Autor tekstu: JAN OLASZEK

Recenzent: KAMIL DWORACZEK

Redakcja i korekta: BEATA JANKOWIAK-KONIK

Projekt okładki: JAROSŁAW TALACHA

Skład i łamanie: PAWEŁ SUCHTA

© Copyright by Jan Olaszek, 2015
© Copyright by Trzecia Strona, 2015

Żadna część ani całość niniejszej publikacji nie może być reprodukowana,ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny, nie może być użyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawnictwo Trzecia Strona dołożyło wszelkich starań, aby uszanować prawa autorskie twórców ilustracji zawartych w niniejszej publikacji. Autorów do których nie udało nam się dotrzeć, prosimy o kontakt z Wydawnictwem.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wydanie I

ISBN 978-83-64526-46-6

Trzecia Strona
03–978 Warszawa, ul. Ateńska 6/93
www.trzeciastrona.pl
e-mail: wydawnictwo@trzeciastrona.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Od autora

Pisząc Rewolucję powielaczy, podjąłem próbę syntetycznego opisania fenomenu, jakim był niezależny ruch wydawniczy funkcjonujący w Polsce w latach 1976–1989. Kształt książki wynika z przyjętych na początku założeń. Chodziło mi o opisanie tego zjawiska w sposób zrozumiały i atrakcyjny dla niewprowadzonego wcześniej w temat czytelnika z jednoczesnym zachowaniem reguł warsztatu pracy historyka. Z tych powodów książka nie mogła być zbyt długa. Bardzo obszerne tomy – a tych w polskiej historiografii nie brakuje – znajdują na ogół czytelników głównie wśród fachowców zajmujących się danym tematem. Ograniczone do niezbędnego minimum zostały przypisy bibliograficzne. Próba połączenia podejścia naukowego z nieco bardziej popularnym stylem i ujęciem tematu jest oczywiście ryzykowna. Efekt pracy zawodowemu historykowi może wydać się zbyt ogólnikowy, zaś laikowi – zbyt szczegółowy. Starałem się jednak znaleźć „złoty środek”. W jakim stopniu mi się to udało, najlepiej ocenią czytelnicy.

Napisałem tę książkę, ponieważ dotychczas nie ukazała się praca naukowa ani popularnonaukowa, która prezentowałaby pełną historię drugiego obiegu wydawniczego w PRL. To zaskakujące, bo temat z pewnością zasługuje na całościowe ujęcie. Skala, na jaką w ostatnich dekadach istnienia rządzonej przez komunistów Polski rozwinął się drugi obieg, była wyjątkowa. Nigdzie na świecie podobny ruch nie przybrał choćby porównywalnych rozmiarów. Polacy, zwłaszcza ci młodszego pokolenia, nie zdają sobie chyba z tego sprawy. Historia ta nie została im bowiem dotychczas opowiedziana, choćby w formie filmu fabularnego, a przecież dzieje drukarzy i kolporterów oraz ich rozgrywek z policją polityczną są kopalnią potencjalnych scenariuszy filmowych. Mogłoby ich powstać wiele. Jednak najpierw dzieje podziemnego drukarstwa muszą zbadać i opisać historycy czy publicyści. Mam nadzieję, że Rewolucja powielaczy w jakimś stopniu przyczyni się do popularyzacji tego tematu.

Chociaż nie ma syntetycznej pracy o historii drugiego obiegu, to bardzo wiele zawdzięczam osobom, które zajmowały się różnymi wątkami jego dziejów. Nie było ich zresztą mało. Temat ten poruszali, siłą rzeczy, autorzy prac o opozycji demokratycznej i „Solidarności”, a takiej literatury pojawiło się w ostatnich latach bardzo wiele. Dla badaczy ruchów opozycyjnych niezależny ruch wydawniczy stanowił jednak tylko jeden z poruszanych wątków. Spośród prac koncentrujących się na podziemnym drukarstwie najszersze ramy tematyczne ma książka Justyny Błażejowskiej Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990[1]. Autorka tej pracy z założenia skupiła się jednak przede wszystkim na politycznych aspektach tego zjawiska, pomijając wiele problemów związanych z codziennym funkcjonowaniem drugiego obiegu. Z kolei Paweł Sowiński opublikował pracę Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989 zawierającą portret środowiska współtworzącego niezależny ruch wydawniczy[2]. Niedawno badaczka literatury Dobrochna Dabert opublikowała książkę Między wizją a spełnieniem. Profile ideowe i artystyczne czasopism literackich w drugim obiegu wydawniczym 1982–1989, w której przedstawiła szerokie spojrzenie na zawartość czasopism podziemnych zajmujących się kulturą niezależną[3]. Konrad Knoch z kolei przedstawił dzieje pism bezdebitowych o profilu liberalnym[4]. Syntetyczne spojrzenie na historię drugiego obiegu w Polsce zaprezentowała Siobhan K. Doucette w nieopublikowanej pracy doktorskiej Mightier than the sword: Polish independent publishing, 1976–1989, opierającej się jednak niemal wyłącznie na źródłach publikowanych[5]. Warto wspomnieć też o opracowaniach poświęconych drugiemu obiegowi w poszczególnych regionach[6] lub niektórym inicjatywom wydawniczym[7]. Sam przez kilka lat zajmowałem się pewnym wycinkiem dziejów drugiego obiegu – podziemnym dziennikarstwem. Tego tematu dotyczy napisana przeze mnie, choć jeszcze nieobroniona, praca doktorska Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989. Pełne zestawienie prac wykorzystanych przy pisaniu Rewolucji powielaczy znaleźć można w bibliografii.

Pisząc tę książkę, wykorzystywałem kilka rodzajów źródeł historycznych. Na kartach Rewolucji powielaczy często przywoływałem prasę niezależną. Ona pokazuje jednak tylko pewien wycinek niezależnego ruchu wydawniczego. O kulisach jego funkcjonowania ze względów konspiracyjnych dowiedzieć się można relatywnie niewiele. W pracy wykorzystałem dokumenty przechowywane w kilku instytucjach: Archiwum Akt Nowych (zespoły KC PZPR, Prokuratura Generalna, Urząd Rady Ministrów), Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, Archiwum Ośrodka KARTA (również zdeponowane tam zbiory Stowarzyszenia „Archiwum Solidarności”), Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu. Szczególnie ważnym źródłem były dla mnie wspomnienia uczestników niezależnego ruchu wydawniczego. Niezwykle przydatne okazały się książki, m.in. publikacje dotyczące Niezależnej Oficyny Wydawniczej, Komitetu Obrony Robotników czy niezależnego ruchu wydawniczego w Lublinie[8]. Skorzystałem też z kolekcji „Pamiętanie Peerelu” znajdującej się w Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią (w realizacji tego projektu sam uczestniczyłem) oraz z dwóch publikacji powstałych w ramach tegoż projektu: broszury o drugim obiegu opracowanej przez Kamila Dworaczka[9] oraz książki Buntownicy Anki Grupińskiej i Joanny Wawrzyniak[10].

Rewolucja powielaczy ma układ chronologiczno–problemowy. Opisując poszczególne etapy historii niezależnego ruchu wydawniczego w Polsce, starałem się zachować równowagę między poszczególnymi aspektami jego historii. Czytelnik znajdzie tu zarówno informacje o głównych sporach publicystycznych odbywających się na łamach czasopism drugiego obiegu i tematach ukazujących się w drugim obiegu książek, jak i o redagowaniu podziemnych czasopism i książek, ich druku, kolportażu, czytelnictwie i represjach ze strony władz. Część tych wątków została, siłą rzeczy, omówiona bardziej szczegółowo, inne – w sposób bardziej ogólny. Niektóre wątki, ze względu na chęć zachowania niewielkiego rozmiaru pracy, jedynie zasygnalizowałem. Dotyczy to przede wszystkim pomocy zagranicznej dla podziemia wydawniczego w Polsce. Na obecnym etapie badań i poszukiwań archiwalnych trudno byłoby szerzej przedstawić ten aspekt. Podobnie jest z kwestią funkcjonowania finansów podziemia. Szerzej mogłaby zostać opisana inwigilacja niezależnego ruchu wydawniczego przez służby specjalne PRL, chociaż braki źródłowe znacznie to utrudniają.

Wiele zjawisk mogłem opisać jedynie na przykładach poszczególnych pism czy wydawnictw. Nazw wielu ważnych pism podziemnych czytelnik nie znajdzie na łamach tej pracy. Jednak nie było jej celem przedstawienie wyczerpujących informacji na temat wszystkich ważnych inicjatyw – można je znaleźć chociażby w tworzonej obecnie przez Instytut Pamięci Narodowej Encyklopedii Solidarności. W moim rozumieniu synteza historii niezależnego ruchu wydawniczego polega przede wszystkim na pokazaniu głównych wątków dotyczących dziejów tego zjawiska. Mam nadzieję, że Rewolucja powielaczy pozwoli czytelnikowi poznać historię niezależnego ruchu wydawniczego w PRL, a przede wszystkim – zainteresuje go i zachęci do dalszego poszukiwania informacji.

Wydanie tej książki nie byłoby możliwe bez wsparcia kilku osób i instytucji. Należy do nich Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które w ramach programu Promocja literatury i czytelnictwa – Literatura dotowało tę publikację. Dziękuję bardzo za współpracę Beacie Jankowiak-Konik, Sylwii Arszennik oraz Jarosławowi Talasze z Wydawnictwa Trzecia Strona, które zdecydowało się na wydanie książki. Za pomoc wdzięczny jestem również prof. dr. hab. Andrzejowi Friszke oraz dr. hab. Patrykowi Pleskotowi, którzy pozytywnie ocenili projekt książki, oraz jej recenzentowi wydawniczemu dr. Kamilowi Dworaczkowi, którego uwagi były dla mnie bardzo cenne. Szczególne podziękowania przekazuję mojej żonie Magdzie i synowi Frankowi – za wszystko.

Jan Olaszek

Zaczęło się... w Lublinie

To był wyjątkowy uniwersytet. Od innych uczelni, nie tylko w PRL, ale właściwie w całym bloku sowieckim, różniło go bardzo wiele. Władze Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – bo o nim mowa – cieszyły się znacznie większą swobodą niż zarządzający innymi uczelniami, nawet tymi o najdłuższych tradycjach. Przede wszystkim, jako jedyna wyższa szkoła w Polsce, KUL nie miał statusu uczelni państwowej. Oczywiście nie oznaczało to, że zachowywał pełną niezależność od władz komunistycznych – w PRL nie było to możliwe właściwie w żadnej instytucji. Jednak dzięki oparciu w hierarchii Kościoła katolickiego KUL cieszył się bardzo dużą, jak na ówczesne warunki, swobodą. Jej przejawem była chociażby zgoda władz na pominięcie w programie studiów najbardziej ideologicznych przedmiotów związanych z marksizmem czy brak ograniczeń w przyjmowaniu studentów i wykładowców, również tych wyrzuconych z innych uczelni z powodów politycznych. Dzięki temu na KUL wykładało sporo osób związanych ze środowiskami opozycyjnymi, które nigdzie indziej nie mogłyby tego robić[1].

Na początku lat siedemdziesiątych do tego grona należał Władysław Bartoszewski, który już wówczas był postacią dość znaną. W czasie II wojny światowej był więźniem Auschwitz, potem związał się z Armią Krajową, Polskim Państwem Podziemnym i Żegotą – komórką organizującą pomoc dla Żydów. W czasach stalinowskich z powodów politycznych trafił do więzienia, później był dziennikarzem i autorem głośnych książek o najnowszej historii Polski. Ze względu na kontakty z emigracją polityczną władze podejrzewały go o działalność opozycyjną. Od 1970 roku był w związku z tym objęty zakazem druku. Właśnie wtedy znalazł pracę na lubelskiej uczelni, rozpoczynając wykłady w Katedrze Historii Najnowszej. W czasach, kiedy wiele tematów na uczelniach musiało być pomijanych, Bartoszewski bez autocenzury przedstawiał studentom dzieje Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego. Ta część historii w oficjalnych narracjach w PRL, w tym w programach szkolnych czy akademickich, była na ogół nieobecna lub fałszowana. Żywo opowiadający i gestykulujący wykładowca, w dodatku omawiający wydarzenia, które znał z autopsji, robił na studentach duże wrażenie.

Tak właśnie było na jednym z wykładów, kiedy Bartoszewski, swoim charakterystycznym szybkim sposobem mówienia, wprowadzał słuchających go młodych ludzi w świat konspiracyjnych drukarni. „Pamiętam, że mówił o tym z wielkim entuzjazmem, mówił, że życie wydawnicze w okupowanej Polsce było rozwinięte na wielką skalę. Ukazywało się mnóstwo tytułów podziemnej prasy i mnóstwo tytułów książek. W tym okupowanym kraju rozwijała się po prostu wolna myśl. Zaletą tego podziemnego systemu wydawniczego było to, że nie było nad tym żadnej cenzury, każdy pisał, co chciał. To było dla nas bardzo zachęcające i inspirujące. Zakiełkowała myśl, żeby nawiązać do takiej idei podziemnego ruchu wydawniczego” – wspominał po latach Janusz Krupski, wówczas jeden ze studentów[2]. Mówiąc „nas”, miał na myśli grupę kolegów studiujących razem historię, którzy prezentowali poglądy wyraźnie opozycyjne wobec systemu. Oprócz Krupskiego należeli do niej Piotr Jegliński i Bogdan Borusewicz. Duży wpływ miało na nich także Duszpasterstwo Akademickie prowadzone przez dominikanina ojca Ludwika Wiśniewskiego, który zresztą był później wychowawcą wielu opozycjonistów z kilku miast Polski[3]. Młodzi lublinianie nawiązali wówczas również kontakty z lubelskim oddziałem katolickiego czasopisma „Więź”. Zwłaszcza w przypadku Krupskiego związki z Kościołem katolickim i religią były bardzo silne, co miało znaczący wpływ na późniejszy charakter jego opozycyjnego zaangażowania.

Wszyscy trzej byli wychowani w domach o antykomunistycznych tradycjach; ich stosunek do systemu politycznego powojennej Polski był jednoznacznie negatywny. „Byliśmy zgodni w dwóch podstawowych sprawach: że system polityczny w Polsce zdecydowanie nam nie odpowiada i że będziemy z nim walczyć” – wspominał po latach Krupski[4]. Borusewicz wcześniej niż jego koledzy doświadczył na własnej skórze represyjności PRL. Za wsparcie protestów studenckich wiosną 1968 roku, jako uczeń ostatniej klasy liceum, został aresztowany i skazany na trzy lata więzienia; zwolniono go na mocy amnestii w lipcu 1969 roku. Cztery lata później wszyscy trzej – Borusewicz, Jegliński i Krupski – zdobyli pewne doświadczenie polityczne. Uczestniczyli w 1973 roku w protestach przeciwko utworzeniu na KUL Socjalistycznego Związku Studentów Polskich. Taki protest był aktem odwagi, mógł skończyć się wyrzuceniem ze studiów lub nawet bardziej dotkliwymi sankcjami – chociażby aresztowaniem czy dłuższym uwięzieniem pod jakimś pretekstem, który policja polityczna PRL bez trudu by znalazła. Młodzi opozycjoniści nie zrazili się i szukali kolejnych form zamanifestowania oporu.

Krupski, Jegliński i Borusewicz wiedzieli, że chcą „walczyć z systemem”, ale musieli jeszcze odpowiedzieć sobie na pytanie: jak to robić? W pewnym momencie doszli do wniosku, że informacje zasłyszane na wykładach Bartoszewskiego mogliby wykorzystać w praktyce. Postanowili założyć coś na kształt podziemnego wydawnictwa. W PRL, gdzie cenzura często ingerowała w zupełnie niepolityczne treści, mogło się to wydawać niemożliwe. Groziły za to wysokie wyroki. Jednak młodzi ludzie byli na tyle zdeterminowani, że świadomość tego ryzyka ich nie powstrzymała.

Pierwsze podejmowane przez nich próby kopiowania nieocenzurowanych publikacji były śmiałe, ale dość karkołomne. Próbowali bowiem powielać wydane na Zachodzie książki... fotografując kolejne ich strony, a następnie wywołując po kilka odbitek każdej z nich[5]. Jegliński i Borusewicz zaczęli od skopiowania w ten sposób w trzech egzemplarzach wydanej we Francji książki żołnierza Armii Krajowej i emigracyjnego historyka Janusza Zawodnego o Katyniu – Massacre dans la foret. Kolejną obfotografowaną już przez samego Jeglińskiego pracą był Archipelag GUŁag słynnego rosyjskiego dysydenta i laureata literackiej Nagrody Nobla Aleksandra Sołżenicyna. Sam dobór pozycji świadczył o jednoznacznie antykomunistycznym nastawieniu grupy, chociaż zapewne nie bez znaczenia było, że po prostu akurat do tych publikacji mieli dostęp. Chcąc zachować zasady konspiracji, początkujący opozycjoniści z Lublina musieli wywoływać zdjęcia w warunkach domowych. Borusewicz już wcześniej skończył kurs fotograficzny, a Jegliński poszedł na niego specjalnie z myślą o nielegalnym powielaniu książek. W swoim pokoju na stancji, gdzie mieszkał, przygotował ciemnię. Powielanie książek w ten sposób, przy zachowaniu tajemnicy, nie było łatwe i wymagało dużo pracy, zaś efekt trudno było uznać za zadowalający, bo książka złożona z odbitek miała ponad dziesięć centymetrów grubości i po prostu trudno było ją czytać.

Lublinianie byli jednak zdeterminowani, by próbować dalej. Wiedzieli już, że do zajęcia się podziemnym drukowaniem potrzebny im będzie powielacz. Zdobycie takiej maszyny przez grupę studentów w PRL, gdzie ściśle kontrolowano, dokąd one trafiały, było czymś trudnym do wyobrażenia[6]. Gdyby Krupski i jego koledzy zrealizowali swój pierwszy plan, pewnie otrzymaliby wysokie wyroki i trafili do więzień. Początkowo zamierzali oni bowiem... włamać się do lokalnej siedziby Socjalistycznego Związku Studentów Polskich i po prostu wynieść stamtąd powielacz. Szczęśliwie dla nich i dla historii niezależnego ruchu wydawniczego pomysł ten pozostał niezrealizowany. Do porzucenia go przekonała ich myśl, na którą wpadli pod koniec przygotowań, że w razie zatrzymania zostaliby uznani za pospolitych kryminalistów[7].

Niespodziewanie szybko nadarzyła się okazja zdobycia maszyny drukarskiej w inny sposób – przez przemycenie jej zza granicy. Nie było to mniej ryzykowne od włamania się do lokalu studenckiej przybudówki PZPR, ale wyrok za działalność opozycyjną dla idealistycznie nastawionych studentów był łatwiejszy do zaakceptowania niż łatka kryminalistów. Szansa na rozwiązanie problemu braku sprzętu drukarskiego, z którym borykali się młodzi opozycjoniści z Lublina, pojawiła się wraz ze stypendium Piotra Jeglińskiego na pobyt w Instytucie Katolickim w Paryżu. W 1974 roku otrzymał on paszport i zgodę na wyjazd do Francji. Początkowo zresztą miał tam jechać razem z Krupskim, ale opresyjny charakter PRL dał o sobie znać poprzez odmowę MSW wydania Krupskiemu paszportu.

Wkrótce po przyjeździe do Francji Jegliński skontaktował się w sprawie powielacza z dwiema najbardziej wpływowymi wówczas postaciami polskiej emigracji: Jerzym Giedroyciem kierującym redakcją paryskiej „Kultury” i Janem Nowakiem-Jeziorańskim, czyli dyrektorem polskiej sekcji Radia Wolna Europa. Obaj popierali od dawna działalność opozycyjną w kraju, więc Jegliński spodziewał się, że przyklasną pomysłowi grupy lubelskich studentów. Ku jego zaskoczeniu stało się jednak zupełnie inaczej. Dwaj słynni emigranci, niezależnie od siebie, uznali, że takie działanie byłoby zbyt ryzykowne. Jeziorański i Giedroyć po prostu nie chcieli narażać młodych ludzi. Jegliński ze zdziwieniem wspominał ich reakcję na pomysł użycia powielacza przez opozycjonistów w kraju. Jego zdaniem zachowali się tak, „jakby zaproponować im pistolet”[8]. Za stanowiskiem Giedroycia i Nowaka-Jeziorańskiego stały jednak istotne racje. Mimo że w swoich działaniach kierowali się oni chęcią realizacji idealistycznych celów, pozostawali realistami politycznymi. Zdawali sobie sprawę, że samo użycie powielacza może być przez władze PRL bardzo surowo ukarane. Dla Giedroycia nie bez znaczenia pozostawało zapewne doświadczenie sprzed kilku lat, kiedy to grupa współpracujących z nim młodych ludzi – nazwanych później „taternikami” – którzy przemycali emigracyjne publikacje z Czechosłowacji do PRL, przechodząc przez „zieloną granicę” w górach, trafiła na kilka lat do więzień[9].

Dla Jeglińskiego taka kalkulacja była jednak niezrozumiała. Inaczej myśli gracz polityczny o dużym doświadczeniu, a inaczej młody człowiek palący się do działania; przy czym bardzo trudno powiedzieć, który z nich ma rację. Postawa wielkich postaci polskiej emigracji w najmniejszym stopniu nie zniechęciła Jeglińskiego. W tej sytuacji postanowił po prostu za własne pieniądze kupić niewielką maszynę drukarską, co na Zachodzie nie było większym problemem. Po tym, jak już nabył spirytusowy powielacz wielkości mniej więcej maszyny do pisania, stanął przed znacznie trudniejszym zadaniem przekazania go do kraju. Okazja w pewnym sensie nadarzyła się sama. Na Zachód, a konkretnie do Londynu, wybierał się bowiem kolega Janusza Krupskiego Wit Wójtowicz, występujący tam w grupie teatralnej studentów KUL. Nie znał on bezpośrednio Jeglińskiego, ale w całą sprawę wprowadził go Krupski, który pozostawał w kontakcie z przebywającym we Francji kolegą. Pierwsze spotkanie Wójtowicza i Jeglińskiego miało nieco teatralny charakter i to... w podwójnym sensie. W czasie jednej z londyńskich prób Wójtowicz w pewnym momencie usłyszał od zupełnie nieznanego sobie mężczyzny stojącego w zaciemnionej części sali pytanie: „Czy to ty jesteś Wit?”. Szybko domyślił się, że właśnie spotkał Jeglińskiego.

Miejsce prób teatralnych nie było jednak dobre do przeprowadzenia konspiracyjnego spotkania. Wójtowicz i Jegliński umówili się w domu znajomych na przedmieściach Londynu. „Tam, zachowując wszelkie środki ostrożności, w gumowych rękawiczkach, uczyłem się rozbierać i składać powielacz, pierwszy powielacz, który w ogóle w życiu widziałem z bliska” – wspominał po latach Wójtowicz[10]. Rozłożenie maszyny drukarskiej na części było konieczne, żeby przewieźć ją przez granice. Wszystkie drobne części zostały porozkładane w kilkunastu skrzynkach z przewożonymi przez teatr gwoździami czy śrubkami. Najtrudniej było ukryć największą część powielacza, czyli bęben, na którym obracały się kolejne drukowane kartki. Wójtowicz przerobił go na dużą szpulkę, na którą po prostu nawinął długą żyłkę. Przedmiot, który miał służyć do powielania „wywrotowych” i antykomunistycznych treści, dzięki temu wyglądał po prostu jak jeden z wielu elementów teatralnej dekoracji. Pomimo sprytnych pomysłów na zakamuflowanie tego nadprogramowego „bagażu” Wójtowicz podejmował duże ryzyko. Miał zresztą świadomość, że naraża nie tylko siebie, ale też całą grupę teatralną, do której należał. Zachował pełną konspirację przed kolegami i szefem teatru, nikt z zespołu nie wiedział, co przewozili. Przejeżdżając przez granicę, bardzo się bał, że „wpadnie”, co skończy się represjami dla niego i kolegów. Pełen obaw, całą drogę przez NRD spędził, siedząc na owej wielkiej szpulce i ukrywając w ten sposób największą część powielacza. Szczęśliwie dla niego wszystko się udało. Dzięki determinacji młodych lublinian pierwszy powielacz znalazł się w rękach polskiej opozycji.

Wieczorem, od razu po powrocie, Wójtowicz spotkał się z Krupskim, który czekał z niecierpliwością, czy cała operacja zakończy się sukcesem. Wójtowicz wspominał: „widziałem w oczach pytanie i kiwnąłem głową”. Obaj wkrótce przystąpili do składania maszyny. Nie do końca się to udało, być może jakaś jej część zaginęła po drodze. Skutkiem była pewna drobna niedogodność. W czasie, kiedy jedna osoba kręciła bębnem i podawała kartki, druga musiała przytrzymywać jeden z elementów powielacza. Na przywiezionych wraz z nim matrycach można było wydrukować co najwyżej sto egzemplarzy tekstu, czyli pozornie niezbyt wiele, ale liczył się sam fakt, że maszyna działała i można było zacząć drukować poza cenzurą[11]. Spełnienie marzenia o walce z komunizmem poprzez tworzenie wolnego słowa było bardzo bliskie.

Młodzi opozycjoniści mieli na czym drukować, ale początkowo jeszcze nie wiedzieli, co. Chcieli przy użyciu powielacza wydawać podziemną prasę. Problem leżał tylko w tym, że wówczas, czyli wiosną 1976 roku, w Polsce taka prasa... jeszcze nie istniała, podobnie jak w ogóle cały podziemny ruch wydawniczy. W maju 1976 roku ukazało się poza cenzurą pierwsze opracowanie działającego w konspiracji Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, ale zapewne nie dotarło ono do lublinian. Znane im były natomiast nazwiska opozycjonistów, którzy, jak się wydawało, mogliby być zainteresowani tworzeniem takiej prasy. Krupski wpadł na pomysł, żeby skontaktować się z Jackiem Kuroniem, słynnym byłym komunistą, który już od dawna był po stronie opozycji i miał wówczas za sobą dwa wyroki więzienia. Lublinianie mieli zresztą z jego środowiskiem pewne kontakty, chociażby przez blisko związanego z Kuroniem Seweryna Blumsztajna, byłego studenta polonistyki na KUL, z którym mieli okazję się zetknąć w czasie wspomnianych protestów przeciw utworzeniu SZSP na uczelni. Wkrótce Krupski wraz z Borusewiczem umówili się na spotkanie z Kuroniem.

Problemem okazało się nie dotarcie do znanego opozycjonisty, ale przekonanie go do swoich racji. Lublinianie sądzili, że poprze on ich pomysł. Niespodziewanie okazało się, że Kuroń, podobnie jak Giedroyć i Nowak-Jeziorański, był przeciwny użycia powielacza, również obawiając się, że ten krok może wywołać surowe represje. Sądził też, że w działaniach opozycyjnych trzeba przede wszystkim odwoływać się do istniejącego prawa, nie łamać go samemu, ale udowadniać, że robią to władze PRL[12]. Pamiętał swoje śledztwa z lat sześćdziesiątych, kiedy tezy oskarżenia wyprowadzano z samego zamiary powielania tekstów[13]. Lublinianie nie mieli takich doświadczeń i myśleli zupełnie inaczej. „Postanowiliśmy jednak ten powielacz uruchomić. Wychodziliśmy z założenia, że nie będziemy przestrzegali peerelowskiego prawa, które dla nas było bezprawiem” – wspominał Krupski[14].

Pierwsze pisma

Zanim młodzi lublinianie zdążyli przekuć swoje zamiary w czyn, nastąpił jeden z największych przełomów w historii opozycji w PRL. Podjęła ona jawną działalność, przybrała zorganizowaną formę i od razu zaczęła tworzyć nieocenzurowaną prasę. Najpierw jednak potrzebny był impuls do jej powstania. Stały się nim brutalne represje, którym władze poddały uczestników robotniczego protestu w czerwcu 1976 roku. Premier Piotr Jaroszewicz 24 czerwca ogłosił podwyżkę cen żywności, m.in. mięsa (którego brak był w PRL szczególnie drażliwym tematem) o prawie siedemdziesiąt procent. Wówczas najmocniej zaprotestowali robotnicy z Radomia i Ursusa, co zakończyło się walkami z funkcjonariuszami Milicji Obywatelskiej. Na uczestników protestu – ale częściowo też na niewinne osoby, które zostały zatrzymane – spadły surowe represje, na czele ze słynnymi „ścieżkami zdrowia”, czyli przepuszczaniem danej osoby przez szpaler bijących ją pałkami milicjantów. Wielu robotników trafiło wówczas do aresztów[15].

Bardzo szybko, bo już na początku wakacji, środowiska warszawskiej opozycyjnej młodzieży zaczęły zbierać informacje o represjach i organizować pomoc dla ofiar oraz ich rodzin. Szczególną rolę odegrał wówczas niespełna trzydziestoletni historyk Antoni Macierewicz oraz uformowane wokół niego środowisko harcerzy z „Czarnej Jedynki”. Macierewicz należał – obok Piotra Naimskiego i Wojciecha Onyszkiewicza (również związanych z „Czarną Jedynką”), działającego od dawna w opozycji historyka literatury Jana Józefa Lipskiego oraz Kuronia – do inicjatorów powstania we wrześniu 1976 roku Komitetu Obrony Robotników. Na początku komitet miał kilkunastu członków – oprócz wymienionych głównie osoby znacznie starsze i cieszące się dużym autorytetem w różnych środowiskach – potem ich liczba rosła. Było w nim kilku przedwojennych działaczy niepodległościowej Polskiej Partii Socjalistycznej, ze skazanym tuż po wojnie w procesie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego Antonim Pajdakiem na czele. Wśród założycieli KOR byli też m.in. Józef Rybicki, dowódca Kedywu Okręgu Warszawa oraz znany pisarz Jerzy Andrzejewski. Stworzony częściowo przez ludzi o znanych nazwiskach, KOR miał przede wszystkim organizować pomoc, zarówno finansową, jak i prawną, dla uczestników Czerwca ’76. Fundamentalną zasadą jego działania była jawność. Nazwiska, a nawet adresy jego członków wraz z numerami telefonów były publikowane pod dokumentami sygnowanymi przez komitet[16]. Oprócz nich z organizacją było związanych wielu współpracowników, którzy spełniali w całym ruchu różne role. Jedną z nich było tworzenie opozycyjnych gazet, dzięki którym KOR mógł komunikować się ze społeczeństwem.

Oficjalnym organem komitetu był „Komunikat”, w którym ukazywały się wszystkie sygnowane przez niego dokumenty. Treść „Komunikatu” musiała być zaakceptowana przez wszystkich członków KOR. W jego redagowaniu uczestniczyli zresztą czołowi działacze komitetu, m.in. Antoni Macierewicz, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski i Piotr Naimski[17]. Co miesiąc jego odbiorcy otrzymywali nową porcję różnego rodzaju oświadczeń komitetu, sprawozdań z pomocy represjonowanym i informacji o represjach. Tym ostatnim poświęcano szczególnie dużo miejsca. Pierwsze numery „Komunikatu” są świadectwem prób rozpoznawania skali represji, co, biorąc pod uwagę chociażby zastraszenie aresztowanych i ich rodzin, nie było łatwe. Jednocześnie starano się opisywać konkretne przypadki, podając nazwiska tylko tych osób, którym nie można było w ten sposób zaszkodzić. Twórcy „Komunikatu” nie mieli natomiast obaw przed ujawnianiem danych osób odpowiedzialnych za falę represji, podając obok imion i nazwisk stopnie i funkcje milicjantów oraz pracowników sądów, a niekiedy charakterystyki ich „zasług”, takie jak „znany jako szczególnie brutalnie bijący robotników”.

Lektura zwłaszcza niektórych pojawiających się na łamach pisma opisów represji, do których dochodziło w czasach rządzącego rzekomo liberalnie Gierka, robiła porażające wrażenie. W jednoznaczny sposób uświadamiała, z jakim poziomem brutalności zetknęli się uczestnicy protestów. W jednym z pierwszych numerów „Komunikatu” zamieszczono treść wniosku (z uzasadnieniem) do Sejmu PRL o wyjaśnienie okoliczności represji. Pisano w nim m.in.: „Zatrzymanych doprowadzono w Radomiu do Komendy Wojewódzkiej lub Miejskiej MO, a w Ursusie na miejscowy posterunek, gdzie urządzano tzw. ścieżkę zdrowia, tzn. przepędzano przez szpaler funkcjonariuszy mundurowych i cywilnych, którzy bili ich pałkami. Podobne »ścieżki zdrowia« działały w aresztach i więzieniach, do których później przewożono zatrzymanych. Według zgodnych relacji w czasie przesłuchań w śledztwie podejrzanych bito i kopano w celu wymuszenia zeznań, u niektórych spowodowano ciężkie uszkodzenia ciała i musiano ich umieszczać w szpitalu. Zarówno »ścieżki zdrowia«, jak i torturowanie w śledztwie stosowano także wobec kobiet i nieletnich. Zdarzały się przypadki przewożenia aresztantów w samochodach-chłodniach przeznaczonych do transportu artykułów żywnościowych. Brak dostępu powietrza powodował omdlenia”[18]. Mimo że pisano o dramatycznych wydarzeniach, autorzy „Komunikatu” unikali patosu czy wyrażania emocji. Liczyły się przede wszystkim potwierdzone suche fakty, które trzeba było nagłośnić.

Podobnie było z pojawiającymi się w kolejnych latach coraz częściej na łamach „Komunikatu” informacjami o represjach wobec samych działaczy opozycyjnych. Setki czy nawet tysiące podobnych do siebie notek o pobiciach, zatrzymaniach na czterdzieści osiem godzin, zwolnieniach z pracy, rewizjach – taką porcję wiedzy o PRL w drugiej połowie dekady rządów Edwarda Gierka otrzymywał stały czytelnik korowskiego pisma. „W kwietniu dwukrotnie (22 i 28) władze MO i SB uniemożliwiły osobom z Warszawy uczestnictwo w jawnych rozprawach, toczących się w Radomiu przeciwko uczestnikom strajków i demonstracji czerwcowych. 22 kwietnia na dworcu PKS w Radomiu zatrzymano Bogusławę Blajfer i Mirosława Chojeckiego i osadzono ich w areszcie na 48 godzin. 28 kwietnia Halina Mikołajska, Anka Kowalska i Wincenty Heinrich jadący do Radomia samochodem zostali zatrzymani w okolicach Białobrzegów, a następnie osadzeni na 8 godzin w tamtejszej komendzie MO. 24 marca przeprowadzono rewizje w mieszkaniu Mirosława Chojeckiego” – to tylko niewielki fragment opisu represji wobec działaczy opozycji zamieszczonych w jednym numerze „Komunikatu”[19]. W podobny sposób pisano o brutalnych pobiciach. Korowskie czasopismo opisywało na przykład, jak zostali potraktowani przez funkcjonariuszy MO i SB Ludwik Dorn i Marek Tomczyk, którzy, podobnie jak wielu innych współpracowników KOR, odwiedzali Radom, żeby przysłuchiwać się rozprawom przeciwko oskarżonym robotnikom. „L. Dorn został pobity przez pracowników służby bezpieczeństwa, m.in. przez por. Praska, lżono go antysemickimi wyzwiskami, bito po żebrach i duszono”. Równie detaliczny był opis wydarzeń, do których doszło tydzień później: „M. Tomczyk był bity i przetrzymywany do godziny 16.30 dnia następnego. Również tym razem nie podano prawnego powodu zatrzymania. L. Dorn zaś był bity pałką w gołe pięty”[20].

Forma tych informacji była szczególna. Nie było w nich miejsca na kwiecistość języka, subtelne metafory czy celne porównania. Kluczowe znaczenie miały precyzja i oszczędność słów. Ten styl z czasem zaczęto nawet nazywać „korkowcem”. W kolejnych latach w mniejszym lub większym stopniu nawiązywały do niego również inne pisma opozycyjne, związane nie tylko ze środowiskiem korowskim. Ten sposób informowania o represjach nie był zresztą polskim pomysłem. Jego źródło znajdowało się za... wschodnią granicą PRL. Kiedy rodził się polski drugi obieg wydawniczy, w ZSRR już od prawie dwudziestu lat funkcjonował samizdat. Teksty poza systemem cenzury rozpowszechniano po prostu poprzez przepisywanie ich w kilku egzemplarzach przez każdego z czytelników, który następnie przekazywał je dalej. W taki właśnie sposób rozpowszechniana była „Kronika Bieżących Wydarzeń” – najbardziej znane nielegalne pismo polityczne wydawane przez rosyjskich dysydentów. Właśnie jego redakcja, kierowana przez Natalię Gorbaniewską, wypracowała model suchego, pozbawionego ocen informowania o represjach wobec opozycji stosowanych przez komunistów. „W »Kronice« nie było ani emocjonalnych opinii, ani ocen, ani nawet uogólnień, zawierała jedynie suche fakty. I właśnie to sprawiało, że każdy kolejny numer był niepodważalnym dowodem na to, że istota reżimu jest sprzeczna z prawem i człowieczeństwem” – tłumaczył filozofię działania redakcji współtworzący pismo znany rosyjski dysydent Siergiej Kowaliow[21]. Podobnie starali się postępować założyciele prasy korowskiej[22].

Zresztą nie tylko w tej kwestii twórcy polskiego ruchu opozycyjnego wzorowali się na Rosjanach. Od Rosjan zaczerpnęli także model jawnego działania. Fakt, że za wschodnią granicą funkcjonował samizdat, był ważnym źródłem inspiracji dla polskich opozycjonistów jeszcze przed powstaniem KOR. Ludwik Dorn wspominał, że Polacy mieli nawet z tego powodu pewien kompleks wobec rosyjskich dysydentów[23]. Podobną wymowę mają słowa Adama Michnika: „Pamiętam, jak ludzie w moim środowisku mówili ze wstydem: »Rosjanie mają samizdat, a my nie!«. I nasi emigranci, którzy wydawali za granicą wolne czasopisma, też nas zawstydzali. »Jak to tak – mówił mi jeden z nich – ja dostaję maszynopis z Rosji (mowa była o Siniawskim i Danielu[24]), a z Polski nic!«. To był wielki bodziec!”[25]. Michnik prawdopodobnie przytaczał słowa Giedroycia, którego miał okazję poznać, przebywając w połowie lat siedemdziesiątych na Zachodzie. Był on przeciwny drukowaniu opozycyjnej prasy, ale jak najbardziej popierał jej krążenie w formie samizdatu. Gdy wraz z powstaniem KOR w Polsce zaczęły ukazywać się opozycyjne pisma, początkowo były rozpowszechniane właśnie na wzór samizdatu. Obok zwiększania potencjalnego nakładu pisma miało to również istotne znaczenie organizacyjne. W ten sposób szybko rozszerzała się sieć współpracowników ruchu opozycyjnego. W swoich wspomnieniach barwnie i z charakterystyczną dla siebie przesadą opisywał to po latach Jacek Kuroń: „Jedna osoba przepisywała przez kalkę sześć egzemplarzy komunikatu, jeden nam zwracała, a pięć rozprowadzała wśród ludzi. Następne osoby robiły to samo. Kiedy wieczorem szło się przez moje podwórko, słychać było stukot klawiszy”[26]. Każdy czytelnik pisma stawał się jednocześnie kimś więcej – współpracownikiem opozycji.

Tak samo rozpowszechniane było drugie pismo od początku wydawane przez ludzi ze środowiska KOR – „Biuletyn Informacyjny”. Z założenia miał się on różnić od „Komunikatu”. Do redakcji pisma w kolejnych latach należało wiele osób. Początkowo byli to współpracownicy KOR z generacji ’68: Seweryn Blumsztajn i Jan Lityński, krytyk literacki Antoni Libera oraz Adam Wojciechowski, wcześniej próbujący zakładać w Polsce struktury Amnesty International. Z czasem głównymi redaktorami zostali Blumsztajn oraz wywodząca się ze środowiska łódzkiej opozycji Joanna Szczęsna. Pismo miało niewielką objętość i nakład przekraczający sto egzemplarzy. Jego twórcy w pierwszym numerze deklarowali, że ma służyć przełamaniu monopolu na informację władz. Na łamach „Biuletynu” ukazywały się wiadomości niedotyczące jedynie samego komitetu, ale szerszego spektrum wydarzeń. Jednocześnie „Biuletyn” powtarzał dużą część wiadomości zawartych w „Komunikacie”. Zgodnie z nazwą pisma drukowane w nim teksty miały przede wszystkim charakter informacyjny; publicystyka na stałe zagościła na jego łamach dopiero jesienią 1977 roku.

Spór o technikę

Jesienią 1976 roku nie tylko środowisko korowskie zaczęło wydawać swoje pisma poza cenzurą. Niedługo po pojawieniu się „Komunikatu” i „Biuletynu Informacyjnego” ukazał się pierwszy numer pisma „U Progu”. Było ono tworzone przez konkurencyjne wobec KOR środowisko opozycyjne grupujące się przede wszystkim wokół postaci Andrzeja Czumy – opozycjonisty kilka lat wcześniej związanego z „Ruchem”, skazanego w związku ze słynną sprawą planowania wysadzenia Muzeum Lenina w Poroninie. Redaktorami „U Progu” byli m.in. dawny współpracownik Czumy Emil Morgiewicz (jednocześnie członek KOR) oraz Wojciechowski, który po pierwszym numerze przestał angażować się w tworzenie „Biuletynu Informacyjnego”. „U Progu” to jako pierwsze nie było przepisywane na maszynie do pisania, ale drukowane na powielaczu[27]. Trafił on do środowiska Czumy na początku września 1976 roku od... Jerzego Giedroycia[28]. Rozwój wydarzeń w Polsce spowodował bowiem, że redaktor paryskiej „Kultury” zmienił zdanie i na słowo powielacz nie reagował już w tak niechętny sposób, jak kilka lat wcześniej.

Dość szybko w środowisku KOR rozpoczęła się dyskusja między zwolennikami przepisywania opozycyjnych czasopism, a tymi, którzy uważali, że należy zacząć je mechanicznie powielać. Mimo że dotyczyła nie spraw ideologicznych, a kwestii technicznej, nabrała dość gorącej temperatury. Po obu stronach sporu znalazły się bowiem dwie najbardziej wyraziste osobowości środowiska korowskiego – Kuroń i Macierewicz. Pierwszy stał na stanowisku, że model przejęty z rosyjskiego samizdatu jest najwłaściwszy. Pozostawał przeciwnikiem użycia powielacza ze względu na koncepcję legalizmu opozycji. Po stronie zwolenników przepisywania pojawiał się również argument wskazujący na znaczenie tej formy wydawania pisma dla wciągania do ruchu społecznego kolejnych osób. Użycie przez opozycję powielacza miało działać dokładnie odwrotnie – odstraszać jej potencjalnych współpracowników. Po stronie zwolenników drukowania opozycyjnych publikacji stały przede wszystkim argumenty dotyczące skuteczności działania. Powielacz pozwalał znacznie zwiększyć szybkość pracy i zasięg opozycyjnych publikacji[29].

Cała ta dyskusja wewnątrz środowiska korowskiego miałaby niemal akademicki charakter – środowisko to nie posiadało bowiem powielacza – gdyby nie zdobycz młodych lublinian z Januszem Krupskim na czele. Bogdan Borusewicz, który po studiach wrócił do Gdańska, właściwie z własnej inicjatywy zaczął prowadzić indywidualną akcję pomocy dla robotników z Radomia. Tam zetknął się ze współpracownikami KOR i wkrótce został jego członkiem. Dzięki temu Krupski zdawał sobie sprawę, że wśród członków komitetu są ludzie zdecydowani na użycie powielacza. Wreszcie zarysowała się przed nim możliwość zrealizowania przygotowanych kilka lat wcześniej planów. Dzięki Borusewiczowi nawiązał kontakt z Macierewiczem. Od grudnia 1976 roku redagowany w Warszawie korowski „Komunikat” drukowany był w Lublinie[30]. Z czasem, wraz z docieraniem do kraju kolejnych maszyn i opracowaniem sposobów konstruowania ich domowym sposobem, na tę formę powielania przeszła właściwie cała opozycja[31]. Wątpliwości „legalistów” straciły na znaczeniu wobec ogromnego rozwoju niezależnego ruchu wydawniczego, który był możliwy dzięki drukowaniu niezależnych publikacji. W ten sposób zaczęła się rewolucja powielaczy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Od autora

[1] J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010.

[2] P. Sowiński, Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989, Warszawa 2011.

[3] D. Dabert, Między wizją a spełnieniem. Profile ideowe i artystyczne czasopism literackich w drugim obiegu wydawniczym 1982–1989, Poznań 2014.

[4] K. Knoch, Pisma liberalne drugiego obiegu w Polsce w latach 1979–1990, Warszawa 2015.

[5] S.K. Doucette, Mightier than the sword: Polish independent publishing 1976–1989, PhD Dissertation, Georgetown University, 2013.

[6] Zob. np. S. Rudka, Poza cenzurą: wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989, Wrocław 2001; P. Zwiernik, Prasa podziemna opozycji politycznej w Poznaniu, Warszawa–Poznań 2014.

[7] Zob. np. M. Fałkowski, Biznes patriotyczny. Historia wydawnictwa CDN, Gdańsk–Warszawa 2011; P. Sowiński, Siła wolnego słowa – Nowa, Krąg, CDN (1982–1989), [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006.

[8] Obieg NOW-ej, wstęp, wybór i oprac. Ł. Bertram, Warszawa 2013; n jak nowa: od wolnego słowa do wolności 1977–1989, red. W. Borowik, T. Kuczborski, Warszawa 2012; Niepokorni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników zebrane w 1981 roku przez Andrzeja Friszke i Andrzeja Paczkowskiego, Kraków 2008; Lublin. Drogi do wolności. Siła wolnego słowa, „Scriptores” 2009, nr 36.

[9] Drugi obieg 1976–1989, wybór i oprac. K. Dworaczek, Warszawa 2008

[10] A. Grupińska, J. Wawrzyniak, Buntownicy. Polskie lata 70. i 80., Warszawa 2011.

Początek

[1] M. Choma-Jusińska, Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie 1975–1989, Warszawa–Lublin 2009, s. 33–37.

[2] Cyt. za: P. Spodenkiewicz, Niezależny ruch wydawniczy lat 70. XX wieku – polskie i rosyjskie źródła inspiracji, [w:] Przeciw. Obok. Pomimo. Kultura niezależna w Łodzi w latach 70. i 80. XX wieku, red. K.W. Tatarowski, A. Barczyk i R. Nolbrzak, Łódź 2013, s. 56.

[3] Formacja Ludwik: duszpasterstwo akademickie ojca Ludwika Wiśniewskiego w Lublinie 1972–1981, red. M. Choma-Jusińska, M. Żórawska, Lublin 2011; B. Szaynok, Duszpasterz. Rozmowy z Ojcem Ludwikiem Wiśniewskim, Kraków 2012.

[4] Wypowiedź Janusza Krupskiego, [w:] Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. J. Eisler, Warszawa 2003, s. 33.

[5] M. Choma-Jusińska, Niezależny ruch wydawniczy w Lublinie, „Scriptores” 2009, nr 36, s. 37. Na temat historii początków grupy Janusza Krupskiego zob. eadem, Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie..., s. 144–152.

[6] Wspomnienie Piotra Jeglińskiego, [w:] Początki niezależnego ruchu wydawniczego w Lublinie, „Scriptores” 2009, nr 36, s. 61–62; J. Skórzyński, Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników, Warszawa 2012, s. 49–50.

[7] Wypowiedź Janusza Krupskiego, [w:] Co nam zostało z tych lat..., s. 35.

[8] M. Choma-Jusińska, Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie 1975–1989, Warszawa–Lublin 2009, s. 144; Wypowiedź Janusza Krupskiego, [w:] Co nam zostało z tych lat..., s. 35.

[9] Zob. B. Kaliski, Kurierzy wolnego słowa (Paryż – Praga – Warszawa 1968– –1970), Warszawa 2014.

[10] Wspomnienie Wita Wojtowicza, [w:] Początki niezależnego ruchu wydawniczego w Lublinie..., s. 62–63.

[11] Wspomnienie Janusza Krupskiego, [w:] ibidem, s. 63.

[12] M. Choma-Jusińska, Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie..., s. 145; J. Skórzyński, Siła bezsilnych..., s. 50.

[13] A. Friszke, Czas KOR-u, Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011, s. 95.

[14] Wspomnienie Janusza Krupskiego, [w:] Początki niezależnego ruchu wydawniczego w Lublinie..., s. 63.

[15] P. Sasanka, Czerwiec 1976: geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006.

[16] J. Skórzyński, Siła bezsilnych..., s. 113–121.

[17] A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 121–122; J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010, s. 41–42.

[18] Wniosek do Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej z 15 XI 1976, „Komunikat” nr 3, 30 X 1976, [w:] Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, wstęp i oprac. A. Jastrzębski, Warszawa 2014, s. 51.

[19] Represje w związku z akcją pomocy i działania urzędowe przeciwko KOR-owi, „Komunikat” nr 9, 29 IV 1977, [w:] ibidem, s. 103.

[20] Represje za obecność na jawnych procesach sądzonych, „Komunikat” nr 1, 29 IX 1976, [w:] ibidem, s. 33.

[21] S. Kowaliow, Wspomnienia, [w:] Wstyd było milczeć. Świadectwa rosyjskich dysydentów, wybór i wstęp, M. Radziwon, Kraków – Warszawa 2013, s. 208.

[22] J. Skórzyński, Siła bezsilnych..., s. 137.

[23] Relacja Ludwika Dorna, [w:] J. Błażejowska, „Całym życiem pełnić służbę...”. Nieznana historia Komitetu Obrony Robotników, „Arcana” 2011, nr 102, s. 72

[24] Byli to dwaj rosyjscy pisarze skazani w ZSRR w połowie lat sześćdziesiątych na wysokie kary więzienia za wydrukowanie swoich dzieł na emigracji.

[25] A. Michnik, Prawdziwy antysowiecki rusofil, [w:] T. Kosinowa, Polski mit. Polska w oczach sowieckich dysydentów, Warszawa 2012, s. 332.

[26] J. Kuroń, Gwiezdny czas. „Wiary i winy” ciąg dalszy, Londyn 1991, s. 13.

[27] G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006, s. 50–51.

[28] Wspomnienie Andrzeja Czumy, [w:] Co nam zostało z tych lat..., s. 74.

[29] J. Skórzyński, Siła bezsilnych..., s. 141–142.

[30] Wspomnienie Janusza Krupskiego, [w:] Obieg NOW-ej, wstęp, wybór i oprac. Ł. Bertram, Warszawa 2013, s. 19.

[31] A. Friszke, Czasopisma „drugiego obiegu”, [w:] Czasopisma społeczno-kulturalne w okresie PRL, red. U. Jakubowska, Warszawa 2012, s. 385–386.