Tytuł oryginału:
WOMEN AND THE CRUSADES

Copyright © Helen J. Nicholson 2023

Copyright © Wydawnictwo Astra s.c.
Kraków 2024

Copyright © for the Polish translation by
Wydawnictwo Astra s.c.
Kraków 2024

Przekład:
Mateusz Józefowicz

Przygotowanie edycji:
Jacek Małkowski

Redakcja i korekta:
Marcin Grabski
Barbara Faron

Projekt okładki:
Jacek Małkowski

Ilustracja na okładce:
Alamy

Skład i przygotowanie do druku:
Wydawnictwo Astra s.c.

Wydanie I
Kraków 2024

ISBN 978-83-67276-71-9

Wydawnictwo Astra
31-010 Kraków
ul. Rynek Główny 34/15
tel. 12 292 07 30

www.wydawnictwo-astra.pl
www.facebook.com/WydawnictwoAstra
wydawnictwo@astra.krakow.pl

Zezwalamy na udostępnienie okładki w Internecie

Mapy

Mapa 1. Europa, Afryka Północna i Bliski Wschód

Mapa 2. Hiszpania, Francja i Włochy

Mapa 3. Bliski Wschód

Przedmowa

Czy kobiety mogły odgrywać jakąkolwiek rolę w krucjatach? Skoro były to przedsięwzięcia wojskowe, a walczyli wówczas tylko mężczyźni, dla niewiast nie było tam właściwie miejsca. Ponadto duchowieństwo i znawcy prawa kanonicznego potępiali udział kobiet wyprawach, komentatorzy zaś oskarżali je o kuszenie krzyżowców do grzechu i sprowadzanie na nich gniewu Bożego.

W średniowiecznej Europie i na Bliskim Wschodzie znajdujemy jednak dowody na to, że w okresie krucjat – pojmowanym szeroko, od drugiej połowy XI wieku do 1570 roku, kiedy ostatnie państwo krzyżowe na Cyprze zostało zajęte przez Turków osmańskich – kobiety odegrały ważną rolę: od szerzenia krucjatowej propagandy po dostarczanie zaopatrzenia i zapewnianie sił ludzkich, wykonywanie zadań bojowych (chociaż mężczyźni z reguły starali się trzymać kobiety z dala od frontu), wsparcie na polu bitwy, zbieranie funduszy i upamiętnianie krzyżowców. Chociaż kobiety dzieliły cierpienia i radości spowodowane krucjatami, trudno dokładnie określić, co robiły, ponieważ pisarze z tego okresu – jak zresztą niemal wszyscy ówcześni – mieli tendencję do klasyfikowania ich w określonych kategoriach. I tak, kobiety mogły być doskonałymi żonami, pobożnymi męczennicami lub rozpustnicami, niełatwo im jednak było być po prostu ludźmi. Podobnie jak dziś, starano się zawsze pokazywać tylko jedną stronę medalu i sprawić, żeby historie kończyły się szczęśliwie lub z morałem. Udział kobiet w krucjatach był zazwyczaj czymś wyjątkowym, nie zaś powszechnym, jednocześnie dalekim od przyziemności – zgoła romantycznym1.

Prawdą jest, że przed kobietami piętrzyły się spore przeszkody, w tym bariery wynikające z oczekiwań kulturowych i mizoginii. W niniejszej książce twierdzimy jednak, że udział kobiet w krucjatach nie był niczym wyjątkowym. Staramy się też wykazać, że ich zaangażowanie w wyprawy było szerokie i zupełnie naturalne2, choć – podobnie jak w wypadku większości mężczyzn – udział często bywał bierny.

Krucjaty były świętymi wojnami, podczas których łacińscy chrześcijanie (wyznawcy obrządku rzymskiego uznający papieża za swojego duchowego przywódcę) walczyli przeciw innowiercom – chrześcijańskim heretykom i schizmatykom, muzułmanom i poganom – broniąc ludzi i ziem, w zamian za obiecane im nagrody duchowe. Wojny te rozpoczęły się pod koniec XI wieku, gdy chrześcijańska Europa doświadczała wzrostu ekonomicznego i rozwoju handlu. Władcy ziem, na których później wyrosły Hiszpania i Portugalia, rozpoczęli ekspansję terytorialną na południe, w kierunku muzułmańskich ziem al-Andalus (Półwyspu Iberyjskiego), rozwijające się zaś włoskie ośrodki handlowe, takie jak Genua i Piza, zaczęły wywierać naciski na miasta z wybrzeża Afryki Północnej. W latach 1098–1099 krzyżowcy wykorzystali podziały polityczne narastające na Bliskim Wschodzie i zajęli Antiochię, zdobytą w latach 1084–1085 przez Turków seldżuckich, oraz Jerozolimę, zajętą w 637 roku przez kalifa Omara. Niecałe sto lat później Jerozolimę zdobył Saladyn (zmarły w 1193 roku), ale idea krucjat przetrwała do XVI wieku, a nawet dłużej, jako struktura organizacyjna i rekrutacyjna na potrzeby wojen religijnych.

Celem niniejszej książki nie jest ponowne opowiedzenie historii krucjat, lecz przyjrzenie się wkładowi kobiet w ruch krucjatowy w okresie od XI do XVI wieku na wszystkich teatrach wojennych. Wiele kobiet opisanych w tej książce nie podjęło krzyża i nie złożyło formalnego ślubowania z zamiarem udania się na krucjatę. Nie wdziały one stroju krzyżowca, pośrednio jednak uczestniczyły w krucjatach, namawiając do udziału członków swoich rodzin, zajmując się majątkiem pod nieobecność krzyżowców, kupując krucjatowe odpusty, które zapewniały te same korzyści duchowe, co wyprawy, ale bez konieczności osobistego uczestnictwa, lub biorąc udział w rytuałach religijnych wspierających wyprawy. A ponieważ – aby odgrywać ważną rolę w krucjatach – nie było konieczności składania formalnej przysięgi krucjatowej, nie podjęłam się identyfikacji wszystkich kobiet krzyżowców ani sporządzenia listy kobiet uczestniczących w krucjatach, bo zawęziłoby to postrzeganie ich zaangażowania3.

Wyprawy krzyżowe – ze względu na rolę kobiet – były czymś znacznie więcej niż jedynie ekspedycjami wojskowymi skłaniającymi mężczyzn do walki. W ten czy inny sposób w krucjaty głęboko angażowała się ludność całej łacińskiej, chrześcijańskiej Europy. Studiując historię kobiet żyjących w epoce krucjat, poszerzamy naszą wiedzę nie tylko o kampaniach wojskowych, ale także o europejskim społeczeństwie sprzed ponad pięciuset lat.

Podziękowania

Jestem bardzo wdzięczna moim kolegom z Wydziału Historii Uniwersytetu w Cardiff za udzielenie mi urlopu badawczego w latach 2020–2021, dzięki czemu mogłam ukończyć tę książkę. Dziękuję również uczelnianej Szkole Historii, Archeologii i Religii za potwierdzenie tej decyzji. Ponadto jestem ogromnie wdzięczna pracownikom Biblioteki Sztuk i Nauk Społecznych Uniwersytetu w Cardiff, zwłaszcza pracownikom Scolar (Kolekcje Specjalne i Archiwum) oraz Inter-library Loan, za pomoc w uzyskaniu kopii materiałów badawczych w okresie ograniczeń związanych z pandemią COVID-19. Niestety, ograniczenia te sprawiły, że mimo ich wysiłków niektóre materiały nie były dla mnie dostępne. Dziękuję również Lucianie O’Flaherty z Oxford University Press za zlecenie mi przygotowania tej książki i za wsparcie na wszystkich etapach jej pisania, a także anonimowemu recenzentowi z wydawnictwa za konstruktywne uwagi. Ponieważ pracowałam nad tym projektem przez wiele lat, moje zobowiązania wobec innych badaczy są zbyt liczne, aby wszystkich ich tutaj wymienić, ale starałam się wspomnieć o nich w przypisach. Mój mąż Nigel Nicholson przygotował mapy i cierpliwie oraz chętnie pomagał mi zawsze, gdy tego potrzebowałam. Drzewa genealogiczne opracowałam osobiście, dokonałam także wszystkich tłumaczeń, które nie zostały inaczej opisane. Za wszelkie błędy ponoszę oczywiście pełną odpowiedzialność.

Tłumaczenie imion

Zawsze dość trudno jest odpowiednio zapisać imiona i nazwiska w pracy o tak dużym zasięgu geograficznym i chronologicznym, szczególnie jeśli w opisywanym okresie nie było jednolitego kanonu ich pisowni. W sytuacjach, w których istnieje ogólny współczesny konsensus dotyczący pisowni angielskiej, stosowałam ją, dlatego zapisałam imię królowej Giovanny z Neapolu jako Johanna, ale imię Jeanny, córki króla angielskiego Henryka II i Eleonory Akwitańskiej, oddałam w brzmieniu Joanna*. W wypadku mniej znanych osób starałam się użyć pisowni zbliżonej do brzmienia imienia w oryginalnym języku. W nawiasach podawałam alternatywną wersję imienia, gdy dana osoba jest wymieniona w tekście po raz pierwszy.

* Komentarz ten dotyczy wersji angielskiej. W tłumaczeniu polskim większość imion, szczególnie prominentnych postaci, monarchów i monarchiń, spolszczano zgodnie z kanonem historycznym, stąd w wersji polskiej: Joanna. W brzmieniu oryginalnym lub angielskim pozostawiano zazwyczaj imiona mniej prominentnych osób zapisanych w dokumentach historycznych (przyp. tłum.).

I

Miejsce kobiet podczas krucjat

Definicje i dowody

Czy kobiety mogły uczestniczyć w walkach podczas krucjat, a właściwie w ogóle brać udział w samych krucjatach? Relacje z pierwszej krucjaty (1096–1099) i średniowieczne pisma z zakresu prawa kanonicznego niemal jednoznacznie sugerują, że wkład kobiet w krucjaty był niewielki, rzucają również cień wątpliwości na ich status krzyżowców – crucesignate (dosłownie „oznaczeni krzyżem”), który był nadawany osobom składającym formalne śluby religijne uczestnictwa i umieszczenia na swojej odzieży krzyża symbolizującego tę przysięgę. Obecność kobiet w wyprawach krucjatowych przedstawiano jako niemile widzianą, prowadzącą do marnotrawienia zasobów przeznaczonych dla walczących oraz niszczącą morale wojska1. Albert z Akwizgranu, który wkrótce po zakończeniu pierwszej krucjaty zaczął spisywać jej historię, donosił, że kler z wojska krzyżowego o głód w obozie oblegających oskarżał grzech, w tym cudzołóstwo i nierząd. Inny uczestnik krucjaty, Fulko z Chartres, pisał, że kobiety przegnano z obozu krzyżowców, „aby przypadkiem [mężczyźni] nie rozgniewali Pana [Boga] przez zbrukanie się nieczystą rozwiązłością”2. Niektórzy krzyżowcy składali śluby kapłańskie, aby unikać aktywności seksualnej, chociaż ówczesna medycyna przyjmowała, że seks jest niezbędny dla zachowania zdrowia. Ambroży i Ryszard de Templo, relacjonując wydarzenia trzeciej krucjaty, twierdzili nawet, że jej uczestnicy umierali na skutek powstrzymywania się od stosunków seksualnych z kobietami3.

Kobiety wnosiły jednak konstruktywny wkład w średniowieczne europejskie wojny, a według niektórych źródeł w pewnych sytuacjach oczekiwano od nich nawet udziału w konfliktach4. W rzeczywistości badacze zidentyfikowali tak wiele kobiet zaangażowanych w działania militarne w średniowiecznej Europie, że praktyka ta z dzisiejszego punktu widzenia może być uznana za powszechną5. Ponadto przyglądając się udziałowi kobiet w krucjatach, znawcy zagadnienia stwierdzili, że były one zaangażowane w bardzo różnych rolach6. Nadal jednak zasługi kobiet na tym polu są znacznie słabiej znane niż osiągnięcia mężczyzn i poza specjalistycznym gronem naukowców akademickich świadomość udziału w krucjatach kobiet innych niż czołowe postaci, takie jak Eleonora Akwitańska (zmarła w 1204 roku) lub Eleonora Kastylijska (zmarła w 1290 roku), jest naprawdę niewielka.

Role kobiet podczas wypraw krzyżowych

Według badań historyczki Sabine Geldsetzer z 2003 roku, dotyczących obecności kobiet podczas krucjat do Ziemi Świętej między 1096 a 1291 rokiem, ich udział w wyprawach był faktem historycznym. Badaczka zidentyfikowała: czternaście kobiet, które z całą pewnością złożyły formalne ślubowanie krucjatowe, dziewięćdziesiąt jeden kobiet, które uczestniczyły w krucjacie z formalnym ślubowaniem lub bez niego, i pięćdziesiąt dziewięć kobiet, które mogły wziąć udział w wyprawie (chociaż niekoniecznie w krucjacie, mogło tu bowiem chodzić również o pokojową pielgrzymkę)7. Liczby te mogą wydawać się niezbyt imponujące, podobnie jednak jak większości kobiet zaangażowanych w kampanie krucjatowe nie nazywano oficjalnie crucesignatae, tak również większości mężczyzn nie określano męskim odpowiednikiem – crucesignati8. Na przykład kobiety obecne w armiach pierwszej krucjaty były pełnoprawnymi uczestniczkami wyprawy, nawet jeśli formalnie nie podjęły krzyża9. Tak samo jak mężczyźni, kobiety towarzyszyły krzyżowcom jako służące i pomocnice. I tak jak mężczyźni, także kobiety cierpiały z rąk krzyżowców: stawały się ofiarami przemocy, były zniewalane, więzione i zabijane10.

Kobiety zaangażowane w krucjaty, poza wyjątkowymi sytuacjami, zazwyczaj nie brały aktywnego udziału w walce, choć kilka z nich objęło funkcje dowódcze. Od niektórych mężczyzn, szczególnie kapłanów, także nie oczekiwano czynnej walki, mieli bowiem odgrywać istotną rolę jako duchowi wspomożyciele w czasie wojny. Podobnie jak ich męskim odpowiednikom, również kobietom przydzielano wówczas określone funkcje wspierające, takie jak odprowadzenie żywego inwentarza w bezpieczne miejsce, ładowanie kusz, gotowanie wody, zbieranie lub przygotowywanie pocisków do użycia przeciw wrogom, niekiedy nawet ich dostarczanie na pole walki, a także wykonywanie innych prac. Były to kluczowe zadania, a fakt, że wykonywały je kobiety, nie sprawiał, że oceniano je jako mniej istotne z wojskowego punktu widzenia11. Kobiety pochodzące z rodów królewskich czy szlacheckich inicjowały i organizowały kampanie, gromadziły i prowadziły wojska na front, nie ma jednak relacji o tym, że walczyły w polu. Zapewniały ponadto wsparcie dyplomatyczne. Wspomniane role i zadania miały kluczowe znaczenie, to zaś, że nie uznawano ich za godne kronikarskiej wzmianki, a zatem często pomijane w opisach i relacjach, nie oznaczał, że krzyżowcy uważali je za mało ważne.

W związku z tym większość kobiet w wieku rozrodczym napotykała podczas krucjaty pewne ograniczenia, które nie dotyczyły mężczyzn. Cykl miesiączkowy sprawiał, że w oczach kleru były one duchowo nieczyste, przez co nie miały wstępu do niektórych świętych miejsc. Jednocześnie powodowało to ich wyłączenie z działania przez kilka dni w miesiącu ze względu na „bóle miesiączkowe”12. Ponieważ pary małżeńskie podróżujące razem, zapewne dla zachowania zdrowia i uniknięcia pokusy zdrady, kontynuowały pożycie małżeńskie przez całą krucjatę, a nie było bezpiecznych i skutecznych metod antykoncepcyjnych, kobieta udająca się na wyprawę z mężem z pewnością zachodziła w ciążę. Mogła wówczas cierpieć na różne powszechne w tym stanie przypadłości, od porannych mdłości po zagrażające życiu rzucawki. Mogła umrzeć w połogu. Jeśli przeżyła, to po porodzie była zajęta karmieniem dziecka i zajmowaniem się nim. Szlachetnie urodzone i zamożne kobiety zatrudniały pomoc, ale biedne musiały radzić sobie z tym ciężarem samodzielnie, niektóre zaś nie dawały rady. Albert z Akwizgranu opisuje między innymi przedwczesne porody spowodowane trudnymi warunkami i pozostawianie martwych lub umierających noworodków13. Z tego powodu kobiety w wieku rozrodczym nie zawsze miały taką samą swobodę ruchu, jak mężczyźni w tym samym przedziale wiekowym, i nie zawsze mogły wykonywać ciężką pracę fizyczną. Mogły jednak wspomóc się dziećmi przy wykonywaniu prostych zadań – gdy w 1219 roku krzyżowcy zdobyli Damiettę, kobietom i dzieciom zapłacono za pomoc, której udzieliły wojownikom podczas oblężenia14.

Zaangażowanie kobiet w krucjaty ograniczał także status społeczny. W czasach wypraw krzyżowych w Europie i na Bliskim Wschodzie możliwości swobodnego podróżowania szlachetnie urodzonych kobiet były zupełnie odmienne od dostępnych kobietom ze stanu kupieckiego, a jeszcze inne od tych, którymi dysponowała biedota. Szlachetnie urodzone mogły gromadzić wojsko, finansować budowę twierdz, być patronkami pisarzy związanych z krucjatami czy zamawiać grobowiec dla poległego krzyżowca. Tego rodzaju wkład prawdopodobnie był poza możliwościami finansowymi innych kobiet. Jednak kobiety pośledniejszego pochodzenia, ale uznane za świątobliwe, mogły działać jako ambasadorki krucjat, gdyż ich duchowy autorytet sprawiał, że miały posłuch w społeczeństwie. W dalszej części niniejszej książki poznamy kilka z nich.

Wszyscy niewalczący, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, nadwyrężali zasoby krucjatowych armii. Papieże zachęcali tych, którzy nie mogli walczyć, aby wnieśli w wyprawy wkład finansowy, w zamian otrzymując część duchowych korzyści obiecanych tym, którzy brali osobisty udział w krucjatach. Wraz z rozwojem koncepcji krucjat duchowe nagrody ulegały zmianie, jednak ogólnie uczestnicy wypraw wierzyli, że w zamian za udział Bóg daruje im część lub całość kary za grzechy. Nazywano to „odpustem”, gdyż Bóg odpuszczał lub cofał karę15. Pod koniec XII wieku papież Innocenty III sformalizował zasady płacenia za odpust krucjatowy, oferując donatorom wypraw lub wysyłającym kogoś w swoim zastępstwie te same korzyści duchowe, które otrzymywali bezpośredni uczestnicy. Znawcy prawa kanonicznego, którym kierował się Kościół, przyjmowali, że kobiety zwykle korzystały z możliwości opłacenia swojego krucjatowego odpustu, a nie osobistego uczestnictwa, chyba że było je stać na to, aby samodzielnie wystawić i poprowadzić zbrojny poczet16.

Ponieważ główny ciężar militarny podczas krucjat spoczywał nie na zaprzysiężonych krzyżowcach, ale na zatrudnionych do tego zadania wojownikach, większość członków społeczeństwa – kobiety, kler, stany niewalczące, zbyt starzy lub zbyt młodzi do walki – wspierali krucjaty, przekazując pieniądze i biorąc udział w specjalnych liturgiach (rytuałach religijnych i modlitwach), które miały zjednać dla wojowników pomoc Boga17. Aby więc ocenić wkład kobiet w krucjaty, musimy patrzeć nie tylko na same kampanie, ale także na europejską sieć fizycznego i duchowego wsparcia, na kulturę, która stanowiła ich podporę, oraz na upamiętnianie krzyżowców. We wszystkich tych obszarach aktywne były kobiety z różnych warstw społecznych18.

Definicje krucjat

Co to jest krucjata?

Oprócz analizy różnych działań wspierających krucjaty powinniśmy także rozważyć zakres tych kampanii. Zapewne najpowszechniej krucjaty są postrzegane jako wojskowe wyprawy do wschodniego obszaru śródziemnomorskiego, które miały na celu wsparcie chrześcijan oraz wyzwolenie lub obronę Jerozolimy i Bazyliki Grobu Świętego (zbudowanej w Jerozolimie w miejscu uważanym za grób Jezusa, w którym spoczywał między pochówkiem a zmartwychwstaniem). Według tej definicji krucjaty rozpoczęły się w XI wieku, a zakończyły pod koniec XIII stulecia, kiedy ostatnie twierdze z tak zwanych państw krzyżowych (utworzonych po pierwszej krucjacie wokół Antiochii, Edessy, Jerozolimy i Trypolisu) zostały zdobyte przez mameluckich sułtanów Egiptu (wojskowej oligarchii byłych niewolników ze Środkowej Azji i ich potomków)19. Ówcześni używali jednak tej samej terminologii w odniesieniu do znacznie szerzej rozumianej grupy kampanii, które były organizowane w dłuższym przedziale czasowym i na większym obszarze geograficznym. Słowem „krucjata” określa się więc dzisiaj właściwie wszystkie wyprawy wojenne zapoczątkowane, autoryzowane i organizowane przez papiestwo (w tym kampanie na Półwyspie Iberyjskim, w regionie bałtyckim lub przeciw heretykom), ponadto każdą wyprawę, którą nazwali tak jej uczestnicy (w tym nieautoryzowane przez papieża ruchy ludowe, takie jak krucjata dziecięca z 1212 roku), lub wszelkie wojny pokutne i święte wojny toczone w obronie wiary chrześcijańskiej i związane z duchowymi nagrodami20.

Zgodnie z tym szerszym ujęciem krucjaty rozpoczęły się w drugiej połowie XI wieku, kiedy papież Grzegorz VII po raz pierwszy zaproponował zorganizowanie pokutnej wyprawy wojskowej, która miała wspomóc chrześcijan na Wschodzie. Tendencja ta utrzymała się przynajmniej do XVI wieku. W tym okresie łacińscy chrześcijanie nadal mówili o odzyskaniu Jerozolimy, chociaż ich główny wysiłek koncentrował się na powstrzymaniu postępów imperium osmańskiego21. Do języka krucjat odwoływano się ponadto w licznych konfliktach służących obronie chrześcijan – czynili tak na przykład członkowie Suwerennego Rycerskiego Zakonu Szpitalników Świętego Jana, broniący się przed Turkami osmańskimi na Rodos (1522) i na Malcie (1565), oraz Portugalczycy w Etiopii (1541–1543), gdzie siły portugalskie pod dowództwem Cristóvão da Gamy wspomagały królową Säblę Wängel (Seble Wongel) i jej syna, króla Gälawdewosa, w walce z siłami dżihadystów imama Ahmada ibn Ibrahima al-Ghaziego z muzułmańskiego królestwa ‘Adal22. Naoczny świadek, żołnierz Miguel de Castanhoso, opisywał tę kampanię językiem krucjat: Portugalczycy przybyli „w imię Boga”, aby „umrzeć za wiarę chrystusową”. Było to „święte przedsięwzięcie” i walka z „wrogami naszej świętej wiary”, Cristóvão da Gama był zaś „apostołem Boga, który przybył, aby uratować [Etiopczyków] przed niewolą i poddaństwem”. Miguel de Castanhoso nazwał śmierć da Gamy z rąk imama Ahmada męczeństwem i opisywał cuda, które nastąpiły w miejscu i w chwili jego śmierci, zupełnie jakby wojna ta była krucjatą, chociaż nie została formalnie zorganizowana przez papieża23.

Hiszpańscy zdobywcy Meksyku prowadzeni w latach 1519–1521 przez Hernána Cortésa także nawiązywali do pewnych aspektów krucjat, stawiając ołtarze z symbolem Krzyża Świętego i z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, wzywali na pomoc Świętego Jakuba z Santiago (który był tradycyjnie pomocnikiem krzyżowców walczących w Hiszpanii przeciwko Maurom), przypisywali Chrystusowi swoje zwycięstwa i utrzymywali, że ich dzieło jest święte (chociaż było to raczej nawracanie niechrześcijan, nie zaś obrona chrześcijan i chrześcijańskiego terytorium, co zawsze definiowało rolę krzyżowców)24. W przeciwieństwie do krzyżowców, nie twierdzili, że ofiarowują swoje życie Chrystusowi, i nie mieli papieskiego błogosławieństwa dla swoich kampanii.

Wspomniane „krucjaty” oraz święte i (lub) pokutne wojny nie były po prostu konfliktami między chrześcijanami i muzułmanami lub chrześcijanami i poganami, ponieważ chrześcijanie sprzymierzali się z muzułmanami lub poganami, a muzułmanie lub poganie – z chrześcijanami. Od typowych najazdów łupieżczych lub zaborczych krucjaty odróżniał fakt, że w zapoczątkowanie i (lub) organizowanie licznych kampanii krzyżowych był zaangażowany papież, a toczono je w imię Chrystusa i w zamian za duchowe korzyści. Wiele kobiet opisanych w niniejszej książce wspierało lub angażowało się raczej w te szersze kampanie, nie zaś w wyprawy do Jerozolimy. Wszystkie te wyprawy opiewano jednak podobnie: mówiono o podjęciu Świętego Krzyża, obronie spraw Chrystusowych, oddaniu życia za Chrystusa i walce z wrogiem, który zagrażał chrześcijanom i chrześcijaństwu.

Krucjata czy pielgrzymka?

Nie każda kobieta wyprawiająca się do Jerozolimy wyruszała na krucjatę – wiele z nich udawało się na pielgrzymkę25. Odróżnienie pielgrzymki od krucjaty może być trudne, ponieważ w czasie drugiej krucjaty (1147–1148) zbrojne wyprawy wspomagające chrześcijan i broniące świętych miejsc chrześcijaństwa nazywano „pielgrzymkami” – od łacińskiego peregrinationes. Uczestnicy krucjat składali ślubowanie podczas religijnego rytuału przypominającego pielgrzymie ślubowanie. Zarówno krucjaty, jak i zbrojne pielgrzymki były głęboko religijnym aktem podejmowanym w nadziei uzyskania duchowych nagród, a sami krzyżowcy nazywali się „pielgrzymami” (peregrini)26. Podobnie jak w wypadku pielgrzymów, majątek krzyżowców na czas ich nieobecności pozostawał pod ochroną Kościoła (chociaż ochronę majątku krzyżowców rozszerzano także na ochronę ich żon i dzieci)27. Pielgrzymki to wyprawy pokutne do świętego miejsca, krucjaty były zaś wyprawami pokutnymi mającymi święty cel. Ówczesne opisy i relacje nie zawsze jasno wskazywały różnice między tymi przedsięwzięciami, nawet gdy autorzy zdawali sobie sprawę z formalnych różnic28. Liturgiczna zgodność pielgrzymki i krucjaty trwała nawet po utracie Jerozolimy i państw krzyżowych w Ziemi Świętej, słabnąc stopniowo dopiero w XV wieku wraz ze wzrostem zagrożenia dla chrześcijaństwa ze strony Turków osmańskich29.

Stosowanie wspólnej nazwy „pielgrzymka” zarówno dla pokojowych wypraw do świętych miejsc, jak i dla pokutnych ekspedycji wojskowych może oczywiście utrudniać stwierdzenie, czy dana kobieta pielgrzym była uczestniczką pokojowej pielgrzymki czy krucjaty. Sprawy nie ułatwiała możliwość zamiany planowanej pielgrzymki na finansowy wkład w obronę Ziemi Świętej, jak w 1275 roku, kiedy Helewyse Palmer i jej córka Izabela z Preston w angielskim Lancashire zamieniły ślubowanie odbycia pielgrzymki do sanktuarium Świętego Jakuba w Composteli na darowiznę na rzecz wsparcia obrony Ziemi Świętej. Oznaczało to, że gotówka miała być użyta do opłacenia wojowników broniących państw krucjatowych, i sugerowało, że pokojowa pielgrzymka była ekwiwalentem wojskowego działania w Bożej sprawie30.

Kobiety dość masowo podróżowały do Ziemi Świętej nawet po zniszczeniu państw krzyżowych w Palestynie i Syrii w 1291 roku, pokazując, że Ziemia Święta i Jerozolima pozostawały ważne dla łacińskich chrześcijan31. Niektóre z nich udawały się na pielgrzymki z mężami i rodzicami, ale wiele podróżowało samotnie32. Margery Kempe (wzmiankowana w 1438 roku), słynąca z mistycznych wizji bogata kobieta ze stanu kupieckiego z King’s Lynn w angielskim Norfolk, odbyła taką podróż do Ziemi Świętej bez męża i rodziny, odwiedzając Jerozolimę, Jordan i Górę Kuszenia, a następnie wróciła z relikwiami i opowiedziała o swoich duchowych przeżyciach33. Mimo że z jej pielgrzymką wiązał się trud fizyczny i duchowy, nie była to wyprawa wojenna i Margery Kempe nie zaangażowała się w walkę. Inaczej rzecz się miała z Izoldą Parewastell z angielskiego Somerset, która podczas swojej wyprawy do Jerozolimy w 1365 roku odczuła skutki mameluckiej odpowiedzi na łaciński podbój Aleksandrii w tym samym roku34.

Uczestnicy pielgrzymek do Jerozolimy lub ci, którzy marzyli o takiej wyprawie, pragnęli dostępu pielgrzymów do świętego miasta, co oznaczało przynajmniej zachowanie możliwości przeprowadzenia w razie potrzeby akcji zbrojnej. W interesie Ziemi Świętej było wspieranie wojny przeciw innowiercom w celu odzyskania i ochrony miejsc świętych – zgodnie ze świadectwem takich kobiet, jak Elżbieta z Asheton, która w marcu 1348 roku miała wyruszyć z Dover na pielgrzymkę do Ziemi Świętej w towarzystwie kapelana i dwóch włościan, lub Elżbieta z Combe Keynes w Dorset, która w tygodniu bożonarodzeniowym 1373 roku wraz z kilkoma sąsiadami udała się do Ziemi Świętej, ale zmarła w drodze, co skłoniło trzech znanych z imienia mężczyzn i pięć nieznanych kobiet do podjęcia przygotowań do drogi do Ziemi Świętej w 1386 roku35. Wyprawa sześciu bogatych pobożnych starszych kobiet, które wsiadły na ten sam statek pielgrzymi, co Feliks Fabri, po raz pierwszy pielgrzymujący do Ziemi Świętej w 1480 roku, w roku pierwszego osmańskiego oblężenia szpitalników na Rodos, była żywym dowodem niesłabnącej kobiecej woli mierzenia się z coraz większymi trudami i niebezpieczeństwami podróży do wschodniej części basenu Morza Śródziemnego36. Chociaż niektóre kobiety opisane w niniejszej książce brały udział w pielgrzymce, to w pewnym momencie, nawet nieintencjonalnie, angażowały się w krucjatę. Inne z kolei mogły być związane z wyprawą krucjatową lub podejmować się samodzielnego pielgrzymowania. Wszystkie jednak były w jakiś sposób zaangażowane w pokutną wojnę, czy to popierając użycie siły, czy to biorąc w niej bezpośredni udział. Raczej nie były całkowicie pokojowymi pielgrzymami.

Dalsza część dostępna w pełnej wersji.

II

Inicjowanie krucjat

Treść dostępna w pełnej wersji.

III

Kampanie krucjatowe

Treść dostępna w pełnej wersji.

IV

Na froncie domowym

Treść dostępna w pełnej wersji.

V

Po krucjacie

Treść dostępna w pełnej wersji.

Podsumowanie

Treść dostępna w pełnej wersji.

Chronologia krucjat

Treść dostępna w pełnej wersji.

Wykaz papieży

Treść dostępna w pełnej wersji.

Drzewa genealogiczne

Treść dostępna w pełnej wersji.

Przypisy

Przedmowa

1 Jak napisała Helen Solterer w 1991 roku, „Warto zauważyć, że współcześni czytelnicy w przeszłości inspirowali się postacią kobiety-krzyżowca”, ale „większość tej pracy jest z tego czy innego powodu zromantyzowana”: Helen Solterer, Figures of Female Militancy in Medieval France, „Signs” 16.3 (1991), s. 522–549, na s. 549 przypis 63.

2 Stosunek do udziału kobiet w krucjatach odzwierciedla stosunek do władzy kobiet w średniowieczu, przedstawiając te sytuacje jako wyjątkowe, rzadkie i w jakiś sposób szokujące. O ruchu „Poza wyjątkowością”, postrzegającym „akceptację kobiecej pozycji, autorytetu i siły, jako nie-historii w społeczeństwie średniowiecznym, bez pomijania dominacji patriarchatu i akceptowanej mizoginii”, zob. Heather J. Tanner, Laura L. Gathagan i Lois L. Huneycutt, Introduction, [w:] Medieval Elite Women and the Exercise of Power, 1100–1400: Moving beyond the Exceptionalist Debate, red. Heather J. Tanner (Cham: Palgrave Macmillan, 2019), s. 1–18, na s. 15.

3 Sabine Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, 1096–1291 (Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2003), s. 181–215, zidentyfikowała i wymieniła kobiety, które złożyły śluby krucjatowe; kobiety, które wzięły udział w kampaniach krzyżowych, ale nie wydawały się składać ślubów; kobiety, które pielgrzymowały lub podróżowały, a nie brały udział w krucjacie, oraz te, których status jest niepewny; jednak wiele z wymienionych to osoby anonimowe, a niedawne badania wykazały, że kilka wymienionych z imienia uczestniczek krucjat nie istniało.

Rozdział I

1 Zob. James A. Brundage, The Votive Obligations of Crusaders: The Development of a Canonistic Doctrine, „Traditio” 24 (1968), s. 77–118, na s. 106, 112–114; Maureen Purcell, Women Crusaders: a Temporary Canonical Aberration?, [w:] Principalities, Powers and Estates. Studies in Medieval and Early Modern Government and Society, red. L.O. Frappell (Adelaide: Adelaide University Union Press, 1979), s. 57–64; Walter Porges, The Clergy, the Poor, and Non-combatants on the First Crusade, „Speculum” 21,1 (1946), s. 1–23, na s. 13–15.

2 Alan Murray, Sex, Death and the Problem of Single Women in the Armies of the First Crusade, [w:] Shipping, Trade and Crusade in the Medieval Mediterranean: Studies in Honour of John Pryor, red. Ruthy Gertwagen i Elizabeth Jeffreys (Farnham: Ashgate, 2012), s. 255–270, na s. 263–264; Fulcher z Chartres w: Fulcheri Carnotensis Historia Hierosolymitana (1095–1127). Mit Erläuterungen und einem Anhange, red. Heinrich Hagenmeyer (Heidelberg: Carl Winters, 1913), s. 223 (Księga 1, rozdz.15). Zob. także: James A. Brundage, Prostitution, Miscegenation and Sexual Purity in the First Crusade, [w:] Crusade and Settlement: Papers read at the First Conference of the Society for the Study of the Crusades and the Latin East and presented to R.C. Smail, red. Peter W. Edbury (Cardiff: University College Cardiff Press, 1985), s. 57–65; Andrew Holt, Feminine Sexuality and the Crusades: Clerical Opposition to Women as a Strategy for Crusading Success, [w:] Sexuality in the Middle Ages and Early Modern Times: New Approaches to a Fundamental Cultural-Historical and Literary-Anthropological Theme, red. Albrecht Classen (Berlin: De Gruyter, 2008), s. 449–469.

3 Itinerarium peregrinorum et gesta regis Ricardi; auctore, ut videtur, Ricardo, canonico Sanctæ Trinitatis Londoniensis, in Chronicles and Memorials of the Reign of Richard I, red. William Stubbs, Rolls Series 38, t. 1 (London: Longman, 1864), s. 440 (Księga 6, rozdz.35); Chronicle of the Third Crusade, A Translation of the Itinerarium peregrinorum et gesta regis Ricardi, tłum. Helen J. Nicholson, [w:] Crusade Texts in Translation 3 (Aldershot: Ashgate, 1997), s. 379–380; The History of the Holy War: Ambroise’s Estoire de la Guerre Sainte, red. Marianne Ailes i Malcolm Barber, 2 tomy (Woodbridge: Boydell, 2003), wiersze 12,201–12,206 (t. 1, s. 197; t. 2, s. 192); L’Estoire de la Guerre Sainte, red. Catherine Croizy-Naquet, Classiques français du Moyen Âge 174 (Paris: Honoré Champion, 2014), wiersze 12,235–12,240, s. 721. For the view that sexual activity is essential to male and female health, zob. Joan Cadden, Meanings of Sex Difference in the Middle Ages: Medicine, Science, and Culture (Cambridge: Cambridge University Press, 1993), s. 273–276.

4 Na przykład, Christine de Pisan, The Treasure of the City of Ladies, or the Book of the Three Virtues, tłum. Sarah Lawson (Harmondsworth: Penguin, 1985), s. 129 (cz. 2, rozdz. 9).

5 Zob. David J. Hay, The Military Leadership of Matilda of Canossa, 1046–1115 (Manchester: Manchester University Press, 2008), s. 247–254; Patrick Corbet, Entre Aliénor d’Aquitaine et Blanche de Castille. Les princesses au pouvoir dans la France de l’Est, [w:] Mächtige Frauen? Königinnen und Fürstinnen im europäischen Mittelalter (11.–14. Jahrhundert), red. Claudia Zey, Sophie Caflisch, Philippe Goridis, Vorträge und Forschungen 81 (Ostfildern: Jan Thorbecke, 2015), s. 225–247, na 239–240; Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, s. 123, 256 przypis 13; Helen Nicholson, Medieval Warfare: Theory and Practice of War in Europe, 300–1500 (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2004), s. 61–63; Katrin E. Sjursen, Pirate, Traitor, Wife: Jeanne of Belleville and the Categories of Fourteenth-Century French Noblewomen, [w:] Medieval Elite Women and the Exercise of Power, 1100–1400: Moving beyond the Exceptionalist Debate, red. Heather J. Tanner (Cham: Palgrave Macmillan, 2019), s. 135–156, na s. 136; Katrin E. Sjursen, The War of the Two Jeannes and the Role of the Duchess in Lordship in the Fourteenth Century, „Medieval Feminist Forum” 51.1 (2015), s. 4–40; Justine Firnhaber-Baker, The Social Constituency of the Jacquerie Revolt of 1358, „Speculum” 95.3 (2020), s. 689–715, na s. 711; Jean A. Truax, Anglo-Norman Women at War: Valiant Soldiers, Prudent Strategists or Charismatic Leaders?, [w:] The Circle of War in the Middle Ages: Essays on Medieval Military and Naval History, red. Donald J. Kagay i L.J. Andrew Villalon (Woodbridge: Boydell, 1999), s. 111–125; James E. Gilbert, A Medieval „Rosie the Riveter”? Women in France and Southern England during the Hundred Years War, [w:] The Hundred Years War: A Wider Focus, red. L.J. Andrew Villalon i Donald J. Kagay, History of Warfare 25 (Leiden: Brill, 2005), s. 333–363.

6 Simon Lloyd, English Society and the Crusade, 1216–1307 (Oxford: Oxford University Press, 1988), s. 77–78, 168–169, 173–175, 260, 268; Christopher Tyerman, England and the Crusades, 1095–1588 (Chicago, IL: University of Chicago Press, 1988), s. 171, 209–211, 221, 283–285; Jonathan Riley-Smith, Family Traditions and Participation in the Second Crusade, [w:] The Second Crusade and the Cistercians, red. Michael Gervers (New York: St Martin’s Press, 1992), s. 101–108; James M. Powell, The Role of Women in the Fifth Crusade, [w:] The Horns of Hattīn, red. B.Z. Kedar (Jerusalem: Yad Izhak Ben-Zvi, 1992), s. 294–301; Helen Nicholson, Women on the Third Crusade, „Journal of Medieval History” 23.4 (1997), s. 335–349; Gendering the Crusades, red. Susan B. Edgington i Sarah Lambert (Cardiff: University of Wales Press, 2001); Stephen Bennett, Elite Participation in the Third Crusade (Woodbridge: Boydell, 2021), s. 109–114.

7 Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, s. 181–213.

8 Christoph T. Maier, The Roles of Women in the Crusade Movement: A Survey, „Journal of Medieval History” 30.1 (2004), s. 61–82, na s. 69–70.

9 Conor Kostick, Women and the First Crusade: prostitutes or pilgrims?, [w:] Studies on Medieval and Early Modern Women 4: Victims or Viragos? red. Christine Meek i Catherine Lawless (Dublin: Four Courts Press, 2005), s. 57–68; Conor Kostick, The Social Structure of the First Crusade (Leiden: Brill, 2008), s. 271–285; Murray, Sex, Death and the Problem of Single Women, s. 255–270.

10 Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, s. 157–162; Yvonne Friedman, Encounter between Enemies: Captivity and Ransom in the Latin Kingdom of Jerusalem (Leiden: Brill, 2002), s. 162–186; Yvonne Friedman, Captivity and Ransom: the Experience of Women, [w:] Gendering the Crusades, red. Susan B. Edgington i Sarah Lambert (Cardiff: University of Wales Press, 2001), s. 121–139.

11 Gilbert, A Medieval „Rosie the Riveter”?, s. 345, 348–349, 351; zob. także Firnhaber-Baker, The Social Constituency of the Jacquerie Revolt, s. 711.

12 O problemie nieczystości zob. Leigh Ann Craig, „Stronger than Men and braver than Knights”: Women and the Pilgrimages to Jerusalem and Rome in the Later Middle Ages, „Journal of Medieval History” 29.3 (2003), s. 153–175, na s. 166–167.

13 Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, s. 95–103; Albert of Aachen, Historia Ierosolimitana: History of the Journey to Jerusalem, red. i tłum. Susan B. Edgington (Oxford: Oxford University Press, 2007), s. 138–141 (Księga 3, rozdz. 2).

14 Johannes de Tulbia, De Domino Iohanne, rege Ierusalem, [w:] Quinti Belli Sacri Scriptores Minores, red. Reinhold Röhricht, Publications de la Société de l’Orient Latin, Série historique 2 (Geneva: J.-G. Fick, 1879), s. 119–140, na s. 139; Oliver of Paderborn w: Jessalynn Bird, Edward Peters i James M. Powell, red. i tłum., Crusade and Christendom: Annotated Documents in Translation from Innocent III to the Fall of Acre, 1187–1291 (Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press, 2013), s. 193, 221.

15 Jessalynn Bird, Indulgences and Penance, [w:] The Crusades: An Encyclopedia, red. Alan V. Murray, 4 tomy (Santa Barbara, CA: ABC Clio, 2006), tom 2, s. 633–637.

16 Matthew E. Parker, Papa et pecunia: Innocent III’s combination of Reform and Fiscal Policy to Finance Crusades, „Mediterranean Historical Review” 32.1 (2017), s. 1–23, na s. 6–7, 13; James A. Brundage, Medieval Canon Law and the Crusader (Madison, WI: University of Wisconsin Press, 1969), s. 77; Geldsetzer, Frauen auf Kreuzzügen, s. 34–41.

17 Maier, The Roles of Women in the Crusade Movement, cyt. (na przykład), Constance M. Rousseau, Home Front and Battlefield: The Gendering of Papal Crusading Policy (1095–1221), [w:] Gendering the Crusades, red. Susan B. Edgington i Sarah Lambert (Cardiff: University of Wales Press, 2001), s. 31–44; Thérèse de Hemptinne, Les épouses de croisés et pèlerins flamandes aux XIe et XIIe siècles: L’exemple des comtesses de Flandre Clémence et Sybille, [w:] Autour de la première Croisade. Actes du colloque de la Society for the Study of the Crusades and the Latin East, Clermont-Ferrand, 22–25 juin 1995, red. Michel Balard (Paris: Publications de la Sorbonne, 1996), s. 83–95.

18 Niedawne badania dotyczące niektórych z tych szerszych aspektów obejmują: M. Cecilia Gaposchkin, Invisible Weapons: Liturgy and the Making of Crusade Ideology (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2017); Amnon Linder, Raising Arms: Liturgy in the Struggle to Liberate Jerusalem in the Late Middle Ages (Turnhout: Brepols, 2003); Megan Cassidy-Welch, red., Remembering the Crusades and Crusading (London: Routledge, 2017); Danielle E.A. Park, Papal Protection and the Crusader: Flanders, Champagne, and the Kingdom of France, 1095–1222 (Woodbridge: Boydell, 2018); Simon Thomas Parsons i Linda M. Paterson, red., Literature of the Crusades (Cambridge: D.S. Brewer, 2018); Christopher Tyerman, How to Plan a Crusade: Reason and Religious War in the High Middle Ages (London: Allen Lane, 2015).

19 Giles Constable, The Historiography of the Crusades, [w:] The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World, red. Angelika E. Laiou i Roy Parviz Mottahedeh (Dumbarton Oaks: Dumbarton Oaks Research Library, 2001), s. 1–22, na s. 12. O terminie „państwa krzyżowe” (crusader states) zob. Andrew D. Buck, Settlement, Identity, and Memory in the Latin East: An Examination of the Term „Crusader States”, „English Historical Review” 135/573 (2020), s. 271–302.

20 Constable, Historiography, s. 12–14.

21 Norman Housley, The Later Crusades: From Lyons to Alcazar, 1274–1580 (Oxford: Oxford University Press, 1992), s. 2–6, 47–48, 389–391.

22 Taddesse Tamrat, Ethiopia, the Red Sea and the Horn, [w:] The Cambridge History of Africa, volume 3: from c. 1050 to c. 1600, red. Roland Oliver (Cambridge: Cambridge University Press, 1977), s. 98–182, na s. 169–177, 181–182; Verena Krebs, Medieval Ethiopian Kingship, Craft, and Diplomacy with Latin Europe (Cham: Palgrave Macmillan, 2021), s. 154; Margaux Herman, Towards a History of Women in Medieval Ethiopia, [w:] A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea, red. Samantha Kelly (Leiden: Brill, 2020), s. 365–394, na s. 393–394.

23 [Miguel de Castanhoso] The Portuguese expedition to Abyssinia in 1541–1543, as narrated by Castanhoso, tłum. R.S. Whiteway, Hakluyt Society, druga seria, 10 (London: Hakluyt Society, 1902), s. 4, 6, 7, 8, 19–20, 68–69, 72.

24 The True History of the Conquest of New Spain by Bernal Díaz del Castillo, one of its conquerors, from the only exact copy made of the Original Manuscript, red. Genaro García, tłum., wstęp i przypisy Alfred Percival Maudslay, Hakluyt Society, druga seria, 23 (London: Hakluyt Society, 1908), s. 7, 13–14, 26, 97–99, 111, 121, 127, 128–130, 231, 244, 256, 269, 280 (Księga 1, rozdz. 1–2, 5; Księga 2, rozdz. 27–28, 31, 34, 36; Księga 4, rozdz. 63, 66, 69, 73, 77).

25 O badaniu, zob. Sylvia Schein, Bridget of Sweden, Margery Kempe and Women’s Jerusalem Pilgrimages in the Middle Ages, „Mediterranean Historical Review” 14,1 (1999), s. 44–58.

26 Second Crusade: The Conquest of Lisbon: De expugnatione Lyxbonense, tłum. Charles Wendell David, słowo wstępne i bibliografia Jonathan Phillips (New York: Columbia University Press, 2001), s. 70, 108, 120; Odo z Deuil, De Profectione Ludovici VII in Orientem; The Journey of Louis VII to the East, red. i tłum. Virginia Gingerick Berry (New York: Columbia University Press, 1948), s. 16, 22, 34, 38, 40, 44, 76; Third Crusade: Das Itinerarium peregrinorum: eine zeitgenössische englische Chronik zum dritten Kreuzzug in ursprünglicher Gestalt, red. Hans Eberhard Mayer, Schriften der Monumenta Germaniae historica (Deutsches Institut für Erforschung des Mittelalters) 18 (Stuttgart: Anton Hiersemann, 1962), s. 277 wiersz 12, s. 278 wiersz 17, s. 309 wiersz 5; Narratio de Itinere Navali Peregrinorum Hierosolymam Tendentium et Silviam Capientium, A. D. 1189, red. Charles Wendell David, „Proceedings of the American Philosophical Society” 81.5 (1939), s. 591–676, na s. 610, 636; o pierwszej krucjacie Ludwika IX jako o pielgrzymce, zob. Caroline Smith, Crusading in the Age of Joinville (Aldershot: Ashgate, 2006), s. 109–117. O związku pomiędzy krucjatami i pielgrzymką w XIV wieku zob. Timothy Guard, Chivalry, Kingship and Crusade: The English Experience in the Fourteenth Century (Woodbridge: Boydell, 2013), s. 21, 28, 73–74, 95–96, 101–102, 120, 156; w latach 50. XIV wieku Geoffroi de Charny zrównał voiages et pelerinages (wyprawy i pielgrzymki) jako przedsięwzięcia, przy okazji których młody wojownik może zdobyć sławę: The Book of Chivalry of Geoffroi de Charny: Text, Context, and Translation, red. i tłum. Richard W. Kaeuper i Elspeth Kennedy (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1996), s. 90, rozdz. 9; Philippe de Mézières, kanclerz frankijskiego królestwa Cypru swoją księgę zachęcającą chrześcijan do nowej krucjaty zatytułował Sen starego pielgrzyma: Philippe de Mézières, Kanclerz Cypru, Le Songe du vieil pelerin, red. G.W. Coopland, 2 tomy (Cambridge: Cambridge University Press, 1969); krucjata Henryka Despensera z 1383 roku w: Documents on the Later Crusades, 1274–1580, red. i tłum. Norman Housley (Basingstoke: Macmillan, 1996), s. 96.

27 Jonathan Riley-Smith, The First Crusade and the Idea of Crusading (London: Athlone Press, 1986), s. 22; James Muldoon, Crusading and Canon Law, [w:] Palgrave Advances in the Crusades, red. Helen J. Nicholson (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2005), s. 37–57, na s. 46.

28 Christopher Tyerman, The Debate on the Crusades (Manchester: Manchester University Press, 2011), s. 23; Christopher Tyerman, The Invention of the Crusades (Basingstoke: Macmillan, 1998), s. 20–24, 27–28; Gaposchkin, Invisible Weapons, s. 65–91.

29 Gaposchkin, Invisible Weapons, s. 230–232.

30 Bird, Peters, i Powell, red. i tłum. Crusade and Christendom, s. 447; I.L. Bass, The Crozier and the Cross: Crusading and the English Episcopate, c. 1170–1313 (PhD thesis, Manchester Metropolitan University, 2019), s. 148.

31 Craig, Stronger than Men and Braver than Knights, s. 153–175.

32 Angela E. Bailey, Women Pilgrims and their Travelling Companions in twelfth-century England, „Viator” 46.1 (2015), s. 115–134; Studium Bailey dotyczy pielgrzymek w obrębie Anglii, jednak przypadki Margery Kempe i Isabel Parewastell, pielgrzymujących samotnie, sugerują, że jej odkrycia mogą dotyczyć także pielgrzymek zagranicznych.

33 Felicity Riddy, Kempe [née Brunham], Margery (b. c. 1373, d. in or after 1438), [w:] Oxford Dictionary of National Biography, red. H.C.G. Matthew i Brian Harrison (Oxford: Oxford University Press, 2004), edycja online, dostęp 28 września 2020, https://doi-org.abc.cardiff.ac.uk/10.1093/ref:odnb/15337; Anthony Goodman, Margery Kempe and her World (Harlow: Longman, 2002), s. 185–195; The Book of Margery Kempe, tłum. Anthony Bale (Oxford: Oxford University Press, 2015), s. 57–72 (rozdz. 26–30).

34 Anthony Luttrell, Chaucer’s English Knight and his Holy War, [w:] Tribute to Alain Blondy (Valetta: Fondation de Malte, 2017), s. 211–225, na s. 213.

35 Wszystkie te przykłady pochodzą z: Tyerman, England and the Crusades, s. 283; cytuje Calendar of the Close Rolls Preserved in the Public Record Office, Edward III, tom VIII: A.D. 1346–1349 (London: HMSO, 1905), s. 501; Calendar of Inquisitions Post Mortem and other Analogous Documents Preserved in the Public Record Office, t. 14: Edward III (London: HMSO, 1952), s. 248, nr 234; Calendar of the Close Rolls Preserved in the Public Record Office, Richard II, tom V: A.D. 1392–1396 (London: HMSO, 1925), s. 523.

36 Craig, Stronger than Men and Braver than Knights, s. 158, 162–164, 167, 170–171 173–5; Felix Fabri (circa 1480–1383 A.D.), t. 1 (cz. 1), tłum. Aubrey Stewart (London: Palestine Pilgrims, Text Society, 1896), s. 11.

Bibliografia

Treść dostępna w pełnej wersji.

Indeks

Treść dostępna w pełnej wersji.