29 Ibidem, s. 238–239.

30 D. Lynn O’Brien Hallstein, A. O’Reilly, Academic Motherhood in a Post-Second Wave Context. Framing the Conversation, [w:] Academic Motherhood in a Post-Second Wave Context: Challenges, Strategies, Possibilities, eds. D. Lynn O’Brien Hallstein, A. O’Reilly, Waterloo 2012. Znamienne, choć dla niektórych z pewnością zadziwiające, mogą wydawać się wyniki badań S. Hewlett (Creating the Life: Professional Women and the Quest for Children), która zauważa, że w grupie zawodów wymagających wysokich kwalifikacji (nauczyciele, prawnicy, lekarze) największy odsetek bezdzietności (43%) występuje wśród kobiet zatrudnionych na uczelniach wyższych. Ibidem.

31 A. O’Reilly, profesor w zakresie Women’s Studies na York University w Toronto, to pionierka badań nad macierzyństwem. W 1998 roku, w odpowiedzi na zapotrzebowanie płynące ze strony środowisk kobiecych, założyła Association for Research on Mothering (ARM). Rok później powstało własne pismo stowarzyszenia, a w 2006 roku wydawnictwo Demeter Press, które promuje akademickie i artystyczne prace z różnych dziedzin poświęcone stricte tej problematyce.

32 A. Rich, Zrodzone z kobiety. Macierzyństwo jako doświadczenie i instytucja, przeł. J. Mizielińska, Warszawa 2000.

33 Zob. E. Podnieks, A. O’Reilly, Introduction. Maternal Literatures in Text and Tradition: Daughter-Centric, Matrilineal, and Matrifocal Perspectives, [w:] Textual Mothers / Maternal Texts. Motherhood in Contemporary Women’s Literature, eds. E. Podnieks, A. O’Reilly, Waterloo 2010, s. 1–27.

34 Macierzyństwo stanowi obecnie wielki temat ruchów kobiecych na całym świecie, a „[z]a przykład «macierzyńskiego zwrotu» w tym obszarze niech posłuży fakt, że największą i najskuteczniejszą inicjatywą działającą dziś w USA na rzecz równości płci – a kto wie, czy nie największą organizacją na rzecz zmiany społecznej – jest licząca ponad milion członkiń i członków organizacja Moms Rising”; cyt za: A. Graff, Matka Feministka, Warszawa 2014, s. 39. W Polsce najbardziej znana i prężnie działająca jest fundacja MaMa, założona przez Sylwię Chutnik.

35 B. O. Daly i M. T. Reddy zaproponowały termin daughter-centricity, aby podkreślić fakt, że w sytuacji, w której autorka pisze z pozycji matki i córki jednocześnie, perspektywa tej drugiej jest zwykle dominująca. Zob. eaedem, Narrating Mothers: Theorizing Maternal Subjectivities, eds. B. O. Daly, M. T. Reddy, Knoxville 1991, s. 2.

36 Przykładowo w Niemczech, Austrii i Hiszpanii dominują współcześnie narracje córek, w których matki najczęściej przedstawiane są negatywnie jako domestic tyrans. Zmiany, jakie dotyczą reprezentacji macierzyństwa w literaturze niemieckiej, związane są z jego ujęciami w kategoriach tożsamości performatywnej (Ch. Weedon, Power and Powerlessness: Mother and Daughter in Postwar German and Austrian Literature, [w:] Writing Mothers and Daughters: Renegotiating the Mother in Western European Narratives by Women, ed. A. Giorgio, New York 2002; A. Merley Hill, Motherhood as Performance. (Re)negotiations of Motherhood in Contemporary German Literature, “Studies in 20th & 21st Century Literature” 2011, Winter, Vol. 35). Również w literaturze hiszpańskiej dominują współcześnie narracje córek, należy jednak zauważyć nieliczne narracje matek-pisarek urodzonych przed II wojną, które opowiadają o swoim doświadczeniu macierzyństwa z lat 70. i 80. (Ch. Arkinstall, Towards a Female Symbolic: Re-presenting Mothers and Daughters in Contemporary Spanish Narrative by Women, [w:] Writing Mothers… Również we Włoszech narracje matek stały się wyraźnym elementem kultury literackiej lat 90. Tam traktują one głównie o problemie wykluczenia matek z życia społecznego i zjawisku bezdzietności. Ujawniają także nieprzystawalność macierzyństwa jako indywidualnego doświadczenia do jego mitycznej i sakralnej figuracji w kulturze (L. Benedetti, The Tigress in the Snow: Motherhood and Literature in the Twentieth-Century Italy, Toronto 2007 oraz Writing Mothers… Ciekawe wnioski przynosi spojrzenie na macierzyństwo w tekstach współczesnej kobiecej literatury litewskiej. Matki w tej prozie to postaci depresyjne, nieobecne lub słabe, w relacjach z córką zastępowane najczęściej figurą ojca. Nieliczne teksty pisane z perspektywy matki obnażają opresyjność instytucjonalnego wymiaru macierzyństwa (S. Daugirdaite, Motherhood in the Text of Contemporary Lithuanian Women Writers, “Lithuanian Quartely Journal of Arts and Sciences” 2004 (Summer), Vol. 50, No. 2). Biorąc pod uwagę doświadczenia francuskiego feminizmu drugiej fali oraz liberalną politykę macierzyńską w tym kraju, nie dziwi fakt, że najbardziej subwersywny charakter macierzyńskich narracji charakteryzuje najnowszą literaturę francuską. Zob. G. Rye, Narratives of Mothering: Women’s Writing In Contemporary France, Newark 2009). W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii narracje macierzyńskie na szeroką skalę pojawiły się w kręgu literatury popularnej i literatury środka, najczęściej jako macierzyńskie wspomnienia i teksty z kręgu tzw. mum’s lit.

37 Socjologia codzienności, red. M. Bogunia-Borowska, P. Sztompka, Kraków 2008, s. 11. W ten socjologiczny przełom wpisują się również dwa tomy zbiorowe pod red. R. E. Hryciuk i E. Korolczuk oraz książka B. Budrowskiej, o których piszę w rozdziale poświęconym myśli feministycznej.

38 K. Stańczak-Wiślicz, Przez historię życia codziennego do historii kobiet. O współczesnej historiografii kobiecej, „Kultura i Społeczeństwo” 2005, nr 2.

39 B. Bartosz, Doświadczenie macierzyństwa. Analiza narracji autobiograficznych, Wrocław 2002; J. Ostrouch, Nieuchwytne: relacje matek i córek w codzienności, Olsztyn 2004; D. Sobczyńska, Macierzyństwo: wartości i dylematy, [w:] Humanistyka i płeć. Studia kobiece z psychologii, filozofii i historii, t. 1, red. E. Miluska, E. Pakszys, Poznań 1995.

40 Macierzyństwo w relacjach auto/biograficznych i fotografiach kobiet, red. M. Pryszmont-Ciesielska, Wrocław 2013, s. 11. Najważniejsze założenia tego projektu sprowadzają się do opisania społecznych mikroświatów kobiet-matek, podkreślenia edukacyjnego i twórczego wymiaru macierzyństwa i uwrażliwienia na różnorodność tego doświadczenia. Z analizą „mikroświata kobiet”, traktowanego jako prywatna przestrzeń życiowa, spotykamy się także w pisanej z perspektywy andragogiki książce E. M. Skibińskiej, Mikroświaty kobiet. Relacje autobiograficzne, Warszawa 2006.

41 Najciekawsze w sztuce tego okresu wydają mi się rzeźby Xawerego Dunikowskiego, szczególnie jego cykl Kobiety brzemienne (1906), przełamujący tabu kobiecej cielesności. Po ponad stu latach fascynację ciałem w ciąży w zupełnie innej rzeczywistości dzieli z Dunikowskim malarz Edward Dwurnik.

42 Zob. A. Nosek, Macierzyństwo w twórczości Stanisława Wyspiańskiego, [w:] Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, Białystok 2002, s. 216. Interpretacje liryki o matce i doświadczeniu macierzyństwa w ujęciu antropologicznym A. Nosek proponuje również w swojej książce Matko! Jak wiele masz twarzy. Młodopolskie wiersze o kobiecie w roli matki i doświadczeniu macierzyństwa, Białystok 2014.

43 E. Łoch, Kreacje postaci kobiecych matek w wybranych tekstach literackich i paraliterackich okresu Młodej Polski, [w:] Modernizm i feminizm. Postacie kobiece w literaturze polskiej i obcej, red. E. Łoch, Lublin 2001, s. 75–111.

44 Tę niechęć do „stąpania po ziemi” w młodopolskiej liryce kobiecej dobrze oddaje strategia twórcza M. Wolskiej, matki pięciorga dzieci, która nie podejmuje w swojej poezji motywu macierzyństwa. Zob. A. Legeżyńska, Od kochanki do psalmistki… Sylwetki, tematy i konwencje liryki kobiecej, Poznań 2009, s. 21.

45 O wyjątkach od tej reguły piszę w rozdziale poświęconym inspiracjom poetyckim.

46 Polski feminizm: matki i córki, [w:] Z perspektywy końca wieku. Studia o literaturze i jej kontekstach, red. J. Abramowska i A. Brodzka, Poznań 1997.

47 E. Kraskowska, Od fizjologii do filozofii macierzyństwa, [w:] eadem, Piórem niewieścim. Z problemów prozy kobiecej dwudziestolecia międzywojennego, Poznań 1999.

48 A. Gajewska, Macierzyństwo, [w:] eadem, Hasło: feminizm, Poznań 2008.

49 A. Araszkiewicz, Czarny ląd czarnego kontynentu. Relacja matka – córka w ujęciu Luce Irigaray, [w:] Ciało, płeć, literatura. Prace ofiarowane Profesorowi Germanowi Ritzowi w pięćdziesiątą rocznicę urodzin, red. M. Hornung, M. Jędrzejczak, T. Korsak, Warszawa 2001 oraz obszerne partie jej pracy Zapomniana rewolucja. Rozkwit kobiecego pisania w dwudziestoleciu międzywojennym, Warszawa 2014.

50 B. Chołuj, Matki i ich władza w literaturze niemieckiej, [w:] Ciało i tekst. Feminizm w literaturoznawstwie – antologia szkiców, red. A. Nasiłowska, Warszawa 2001; Matka Polka i zmysły, „Res Publica Nowa” 1992, nr 3.

51 K. Kłosińska, Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999.

52 M. Świerkosz, W przestrzeniach tradycji. Proza Izabeli Filipiak i Olgi Tokarczuk w sporach o literaturę, kanon i feminizm, Warszawa 2014. Macierzyństwo nie jest zasadniczym przedmiotem zainteresowania krakowskiej badaczki, która skupia się głównie na odczytaniu prozy Filipak i Tokarczuk w duchu nomadycznego projektu R. Braidotti. Warto jednak o niej wspomnieć, bowiem w swoich rozważaniach autorka dokonuje genderowej rekonstrukcji tradycyjnych rodzinnych figur, które wykorzystuje do rewizyjnych odczytań „monstrualnych narracji” obydwu pisarek. Wyłania się z nich literacka próba „odzyskiwania macierzy” poprzez prze-pisanie zdewaluowanych przez patriarchat kobiecych więzi, głównie na linii matka-córka (Tokarczuk) bądź odmowa kopiowania genealogicznych klisz, rozumiana jako gest twórczego samostanowienia (Filipiak).

53 R. Koziołek jako autor błyskotliwej feministycznej analizy przedstawienia ciąży w Trylogii H. Sienkiewicza ujmuje opisywane przez siebie zjawisko w kategoriach strategii stłumienia, nieobecności czy też deformacji pewnego typu wypowiedzi, będących skutkiem ich płciowej klasyfikacji. Autor pokazuje, że ciąża i macierzyństwo zostało u Sienkiewicza wyłączone ze sfery dyskursu erotycznego; z ciąży Heleny Kurcewiczówny wyeliminowano mowę i ciało, a zatem ślady doświadczenia kobiety-matki; „oderwana od swego źródła stała się anonimowym wypożyczanym kostiumem, znakiem podlegającym ekonomicznej dystrybucji” (s. 67). Z kolei postać Oleńki Billewiczówny realizuje najpełniejsze zawłaszczenie przedstawienia ciąży i macierzyństwa przez męski dyskurs: „kobieta jest tu przedmiotem wymiany między pokoleniami mężczyzn” (s. 70), jej ciąża zostaje zredukowana zarówno do seksualności, jak i do cielesności, realizując biblijny wzorzec macierzyństwa Maryi, pełnego poświęceń i pokory. Reprezentacja kobiecych postaci Pana Wołodyjowskiego, Krzysi i Basi, ujawnia, zdaniem badacza, sienkiewiczowską strategię redukowania seksualnego wymiaru ciąży i przesunięcia fizyczności macierzyństwa w sferę symboliczną. Opisy ciąży Krysi, podkreślające cielesny wymiar przemijania nie wskrzeszają erotycznego zaplecza prokreacji, a tylko wydobywają jego utajony, śmiertelny wymiar. Postać Basi, jako androgynicznego efeba, jest w tym ujęciu wzorcem kobiecości bezpiecznej, wyzwolonej ze śmiercionośnego cyklu prokreacji. Zob. R. Koziołek, Ciąża w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza. Próba lektury feministycznej, [w:] Modernizm i feminizm. Postacie kobiece w literaturze polskiej i obcej, red. E. Łoch, Lublin 2001, s. 61–74.

54 Zob. też Postać matki w niemieckiej i polskiej literaturze XIX i XX wieku, red. G. Szewczyk, Katowice 1995. W tomie znajdziemy analizy poezji, dramatu, baśni i powieści, skupiające się na sposobach kreowania postaci matki, jej mityzacji i demitologizacji oraz stosunku matki do dzieci w wybranych utworach literatury polskiej i niemieckiej; M. Czarnecka, Konstrukcja mitu matki w prozie Karin Struck, Wrocław 2005.

55 E. Ostrowska, Matki Polki i ich synowie. Kilka uwag o genezie obrazów kobiecości i męskości w kulturze polskiej, [w:] Gender. Konteksty, red. M. Radkiewicz, Kraków 2004, s. 223.

56 E. Kraskowska, Od fizjologii do filozofii macierzyństwa, s. 151–152.

57 Ibidem, s. 153.

58 Ibidem, s. 158.

59 Być może krytyczny wobec macierzyństwa, a jednocześnie interwencyjny charakter utworu Kuncewiczowej nie będzie tak widoczny, jeśli spojrzymy na jej tekst jak na, jak to określiła Krzywicka, „jazgot niewieści”. Jednak świadomość podejmowanego tematu widoczna jest wyraźnie w przedsięwzięciach translatorskich Kuncewiczowej. W latach 30. za jej sprawą ukazało się w Polsce tłumaczenie opowiadania Macierzyństwo norweskiej noblistki Sigrid Undset, które w 2009 roku stało się inspiracją do powstania dramatu Migrena Antoniny Grzegorzewskiej (prapremiera 13.02.2010 Teatr Współczesny w Szczecinie).

60 A. Górnicka-Boratyńska, W poszukiwaniu starszych sióstr. Wanda Melcer – próba portretu, „Teksty Drugie” 1995, nr 3/4.

61 Ibidem, s. 228.

62 A. Araszkiewicz, Ciąża filozoficzna – podwójność podmiotu i indywidualizm, [w:] eadem, Zapomniana rewolucja, s. 189–201.

63 Tym samym Melcer wchodzi w dialog z powrotami do wojny w literaturze lat 60. i 70., opisywanymi z perspektyw codzienności, zarówno z Pamiętnikiem z powstania warszawskiego M. Białoszewskiego, jak i (a może przede wszystkim) z przejmującymi, pisanymi z perspektywy kobiecego doświadczenia, wierszami (poematami prozą) A. Świrszczyńskiej z tomu Budowałam barykadę (1974).

64 W. Melcer, Wrzesień kobiety, Łódź 1965, s. 143.

65 E. Paczoska, Na strychu i po kątach. Pisarki międzywojenne w cieniu PRL-u (Rekonesans), [w:] (Nie)ciekawa epoka? Literatura i PRL, red. nauk. i wstęp H. Gosk, Warszawa 2008, s. 198–220.

66 K. Budrowska, Kobieta i stereotypy. Obraz kobiety w prozie polskiej po roku 1989, Białystok 2000, s. 61.

67 Ibidem, s. 187.

68 Ibidem, s. 66.

69 Ibidem, s. 174.

70 J. Słaby, Stereotypy macierzyństwa w prozie Anny Nasiłowskiej i Manueli Gretkowskiej, „Teksty Drugie” 2008, nr 1/2.

71 Ibidem, s. 119.

72 Ibidem, s. 120.

73 Ibidem, s. 135.

74 Autorka poddała analizie utwory takich autorów jak: I. Jurgielewiczowa, E. Lach, M. Musierowicz, E. Nowacka, K. Siesicka, A. Bahdaj, J. Domagalik, S. Kowalewski, A. Minkowski. Zob. M. Święcicka, Obraz matki w prozie obyczajowej dla młodzieży, „Język Polski” 2005, nr 2, a także M. Graban-Pomirska, Matki i córki w powieściach Ewy Nowackiej – portret potrójny, „Guliwer” 2013, nr 4. O obrazie matki we współczesnej literaturze dziecięcej zob. też K. Jasińska, Od pani matki do mamiszona, „Guliwer” 2000, nr 4.

75 20 lat literatury polskiej 1989–2009. Idee, ideologie, metodologie, red. A. Galant, I. Iwasiów, Szczecin 2009, s. 279–291.

76 Dziecko w świecie mediów i konsumpcji, red. M. Bogunia-Borowska, Kraków 2006, s. 229–246.

77 20 lat literatury polskiej, s. 291.

78 Ibidem, s. 283.

79 Ibidem, s. 285.

80 Autorka poddała analizie sposoby prezentacji macierzyństwa sławnych kobiet w pismach kobiecych, takich jak „Gala” i „Życie na Gorąco”. Wynika z nich, że kolorowe czasopisma, pod maską sympatii i zainteresowania zdrowiem i szczęściem sławnych kobiet, manipulują wizerunkiem (przyszłej) matki i jej dziecka, a cel tych zabiegów jest wyłącznie komercyjny. Co gorsza, prasa tego rodzaju wzmacnia stereotyp kobiety sprowadzanej do funkcji rozrodczej, wyraźnie promując założenie, że każda kobieta (niezależnie od wieku, zawodu i osiąganych sukcesów) przede wszystkim dąży do bycia matką. Co więcej, każda rodzi się matką, więc póki nią nie zostanie, czuje się niespełniona i jest nieszczęśliwa jako kobieta. Darska słusznie zauważa, że w ten sposób uprzedmiotawia się kobiety na najbardziej fundamentalnym poziomie – jeśli rozmnażanie ma stanowić o bycie i tożsamości kobiety, to degradacji ulega jej podmiotowość. Kiedy kobieta zostanie już matką, jest poddawana niewidzialnej presji medialnej i społecznej, aby maksymalnie poświęcić się dziecku, a więc zrezygnować z pracy i wrócić do przestrzeni prywatnej. Jako matka musi również spełniać społeczne oczekiwania wobec siebie w nowej roli, tj. traktować sytuację swoistego wykluczenia z przestrzeni publicznej jako naturalną i pożądaną. Normalna (sic!) kobiecość utożsamiana jest z macierzyństwem, tym samym osoby bezdzietne, choć często nie wprost, opisywane są w kategoriach społecznej patologii. Analizy Darskiej pokazują, że w prasie kobiecej, z pozoru bardzo prorodzinnej, stereotyp Matki-Polki ma się wyjątkowo dobrze, a macierzyństwo nadal traktowane jest w kategoriach instytucji, a nie osobistego doświadczenia.

81 Poznań 1998. Autorka potraktowała pojęcie wizerunku rodziny jako kategorię morfologiczną do analizy i interpretacji dzieł D. Mostwin, Z. Romanowiczowej, M. Kuncewiczowej, K. Brandysa, H. Malewskiej, Z. Kossak, T. Parnickiego, W. Gombrowicza, Cz. Miłosza i M. Białoszewskiego oraz wybranych przykładów prozy realizmu socjalistycznego.

82 Badania obejmują narracje osobiste ukazujące się w Polsce od II połowy XX wieku, a opublikowane po 1944 roku. Cezura ta podyktowana jest głównie rangą wydarzeń historycznych, które zmieniły porządek społeczno-polityczny, wpływając tym samym na losy polskiego społeczeństwa, zilustrowane w badanych tekstach. Autorka nie uwzględnia prac wydawanych przez pisarki w ostatnich dwóch dekadach, przede wszystkim zależy jej bowiem na ukazaniu XX stulecia – „wieku historii”, kataklizmów i przyspieszonych przemian symbolicznie dotkniętych upadkiem komunizmu. T. Czerska, Między autobiografią a opowieścią rodzinną. Kobiece narracje osobiste w Polsce po 1944 roku w perspektywie historyczno-kulturowej, Szczecin 2011, s. 30. Autorka trafnie zauważyła, że doświadczenia po przełomie odzwierciedlone w literaturze kobiet zasługują na osobne studium i faktycznie już w 2012 roku Agnieszka Mrozik opublikowała poświęcone im Akuszerki transformacji, o których piszę dalej.

83 T. Czerska, Między autobiografią a opowieścią rodzinną, s. 31.

84 Ph. Lejeune, Czy można zdefiniować autobiografię?, [w:] idem, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bartoszyńska, przeł. W. Grajewski i in., Kraków 2001, s. 12–15.

85 T. Czerska, Między autobiografią a opowieścią rodzinną, s. 159.

86 Ibidem, s. 176.

87 A. Galant, Matka w „Dziennikach” Zofii Nałkowskiej, „Ruch Literacki” 2001, z. 5, s. 556.

88 Ibidem, s. 562.

89 S. Szwed, Mundra, Wołowiec 2014, s. 12.

90 O tym, jak silnie tabuizowana jest kobieca fizjologia mówi dyskusja na temat literatury „menstruacyjnej”, która przetoczyła w latach 90. w czasopismach „Ex Libris” i „bruLion”.

91 M. A. Packalén, „Komża i majtki” czyli prowokacja tradycji w polskiej literaturze współczesnej, „Teksty Drugie” 2004, nr 6, s. 158.

92 Katowice 2006. O cielesnym wymiarze macierzyństwa we współczesnej kulturze pisze również B. Rynkiewicz, Cielesność jako źródło niepokoju. O macierzyństwie bez tabu we współczesnej prozie, [w:] Seksualność w najnowszej literaturze polskiej, red. T. Dalasiński, A. Szwagrzyk, P. Tański, Toruń 2015.

93 O wizerunku kobiety ciężarnej w przestrzeni publicznej zob. m.in. I. Adamczewska, Estetyzacja, medykalizacja, doświadczenie intymne. Uwagi o wizerunku kobiety ciężarnej w przestrzeni publicznej i sztuce, [w:] Kobieta w przestrzeni wizualnej, red. A. Barska, K. Biskupska, Opole 2012.

94 J. Dziwiszek, Musimy jeść i rodzić, czyli fizjologiczny aspekt macierzyństwa, „Dialog” 2002, nr 3, s. 149.

95 Choć można by go również czytać jako pochwałę kobiecego doświadczenia macierzyńskiego, zderzonego z chaosem i kryzysem współczesnej cywilizacji.

96 Dziwiszek zwraca uwagę, że postać matki z dramatu Mrożka jest wyraźnym nawiązaniem do bohaterki sztuki Wikacego Matka z 1924 roku.

97 J. Dziwiszek, Musimy jeść, s. 155.

98 Prapremiera miała miejsce w 24 marca 2007 roku w Teatrze im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, w reżyserii Piotra Szczerskiego.

99 B. Popczyk-Szczęsna, Macierzyństwo upublicznione, czyli dialogi o dziecku w dramacie współczesnym, [w:] Intymne – prywatne – publiczne, red. E. Wąchocka, Katowice 2015, s. 121.

100 Ibidem, s. 129. Podobne pytania o to, czym jest macierzyństwo i gdzie przebiegają granice wolności kobiety w ramach tego doświadczenia stawia również M. Prześluga w dramacie Kwaśne mleko. Autorka nawiązuje w nim bezpośrednio do nagłośnionej przez media historii Katarzyny W., skazanej za zabicie swojej córki Madzi, wpisuje jednak tę problematykę w szerszy kontekst metaforyczny i etyczny, stawiając pytania o źródła zła, jego kontekst społeczny i kulturowy.

101 Polonistyka bez granic, t. 1, red. W. Miodunka, R. Nycz, T. Kunz, Kraków 2011.

102 Do innych prac z tego zakresu wracam w analityczno-interpretacyjnej części tej pracy.

103 Mam tu na myśli omówienie książek: I. Filipiak, D. Masłowskiej (w podrozdziale Speak-out Matki Polki) oraz S. Chutnik, A. Nasiłowskiej, M. Gretkowskiej czy O. Tokarczuk (w podrozdziale Macierzyństwo jako źródło cierpień…); zob. A. Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku, Warszawa 2012.

104 Ibidem, s. 199.

105 Analizy narracji córek w książce Mrozik dotyczą tekstów: I. Filipiak, H. Samson, B. Keff, G. Plebanek, M. Dzido, E. Madeyskiej, G. Jagielskiej, S. Chutnik; zob. ibidem, s. 198–223.

106 Uwzględniając również zabieg celowego antagonizowania matek i córek w patriarchacie, opisany przez L. Irigaray, zob. eadem, Rynek kobiet, przeł. A. Araszkiewicz, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2003, nr 1, s. 15–30.

107 Przykładem takiej pozytywnej matrylinearnej narracji jest opowiadanie Maria M. Łukowiak, której macierzyńskie wspomnienia omawiam w tej książce. Zob. „Czas Kultury” 2014, nr 6, s. 52–62.

108 Zob. Szopka Z. Papużanki (2012), Alicyjka L. Hermetz (2014), Najdroższa W. Żółcińskiej (2015), Balsamiarka I. Kawczyńskiej (2015), Fosa S. Siedleckiej (2015).

109 E. Korolczuk, „Naturalna więź?” Wizerunki relacji matka – córka w wybranych tekstach kultury popularnej, [w:] Kobiety. Feminizm. Demokracja, red. B. Budrowska, Warszawa 2009. W artykule Korolczuk podstawowym materiałem badawczym jest prasa kobieca („Twój Styl”, „Elle”, „Wysokie Obcasy”, „Claudia”, „Gala” i „Viva”) oraz internet, tu w szczególności konkurs „Matka i córka – Naturalna Więź” w jego warstwie wizualnej i werbalnej, organizowany przez firmę Oriflame w latach 2002–2006.

110 E. Goffman, Gender Advertisements, New York 1987.

111 E. Korolczuk, „Naturalna więź?”, s. 44.

112 Ibidem, s. 49.

113 Ibidem, s. 64.

114 Zob. też E. Mazierska, W imię nieobecnych ojców i innych mężczyzn: obraz macierzyństwa w polskim kinie postkomunistycznym, „Lewą Nogą” 2004, nr 16. Autorka pokazuje, że w filmach powstałych po 1989 roku postaci kobiece pełnią najczęściej funkcję epizodyczną, stanowią tło dla męskich działań, a jeśli występują w rolach pierwszoplanowych, to przedmiotem zainteresowania są ich reprodukcyjne funkcje, na różny sposób poddawane krytyce. Najczęściej negatywnie oceniane są kobiety, które nie spełniły się w swojej macierzyńskiej roli lub matki utożsamiane z figurą ofiary. Co więcej, w filmach z okresu postkomunistycznego brakuje szacunku do macierzyństwa, typowego dla uwznioślającego dyskursu głównego nurtu czy kina wcześniejszych okresów. Warto także w tym miejscu przypomnieć uwagi B. Łaciak na temat reprezentacji macierzyństwa w polskich serialach. Wątki macierzyństwa, ciąży czy aborcji budzą jedne z silniejszych emocji wśród odbiorców, a ocena serialowych bohaterek zależy głównie od tego, jakimi są matkami. Zob. B. Łaciak, Kwestie społeczne w polskich serialach obyczajowych – prezentacje i odbiór. Analiza socjologiczna, Warszawa 2013.

115 E. Korolczuk, Kobiecość jako źródło cierpień. Matki i córki w polskim kinie, [w:] Ciało i seksualność w kinie polskim, red. S. Jagielski, A. Morstin-Popławska, Kraków 2009.

116 K. Flaake, A Body of One’s Own: Sexual Development and the Female Body in the Mother-Daughter Relationship, [w:] Daughtering and Mothering: Female Subjectivity Reanalysed, eds. J. van Mens-Verhulst, K. Schreurs, L. Woertman, London‒New York 1993, s. 7–14; cyt. za: E. Korolczuk, Kobiecość jako źródło cierpień, s. 172.