Projekt okładki i stron tytułowych Anna Kulikowska

Redaktor prowadząca Agata Kołacz

Produkcja Zuzanna Lebuda

Wydawca Aleksandra Małek

Recenzent dr Weronika Augustynowicz

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2024

ISBN: 978-83-01-23911-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Fragment

Wstęp

Rozdział 1
Zdrowie psychiczne − wprowadzenie

Czym jest zdrowie psychiczne

Trudności ze zdrowiem psychicznym

Kryzysy a zaburzenia psychiczne

Kryzysy psychiczne

Zaburzenia psychiczne

Jakie są kluczowe różnice między kryzysami a zaburzeniami psychicznymi

Symptomy kryzysów psychicznych

Jakie symptomy mogą świadczyć o kryzysie psychicznym

Jak mówić o zdrowiu psychicznym

Trudności ze zdrowiem psychicznym a stygmatyzacja i stereotypizacja

Jak mówić o osobach doświadczających trudności ze zdrowiem psychicznym

Rozdział 2
Podstawy pierwszej pomocy psychologicznej

Wsparcie społeczne w kryzysie psychicznym

Czym jest pierwsza pomoc psychologiczna

Pomoc naturalna a profesjonalna

O czym warto pamiętać, wspierając osoby w kryzysie psychicznym

Granice pomagania

Ochrona własnego zdrowia psychicznego

Uznanie autonomii osoby

Akceptacja ograniczeń

Poszukiwanie wsparcia

Kiedy udzielać pierwszej pomocy psychologicznej

Życzliwe zainteresowanie na co dzień jako uzupełnienie pierwszej pomocy psychologicznej

Rozdział 3
Moc rozmowy wspierającej

Rozmowa wspierająca jako podstawowa forma pierwszej pomocy psychologicznej

Cele i założenia rozmowy wspierającej

Kiedy zainicjować rozmowę wspierającą

HALT – zatrzymaj się, zanim zaczniesz rozmawiać

Rozmowa wspierająca w pięciu krokach

Krok pierwszy – zainicjowanie rozmowy

Krok drugi – uważne wysłuchanie i wsparcie emocjonalne

Krok trzeci – poznanie potrzeb i rozważenie możliwych rozwiązań

Krok czwarty – zachęcenie do skorzystania z pomocy profesjonalnej

Krok piąty – pozytywne wzmocnienie i zakończenie rozmowy

Rozdział 4
Kluczowe narzędzia skutecznej rozmowy wspierającej

Uważne wysłuchanie i wsparcie emocjonalne – jak to robić

Uważne słuchanie

Cierpliwość

Zadawanie pytań

Empatia

Odzwierciedlenie

Uprawomocnienie (walidacja)

Normalizacja

Czego nie mówić podczas rozmowy wspierającej

Milczenie i cisza podczas rozmowy wspierającej

Płacz podczas rozmowy wspierającej

Znaczenie płaczu

Czego unikać, gdy osoba płacze

Jak reagować, gdy osoba płacze

Kontakt fizyczny podczas rozmowy wspierającej

Dotyk jako forma wsparcia

Rozdział 5
Pomoc profesjonalna

Specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego

Psycholog

Psychoterapeuta

Psychiatra

Kiedy warto rozważyć pomoc specjalistyczną

Jak zachęcić osobę w kryzysie do skorzystania z profesjonalnej pomocy

Rozdział 6
Wybrane aspekty wsparcia w sytuacjach szczególnych

Lęk napadowy (ataki paniki)

Wsparcie podczas napadu paniki

Gdy napad paniki minie

Depresja

Wsparcie osoby chorującej na depresję

Myśli rezygnacyjne i samobójcze

Wsparcie osoby w kryzysie samobójczym

Sytuacje zagrożenia życia i/lub zdrowia

Rozdział 7
Samoopieka – jak zadbać o siebie

Znaczenie samoopieki

Solidne fundamenty – model 4R

Ruch

Regeneracja dzienna: rekreacja i relaksacja

Regeneracja nocna: sen

Relacje społeczne

Uważność

Samowspółczucie

Uważność doświadczeń wewnętrznych

Wspólne człowieczeństwo

Życzliwość

Jak sięgnąć po pomoc

Zakończenie

Podsumowanie

Ku lepszej przyszłości

Dodatek 1
Podstawowy schemat rozmowy wspierającej

Dodatek 2
Całodobowe bezpłatne numery pomocowe i przydatne kontakty

Dodatek 3
Podstawowe zasady ratownika/ratowniczki pierwszej poMOCy psychologicznej

Bibliografia

O Autorce

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp

Do napisania tej książki skłoniły mnie moje doświadczenia, zarówno zawodowe, jak i osobiste. Będąc kimś, kto na co dzień pracuje jako psycholog i pomaga innym zawodowo, sama też jako człowiek nieraz doświadczyłam potrzeby wsparcia. Moje życie nie było wolne od kryzysów psychicznych – czasami otrzymywałam pomoc, innym razem brakowało mi jej lub była daleka od tego, czego potrzebowałam. Często ludzie w moim otoczeniu mimo najlepszych chęci nie wiedzieli, jak mi pomóc przejść przez trudny okres.

Spotkałam wiele osób, które doświadczają podobnych wyzwań jak moi bliscy w owym czasie. Chcą pomagać innym, ale nie wiedzą, jak robić to skutecznie. Ich próby, choć podejmowane w dobrych intencjach, często kończą się niepowodzeniem, pozostawiając osoby w kryzysie w poczuciu osamotnienia i niezrozumienia.

Wierzę, że można to zmienić i chcę to zrobić, z Twoją poMOCą. Ta książka jest przewodnikiem po pierwszej pomocy psychologicznej. To opowieść o tym, jak towarzyszyć innym, gdy borykają się z trudnościami ze zdrowiem psychicznym. Jak rozmawiać z nimi we wspierający sposób. Jak najlepiej okazać zrozumienie i troskę. Wreszcie, jak udzielić poMOCy, by dodać im nadziei i siły do przezwyciężenia tych trudności.

Pierwsza pomoc psychologiczna (PPP) to wsparcie udzielane osobom znajdującym się w kryzysie psychicznym. Można ją porównać do pierwszej pomocy przedmedycznej, z tym że skupia się na potrzebach emocjonalnych i psychicznych osoby. Tak rozumiana podstawowa pomoc psychologiczna nie wymaga specjalistycznej wiedzy ani ukończenia studiów związanych z obszarem zdrowia psychicznego. Każda osoba ma potencjał, by stać się ratownikiem/ratowniczką pierwszej pomocy psychologicznej, i odpowiednio do tego przygotowana, jest w stanie takiej pomocy szybko i skutecznie udzielić.

Wsparcie społeczne to potężne narzędzie – jak pokazują badania, jest jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie i dobrostan. Pomoc naturalna udzielana przez osoby z najbliższego otoczenia niebędące profesjonalistami (psychologami, psychoterapeutami, lekarzami), stanowi nieocenione źródło MOCy do przezwyciężania kryzysów psychicznych i ważne uzupełnienie profesjonalnego leczenia zaburzeń z tego obszaru.

Możliwe, że nurtują Cię różne obawy związane z udzielaniem pierwszej pomocy psychologicznej. To naturalne i całkowicie zrozumiałe. Możesz nie być pewien/pewna, jaka w ogóle ma być Twoja rola, za co jesteś odpowiedzialny/odpowiedzialna i gdzie leżą granice takiej formy pomocy. Możesz się obawiać, że nie masz odpowiedniej wiedzy i umiejętności, by podjąć się takiego zadania i dobrze je wykonać. Możesz czuć się niepewnie, nie wiedzieć, jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze kryzysu psychicznego, co powiedzieć osobie w kryzysie psychicznym a czego nie mówić, jakie kroki podjąć, aby pomóc, a nie zaszkodzić. Możesz odczuwać niepokój co do tego, jak osoba zareaguje na Twoją pomoc, i obawiać się, że wchodzenie w rolę ratownika/ratowniczki może być przez nią postrzegane jako naruszenie prywatności lub nieuprawniona ingerencja w jej życie osobiste. Możesz stresować się tym, że udzielanie wsparcia osobie w kryzysie psychicznym okaże się dla Ciebie emocjonalnie trudne i spowoduje dyskomfort psychiczny, z którym nie będziesz wiedział/wiedziała, jak sobie poradzić. Te wszystkie obawy mogą Cię przytłoczyć i skutecznie powstrzymać od wspierania innych.

Będę chciała pomóc Ci je przezwyciężyć i pokazać, że masz wszelkie niezbędne zasoby, by z powodzeniem udzielać pierwszej pomocy psychologicznej. Zaufaj mi. I Ty masz szansę zostać ratownikiem/ratowniczką! Pierwsza pomoc psychologiczna to umiejętność, której można się nauczyć. Podobnie jak pierwsza pomoc przedmedyczna opiera się ona na pewnych zasadach i schematach postępowania − mogą je stosować również osoby niebędące specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego.

Czytając tę książkę, masz okazję nabycia niezbędnej wiedzy. Krok po kroku poprowadzę Cię po najważniejszych aspektach związanych z pierwszą pomocą psychologiczną, byś wiedział/wiedziała, jak być dla innych najlepszym możliwym wsparciem. Zachęcam Cię do lektury, najlepiej rozdział po rozdziale – to najlepszy sposób, by niczego nie przegapić i w pełni zrozumieć ideę PPP.

Potraktuj tę książkę jako przewodnik, poradnik, źródło inspiracji i poMOCy – weź dla siebie to, co uznasz za potrzebne.

Rozdział 1
Zdrowie psychiczne − wprowadzenie

Czym jest zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne pozostaje nieodłączną częścią ogólnego stanu zdrowia i dobrostanu – każdy z nas je ma, więc bez wątpienia warto zacząć od krótkiego wprowadzenia, czym w ogóle zdrowie psychiczne jest.

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, 2004) zdrowie psychiczne to nie tylko brak choroby, zaburzeń psychicznych czy niepełnosprawności. Obejmuje stan dobrostanu, w którym osoba może realizować swoje zdolności, radzić sobie z normalnymi stresami życiowymi, pracować wydajnie i owocnie oraz wnosić wkład w życie swojej społeczności.

Trudności ze zdrowiem psychicznym

Podobnie jak wszyscy mają zdrowie psychiczne, tak również każdy może doświadczyć trudności z nim związanych. Trudności te obejmują szeroki zakres stanów wpływających na myślenie, uczucia oraz zachowanie, co może mieć znaczące implikacje dla funkcjonowania w życiu codziennym, relacji z innymi, pracy i ogólnego samopoczucia.

Doświadczanie problemów ze zdrowiem psychicznym jest wręcz powszechne. Trudności tego typu dotyczą milionów ludzi niezależnie od ich płci, wieku, pochodzenia czy statusu społeczno-ekonomicznego. Mogą wystąpić w dowolnym momencie życia u każdego, włączając w to mnie, Ciebie i osoby z naszego otoczenia.

Prawdopodobieństwo, że w którymś momencie wśród osób, które znasz znajdzie się ktoś doświadczający kryzysu psychicznego, jest wysokie. Dlatego ważne jest, aby poszerzyć wiedzę na temat kryzysów i zaburzeń psychicznych i umieć odpowiednio reagować. Znajomość narzędzi pomocowych zwiększy u Ciebie poczucie pewności w trudnych sytuacjach, a Twoje wsparcie może się okazać momentem zwrotnym w życiu cierpiącej osoby.