Copyright © Katarzyna Łasak, 2024

Copyright © for the Polish ebook edition by XAUDIO Sp. z o. o., 2024

Fotografie: Katarzyna Łasak

Redakcja: Aleksandra Zok-Smoła

Projekt okładki: XAUDIO Sp. z o. o.,

Zdjęcie na okładce: Katarzyna Łasak

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

Warszawa, 2024

ISBN 978-83-8341-105-7

Wydawca:

XAUDIO Sp. z o.o.

e-mail: kontakt@xaudio.pl

www.xaudio.pl

1.  PRZEDWSTĘPIE WSTĘPU

Wśród setek tysięcy osób każdego roku przemierzających Drogi świętego Jakuba do Santiago de Compostela, stolicy hiszpańskiej prowincji Galicja, z których co najmniej trzy czwarte po prostu musi pisać chociażby informacje na blogu o swojej wędrówce, a już na pewno codziennie zamieszczać relacje w internecie, znalazłam się i ja – postanowiłam ubogacić świat, publikując opowieść z Camino. W pełnym brzmieniu: Camino de Santiago, czyli Droga świętego Jakuba, to bodajże najbardziej popularny szlak pielgrzymkowy na świecie. A raczej szlaki, bo jest ich sporo, oplatają niemal całą Europę.

Tradycja każe wyruszyć z progu własnego domu, co wiele osób do dziś praktykuje, ale przez wieki „ukonstytuowały” się punkty startowe poszczególnych szlaków, gdzie z pewnością znajdują się lokalne biura pielgrzyma, dostarczające wszelką pomoc i informacje. Wszystkie ważniejsze trasy mają swoje nazwy – czasem pochodzą one od punktu startowego lub przebiegu: Camino Francés, Del Norte, Primitivo czy Portugés wraz z wariantem: Portugés Costa.

Przemierzyłam Camino dwa razy: wiosną 2013 roku, tzw. Drogą Francuską (Camino Francés), startując w Saint-Jean-Pied-de-Port we Francji, przeszłam wtedy piechotą 780 kilometrów. Drugi raz, na przełomie wiosny i lata 2017 roku wyruszyłam z Camino Del Norte w San Sebastian. Też piechotą. Dystans wyniósł około 800 kilometrów.

Tym, którzy nigdy o Camino nie słyszeli, pomogę rozszerzyć zakres wiedzy. Dla tych, którzy wybierają się tam pierwszy raz, niech ta książka będzie poradnikiem, a tym, którzy już tam byli, być może więcej niż moje skromne dwa razy, dedykuję tę opowieść i zachęcam, żeby, jeśli jeszcze tego nie zrobili, też siedli przed komputerem. Na stare lata, kiedy już pamięć będzie szwankować, a nogi już nie poniosą, poczytają sobie, co napisali. Każdy na Camino ma swoje historie. Banalne zdarzenia nabierają tam kolorów, jakich świat nie widział. I tak jak jest mnóstwo książek o miłości, a wiele z nich ciekawych, tak książek o Camino może być mnóstwo i wszystkie (no, może poza jedną, już wydaną w 1987 roku) będą ciekawe. Im szerzej wiedza o tym fenomenie się rozniesie, tym lepiej, bo po jego doświadczeniu ludzie stają się lepsi. A jeśli ludzie będą lepsi, to i świat w swej ogólności się poprawi. Cieszę się, że zabieracie się do tej opowieści, ale obiecajcie, że będziecie ją czytać z przymrużeniem oka. Bo w taki właśnie sposób ją pisałam. Jeśli byłabym zarozumiała (a przecież nie jestem), to napisałabym, że przystąpiłam do pisania z taką samą intencją, jaką miał papież Kalikst II, zlecając w czasach średniowiecznych, konkretnie w XII w., napisanie Księgi świętego Jakuba, mającej być zachętą do wyruszenia na Drogę św. Jakuba i pomocą dla pielgrzymów. Gdzie konie kują, tam żaba nogę podstawia, ale fakt jest faktem, a intencja intencją.

2. WSTĘP

Jak by ujął to Jerzy Pilch: powiedzieć o Camino „pielgrzymka”, to jakby nic nie powiedzieć. Nie lubię więc słowa „pielgrzymka” w kontekście Camino de Santiago. Wolę „droga”. A nawet „Droga”. Wielką literą. „El Camino” to po hiszpańsku właśnie droga. Pisząc o „Drodze”, piszę też zatem „Camino” wielką literą. Z szacunku. A „pielgrzymka” to może „kobieta pielgrzym”? Ale jeśli wyrusza na Camino, to powinno być dostojniej: „pielgrzyma”. Niech wypowiedzą się specjaliści od feminatywów.

„Pielgrzymka” jako przedsięwzięcie religijne, polegające na wyruszeniu w zwykle dłuższą drogę do konkretnego celu, którym jest miejsce związane z kultem i wykorzystanie czasu peregrynacji na głębokie przemyślenia, a czasem i przemianę duchową (definicja moja własna), mimo że o to de facto chodzi dużej części osób ruszających do Santiago, dla których to najważniejsze wydarzenie w życiu, nieco ogranicza znaczenie Camino. Bywa, że jest to jedno z największych życiowych osiągnięć. Może dlatego, że hasło „pielgrzymka” przywołuje obraz zorganizowanej grupy, a nawet tłumu ludzi idących w równym tempie, prowadzonej przez gościa ze skrzeczącym megafonem. Grupy mającej zorganizowane noclegi, jedzenie i transport dla bagażu i – co dla niektórych może być najtrudniejszym doświadczeniem – śpiewającej pod dyktando, nieco fałszywym, ale pełnym entuzjazmu chórem, turystyczno-religijne pieśni o interesującej wartości artystycznej. W tym momencie, już w trakcie czytania wstępu, obrażą się na mnie wszyscy ci, którzy zmierzają do Częstochowy. Trudno. Dalej też będę się narażać. Tymczasem w moim przekonaniu, prawdziwy pielgrzym niesie ze sobą na plecach wszystko, co jest mu do życia potrzebne. Sam organizuje sobie nocleg czy coś do jedzenia, czyli odhacza samodzielnie po kolei wszystkie poziomy w piramidzie Maslowa, zaczynając od tych najniższych. Realizację potrzeb, które Maslow (lub ci, którzy wymyślili dla niego wizualizację w formie piramidy) umieścił na wyższych piętrach, Camino zapewnia per se. Zapewnia w sposób pełny, zupełny, wręcz przeskalowany. Wzbudza nieograniczone szczęście, euforię, poczucie spełnienia i wszystkie inne wspaniałości, które los może przynieść człowiekowi. Trochę jak narkotyk. Bo Camino uzależnia. Jeśli ktoś raz pójdzie, to potem już do końca życia kombinuje, jak znaleźć czas i pieniądze, żeby znów się wybrać. Słowa „pielgrzymka” będę więc unikać (nie zawsze się udało), ale „pielgrzym” – absolutnie nie.

Biuro Pielgrzyma w Santiago nie ogranicza dostępności Camino wyłącznie dla chrześcijan, ze szczególnym uwzględnieniem katolików. W pierwszym punkcie na liście warunków otrzymania dokumentu zwanego compostelą, czyli czegoś w rodzaju „świadectwa ukończenia Drogi św. Jakuba”, wskazano dosyć jasno wymagane powody pielgrzymowania. Czyli ktoś, kto rzetelnie przemierza swój dystans, poświęcając czas na przemyślenia nad swoim życiem (aspekt duchowy!), pomaga ludziom spotkanym po drodze, będąc agnostykiem czy wyznawcą innej niż chrześcijańska religii, jest również z pewnością prawdziwym pielgrzymem. Nie chcę rozwijać tego najistotniejszego dla niektórych wątku, bo to temat na niejedną pracę doktorską z zakresu teologii czy socjologii, ale przytoczę za wspomnianym Biurem Pielgrzyma wszystkie warunki, jakie trzeba spełnić, żeby być formalnie uznanym za pielgrzyma i dostać compostelę. Oficjalny komunikat podany na stronie https://oficinadelperegrino.com podaje, co następuje:

1. Pielgrzymuj z powodów religijnych lub duchowych, a przynajmniej reprezentuj postawę poszukiwania.

2. Ostatnie 100 kilometrów pokonaj pieszo lub konno, jeśli jedziesz rowerem, to minimalny dystans wynosi 200 kilometrów. I nie może to być dowolny odcinek przebyty na dowolnej Drodze Jakubowej w Europie, tylko odcinek zakończony w Santiago de Compostela.

3. Musisz po drodze zbierać pieczątki w „Credencial del Peregrino”, czyli „paszporcie pielgrzyma”, z miejsc, przez które przechodzisz czy przejeżdżasz, aby potwierdzić, że tam byłeś. Preferowane są pieczątki z kościołów, alberg (hiszp. albergue, czyli schronisko), klasztorów, muzeów i wszystkich miejsc związanych z Drogą, ale można je również zebrać w innych instytucjach czy zwykłych miejscach: ratuszach, barach itp.

Inne formy pokonania dystansu (np. na rolkach czy segway’u) nie są uznawane przez Biuro Pielgrzyma. Oczywiście poza wózkami inwalidzkimi, ale tu już decyzja co do uznania przejechanego dystansu wydawana jest indywidualnie. Ciekawostką niech będzie fakt, że w formularzu rejestracyjnym (wypełnianym jedynie przez tych, którzy chcą otrzymać compostelę), w rubryce „sposób dotarcia” wymienione jest „żeglowanie”. Chyba ze względu na nową Camino Maltés.

Na dowód, że społeczność Camino de Santiago jest otwarta na współpracę z innymi kulturami i religiami, dodam, że w czerwcu 2023 r. podpisane zostało porozumienie łączące dwa starożytne szlaki pielgrzymkowe: Camino de Santiago i Saigoku, buddyjską trasę pielgrzymkową, łączącą 33 świątynie w regionie Kansai w zachodniej części wyspy Honsiu w Japonii. Pomimo tak wielkiej odległości oba szlaki wiele łączy. Oba mają długą historię – powstały mniej więcej w tym samym czasie, na początku ubiegłego tysiąclecia. Oba wpisane są na listy dziedzictwa narodowego. A idąc Saigoku, również zbiera się pieczątki. Szlak japoński liczy ponad 1000 kilometrów. W wyniku tej współpracy zorganizowano „pielgrzymkę online”, która zgromadziła ludzi w pięciu istotnych dla obu szlaków miejscach: Santiago de Compostela oraz czterech buddyjskich świątyniach w Japonii. W takim świecie żyjemy, że wszystko może być „online”. Nawet pielgrzymki. Planowane są wzajemne wizyty i rozwój współpracy. Ponieważ obecnie japońscy pielgrzymi pokonują swoją Saigoku głównie pociągami i samochodami, ja na razie się tam nie wybieram.

Planując wyprawę do Santiago, można oczywiście skorzystać z biura podróży, spotykałam „pielgrzymów” z miniplecaczkami, w odprasowanych spodniach trekkingowych znanych, drogich marek, w nowiutkich butach, ale wtedy to jest już wyłącznie wycieczka z elementami pieszych przejść. Żadna tam pielgrzymka, nie mówiąc już, że Droga. Chociaż sama się pewnie wybiorę na taką wycieczkę, kiedy już sił nie wystarczy na maszerowanie. Bo – jak wspomniałam – Camino uzależnia.

Kiedy pierwszy raz usłyszałam gdzieś w radiu czy innych mediach, że ludzie wyprawiają się na 800-kilometrową przechadzkę, to popukałam się w czoło. Osiemset kilometrów? Pieszo? Chyba trzeba mieć nie po kolei w głowie i nie wiadomo jaką kondycję, nie mówiąc o nieograniczonym budżecie, żeby wyprawić się na taką przechadzkę. A jednak. Według oficjalnych danych Biura Pielgrzyma, które poza wystawianiem Compostel zajmuje się ogólnie wszystkimi tematami związanymi z tłumem pielgrzymów przybywających do Santiago, a także prowadzi i publikuje różnorodne statystyki, już prawie pół miliona osób rocznie (wśród nich około 4,5 tysiąca Polaków) melduje u nich przejście co najmniej stu kilometrów lub przejechanie rowerem dwustu. Ponad 500 osób dotarło w ubiegłym roku do Santiago konno, a aż 127 na wózkach inwalidzkich. Jest też spora grupa osób, która przemierza szlak, dociera do Santiago, melduje się u świętego Jakuba, ale już nie w Biurze Pielgrzyma, bo compostela nie jest im potrzebna albo mają już ich wystarczająco dużo. Inni z kolei kwestionują wszelkie formalności.

Ponad połowa wszystkich pielgrzymów to Hiszpanie. Słyszałam, że jest u nich przyjęte, że Compostelę dołącza się np. do podań o pracę. I to chyba tłumaczy przyjemniaczków, którzy przemieszczają się autem, autobusem czy pociągiem z miejsca na miejsce i zbierają tylko pieczątki do credentiala. Innego uzasadnienia nie widzę. Ponad połowa tamtejszych pielgrzymów rusza z Sarrii, oddalonej jedynie o 104 kilometry od Santiago.

Każdy oficjalny pielgrzym na Camino legitymuje się „credentialem”, czyli „paszportem pielgrzyma”. To coś takiego jak rodzima książeczka PTTK. Upoważnia okaziciela do nocowania w alberdze (Polacy z południowych województw mówią „w albergu”), czyli w schronisku, podstawowym miejscu nocowania na Camino. Tam właśnie codziennie zbiera się wspomniane pieczątki, dokumentujące pobyt w danym miejscu, zwykle bardzo ładne, czasem wręcz artystyczne. Rysunek pieczątki nie jest, jak tych na Saigoku, obwarowany regułami kaligrafii. Już w czasach średniowiecznych pielgrzymi mieli credentiale, które zachowały się do dziś. Stanowiły one swoiste „listy żelazne”, mające gwarantować ich okazicielom bezpieczeństwo w drodze.

Camino idzie z duchem czasu, można zatem też zainstalować w telefonie aplikację z paszportem, którą można pobrać ze strony Biura Pielgrzyma w Santiago. Nie było jej jeszcze, kiedy tamtędy szłam, teraz z kolei, gdy próbowałam ją zainstalować, pojawił się komunikat, że nie jest dostępna w moim kraju. Zamiast pieczątek sczytuje się kody QR przypisane poszczególnym miejscom postoju i… czar pryska. W tym przypadku pozostanę przy papierze, bo oba moje credentiale są najcenniejszymi pamiątkami z Camino.

Spotkałam po drodze Czecha z grubym, chyba stukartkowym zeszytem, który z obłędem w oczach latał po wszystkich możliwych miejscach i zbierał pieczątki. Bo mają je nie tylko albergi, ale także kościoły, bary, muzea czy inne charakterystyczne miejsca. A w paszporcie jednego Franka, który pieszo przemierzył calutki dystans z własnego domu w Toruniu do Santiago, dokładnie obejrzałam sobie pieczątki z Polski. Zwykle brał je w kościołach, pasowały rozmiarem i były okrągłe, jedna była ze Schroniska Młodzieżowego pod Cisem w Henrykowie Lubańskim, a jedna, oficjalna, prostokątna, z czarnym tuszem ze Specjalistycznej Poradni Laryngologii i Foniatrii w Lesznie przy ul. Skarbowej. Mam zdjęcie na dowód. A Frankowi gratuluję inwencji. I determinacji, żeby pokonać taki dystans! W jednym z credentiali mam też pieczątkę od dziadka, który przed swój dom na szlaku, zaraz za San Sebastian, wystawił stolik przykryty czyściutkim obrusem. Na stoliku była woda, ciastka, owoce, pamiątkowy album i… pieczątka. Napiłam się wody, poczęstowałam ciastkiem, wpisałam do albumu i wstemplowałam sobie do paszportu dziadkową pieczątkę. Pieczątkę na pamiątkę. Dziadek nie miał kodu QR.

Camino de Santiago może mieć dowolny dystans. Jeśli chcemy dostać Compostelę, musimy spełnić warunki podane przez Biuro. Jeśli nam na niej nie zależy, nie ma żadnych ograniczeń w liczbie przebytych kilometrów.

Celem natomiast zawsze jest Santiago de Compostela, bo tak brzmi pełna nazwa miasta w Galicji, północno-zachodniej prowincji Hiszpanii, jej stolicy, gdzie w katedrze znajdują się relikwie św. Jakuba Starszego, zwanego też Większym, apostoła.

Znany podróżnik Marek Kamiński szedł z Kaliningradu. Pokonał dystans 4130 kilometrów w 119 dni. Nie trzeba być Markiem Kamińskim, żeby przejść Camino de Santiago. To wędrówka bez mała dla każdego. Spotykałam ludzi na wózkach inwalidzkich, kobitkę w średnim wieku bez ręki, która poprosiła mnie, żebym zawiązała jej buty, miałam więc okazję zrobić dobry uczynek, Toma z Virginii, który za 35 dni chciał uczcić swoje 60 rodziny uściskiem ze Świętym. Tom nie miał połowy żołądka, za to miał połowę plecaka załadowaną specjalnymi odżywkami. Belga, który w alberdze prosił o miejsce w pobliżu gniazdka elektrycznego, bo musiał podłączyć aparat wspomagający oddychanie, albo Duńczyka z aparatem słuchowym i wyraźnymi trudnościami w mówieniu, który z sukcesem uczestniczył w konwersacji przy stole w międzynarodowym towarzystwie. Akurat jego lekka ułomność nie przeszkadzała mu ani w niesieniu plecaka, ani w pokonywaniu kilometrów. Piechotą.

Jedyna na świecie grupa osób, które na Camino się nie nadają, to tzw. „francuskie pieski”. Nikomu nie trzeba tłumaczyć, kto to taki. Chyba, że się chcą wyzbyć tej męczącej dla siebie i przykrej dla otoczenia przypadłości i wybiorą sposób level hard. Wtedy – droga wolna.

Marek Kamiński to już liga mocno zaawansowanych, do której absolutnie nie aspiruję, nawet o tym nie marzę. Nie planuję aż tak długich wypraw, ale historie takich ludzi są szalenie ciekawe. Na fejsbukowej grupie „Camino de Santiago” coraz więcej osób wysyła pozdrowienia z trasy rozpoczętej piechotą z własnego domu, np. w okolicach Warszawy. Wszystkim mocno kibicuję. Z Warszawy szedł także Łukasz Supergan, zawodowy podróżnik. Cztery tysiące kilometrów w 100 dni za 400 euro.

Dla uświadomienia dystansu: pokonana przeze mnie Droga Francuska (Camino Francés), rozpoczynająca się tradycyjne we francuskim miasteczku Saint-Jean-Pied-de-Port, liczy 780 kilometrów, czyli mniej więcej tyle, ile jest z Zakopanego do miasta Hel.

Równie popularną, może trochę bardziej wymagającą kondycyjnie ze względu na większe przewyższenia nieco dłuższą trasą – ma około ośmiuset kilometrów – jest Camino del Norte. Prowadzi z Irun, miasta położonego nad Zatoką Biskajską, niecałe 20 kilometrów na wschód od San Sebastian. Większe nakłady kondycyjne wynagradzane są oszałamiającymi widokami klifowego wybrzeża północnej Hiszpanii.

Podobno najwcześniej wyznaczoną trasą jest Primitivo (311 kilometrów), rozpoczynające się w Oviedo, o którym za chwilę, i druga pod względem popularności wśród pielgrzymów krótka trasa Camino Portugés z Porto. Trasa wytyczona jest jeszcze z Lizbony, ale etap między Lizboną a Porto jest – jak donoszą ci, którzy ją przeszli – mało ciekawy, wiedzie często wzdłuż autostrad, rzadziej wzdłuż linii brzegowej oceanu, na co wszyscy liczą. Odcinek z Porto do Santiago to tylko około 254 kilometrów. Fajna wyprawa na niecałe dwa tygodnie, a dla tych bardziej wprawionych w pokonywaniu długich dystansów piechotą – tydzień z dodatkowym weekendem. A jeśli te dwa tygodnie, to już z plażowaniem po drodze. Czyli na pytanie, ile kilometrów ma Camino de Santiago można odpowiedzieć: ile kto chce, pamiętając oczywiście o tej udokumentowanej setce, którą trzeba przejść, żeby dostać compostelę.

Ktoś wyznaczył najdłuższy na świecie odcinek, który można przejść pieszo. Biegnie z Cape Town w RPA do Magadanu w Rosji. to 22 387 kilometrów. Dołożenie do tego Santiago de Compostela wydłużyłoby dystans o jakieś 8 000 kilometrów. A jeśliby jeszcze wydłużyć dystans o Muxię i Fisterra – to i o 8 175.

Kto jednak podejmie się wędrówki do Madaganu, musi liczyć się z faktem, że we wschodniej Rosji nie ma żółtych strzałek. Bo to już nie jest Droga świętego Jakuba. A bez żółtych strzałek się nie da.

Bo wszystkie hiszpańskie Drogi Jakubowe to dobrze oznaczone szlaki. Z pełną infrastrukturą, czyli albergami co kilka kilometrów, barami, tak wyznaczone, żeby wiodły przez miejscowości z najwspanialszymi zabytkami, a wiele z tych zabytków, nawet średniowiecznych, znajduje się tam właśnie dlatego, że przebiega tamtędy Droga. Doskonale oznaczone charakterystycznymi żółtymi strzałkami i często równie charakterystycznymi rysunkami muszli świętego Jakuba. Te znaki widzi się wszędzie. Gdy zapalony grzybiarz wraca z grzybów i wieczorem kładzie się spać, to po zamknięciu oczu widzi wszędzie brązowe kapelusze. Tak i „caminowicz” po zamknięciu oczu przed snem widzi wszędzie żółte strzałki. Szlaki świętego Jakuba wiją się przez całą Europę. Mówi się, że to one właśnie ją ukształtowały. Bardziej niż wszystkie wojny razem wzięte.

A skąd się te żółte strzałki wzięły? Proboszcz parafii w El Cebreiro, miejscowości położonej prawie najwyżej na szlaku Francés, miał już zapewne dosyć przybyszów, którzy wciąż i wciąż pytali go o drogę, więc kiedy wszedł przypadkiem w posiadanie większej ilości żółtej farby, namalował w okolicy strzałki, żeby już nie zawracano mu głowy. Nazywał się nasz proboszcz Elías Valiña Sampedro. Najpierw oznaczył swoją parafię, później prowincję, a następnie, wraz z pomocnikami, całą Drogę Francuską. Miało to miejsce dopiero w ubiegłym stuleciu. Ksiądz zmarł w 1989 roku. To bardzo zasłużona dla Camino postać. Całe życie poświęcił krzewieniu i dokumentowaniu wiedzy o Camino de Santiago a także jej popularyzację. Ba, nawet napisał o niej doktorat. Po Drodze wiele razy o nim myślałam, gdy wiedziona strzałkami bezbłędnie trafiałam do celu wyznaczonego na dany dzień. Obecnie o stan oznaczenia dróg w Hiszpanii dba organizacja non-profit: Stowarzyszenie Przyjaciół Drogi świętego Jakuba Asociación de Amigos del Camino de Santiago.

Trzeba uważać, bo czasem można się z kimś zagadać, przegapić strzałkę i nadłożyć kilometr czy dwa, tak jak ja ze spotkanym przygodnie po drodze Anglikiem, nauczycielem mieszkającym na stałe w Niemczech. Mimo że byliśmy zmęczeni, Anglik stwierdził, że jakość konwersacji wynagrodziła mu ten narzut. Ładny komplement, prawda?

Najbardziej popularne szlaki wpisane są na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ma to istotne znaczenie, bo fakt ten przyciągnął uwagę również mieszkańców innych państw, co spowodowało, że rozpoczęto rekonstrukcję i wytyczanie nowych szlaków w całej Europie, zwracając uwagę nie tylko na to, żeby były malownicze, ale chociażby na to, żeby były oddzielone od ruchu samochodowego, co zwiększyło bezpieczeństwo pielgrzymów. Zbadano i policzono, że ponad połowa tych tras ma historyczne położenie, a w przypadku Camino Francés – aż 80% całej długości szlaku nie zmieniło swego przebiegu od setek lat. Świadczą o tym chociażby liczne kamienne mosty, niektóre aż z czasów rzymskich, przez które przebiega trasa. Łącznie dobrze ponad 2000 kilometrów to de facto zabytki. A zagęszczenie historycznych, rzadkich i niezwykle ciekawych obiektów jest chyba największe na świecie na hektometr bieżący drogi.

Drogi świętego Jakuba są też w Polsce. Według witryny santiago.org.pl pod koniec 2020 roku mieliśmy 36 oznakowanych odcinków liczących łącznie ponad 7 000 kilometrów, i wciąż powstają nowe. Wszystkie, łącznie ze szlakami w innych krajach, są częścią Europejskich Szlaków Kulturowych. Nie trzeba nawet zbyt mocno wytężać wzroku, żeby dostrzec na terenie Europy strzałki i muszle. A w Magadanie to nawet nie trzeba się rozglądać, bo tam strzałek nie ma.

Głośno w środowisku zainteresowanych tematem zrobiło się ostatnio o nowo wyznaczonej Camino Maltés. Dosyć dziwnie Droga ta jest zaplanowana, bo lądowy etap to tylko 35 kilometrów, później płynie się promem na Sycylię, później się wraca, żeby kolejnym promem płynąć do Barcelony i stamtąd chyba na piechotę. Łącznie w każdym razie to 3 500 kilometrów. No pewnie. Chodząc i pływając promami w tę i z powrotem, można zrobić ich i dwa, a nawet i trzy razy tyle.

Trasa nazwana Camino Francés bije rekordy popularności. To najczęściej wybierany szlak nie tylko na pierwszy raz przez tych, którzy planują dłuższą wyprawę, bo ci „dwutygodniowi” lecą do Porto i stamtąd idą którymś ze szlaków Portugés. O Portugés jednak nie będę pisać, bo jest tam tak tłoczno, że jeśli chociaż jeszcze jedna osoba tamtędy wyruszy i wybierze wariant Costa (wzdłuż wybrzeża), to już chyba będzie musiała brodzić po wodzie, bo na drodze nie będzie miejsca.

Frances ma stosunkowo niedużo wysokich podejść, spory jej fragment wiedzie przez Mesetę – płaskowyż ciągnący się prawie przez całą środkową Hiszpanię. Rozpoczyna się, jak już pisałam, w Saint-Jean-Pied-de-Port we Francji, po północnej stronie Pirenejów. Pielgrzymi już pierwszego dnia wędrówki cieszą oczy oszałamiającymi widokami. No i to symboliczne przejście przez Pireneje. My z plecakiem, prawie tak dostojnie jak Hannibal na słoniach kawałek dalej, przez Alpy, ale w przeciwnym kierunku. Przechodzimy więc, rozpoczynając wędrówkę, przez wąwóz Roncesvalles i po drodze przypominamy sobie naprędce przerabianą w pierwszej klasie liceum „Pieśń o Rolandzie”, bo tamże, lekko licząc, ponad 1200 lat wcześniej ów legendarny rycerz Roland, stracił życie swe. Wskutek walki, oczywiście. Od razu stał się bohaterem pieśni, którą zabawiano przechodzących tamtędy pielgrzymów. Zaraz potem przekracza się granicę Francji. Nie, nie z Hiszpanią, ale z Nawarrą! I już w miejscowości nazwanej tak, jak wąwóz – Roncesvalles spałam w alberdze, która „grała” w filmie „Droga życia”. Jest tam też druga alberga – bardziej nowoczesna, ale obdarzona mniejszym wdziękiem.

Dalej idzie się głównie przez winnice, a jedną z większych atrakcji na Drodze Francuskiej, oprócz oczywiście wspaniałych katedr w Burgos i Leon, jest Bodegas Irache, czyli po prostu winnica i winiarnia w miejscowości Irache, mniej więcej w połowie drogi między Pampeluną a Logrono, która zapewniła sobie ciepłe i stałe miejsce w sercach wszystkich mijających ją pielgrzymów, gdyż udostępnia tzw. „fontannę winną”. Z fontanną ma to niewiele wspólnego, bo są to po prostu dwa kraniki w ścianie, z jednego płynie woda, a z drugiego najprawdziwsze, wspaniałe czerwone wytrawne wino! Zupełnie za darmo! I żaden, nawet niezbyt wyrafinowany smakosz ani tym bardziej sommelier nie waży się powiedzieć, że to jest sikacz. Tylko bierze, pije i się zachwyca. Właściciele bodegi wiedzą, że pielgrzym ani za dużo tego wina nie wypije, ani nie zabierze ze sobą, bo już się zdążył przekonać, że plecak ma raczej ciężki. Ranne ptaszki będą rozczarowane, bo jeśli trafią do Bodegas Irache przed ósmą rano, źródełko może być wyschnięte. Ożywa nieco później, ale też z rana. Sama przechodziłam tamtędy w niedzielę (dzień 5., Francés, Villatuerta–Sansol). W pobliskim Monsterio de Santa Maria de Irache, akurat idealnie w momencie, kiedy odkręciłam kurek właściwego kranika, zaczęły bić dzwony. Pewnie na sumę, ale biły z taką mocą, że do dziś jestem przekonana, że nawet jeśli stanęłabym przy kraniku na przykład we wtorek, to też zaczęłyby bić.

O AUTORCE

Warszawianka, rocznik 1968. Absolwentka informacji naukowej na UAM w Poznaniu. Od 2007 roku prowadzi własną firmę szkoleniową, co znacznie ułatwia jej uzyskanie ponadmiesięcznego urlopu. Przeszła Camino piechotą dwa razy: raz w 2013 r., Francés (780 kilometrów), drugi raz w 2017 r., Norte (800 kilometrów). Camino dla średniozaawansowanych to jej debiut wydawniczy.