Octave Mirbeau

Ksiądz Juliusz

L’Abbé Jules

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i francuskiej

Version bilingue: polonaise et française

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Tekst polski wg edycji z roku 1906. 

Zachowano oryginalną pisownię.

Tekst francuski wg edycji z roku 1888. 

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7639-140-3 

Ksiądz Juliusz 

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I.

Z wyjątkiem dni, w których ojciec mój dokonał jakiejś ciekawej operacyi, np. porodu w zamożniejszym domu i opowiadał przy stole historyę ważniejszych momentów posługując się terminami technicznymi, często łacińskimi, – z wyjątkiem dni owych, rodzice moi nie rozmawiali z sobą prawie nigdy. Przyczyną nie była jakaś wzajemna niechęć do siebie, nie, kochali się bardzo, godzili we wszystkiem, i trudno było wprost napotkać parę lepiej dobraną. Ale przyzwyczajeni mieć te same myśli, zmuszeni odczuwać te same wrażenia, a z natury nie romantyczni, nie mieli materyału do konwersacyi. I do mnie nie mówili, uważając mnie snadź za zbyt już dużego na bajki i piosenki, a za niedorosłego do kwestyj poważnych. Przytem wyznawali zasadę, że usta dziecka w ruch wprawiać ma jeno jedzenie, wydawanie lekcyj, oraz pacierz. Ilekroć zdarzyło mi się podnieść bunt przeciw temu systemowi pedagogii domowej ojciec miażdżył mnie argumentem:

– A to co nowego? A trapiści mówią? No widzisz.

Mimo, że nie zawsze tak weseli i serdeczni jakbym tego pragnął, rodzice moi kochali mnie na swój sposób bardzo.

Tylko, by uznali, że warto otworzyć usta, musiały się poza codzienną szarzyzną życia i przygodami zawodowemi ojca wydarzyć straszne jakieś rzeczy, naprzykład przeniesienie urzędnika, zabicie sarny na polowaniu w lasach p. Blaude, śmierć któregoś z sąsiadów, jakieś nagłe, a niespodziewane małżeństwo i tym podobne rzeczy.

Prawdopodobieństwo ciąży, zwłaszcza w domu zamożnym bywało także tematem krótkich rozmów, kończących się zazwyczaj stereotypowem:

– To jest, o ile się nie mylę... – mówił ojciec – o ile ona rzeczywiście zaszła w ciążę!

– Co to będzie za poród, co za cudny poród! – odpowiadała matka. – Cztery takie na miesiąc, hę, nie pragnę więcej... moglibyśmy kupić fortepian.

Ojciec klaskał językiem.

– Hm, cztery na miesiąc?... jesteś widzę moja droga zbyt łakomą... zresztą z tą przeklętą babą sprawa djabla... boję się zawsze... ma tak wąską miednicę.

Nie mogłem wówczas zbadać, którą tajemniczą część ciała ludzkiego oznacza słowo: miednica, znałem jednak na pamięć pojemność i zdolności porodowe wszystkich kobiet w Viantais. To jednak nie przeszkadzało memu ojcu zapewniać mnie, bezpośrednio po owych medycyno-technicznych prelekcyach naszpikowanych słowami: uterus, łożysko, pępowina itd., że dzieci znajduje się pod liśćmi kapusty.

Wiedziałem też co znaczy: rak, puchlina, zapalenie, a nierozwinięty mój umysł napełniły wizye ran, wstydliwie ukrywanych ran, które są hańbą. W duszy mej, jak w szpitalu jęk brzmiał bolesny i nie mogłem śmiać się naiwnie, ufnie, po dziecięcemu. Ojciec wychodził co wieczora niemal z domu z instrumentami w kieszeni, czasem też rozkładał na stole różne straszne przyrządy z lśniącej stali, chuchał na sondy, obcierał noże, migotał pod światło lampy cienkiemi klingami lancetów. Na ten widok pierzchały sny moje cudne o rajskich ptakach i wróżkach, a w ich miejsce zjawiały się krwawe widma operacyjnych sal, ciekły potoki materyi, leżały stosy odciętych członków, zwoje bandażów i szarpi ohydnie zakrwawionych. Ważny to był wieczór, gdy ojciec czyścił swój forceps, zapominany często w kieszeni budy bryczki. Zardzewiałe ramiona przyrządu polerował żółtym proszkiem, wycierał łyżeczki, smarował oliwą oś, a gdy wreszcie straszliwe narzędzie połyskiwało już należycie, ojciec brał je w rękę z lubością i wykonywał w powietrzu ruchy fachowe, wprowadzając je w otwory, istniejące jedynie w jego wyobraźni. Wreszcie wkładał broń do pochwy z zielonego perkalu i mawiał:

– A jednak mimo wszystko, nie lubię tego... o wypadek w takich razach nie trudno... jakieżbo kruche te wszystkie djabelskie organa.

– Tak, tak – odpowiadała matka – zapominasz jeno mój drogi, że wówczas bierzesz podwójne honoraryum!...

Dowiadywałem się o rzeczach, o których pojęcia zazwyczaj nie mają dzieci, ale nie bawiło mnie to zgoła.

Nic nie było przykrzejszem w całej mej nędznej egzystencyi, nad godziny spędzane przy stole, godziny tak nudne i tak nieskończenie długie. Radbym był wymknąć się, wybiedz gdziekolwiek, na schody kurytarza, na podwórze do innych dzieci, do kuchni, do starej Wikty, która nie zważając na wymówki i łajania matki pozwalała mi przewracać garnki, odkręcać kurek kociołka z wodą, jeździć na rożnie, a czasem też zabawiała zadziwiającemi historyami o rozbójnikach, od których rozkosz szła mi w serce, a włosy ze strachu podnosiły się na głowie. Przy stole posłuszeństwo zmuszało mnie do nieruchomego tkwienia w krześle zbyt niskiem, podwyższonem dwoma tomami odwiecznych, potarganych Żywotów Świętych Pańskich. Siedziałem tak długo na mękach, aż matka dała wybawczy znak wstania. W lecie pół biedy było jeszcze i radziłem sobie jakoś na nudy. Przelatywanie much, pobrzęk ós na talerzach z owocami, spadanie na obrus motyli i owadów zwabionych zapachem świeżo podlanych kwiatów dawały mi pewną dystrakcyę. Lubiłem spoglądać przez otwarte okno na ogród, ścielące się poza nim równie i dalej, dalej, fioletowymi osłonione oparami stoki Saint Jacques, poza które zapadało słońce. Ale w zimie, nie było much, ós, motyli, ni nieba... nie było nic, prócz tej strasznej, ponurej sali jadalnej i rodziców milczących, obcych mi, zatopionych w jakichś bezsłowych, nieznanych myślach.

Pamiętam raz, deszcz padał przez cały dzień. Był wieczór zimowy, smutniejszy jeszcze niż zawsze. Rodzice nie przemówili ni słowa, zasmuceni byli jacyś, widziałem to. Ojciec złożył serwetę starannie w kształt serca, jak to czynił zazwyczaj po jedzeniu. Nagle rzekł:

– Co on u licha mógł zmajstrować w Paryżu?... To przechodzi ludzkie pojęcie!

Kilku zręcznymi psztyczkami zrzucił okruchy z kamizelki i spodni, przysunął krzesło do kominka, na którym dopalały się polana drzewa, pochylił ku ogniowi i oparłszy łokcie na kolanach, począł grzać sobie ręce, trąc od czasu do czasu jedne o drugą i strzelając stawami palców. Weszła Wikta, by zabrać talerze i poczęła krążyć dokoła stołu. Rękawy miała zakasane po łokcie. Gdy wyszła, ojciec powtórzył raz jeszcze:

– Ale co on u licha mógł zmajstrować w Paryżu?... Przez ciąg sześciu lat nie dał znaku życia... Hm, i to ksiądz... Bardzo jestem ciekawy... bardzo jestem ciekawy.

Domyśliłem się, że idzie o stryja, księdza Juliusza. Rano otrzymał ojciec list z zawiadomieniem o rychłym jego przyjeździe. List był krótki, lakoniczny, nie zawierał żadnych wyjaśnień. Ani śladu serdeczności, ni słowa tłumaczenia, że nie pisał tak dawno. Wracał do Viantais, donosił o tem bratu i na tem koniec. Listy podobne przesyłają dostawcy swym odbiorcom. Pismo jeno bardziej jeszcze było nerwowe jak dawniej. Zauważył to ojciec.

– Co u licha mógł ten człowiek zmajstrować w Paryżu? – wykrzyknął poraz trzeci.

Matka wyprostowana przy stole, z rękami splecionemi na piersiach potrząsnęła głową. Surowa jak zawsze, sztywna, w sukni czarnej, gładkiej, bez żadnych ozdób z białym kołnierzykiem u szyi wyglądała jak wcielenie powagi.

– Ot, oryginał, – odparła – a przytem pewna jestem, że w tem wszystkiem tkwi coś paskudnego.

Zamilkła, a po chwili dodała z niechęcią:

– Wolałabym dużo, by był został w Paryżu, nie spodziewam się z racyi tego powrotu niczego dobrego.

Ojciec potwierdził:

– Niewątpliwie, niewątpliwie, z jego usposobieniem życie codzienne rajem nie będzie.

Zamyślił się na chwilę, potem dodał:

– Płyną stąd jednak pewne korzyści moja droga! Pobyt proboszcza u nas może przynieść korzyści... i to znaczne... znaczne!

Matka wzruszyła ramionami i odrzuciła żywo:

– Korzyści?... I ty w to wierzysz?... Zresztą on drwi sobie z rodziny, podobnie jak z odprawiania mszy świętej... czyż choć raz przysłał malcowi, swemu siostrzeńcowi za grosz choćby zabawkę?... Albo czyż jednem choćby słowem podziękował ci za trud pielęgnowania gdy był chory, za te wszystkie noce spędzone u jego łóżka z zaniedbaniem własnych spraw?... Mówiłeś: »Da nam piękny prezent«. Ha, gdzież to ten jego prezent?... A zające, a bekasy, a tłuste pstrągi, a wszystko to, czem go napychaliśmy!... To wszystko cośmy sobie od ust odejmowali dla niego! Zachowywał się, jakby mu się to należało...

– Hm, trudno!... – przerwał ojciec – Mieliśmy jaknajlepsze zamiary!

– Głupstwo, byliśmy głupcami, daliśmy się za nos wodzić... To zły człowiek, zły brat, zły ksiądz, to jest istota obrzydliwa! Wraca do Viantais zapewne dlatego, że niema już nic, że wszystko rozmarnował, że jest bez grosza... Spadnie nam na kark!... Ha, ha, tego doprawdy tylko brakowało!

– Ależ daj pokój moja droga, przesadzasz, niemożliwie przesadzasz!... Wraca, bo nie może nigdzie zagrzać miejsca... To djabeł wcielony!... Porzuca Paryż, jak rzucił swe probostwo, gdzie było mu jak u Pana Boga za piecem, jak wyjechał z Randonnais, z tego cichego, tłustego, dającego tyle dochodów probostwa... po prostu potrzebuje zmian, usiedzieć na miejscu nie może, musi się włóczyć po świecie... A co do majątku... ha, ha... nielada skąpiec z niego... nie, nie podzielam twego zdania... przypomnij sobie tylko... to Harpagon istny.

– Mój drogi można być skąpcem, a mimo to marnować pieniądze na przeróżne głupstwa... czyż niewiadomo jakie to nieraz zachcianki mają ludzie jemu podobni?... Zresztą zapominasz widzę, że przed odjazdem do Paryża braciszek twój sprzedał swój folwark, obie łąki, drzewo z la Faudiere?... I czemuż to uczynił?... Gdzież są teraz te pieniądze?

– To prawda! – odparł ojciec i zapadł nagle w zadumę.

– Nie mówiąc już o tem, że wszyscy go tutaj nie cierpią... że szkodzić ci to może przy wyborach, w praktyce nawet... Naprzykład tacy Bernardowie, których trzymasz obiema rękami z takim trudem... nie dałabym i dwu groszy za to, że nie wezmą innego lekarza... to bardzo możliwe... a potem idź, szukaj ludzi, którzy tak często chorują i tak dobrze płacą!

Ojciec oparł się o poręcz krzesła, skrzywił się i podrapał po karku.

– Hm, hm, – zamruczał raz i drugi – Masz racyę... tak masz racyę... to bardzo możliwe.

Matka ciągnęła dalej konfidencyonalnie:

– Słuchaj, nigdy ci tego nie chciałam powiedzieć, bo mi cię żal było... ale drżałam bez ustanku, czy nie dowiem się jakiej okropności... Pamiętasz tego Vergera... co to zabił arcybiskupa... to był także ksiądz, waryat, fanatyk, jak ksiądz Juliusz...

Ojciec obrócił się szybko. W oczach miał przerażenie. Zdawało się, że nagle sięgnął wzrokiem w otchłań, pełną okropności. Drżącym głosem wyjęknął:

– Verger... co ty mówisz?... Verger?... Na miłość boską!

– Tak, ciągle o tem myślałam... nigdy nie rozwijałam dziennika bez drżenia... Mój Boże, któż może przewidzieć?... W twojej rodzinie wszyscy tacy... oryginalni!

Rozmowa się urwała. Zapadło głębokie milczenie.

Na dworze wichr wył, targał drzewami, deszcz bębnił o szyby. Ojciec z troską na twarzy spoglądał w dogasający ogień, matka zamyślona, pobladła, od niezwykle długiego mówienia zapatrzyła się gdzieś w próżnię, a ja, w tej pogrążonej do połowy w mroku, pustej niemal sali, o nagich ścianach, w których tkwiły czarne ślepia okien, uczułem się samotny, opuszczony i nad wyraz smutny. Z sufitu, ze ścian, nawet z oczu rodziców wiał ziąb jakiś, spadał na mnie, owijał mnie, jak płaszcz lodowy, przenikał mrozem, od którego ściskało się serce. Wstrzymywałem łzy. Mimowoli porównywałem klasztorne wnętrze naszego domu, z mieszkaniem Servierów, przyjaciół rodziców, do których co środy chodziliśmy na obiad proszony. O jakże miłą i słodką była atmosfera tego domu, jakie dywany miękkie, pieszczotliwe, jakie tapety wesołe na ścianach, portrety rodzinne, w owalnych ramach, pamiątki lat minionych troskliwie przechowywane, wszystkie te piękne drobnostki rozsiane wszędy, a każda jak uśmiech, a każda napełniająca serce radością, świadcząca o zamiłowaniach właścicieli. Czemuż matka moja nie była podobną do pani Serviere, czemu brakło jej tej wesołości, czemu nie była tak serdeczną, nie nosiła tak pięknych sukien z koronkami i kwiatami u gorsu, czemu nie pachniały jej włosy, jak piękne, jasne, w wielki węzeł zwinięte włosy pani Serviere. Śliczna była, wszystko w niej tak mnie brało za serce, że lubiłem siadać na krzesłach, na których siadywała, całować wszystko i oddychać wonią wszystkiego z czem ciało jej weszło w zetknięcie. Czemuż tak nie robiłem z matką moją?... Czemu nie byłem jak Maks i Janka, dzieci w moim wieku, którym wolno było biegać, mówić, bawić się w chowankę, weselić, czemu nie miałem jak one pięknych złoconych książek z obrazkami, które ojciec »tłumaczył« wśród wybuchów radości i wykrzyków podziwu?...

Powstrzymując ziewanie kręciłem się bezustannie na twardem podłożu, tych nieznośnych Żywotów, nie mogąc wynaleść pozycyi wygodniejszej. By uszy zająć jakimś odgłosem, a oczy widowiskiem, nadsłuchiwałem stukotu sabotów Wikty po podłodze kuchennej i szczęku naczynia i wpatrywałem się w krąg żółtego światła drgającego nad lampą na suficie.

Tego wieczoru ojciec zapomniał zapisać w swoim notesie wizyt odbytych w ciągu dnia u chorych. Zauważyłem też, że nie przeczytał dziennika, chociaż dwie te funkcye spełniał w normalnym czasie z nieubłaganą punktualnością.

Dla rozrywki spróbowałem myśleć o stryju Juliuszu, którego powrót był przyczyną niezwyczajnie długiej i ożywionej rozmowy mych rodziców. Gdy wyjeżdżał, byłem malcem, miałem ledwie trzy lata, a jednak dziwiło mnie, iż we wspomnieniach rysuje mi się blado, niewyraźnie, gdyż czasu onego odjazdu nie minął i dzień, by mnie nie straszono stryjem, jako czemś wielce podobnem do djabła, potworu straszliwego, który porywa na rogi niegrzeczne dzieci. Opowiadano mi przecież, że raz bawiąc się w ogrodzie w Randonnais, wpadłem w sam środek koszyka tulipanów, a stryj rozwścieklony okrutnie mnie obił trzepaczką, którą zwykle trzepano jego sutanny. Także, gdy szło o to, by w dobitnych wyrazach określić czyjąś brzydotę fizyczną, lub moralną, rodzice moi używali zazwyczaj metafory: »Brzydki jak ksiądz Juliusz... brudny jak ksiądz Juliusz... łakomy, jak ksiądz Juliusz... gwałtowny, jak ksiądz Juliusz... kłamie jak ksiądz Juliusz*. Gdym płakał, matka chcąc mnie zawstydzić mówiła:... – O jaki brzydki, zupełnie jak ksiądz Juliusz. Gdym się wyłamał z posłuszeństwa, mówiono mi: – Dobrze, dobrze, tylko tak dalej, mój chłopcze, a skończysz jak ksiądz Juliusz. Ksiądz Juliusz, było to więc wcielenie wszystkich występków, wad, zbrodni, ohyd i tajemnic. Często przychodził do nas proboszcz Sortais i za każdym razem pytał:

– I cóż, nie przyszła jeszcze jaka wieść od księdza Juliusza?

– Niestety dotąd nie, księże proboszczu.

Proboszcz układał swe krótkie, pulchne rączki na wyniosłym brzuszku i kręcił głową z niezadowoleniem.

– Do czego to podobne,... no proszę!... Wczoraj jeszcze odprawiłem mszę świętą na jego intencyę.

– A może on umarł, księże proboszczu?

– O moja dobra pani, gdyby umarł, toby się wiedziało!...

– A możeby to i lepiej było dla niego.

– A może i lepiej moja dobra pani! Miłosierdzie boże jest bez granic!... Ano niewiadomo, niewiadomo!... Ale dla kleru to smutne, to bardzo smutne!

– I dla rodziny także,... i dla rodziny także.

– I dla kraju! I dla wszystkich... bardzo smutne, bardzo smutne dla wszystkich!

Proboszcz zażywał tabakę wciągając ją głośno.

Pamiętam też różne historyjki z młodych lat księdza stryja. Ojciec opowiadał mi je często, gdy był w dobrym humorze, napoły z oburzeniem, napoły ze śmiechem. Zaczynał tonem poważnym, obiecując wyciągnąć z każdej sens moralny »dla przestrogi«, potem jednak dawał się porwać farsie i kończył opowiadanie, śmiejąc się do rozpuku i bijąc po kolanach. Jedna z pośród tych historyjek wywarła na mnie silne wrażenie. Często, gdym widział, że ojciec ma twarz weselszą nieco, prosiłem:

– Ojczulku, opowiadaj o stryju Juliuszu i ciotce Atalii!

– A byłeś ty grzeczny? Nauczyłeś się lekcyi?

– Tak, tak ojczulku, proszę cię, opowiedz.

I ojciec opowiadał:

Gdy nieboszczka twoja ciotka Atalia była jeszcze mała, strasznie była łakoma, tak łakoma, że nie można było zostawić przy niej jednego łakotka, gdyż każdy byłaby zaraz zjadła. Ze spiżarni wykradała resztki pieczeni, plądrowała w szafami szukając słoików z konfiturami, a gdy je znalazła maczała w nich palce. W ogrodzie nawet nadgryzała jabłka na karłowatych drzewach rosnące, a biedny ogrodnik desperował myśląc, że powodem spustoszenia są świerszcze i inne szkodniki. Zaczajał się więc, nastawiał paści, a ciotka Atalia drwiła z niego: I cóż tam Franciszku, co porabiają świerszcze? – Ach panienko, proszę się nie naśmiewać ze mnie – odpowiadał – to jakieś zaczarowane świerszcze, ale poradzę sobie z nimi i tak... – No i przyłapał raz miast świerszcza ciotkę Atalię. Ukarano ją surowo, bo nieposłuszeństwo i łakomstwo to grzechy szkaradne. Przebiegłą była ciotka Atalia nadzwyczajnie, ale zdrowia tęgiego nie miała. Kaszlała często i obawiano się o jej płuca. Babka twoja przymuszała ją więc co ranka do wypicia łyżeczki tranu. Tran smaczny nie jest, a jak ci już mówiłem ciotka Atalia była bardzo łakoma. Nie lada to była sprawa dokazać, by zażyła lekarstwo. Ale po kilku miesiącach kuracji poczęło jej być lepiej, odzyskała rumieńce i kaszel się zmniejszył. Coprawda umarła i tak potem na suchoty. Miała kawerny w płucach... Gdy się ma kawerny moje dziecko... już wszystko na nic, trzeba umierać prędzej czy później... a dzieci niegrzeczne mają zawsze kawerny...

Tutaj ojciec zatrzymywał się, chcąc prawdopodobnie dać czas memu dziecięcemu umysłowi, by zważył całą doniosłość owych proroczych słów. Spoglądał na mnie z miną wyrażającą wielką pewność, wycierał długo i uroczyście nos, a ja drżałem na całem ciele myśląc o tem, że i ja mogę mieć kiedyś kawerny i umrzeć jak ciotka Atalia.

– Pewnego ranku – ciągnął ojciec jowialnie – stryj Juliusz, mający wówczas dziesięć lat wszedł do pokoju, gdzie spała ciotka. W jednej ręce trzymał flaszkę z tranem, a w drugiej woreczek z czekoladkami, znaleziony gdzieś w jakiejś szufladzie. Zbudził biedaczkę i rzekł: – Dalejże, wypij łyżeczkę tranu! – Ciotka słyszeć o tem nie chciała. Wypij, a dam ci jednę czekoladkę! – Otwarł woreczek, zaszeleścił nim, wziął garść czekoladek i pokazał je siostrze. – Aj, jakie to dobre! – rzekł i mlasnął językiem. – Jakie to dobre... wiesz, nadziewane są masą waniliową... no wypij! – Ciotka Atalia wypiła wreszcie, krzywiąc się niemiłosiernie. – Wypij teraz drugą – rzekł wuj Juliusz, – a dam ci dwie czekoladki, rozumiesz, wyborne dwie czekoladki! – I ciotka wypiła drugą. – Słuchajno – powiedział – wypij trzecią, a dam ci trzy czekoladki! – Wypiła trzecią łyżeczkę tranu... potem czwartą, piątą,... dziesiątą, piętnastą... wreszcie flaszkę całą. Wtedy stryj Juliusz nie posiadając się z radości począł tańczyć po pokoju, potrząsać próżną flaszką. – To doskonałe! – wołał – ha, ha, ha, to doskonałe! Wiesz co teraz będzie? Przez dwa dni będziesz chora... będziesz wymiotowała bez przestanku!... Ach, coza heca! Coza heca! Ciotka rozpłakała się, ze strachu, bardzo ciężko zaniemogła... przez tydzień wymiotowała, dostała gorączki i przeleżała dwa tygodnie w łóżku. Stryj Juliusz dostał w skórę, wsadzono go do ciemnej komórki, ale nie uczuł mimoto skruchy i ani słowem nie wyraził żalu, że tak niecnie postąpił z siostrą. Przeciwnie powtarzał ciągle: – Wymiotowała!... wymiotowała!... O coza heca!

Ojciec wybuchał śmiechem i wykrzykiwał na zakończenie:

– A to urwisz z tego Julka! Wszystkie te rysy charakteru bezustanku powtarzane powinny były w moim trwożliwym, dziecięcym umyśle utrwalić się i wytworzyć dokładny obraz stryja. Stało się jednak inaczej. Wydawał mi się jeno niejasną wizyą, zmieniającą się ciągle, a wyobraźnia moja na podstawie opowiadań nadawała mu coraz to inne straszne kształty. Ksiądz stryj! Powtarzałem sobie po cichu te słowa i za każdym razem ukazywało mi się widziadło z rozczochranymi włosami, twarzą wykrzywioną okropnym grymasem, straszne i śmieszne zarazem. Nie wiedziałem doprawdy czy bać się, czy śmiać. Ksiądz stryj! Wysilałem pamięć, by uprzytomnić sobie rzeczywistą jego fizjonomię, przywoływałem na pomoc wszystkie ważniejsze wypadki mego życia, na tle których zarysowaćby się mogła ostro i plastycznie. Wszystko daremnie... z postaci stryja, niby zatartego, starego portretu pozostało tylko długie kościste ciało rozparte w fotelu, z głową wspartą na poduszkach, ze skrzyżowanemi pod sutanną, długiemi, chudemi nogami o wystających kostkach i olbrzymich z rozstawionymi palcami stopach, ubranych w zielone pantofle. Dokoła niego mnóstwo książek, na szarej ścianie jasno oświeconego pokoju, malowidło wyobrażające ludzi rudobrodych, pochylonych nad głową trupa. Wreszcie głos, który mi jeszcze dźwięczał w uszach, głos świszczący piersiowy, gderający ciągle i czyniący ciągle komuś wyrzuty, słyszałem prawie dotąd słowa: Ej urwipołciu!.., Ej gałganie! Tyle zachowało się w moim umyśle wspomnień.

Nie pragnąłem zbytnio ujrzeć napowrót stryja, czując instynktownie, że nie wniesie on ze sobą do życia naszego ni uczucia ni urozmaicenia, wiedziałem też na pewne niemal, że niczego dobrego spodziewać się nie mogę od krewnego, który nie chciał wyprawić fety po moim chrzcie, nie dał żadnego podarunku matce i nie przysłał mi nigdy zabawek na Nowy Rok, ni jednej bodaj marnej pomarańczy. Słyszałem także jak opowiadano, że mnie nie kocha, że wogóle nie kocha nikogo, nie ma szacunku dla Pana Boga i że się ustawicznie złości. Ścisnęło mię nawet za gardło i gdym pomyślał, że może mnie kiedy obić trzepaczką jak dawniej. A jednak oprzeć się nie mogłem jakiejś dziwnej ciekawości, którą, wzbudzały we mnie wykrzyki ojca. – Co on też mógł robić w Paryżu przez przeciąg sześciu lat? Ten znak pytania był mi symbolem jakiejś wielkiej, niezgłębionej tajemnicy. Zwidywał mi się ksiądz Juliusz w kształtach niepewnych, mętnych, w dali jakiejś niezmiernej i mgle pogrążony, zatopiony w procederze tajemnym zabronionym, którego celu nie znałem i to mnie bolało właśnie... bo i prawda... pocóż właściwie pojechał?... Czemuż nie znanym był ani jeden szczegół jego życia w stolicy?... Czemu teraz wracał i poco? Ciekawe, jakie też uczyni na mnie wrażenie? Długa, koścista postać, suche nogi, zielone pantofle, flaszka tranu, tulipany, trzepaczka, wszystko tańczyło w mej głowie dziką sarabandą i w przeddzień przyjazdu mego dziwnego stryja uczuwałem paniczny strach, podobny do doznawanego niejednokrotnie na progu menażeryi, lub budy linoskoczka. Czyż bo nie miała niebawem zjawić się cudaczna, niezrozumiała osobistość wyposażona djabelską mocą, sto razy straszniejsza od szarlatana połykającego szable i płonące lonty, niebezpieczniejsza od murzyna połykającego dzieci z białymi zębami wieczyście głodnego molocha. Wszystkiem co nadprzyrodzone, wszystkimi tworami mego przekrwionego mózgu wyposażyłem postać księdza stryja, która kolejno stawała się maleńką i olbrzymią, raz kryjąc się jak drobny owad w fali traw, to znowu ogromniejsza, potężniejsza od gór niebotycznych, zasłaniając niebo. Nie miałem odwagi myśleć bardziej szczegółowo o wszystkich konsekwencyach osiedlenia się księdza Juliusza w Viantais, gdyż strach mną owładnął i stryj wydał mi się teraz bestyą, potworną z haczykowatym nosem, oczyma pałającemi jak dwa węgle rozżarzone i rogami wystającymi z czoła dzikim gestem godzącemi prosto we mnie.

Lampa kopciła. Ostry odór kopciu rozchodził się po jadalni i o dziwo... nikt na to nie zwracał uwagi. Rodzice milczeli. Matka nieruchoma z zmarszczonem czołem, oczym a błędnemi siedziała zamyślona, ojciec z ukrytą wściekłością poprawiał w piecu, miażdżąc końcem szczypców węgle i grzebiąc w popiele, który rozlatywał się na wszystkie strony, białawym pyłem osiadając meble. Wiatr ucichł. Drzewa pomrukiwały z cicha, deszcz mrzył na ziemię z jednostajnym szelestem. Nagle wśród ciszy rozległ się dzwonek.

– Robinowie przyszli – rzekła matka... chodźmy do salonu.

Powstała, wzięła lampę, przykręciła knot i poszliśmy wszyscy, ja szczęśliwy, że mogę rozprostować nogi, ojciec zły, mrucząc pod nosem: I cóż on u licha mógł zmajstrować w Paryżu?

II.

Domy Viantais pobudowane są na stoku niewielkiego pagórka po obu stronach drogi wiodącej do Mortagne, w odległości kilometra z lasu wysokopiennego się wyłaniającej. – Dworki były wszystkie czyste i wesołe kryte przeważnie łupkami o wysokich, spadzistych dachach i oknach zdobnych latem doniczkami kwiatów i pnącemi roślinami. Dokoła niektórych, widne ogrody, pocięte symetrycznie grządkami i rabatami, otoczone murami przez które się zwieszało wino. Wąskie ścieżki wprost na pole wiodące skąd wysoko wzrok może objąć horyzont spływały jak strumień w rzekę, w jedyną ulicę miasteczka, rozszerzającą się pośrodku jego w obszerny plac ze studnią. Potem ulica opadała wolnym spadkiem na równię, stawała się gościńcem i poprzez most z różowego granitu rzucony na rzekę wiła się dalej wśród łąk, pól uprawnych i sadów. Na grzbiecie wzgórza połączony z miasteczkiem szeroką aleją starych wiązów, kędy ulicznicy grywać zwykli w guziki, stał stary, wpadnięty w ziemię kościół ze śpiczastą wieżą podobną do włóczkowego czepka. Na prawo znajdywała się szkoła i nasz dom, na lewo plebania oddzielona od cmentarza napół rozwalonym, popękanym murem poprzez który widać było krzyże nadwerężone i groby pokryte zielskiem. W połowie alei wiązów wznosiła się kapliczka, z Chrystusem zbutwiałym od wilgoci z jedną już tylko ręką i nogą, co jednak nie przeszkadzało pobożnym, przychodzić tu mamrotać pacierzy.

W owym czasie Viantais liczyło dwa tysiące pięćset mieszkańców. Żyło tam ze dwadzieścia najwyżej rodzin mieszczańskich i urzędniczych. Ale nie składano sobie często wizyt, gdyż wszystkich rozdzielały wzajem od siebie, albo puste formułki próżności, albo różniły ciągle interesy i kwestye współzawodnictwa. Myśmy utrzymywali stosunki towarzyskie z Servierami, których stopa życiowa wprawiała jednak mych rodziców w pewne zakłopotanie, niepokoiła i wzbudzała w nich nieufność. Dalej bywał u nas proboszcz Sortais, starzec nader miły, miłosierny, poczciwy, a także kompromitujący, gdyż w prostocie, swej gołębiej duszy popadał ustawicznie w najstraszniejsze błędy i omyłki.

Wreszcie ścisłe stosunki łączyły mych rodziców z rodziną Robinów, z którymi zaprzyjaźnili się bardzo. Od czasu do czasu zjawiał się u nas kuzyn Debray, emerytowany kapitan piechoty, oryginał skończony, który marnował czas i pensyę na wypychaniu kun i łasic w pozycyach komicznych i wymuszonych. Ale niechętnie go widywano, gdyż klął co drugie słowo i jak mówiła moja matka, »cuchnął padliną«. Robinowie od samego swego przyjazdu do Viantais, to jest od czterech lat żyli w wielkiej z moimi rodzicami przyjaźni. Od pierwszego widzenia poczuli się ludźmi należącymi do jednej rasy, że zaś na przeszkodzie nie stały kwestye pieniężne, interesy i ambicya, a rodzice moi godzili się z nimi w upodobaniach, w instynktach i sposobie pojmowania życia, przyjaźń się utrwaliła. Była to zresztą przyjaźń oparta o wzajemne poszanowanie obustronnych egoizmów i nie byłaby przetrwała najlżejszego wstrząśnienia, poświęcenia, czy ofiary.

Pan Robin był dawniej delegatem ministeryalnym do spraw cywilnych w Bayeux, teraz zaś został mianowany sędzią, pokoju w Viantais, dzięki poparciu jakiegoś senatora, o którym przy każdej sposobności wyrażał się z najwyższem uwielbieniem. Był to człowiek pięćdziesięcioletni, próżny, nadęty i beznadziejnie głupi. Z postaci przypominał małpę, do czego przyczyniała się zwłaszcza górna warga, szeroki kawał zwisającej, źle ogolonej skóry, która anormalnie zwiększała odległość pomiędzy płaskim nosem, a ustami rozdartemi od ucha do ucha. Mały był, gruby, miał twarz żółtą, otoczoną ramką powichrzonych, szpakowatych włosów, wydatny brzuch i kosmate ręce. Pozostała mu nawyczka wielkomiejskiego urzędnika, który dźwigał długo akty pod pachą i biegał z nimi po archiwach i trybunałach. Nosił zawsze cylinder, długi surdut z czarnego kaszmiru, białą krawatkę i... kalosze. Jedyna to była rzecz na którą zgodzić się musiał ze względów lokalnych. Nie wnikając w historyczne dowody, przypisywano mu nieprzedajność wprost barbarzyńską: – Stary Rzymianin – mówiono o panu Robin, choć w przeddzień rozpraw widywano chłopów wchodzących do jego domu z koszykami wychanymi drobiem i zwierzyną. Koszyki wracały puste, wypróżniła je snać swada jurydyczna pana Robin. Nawet przeciwnicy polityczni skłaniali głowy przed jego niezależnością i dostojnością, mimo, że ich skazywał zawsze z zasady na najwyższe kary, ilekroć trafiło im się nieszczęście stawania przed kratkami sądowemi. W reszcie żaden z profesorów prawa nie był tak biegły w kodeksie cywilnym. Pan Robin umiał na pamięć wyliczyć wszystkie jego paragrafy, w niezmąconym i nienaruszalnym porządku. Przynajmniej chełpił się tą nieprawdopodobną sztuką i choć zazwyczaj bardzo wstrzemięźliwy, w tym względzie nie znał granic i proponował szalone zakłady każdemu kto chciał i nie chciał, co wszystko razem wzięte zjednało mu sławę wprost niesłychanego znawcy prawa, jakiego drugiego niema w całym okręgu i poza jego nawet granicami. Ale pan Robin cierpiał na pewną wadę wymowy. Wymawiał literę t, jak g i literę k, jak t. Wynikały stąd nieraz ciekawe kombinacye, które zdumiewały ludzi na rozprawach. Pewnego dnia rzekł do ojca Provosta, który wikłał się w zeznaniach:

– Wszystko to niejasne za...ówno.

Nieborak Provost zarumieniwszy się odparł.

– Ależ panie sędzio, pan gada świństwa!

Nie szkodziło to jednak wcale ustalonej sławie pana Robin jako nieocenionego urzędnika i światowca nieposzlakowanego.

Czasem pan Robin zabierał mnie ze sobą na przechadzkę. Szliśmy drogą. Nagle zatrzymywał się, sapał chwilę, przeginał mocno w tył, ustawiał w pozycyi fotograficznej i z majestatycznymi gestami improwizował przemową krasomówczą:

– Panowie! – wołał. – I cóż rzec o tym młodzieńcu wychowanym po chrześcijaństu przez tatolictą godzinę, ttógego niste żądze tosgoszy pogwały na manowce zbgodni, ttógędy pgowadzi | scieżta pietelna, tędyś na samo dno upadtu i guiny!

Zapalał się, wzywał sprawiedliwości, czytał prawo, brał Boga na świadectwo. Rękami wymachiwał w powietrzu szybko jak wiatrak śmigami.

– Tat panowie! Tagdynalne zasady, na ttógych opagty jest nagód nasz i porządet społeczny, tagność obywatelsta...

Mówił coraz głośniej, wpadał we wrzask, małe ptaki zrywały się z drzew i uciekały wydając okrzyki przerażenia, sroki wylatywały na szczyty drzew, a w dali naszczekiwały psy.

– Łtaj że nieboratu, łtaj ze stguchy! – krzyczał mi nad uchem pan Robin, padał na przydrożną ławkę, sapał długą chwilę, ocierając kroplisty pot z czoła. W duchu słyszał oklaski rozentuzyazmowanego audytoryum i widział jak się doń uśmiecha sam Berrier.

Przyszedłszy do siebie zalecał mi zazwyczaj:

– Pgacuj dziecko, pgacuj... idź na pgawa, albo medycynę,... gadzę ci wybgać się też przy otazyi do Pagyża... Tat, tat, całtiem to co innego Pagyź... ale gadzę ci gadzę szczegem segcem bądź goztgopny! Goztgopność dgogie dziecto to piegwszy wagunek,... geszta już w tem zawagta.

I poraz setny cytował przykład owego młodzieńca, któremu ojciec, bardzo bogaty przemysłowiec posyłał miesięcznie do Paryża dwa tysiące franków. Młodzian ów odmawiał sobie wszystkiego, ubierał się i jadł jak żebrak, nie wydalał się z domu, zużywał ledwie sto franków miesięcznie, a za oszczędzone, przechowywane w skarpetce pieniądze kupował akcye kolei żelaznych i obligacye renty państwowej.

– Goztgopny młodzieniec, ach, co za goztgopny człowiet... tak, tak... to niepogównane!... – i klepał mnie po policzkach. – Widzisz dziecto drogie... jeden ggosz to nic, drugi ggosz równie nieprawda? Ale dużo ggoszy gazem, to majątet... tat mówi moja żona... tat tat... gadzę ci dgogie dziecto! Ale to nie gacya jeszcze...

Tu wbijał zawadyacko kapelusz na głowę, machał laską, w powietrzu i kończył z zacięciem:

– Ale to nie gacya jeszcze, by młodość miała się twasić, to nie gacya. Tat moje dziecto, młodość ma swe pgawa, musi się wyszumić, wychylić czagę gozkoszy gadości!...

Mawiał potem, że zapoznaje mnie z wymaganiami życia, przyspasabia do walki o byt i wprowadza w świat.

Kibić sucha, kanciasta, długa, twarz czerwona z kruszącym się miejscami i zwijającym naskórkiem, pyrkatym nosem, rozwierconymi nozdżami, włosami zielonawo-blond, przylepionymi wąskiemi aksamitkami do zapadłych skroni... oto pani Eustachia Robin, »która wie wszystko«. Trudno byłoby wyszukać mniej powabną niewiastę.

Miała oprócz tego mnóstwo śmiesznych nawyczek i wydawało się, że niemi chce swą brzydotę przyrodzoną uwydatnić. Mówiąc, skrzypiąco świszczącym głosem oddzielała każdą zgłoskę, dychając między jedną a drugą jak miech, co drażniło, niby zgrzyt zwilżonego palca po szkle. Każdemu niemal słowu towarzyszył uśmieszek wyciśnięty jakby z ściągniętych warg, drganie całego ciała, ukłony różnorodne, skomplikowane, niezdarne gesty i pozy pretensyonalne. Wyglądała jak manekin poruszany mechanizmem, który wadliwie funkcyonuje. Miała pasyę zwracania bezustanku uwagi wszystkich na siebie, ciągle się skarżyła na jakieś niedomagania, to w głowie, to w brzuchu, to w piersiach, wzdychała, dmuchała i zawsze w końcu prosiła, by jej dozwolono rozpiąć gorset.

– Uf! – odsapywała. – Nie ciśnie mnie właściwie... przeciwnie... ale muszę państwu powiedzieć, że co wieczora, punktualnie o tej godzinie wzdyma mnie... wzdyma... do podwójnej objętości... To niepokoi... muszę państwu powiedzieć..! Cóż pan na to, panie Dervelle?

– Trochę dyspepsyi niezawodnie – mówił ojciec – żołądek przypuszczam funkcyonuje dobrze... regularnie?

Pani Robin spuszczała oczy i mówiła sznurując usta:

– Mój Boże... naturalnie... rozumie się... to jest, niemal zupełnie dobrze... Właściwie... ach jacyź ci lekarze! Jakież zadają pytania? To odziera życie z czaru poezyi... nie prawdaż droga pani?... Doprawdy za nic nie chciałabym być lekarzem... Należy z wyższego brać rzeczy stanowiska, a przytem ci chorzy!... Ach nienawidzę chorych... zdaje mi się, że patrzę na zwierzęta!...

Nie cierpiałem jej, gdyż nieraz dała mi się we znaki jej złośliwość. Pani Robin miała dwu synów. Jeden z nich, chłopak dwudziestotrzechletni służył wojskowo w Afryce. Unikano wzmianek o nim i nie przyjeżdżał nigdy do Viantais. Drugi, Jerzy, dwa lata młodszy odemnie, był biedną chorowitą, ułomną istotą. Matka nie pokazywała go prawie nigdy, wstydząc się jego pomarszczonej twarzyczki, małych, krzywych nóżek i wogóle słabowitego, wątłego dziecięcia, które za prędko na świat przyszło. W porównaniu do niego byłem piękny, zdrowy, silny i miałem tyle przewag nad biednym Jerzym, że czułem, iż mógłbym go serdecznie pokochać. Łagodny był, dobry i zrezygnowany. Radbym był mieć go za codziennego towarzysza zabaw, szczęśliwy czułbym się, mogąc ochraniać go i siłę swą oddać na usługi jego słabości. I on tego pragnął, widniało to z jego błagalnego wzroku, w który wkładał całą swą duszę trwożną, pełną skarg, wzroku więźnia łaknącego słońca i wolności. Zdawało się, jakby z tęsknotą spozierał przez szyby na polatujące ptaki, spragniony, by go na skrzydłach uniosły w bezmiary światłości i swobody... A pomiędzy nami stała zazdrośnie pani Robin, rzucając czarny cień swej długiej, sztywnej postaci, szorstkiej i kańciastej jak mur kamienny. Nie dopuszczała, by nas widziano razem, gdyż to podkreślało jeszcze bardziej brzydotę jej syna. Jako matka zarazem i jako kobieta czuła nienawiść do wszystkiego co młode, piękne i żywe, nienawidziła zaś szczególnie mnie, za to, iż miałem rumiane policzki, silne, zdrowe członki i że zdrowa, gorąca krew pulsowała we mnie. Zdawało jej się, że okradłem z tego wszystkiego jej syna i czyniła mnie odpowiedzialnym za swój zawód i cierpienie. Czasem deptała mię po nogach, a gdy ból wyciskał mi łzy z oczu, z najwyższą czułością przepraszała mnie za swą nieuwagę i obłudnie pieściła. Ile razy znalazła się ze mną sam na sam biła mnie po twarzy, kopała ile wlazło i okładała pięściami. Często ukradkiem, w kącie szczypała mnie po rękach i nogach do krwi, mówiąc równocześnie miodowym głosem: – Co za słodkie, anielskie dziecko! Jaki on śliczny!... – A po jej zawiędłych, ściągniętych nienawiścią wargach przewijał się straszny grymas wstrętu. Jednej niedzieli, gdyśmy podczas przechadzki szli grzbietem wysokiego nasypu, niepostrzeżonym ciosem łokcia strąciła mnie na dół, i wydobyto mnie z podrapanemi o ciernie do krwi rękami i twarzą, z całem ciałem okrytem sińcami. Nie skarżyłem się rodzicom, bo bałem się jeszcze gorszego prześladowania. Pani Robin wyrażała się o mnie zawsze z niewysłowioną słodyczą i podziwem, a matka kochała ją tem mocniej za to przywiązanie do mnie.

– No Albercie, bądź grzeczny dla pani Robin... ona taka dobra dla ciebie!

Do rozpaczy doprowadzały mnie te, ustawicznie powtarzane uwagi. Oburzała się moja dusza za tyle niesprawiedliwości. Ale cóż było robić? Gdybym nawet użalił się, niktby mi nie uwierzył... ukaranoby mnie niezawodnie i na tem by się skończyło.

Codziennie, z wyjątkiem czwartków Robinowie przychodzili do nas wieczorem. Matka moja i pani Robin brały do ręki robotę i rozmawiały o sprawach gospodarskich... lamentowały, że mięso ciągle drożeje...

A chleb... już niema nań teraz taksy!... To nikczemność!... Naturalnie, nic dziwnego, że na grzbiecie piekarki pani Chaumier widzimy szal na jaki nawet żadną z nas nie stać!... Mój Boże!... i to za nasze pieniądze! To słowo: pieniądze... pojawiało się ciągle na jej ustach i drażniło mnie jakby jakiś cyniczny wyraz.

Ojciec mój z panem Robin grali w pikieta. Obaj poważni byli, zamyśleni i w ciszy głębokiej a wrogiej, knuli wzajem na siebie spiski ważąc śmiertelne ciosy, licząc lewy. Czasem rozmawiali o polityce, wzdrygając się na wspomnienie krwawego roku 1848, rozpływając się nad geniuszem i zasługami pana de la Gueromiere i przyrównując Juliusza Favra do Marata.

– Gaz przyjechał na gozpgawę do Bayeux – mówił pan Robin. – Ach mój dgogi przyjacielu, mówię ci, to stgaszny człowiet!... fogmalnie stgaszny! Ae to me gacya... bądźmy spgawiedliwi... przemawia wybognie!

W niedzielę zasiadano gremialnie do partyi »borra«, w którym brał udział także proboszcz Sortais. Chociaż stawki stanowiły jeno skromne ziarnka fasoli, pani Robin zacietrzewiała się, stawała wprost dziką i zachłanną. Żądała unieważnienia wszelkiego, choćby najlżej nieformalnego pociągnięcia, powołując się na dosłowne brzmienie regulaminu gry. Pan Robin nawykły do odcyfrowywania zagmatwanych spraw sądowych i egzegezy jurydycznej podejmował się wyjaśnień, dyskusyj i wyroków.

– »Bog« – zapewniał przybierając pozę prezydenta trybunału – góźni się znacznie od todetsu... to pgawda, ale nie ulega twestyi, że i tu natgafiamy na pewne otoliczności, ttóre czynią go pgawie podobnym do pgawodawstwa.

W rezultacie, rozstrzygał zawsze kwestyę sporną na korzyść żony.

Robinowie prowizorycznie zajmowali pierwsze piętro domu, będącego własnością dwu bogatych dewotek, starych panien nazwiskiem Lejars. Obie były grube, chód miały chwiejny, jednakie zawsze suknie i ogromne wola na szyjach, co należało już do osobliwości Viantais. Robinowie pozostawili swe meble i urządzenie w Bayeux pod dozorem jakiejś ciotki, gdyż byli tego mniemania, że w Viantais godnego ich urządzenia pomieszkania znaleść niepodobna. Zajmowane przez nich ubikacye smutne były, ciasne, a mebli było jeno tyle, ile najniezbędniej potrzeba. Nie mieli też służącej i nie przyjmowali u siebie.

– Jakże pan chcesz – mówiła pani Robin – byśmy zmuszali naszych przyjaciół do duszenia się w takim kurniku?... Ach, gdy będziemy mieli już mieszkanie przyzwoite, gdy sprowadzimy meble!... Ach wtedy!...

Te kropki po wykrzyku, spojrzenia, chwianie głową, kryły w sobie tysiące obietnic, wizyj, uczt bez końca, obiadów nieprawdopodobnie wystawnych, o których żaden z mieszkańców miasteczka ni wyobrażenia mieć nie mógł. W owych wyrazach: »gdy sprowadzimy nasze meble« wypowiadanych głosem tajemniczym, kuszącym, drgały tęczowe barwy i połyski oślepiające kryształów, sreber, porcelany, czerwieniły się rubiny win najrzadszych, krążyły dania najsmakowitsze, piętrzyły się wonne gmachy biszkoptów i nugatu, zwieszały się z naczyń krystalicznych kiście winogron, woniały złote owoce. Mieszkańcy Viantais mawiali:

– Ach ci Robinowie... zdaje się, że nikt tak przyjmować nie umie, jak oni.. Co też to będzie, gdy sprowadzą swe meble...

Radzono się ich też w kwestyach etykiety, informowano »co wypada«, a co »nie wypada«, dopytywano się o symboliczne znaczenie deseru, co jest sprawą ważną i interesującą. Ilekroć przychodzili do nas na obiad pan Robin wykrzykiwał:

– Ach, ileż to obiadów dłuźniśmy już łastawym państwu! To dopgawdy aż przytge... bagdzo przytge!... może sto lub więcej! Ale niechno przyjdą nasze meble...

Mówiono wiele o tych słynnych meblach, dla których domy Viantais były zawsze za małe, albo za wielkie, za ciemne, albo za jasne, zbyt suche, lub za wilgotne. Pani Robin bajki opowiadała o wspaniałości urządzenia swej sypialni, z niebieskiego rypsu, i mebli jadalni z żółtego adamaszku. Rozwodziła się też nad swą bielizną haftowaną różowym jedwabiem, szkłem o złotym rąbku, o chińskim serwisie do kawy, którego nigdy nie używano, gdyż był za delikatny i skutkiem tego stać musiał w szafce fantazyjnej z mahoniu, będącej w połowie bufetem, a w połowie biblioteką. Pan Robin ze swej strony rozwodził się szeroko nad swoją piwnicą pełną napojów wyśmienitych, gdzie była »stgytta na cygaga«, i nad rzeźbionem biurkiem dębowem, gdzie również były przeróżne »stgytti«.

– Zgesztą – dodał – obaczycie to państwo sami skogo tylto spgowadzimy nasze meble.

Ale sprawa miała się w gruncie rzeczy inaczej. Robinowie, ufni w poparcie swego senatora spodziewali się ciągle awansu i przeniesienia i nie chcieli płacić dwa razy przewozu mebli. Przeczekali w ten sposób w domu panien Lejars dwanaście lat i przez cały czas przy każdym proszonym obiedzie tłumaczyli się w jeden i ten sani sposób:

– Ileż to obiadów dłużniśmy już łastaw ym państwu! To dopgawdy aż przykge... ale niechno tylto przyjdą nasze meble!...

Matka nie omyliła się. Zadzwonili do bramy Robinowie... Weszli, Robin zadyszany, z twarzą ukrytą w długim, trzy razy około szyi okręconym szalu w czarno białe kraty, żona jego z pod różowego, zdobnego czarną wstążką kapturka strojąc miny zaraz od progu.

– Co za czas, dgodzy państw o! – wykrzyknął pan Robin parskając niby koń dychawiczny – co za czas!... a bagometg spada jeszcze ciągle!

Pani Robin ściągnęła usta, przybrała pełną słodyczy, a oburzoną minę.

– Mówiliśmy przed chwilą... ja i mąż – rzekła. – Oby tylko zastać tego biednego Dervella! Może był zmuszony iść do chorych... i to na taki psi czas... Ach co za straszny zawód... noc taka ciemna!...

– To prawda – odparł ojciec, pogoda nie zbyt zachęca do spaceru... Ale cóż państwo chcecie?... Jak trzeba, to trzeba... najgorsze, że nie zawszę jest się pewnym zapłaty... Oto rzecz smutna! Zwłaszcza ci biedacy... jakie to wszystko wymagające!...

– To pgawda! – wykrzyknął pan Robin –...i cóż ich obchodzi stgata czyja... he he he!

Matka pomagała pani Robin zdjąć kapturek płaszcz.

– A mały Jurek? – spytała – zostawiła go pani znowu w domu?

– Ach na taki czas!... Jakżebym mogła... zresztą jest nieco cierpiący... kaszle bardzo... Niech sobie tylko pani pomyśli... nawet robótki nie przyniosłam... ta słota rozleniwia mnie... jak rozleniwia... ach!

Spostrzegła mnie, podbiegła wyciągając obie ręce.

– Słodkie maleństwo... W pierwszej chwili nie zauważyłam... jak zawsze śliczniutki i grzeczny... pocałuj mnie dziecinko!

Nadstawiła mi swe usta, ohydne, zwiędłe, blade usta, wstrętniejsze dla mnie od paszczy dzikiego zwierza.

Gdy wszyscy usadowili się dokoła okrągłego stolika przed kominkiem, ojciec rzekł głosem poważnym:

– Moi drodzy państwo, mam wam powiedzieć ważną nowinę.

Robinowie podnieśli głowy zaciekawieni, uważni.

– Oto nie mniej ni więcej... jeno.... ksiądz Juliusz powraca do Viantais.

Sędzia podskoczył na krześle, otwarł usta i siedział tak chwilę z otwartą szeroko ze zdziwienia paszczą. W reszcie krzyknął:

– Tsiądz Juliusz!... pgoszę... pgoszę... co też pan pgawi!

– Odebrałem dziś rano list – ciągnął dalej ojciec ... Parę słów tylko... oczekujemy go z dnia na dzień... nie znamy zresztą jego zamiarów.

– Ale wgeszcie może wiadomo państwu choć, czy wgaca na czas dłuższy... na stałe, czy może tylko w odwiedziny przyjeżdża?

– Zdaje się, że na stałe... tak przynajmniej domyślamy się z listu... Naturalnie, o tem co robił w Paryżu ni słowa... Ach, zawsze jest jeszcze tylko prostym księdzem.

Ojciec jak mi się wydawało śledził wzrokiem wyraz twarzy sędziego, szukając w niej rady, pomocy. Wszystkie wątpliwości i obawy opanowały go na nowo i pewny jestem, że w tej chwili brat przedstawiał mu się w postaci księdza apostaty, z długą brodą świecką, w czarnym surducie.

– No, no – ozwał się pan Robin – więc wgeszcie ujrzymy owego słynnego tsiędza Juliusza!

– Będziemy mieli w niedzielę o jedne mszę więcej, – rzekła z ukontentowaniem pani Robin. – To bardzo mnie cieszy!... Od czasu, gdy wikary, ksiądz Desroches został kapelanem pana de Blande, służba boża jest rzeczywiście tak niedostateczną... tak skąpą!...

I zwracając się do matki spytała:

– Ksiądz proboszcz niewątpliwie wie o tem... i cóż on na to... Co mówi?

– Ach... – odparła matka – ksiądz proboszcz jest zachwycony... Ale on wszystkiem się zachwyca, to rzecz znana... nie dostrzega nigdzie ni cienia złego... A jednak powinienby znać księdza Juliusza... Nie mówię zresztą już o trudnościach i scysyach w łonie rodziny... ładnie to będzie, niema co mówić.

– Ale w jakim chagatterze będzie tu tsiądz Juliusz, czy jato witagy?

– Nie wiemy... zapewne jako ksiądz prywatny!

I dodała głosem, w którym brzmiała cała uraza i żal do księdza.

– On księdzem prywatnym... ten człowiek, który mógł zostać biskupem, gdyby był tylko chciał i uczynić tyle dobrego rodzinie!... Bylibyśmy pchnęli Alberta na drogę karyery kościelnej... zamiast tego wszystkiego, cóż nas spotyka?

Pani Robin poruszyła się na krześle, zachwiała suchym biustem i grymas złośliwy wykrzywił jej wargi.

– Ależ droga pani – pocieszała – niech się pani nie martwi... Trudno, stało się i tego zmienić nie można... ważną jest dla państwa rzeczą to, że powraca... powinniście się z tego radować...

Matka wzruszyła ramionami.

– Z pewnych względów... tak... z innych nie... Nie znasz go droga pani Robin.

– Wiem tylko jedno – odparła – wiem, że jest księdzem!... Zresztą zawsze to dobrze mieć przy sobie krewnego... pielęgnuje się go... czuwa... wie się co robi... i zawsze jest się na miejscu, gdy trzeba działać, gdy rzeczy zbaczają z właściwej drogi...

– Tak, ma pani słuszność – odparła matka... Jest w tem pewna korzyść...

– Podczas, gdy z oddalenia! Mój Boże.. można się spodziewać wszystkiego... to jest nie można liczyć na nic... Ileż dzisiaj ludzi podstępnych, chciwych... a zresztą zważ pani tylko... nie można niczego z góry przesądzać... może on się zmienił ten ksiądz Juliusz!... Może powraca z majątkiem...?

Błyskawica mignęła w oczach matki, ale rychło zagasła. Potrząsnęła smutnie głową i rzekła:

– Pragnę tego dla niego samego! Ale ksiądz Juliusz, to nie człowiek po temu... Jeśli się zmienił, to chyba na gorsze... oto moje przeczucie. Może będziemy musieli w dodatku do wszystkiego żywić go, utrzymywać... Paryż taki wielki, tak pełen ponęt, pokus... dzieje się tam tyle rzeczy i tylu tam złych ludzi!

– Zbytet, zbytet! – wykrzyknął pan Robin... – W Pagyżu zbytet gubi ludzi!... wszyscy silą się tylto, by coś wynaleść, na co by można magnować pieniądze... wyobgaście sobie państwo naprzytład, u senatoga w przedpotoju stoją dwaj murzyni z bgonzu, dwa gazy tat wielcy jat ja, a w gętach mają złocone latagnie... Tgudno pojąć... pgawda?... Ajednat widziałem to na własne oczy!...

– Ja znowu – począł ojciec – byłem raz w teatrze... Pokazywano George Sand... wiecie przebrana była za mężczyznę!... Zdaje mi się, że Julek też musiał przebierać się za mężczyznę,.. He he! Nie zniszczył on zdaje mi się, wielu sutann... Ale wracając do George Sand... widziało się bardzo dobrze, że to kobieta... widziało się zbyt dobrze nawet...

– Ohyda! – wyjękła z obrzydzeniem pani Robin. Odwróciła głowę i machała rękami, jakby odpędzała natrętną muchę.

Ojciec chciał zapuścić się w opis szczegółowy spektaklu, ale matka powstrzymała go wskazując na mnie oczyma. Poza medycyną, w mojej obecności starannie i z wielką surowością dobierano słów.

Rozmawiano dalej o księdzu Juliuszu, a ojciec mój opowiadał całe jego życie od młodości, aż do wyjazdu do Paryża. Bardzo byłem tego wieczoru śpiący i nie zapamiętałem wiele z tego opowiadania; mimo, że wypadki same tak ważne i obecność nieznośnej pani Robin podniecały mnie. W pamięci utkwiły mi tylko wykrzyki oburzenia wydawane przez gości przy każdym ciekawszym epizodzie.

– Mój Boże czy to możliwe?... Ksiądz!?...

Pamiętam też, że była mowa o jakiejś pani Boulucere, zmarłej w połogu. Ojciec mówił:

– Rozumiecie państwo... oto uterus, czyli macica... jeśli się wam lepiej podoba... jestto niby balon... Cześć wydęta jest u góry... nieprawdaż? A więc to cięży...

Potem wrócono do księdza Juliusza. O pół do jedenastej Robinowie zaczęli się wybierać do domu.

– Proszę się dobrze zastanowić droga pani! – mówiła obrzydła pani Robin do matki, wdziewając swój kapturek – Nie radzę działać porywczo... nie wiadomo nigdy co może nastąpić... a zresztą gdybyśmy się mogli na coś przydać... proszę, bardzo proszę, bez ceregieli!... Tak serdecznie kocham łaskawą panią, tak mi się serce wyrywa do małego Albertka!...

Ojciec półgłosem rozmawiał z panem Robin.

– A może to z gacyi tobiet?

– Nie... nie!... odparł ojciec... W tem musi tkwić coś innego! Co on też u licha mógł zmajstrować w Paryżu?

III.

Nim podejmę dalszy tok opowiadania, niech mi wolno będzie cofnąć się wstecz w przeszłość księdza Juliusza, naszkicować jego sylwetkę według osobistych mych wspomnień, na podstawie materyału jaki mi się udało zebrać po długich, usilnych staraniach z ust osób, które z nim żyły w różnych miejscach gdzie przebywał.

Babka moja była osobą bez wątpienia największym w całem Viantais otoczoną szacunkiem. Mogę bez przesady powiedzieć, iż czczono ją jak świętą. Niezrównanie była dobrą dla wszystkich, i niezmiernie uczynną, zwłaszcza wobec biednych. Jako córka wieśniaka, mimo, iż małżeństwo zapewniło jej pewne stanowisko w towarzystwie małomiasteczkowem nie porzuciła stroju wiejskiego. Była to osoba bardzo skromna, o niezwykle delikatnych uczuciach i umyśle głębokim. Była może tylko trochę przesadnie nabożną. Widzę ją dotąd jak siedzi w wielkim fotelu o płóciennych poduszkach... maleńka, sucha z twarzą delikatną woskową, pełną zmarszczek, tonącą w wielkim czepku z białego perkalu. Robiła bezustanku na drutach pończochy, kamizelki i spódnice dla biednych. Mimo wieku, który ją pochylał ku ziemi i choroby czyniącej sztywnymi palce, czynną była ciągle i żywą. Każdego ranka szedłem do niej na dzień dobry, a raczej prowadziła mnie tam bona. Nim ją pocałowałem, biegłem do kominka, na którym leżał mały, czarny, drewniany piesek. Pod ogonkiem jego znajdywałem codziennie sztukę półfrankową. Udawała zdziwioną, śmiała się i wołała potrząsając drutami:

– Jakto i dziś także?... Dziesięć sous? Cóż to za piesek, co za dziwny piesek?!

Mimo, że na dnie jej serca leżał smutek i wiele wspomnień bolesnych, na ustach jej widniał zawsze słodki uśmiech, budzący zaufanie i sympatyę wszystkich. Ale w uśmiechu tym kryło się wiele łez... dziecka, kobiety i matki. Z natury wrażliwsza od ogółu dzieci wiejskich miała dzieciństwo smutne i bolesne i wycierpiała wiele od ludzi prostackich i brutalności ich obyczajów. Nie pogardzając otoczeniem, wśród którego żyć była zmuszona, pragnęła tylko, by ci ludzie posiadali więcej dobroci, spokoju i łagodności. Wyszła za mąż. Dziadek, o ile wiem był człowiekiem bardzo gwałtownym, despotą, amatorem dziewcząt i pijakiem na wielką skalę. Dręczył ją, jak zresztą wszystkich, bez powodu... i bez litości. Był hodowcą koni i skutkiem samego już zawodu jeździć musiał ciągle po jarmarkach i spędzać przeważną część życia po gospodach z handlarzami. Tam to niewątpliwie nabrał tych złych nawyczek. Umarł skutkiem kopnięcia konia, jakie otrzymał w brzuch na jarmarku w Chassans, a babka młoda, jeszcze kobieta pozostała wraz z trojgiem dzieci to jest ojcem moim, ciotką Atalią, która zmarła w 18 roku życia na suchoty i stryjem Juliuszem.

Trudno było wyobrazić sobie nieznośniejsze dziecko od wuja Juliusza. Był skryty, okrutny, męczący i czychał tylko na sposobność uczynienia komuś na złość. Nacierpieli się dosyć przez niego brat i siostra, a matka żyła w ciągłej rospaczy. Daremne były prośby i kary, wszystko to podniecało tylko tę nieokiełzaną naturę.

– Istny portret ojca! – mawiała z płaczem biedna kobieta.

I rzeczywiście z przerażeniem dostrzegała u syna tesame gesty, spojrzenia, któremi witał ją wracający do domu z krzykiem, klątwami na ustach, mąż, cuchnący winem i gnojem stajennym.

W szkole, gdzie go wcześnie umieszczono, Julek bił współuczniów, denuncyował ich, buntował się przeciw nakazom nauczycieli. Ale był bardzo rozwinięty umysłowo, i przytem pracowity, tak, że był zawsze pierwszym w klasie. Gdyby nie to, wypędzonoby go nieraz, ale ze dwadzieścia razy ze szkoły. Gdy powrócił do domu, w bezczynności i swobodzie rozpanoszyły się w nim jeszcze bardziej złe skłonności. Całą okolicę oburzał swem rozwiozłem życiem, nie wychodził z szynku i dopuszczał się rozlicznych kradzieży domowych. Nie można mu było uczynić najlżejszej uwagi, gdyż unosił się i groził, iż wszystko porozbija. Był tak straszny w gniewie, że wszyscy drżeli, a on sam po przejściu ataku całemi godzinami leżał wyczerpany, chory, blady, podobny do epileptyka zbrutalizowanego straszną chorobą. Gdy matka pytała go jaki zawód obrać zamierza, pogwizdywał i obracał się do niej tyłem. Umieściła go na próbę u notaryusza w Mortagne, ale uciekł stamtąd po trzech dniach, zasmarowawszy obrzydliwymi rysunkami mnóstwo stemplowanego papieru. W tym czasie opanowała go istna żądza czytania. Czytał wszystko, poezye, książki naukowe, filozoficzne i dzienniki rewolucyjne, których mu dostarczał aptekarz republikanin w starym stylu, egzaltowany, rozszalały, marzący tylko o gilotynie i szczęśliwości wszechludzkiej. Obaj spiskowali teraz, układając katastrofy fantastyczne i przewroty nadzwyczajne porządku społecznego. Julek radował się niewymownie wygłaszając wobec matki przerażające rzeczy, a biedna kobieta zalewając się łzami jęczała boleśnie.

– Mój Boże! Czyż to możliwe, by to był mój syn?

Pewnego dnia, gdy zupełnie na seryo rozmyślała czy wysłać syna za morze, czy umieścić w domu poprawy, Julek oświadczył, że chce zostać księdzem. Wydała okrzyk, wzniosła oczy w niebo, zakryła twarz rękami, jakgdyby usłyszała straszne bluźnierstwo.

– Panno święta!... Ty księdzem?!... Taki nicpoń księdzem!... Obrażasz Pana Boga tylko mówiąc takie rzeczy...

– Zostanę księdzem! – powtórzył Julek z uporem... – Zostanę księdzem i basta! – Uparł się, bił pięściami w stół, złościł się, groził.

– Chcę zostać księdzem do kroćset djabłów!... Chcę zostać księdzem psiakrew...!

Matka zemdlała wyszeptawszy:

– Wydałam na świat Antychrysta! O przebacz mi Panie!... Ulituj się!

Zapytano o zdanie proboszcza. Ale on w tem nagłem powołaniu, tak dziwnemi wyrażonem słowami dopatrzył się nadzwyczajnej łaski nieba... cudu poprostu... i nie posiadał się z radości.

– Cud... istny cud... wielki cud – wołał. – W niedzielę podczas nieszporów ogłoszę to całej parafii... Ach co za cud!... co za cud nadzwyczajny!

Biedna kobieta zalewała się łzami:

– Ależ on klął księże proboszczu – mówiła – klął jak poganin!

– Ta, ta, ta,... klął, klął... naturalnie, że musiał kląć! Przecież to jasne, że w tej właśnie chwili ulatywał z jego ust zły duch... Tak moja droga pani! Julek chce zostać księdzem!... Ach dziękujmy Bogu! Wie pani, w moich oczach jestto jeden z najjaskrawszych, najoczywistszych objawień Boga i tryumfów wiary. To przywodzi na myśl św. Augustyna!... Tak syn pani będzie drugim św. Augustynem!... Co za zaszczyt dla pani, dla parafii, dla kościoła!... Ach, to cud ogromny!

– Księże proboszczu, drogi księże proboszczu, – jęczała nieszczęsna matka zalewając się łzami – czy się tylko ksiądz proboszcz nie myli?

– Na, na... proszę się uspokoić... proszę się uspokoić dobra pani... nie, nie, nie mylę się wcale... cóż znowu? I czemużbym się miał mylić?... To cud, oczywisty cud! Odprawię jutro uroczystą mszę dziękczynną z wystawieniem Sanctissimum... no proszę się uspokoić... nie płakać... wszystko będzie dobrze... na... na!

W dwa miesiące potem wuj Juliusz wstąpił do seminaryum w S.

Co go skłoniło do tego postanowienia tak niespodziewanego? Czy wykreślił sobie jakiś plan istnienia w granicach tego zawodu, w gruncie rzeczy wygodnego i łatwego w porównaniu do innych?... Czy może uniosło do niepohamowane zamiłowanie do mistyfikacyi i bluźnierstwa? A może nie był tak przewrotny za jakiego się podawał? Może udane złe, z którem się tak chętnie popisywał pływało jeno po powierzchni jego duszy jak maska, a na jej dnie tkwiły niezniszczone kiełki uczuć chrześcijańskich?

Nie dowiedziano się tego nigdy. Julek przez całe życie pozostał nierozwikłaną zagadką.

Mimo wszystko jednak lata spędzone w seminaryum stanowiły w jego życiu nowy okres energicznego wysiłku ku dobremu i wytrwałej walki z własną naturą. Popychany ambicyą dojścia do jakiejś wysokiej godności kościelnej, czy też ogarnięty skruchą, lub rozwagą starał się zwalczyć i opanować swój buntowniczy charakter, próbował wziąć go pod jarzmo dyscypliny, upokorzyć, nie, jak czynią słabi zapomocą modłów i biernego dopełniania praktyk pobożnych, ale przez wysiłek, wprost muskularne napięcie woli, przez fizyczny niemal napór wszystkich swych władz umysłowych. Niestety po chwilach męstwa następowały nagle nawroty do złego, pchnięcia wsteczne przyrodzonych instynktów i były tak niespodziane i tak silne, że obalały w jednej chwili, unicestwiały całą pracę podjętą dla ich zwalczenia, cały długo i mozolnie budowany gmach wszystko co stworzył dla ochrony przed sobą samym. Musiał rozpoczynać na nowo. Ta ustawiczna wałka umysłu i ciała, ten ciągły moralny skurcz nerwowy, do którego się zmuszał, przeszkodziły wujowi Juliuszowi upodobnić się do swych kolegów z postaci, nabrać jak mówiono, lokalnej barwy. Przeciwnie, zwisająca na dół olbrzymia jego czaszka opadła jeszcze bardziej na piersi, twarz krzywiła się kurczowo i nigdy nie nabrał owych okrągłych, gładkich ruchów, słodkawo gorzkiego wyrazu, uśmiechu zjadliwego, powolnej gracyi osób duchownych, nigdy nie sharmonizował się z ową pełną szeptów ciszą zakrystyi i konfesyonału.

Nadzwyczajna pamięć i łatwość pojmowania zwróciły niebawem uw agę profesorów, zaniepokoiły ich nawet. Śmiałość pomysłów i skłonność do poddawania krytyce dogmatów, oraz mieszania wspomnień niejasnych z zakresu wiedzy i filozofii potępionej przez kościół z niezmiennymi, surowymi pewnikami nauki teologicznej, płomienna, namiętna wymowa, którą wprowadzał do swych wywodów najbardziej abstrakcyjnych, a nadewszystko nieprzezwyciężona odraza do świętych obrządków, których uczono kleryków jak sztuki uczą aktorów, wszystko to więcej jeszcze jak jego wybryki życiowe przeraziło kierownika seminaryum i utwierdziło w mniemaniu, że powinien donieść o tem biskupowi. Biskup, starzec łagodny i pobłażliwy po namyśle osądził, że jestto kipiączka młodej krwi, którą ujarzmi wnet surowa dyscyplina i uśpi wpływ rutyny. I, rzecz dziwna u człowieka bojaźliwego, uczuł sympatyę dla Julka, i postanowił zająć się jego przyszłością właśnie dlatego, że inny był niż reszta seminarzystów. Wzywał go do siebie kilkakrotnie, zapraszał na obiady i nie zrażając się zachowaniem butnem ulubieńca uczuł, że go pociąga ten ciekawy charakter, wielka, idąca omackiem wola »tak inaczej biorąca« wszystko dokoła, na co przywykł patrzyć i o czem zazwyczaj słyszał. Jednego dnia wikaryusz biskupi przytoczył ważne fakty, które kazały powątpiewać o powołaniu Julka. Mówił pochylając głowę na złożone ręce.

– Eminencyo... w tej duszy wre... wre strasznie... i boję się, by nie stała się niewierną i grzeszną.

Biskup odparł na to:

– Uspokoimy ją księże proboszczu, uspokoimy niezawodnie... i zobaczysz, że... ten chłopiec daleko doprowadzi... bardzo daleko!... Stanie się chwałą Kościoła!

Umilkł, a po chwili dodał z żalem;

– Jaka szkoda, że taki brzydki i tak źle zbudowany!

Wuj Juliusz nienawidził kolegów, i usuwał się o ile tylko mógł od nich, nie biorąc udziału w rozmowach i rozrywkach. Na wykładach i podczas przechadzek odosabniał się zawsze od innych jak dziki, stąpał z zaciekłością, kopał na drodze leżące kamienie, trząsł drzewami, jakgdyby celem jego ciągłym było coś niszczyć. Wśród najgorliwszych i najbardziej ortodoksyjnych kolegów wietrzył zawsze wstrętną, podejrzaną przyjaźń, przejmował ich korespondencyę, i bawił się prześladowaniem ich cynicznymi żartami i obrzydliwemi słowami, gnębiąc ciągłym terorem denuńcyacyi i obawą publicznego wstydu wobec przełożonych. Pogardzał tymi młodzieniaszkami biało różowymi, o umyśle niewolników i nieświadomej siebie duszy, którzy wiary uczyli się jak kręcenia powrozów, i skrywali pod powierzchownością pobożnisiów i ludzi uległych, ordynarne instynkty pedanta i niskie zachcianki spanoszonego chłopa. U nich zaś przyrodzona nieufność i nabyta nienawiść półmieszczuchów do człowieka, który psychicznie nie należał do ich klasy złączały się w jedno i uczyniły im Juliusza wstrętnym. Bali się go też bardzo z powodu protekcyi »skandalicznej«, którą go otaczał biskup, z powodu strasznych wybuchów gniewu, okrutnych drwin, i przeczuwali w nim ze strachem przyszłego apostoła herezyi, obrazoburcę, odstępcę, »drugiego Lamennais’go« Lamennais’go bowiem w rzadkich chwilach, w których ośmielali się swobodnie myśleć, uważali za ostatnie wcielenie djabła. Juliusz ukończył dosyć porządnie seminaryum i został powołany do boku biskupa jako jego sekretarz.

Owego dnia pani Dervelle zapomniała przeżytych obaw i oddała się cała roskoszy dumy macierzyńskiej. Poszła na plebanię z duszą wstrząśniętą tak słodkiem zdumieniem, że wydawało jej się, iż ją anioły unoszą do raju w krainę światłości, śpiewając hymny przecudne.

– A nie mówiłem? – wykrzyknął proboszcz ściskając ręce najmilszej ze swych parafianek. A nie mówiłem droga pani?... A co, czy to nie cud?... No, powiedz pani, cud czy nie?... Do kroć... ha ha ha!..!

Nie mogła znaleść słów dość wzniosłych, dość szlachetnych, by wyrazić swą wdzięczność. W zruszenie ściskało ją za gardło, zachwycona i pół przytomna bełkotała tylko:

– O księże proboszczu... księże proboszczu!...

– Na, na... będzie mi pani chyba wierzyła na drugi raz, hę?... No powiedz pani do... na świętego Tomasza... I to na tem nie koniec!... Syn pani zostanie w bardzo krótkim czasie biskupem!... Drogi chłopak... słyszy pani... biskupem, ja to mówię, ja... jak dwa a dwa cztery tak sprawa jasna!

Biskup! Tak, o to szło teraz a potem... widziała go już na zawrotnych wyżynach, połyskującego od złota z tiarą potrójną na głowie, rządzącego duszami i mocarzami świata całego, a wszystkich u jego nóg.

Wedle pięknego obyczaju, ksiądz Juliusz odprawił swą pierwszą mszę w rodzinnem mieście Viantais, wśród niezwykłego przepychu, a wszyscy znający go od dziecka cisnęli się dnia tego do kościoła. Przy tej okazyi wydarzyła się rzecz niezwyczajna, o której dotąd w tych stronach mówią i mówić nierychło jeszcze przestaną.

Młody ksiądz wyszedł na kazalnicę i wobec wszystkich odbył publiczną, generalną spowiedź z wszystkich swych błędów i grzechów. Gdy tylko padły pierwszo z ust jego słowa zdumienie ogarnęło tłumy wiernych.

– Drodzy bracia! – wykrzyknął drżącym, głuchym głosem. – Jestem wielkim grzesznikiem! Życie ledwo rozpocząłem, a już duszę moją obciąża więcej ciężkich zbrodni i większy nią targa niepokój niźli duszami starców co spędzili żywot w bezeceństwie i krwawych morderców. Pośród was prowadziłem to złe życie, wzrastałem w zwątpieniu, buncie i nieczystości. Przeto wobec was, którzyście byli tego świadkami i smucili się żem jest taki, chcę wyznać wszystko i uderzyć się w piersi. Publiczne zgorszenie wymaga publicznego upokorzenia. To jest słuszne, to jest dobre, to jest zgodne z nauką Kościoła. Nie dość, gdy skrucha kryje się w głębi milczącego serca. Słuchajcie mnie: Zapierałem się Boga i bluźniłem jego świętemu imieniowi, drwiłem z mąk Pana naszego Jezusa Chrystusa i miotałem obelgi na tajemnicę żywota dziesięćkroć niepokalanego Maryi Dziewicy. Pogardzałem matką moją, świątobliwą kobietą, która mnie na świat wydała, nienawidziłem ludzi, mych braci po niedoli. Kłamałem, kradłem, kopałem nogami chorych, owych wybrańców nieba. Marząc o zbrodniczych zamachach, palony ogniem potwornych żądz, bez wyrzutów sumienia, bez wahania zbliżałem się do Stołu Świętego i uczyniłem Ciału i Krwi Pańskiej przybytek z własnej, świętokradczej duszy!... Wreszcie pożądałem żony bliźniego mego, występne myśli podszeptywałem młodym dziewicom i wśród pól, nie bacząc, iż spogląda na mnie oko Przedwiecznego, jak sprośny cap spółkowałem...

Ostatnie słowa wyrzucił głosem silnym, dźwięcznym. W kościele rozległ się szept, zgłuszony niebawem stukiem krzeseł poruszanych przez skromnych słuchaczy, pokrząkiwaniem, kaszlem rozbrzmiewającym z końca w koniec kościoła. Proboszczem, który siedział w swej stali rzucało, jakby wyładowywały się w nim eksplozye elektryczne, I nagle stała się rzecz niesłychana. Organ jęknął akordem rozpaczy, a jęk ten obiegł kościół i zagasł gdzieś w chórze, ponad głowami diakonów i śpiewaków przygnębionych.

– Spółkowałem! – powtórzył ksiądz Juliusz z pełnej piersi.

Grzmiał. Bił się w piersi z wściekłością, a szerokie rękawy komży wiały dokoła niego niby skrzydła oszalałego ptaka.

Rozbierał jeden po drugim każdy grzech swój popełniony w przeszłości, nicował go z niemiłościwą zaciętością, wytrząsał z serca wszystkie myśli przewrotne, wszystkie tajne ohydy, któremi się splamiło. Patrząc na tego człowieka, który na wzór dawnych męczenników biczował się, rozdzierał, otwierał własnymi paznokciami wobec wszystkich krwawiące rany swej duszy, szarpał w strasznem zapamiętaniu i rzucał na powietrze płaty własnego ciała i strugi krwi, słuchacze zrazu zdumieni i zawstydzeni gwałtownością, i biblijną prostotą zwierzeń miotanych bez obsłonek, uczuli potem pewną niechęć, doznali niemiłego uczucia strachu, ściskania w gardle, dziwnego gniecenia w żołądku. Coś się z nimi działo, czego dotąd nie zaznali i zdawało im się, że patrzą, na linoskoczka wirującego na trapezie w próżni ponad przepaścią. Było to coś jakby zawrót głowy na wyżynach, jakby skok w otchłań śmierci.

Dwie kobiety pobladłe, czepiając się z wysiłkiem poręczy krzeseł wyszły półomdlałe z kościoła, inna zatykając sobie uszy wykrzyknęła:

– Dosyć!... Dosyć!...

I nagle z wszystkich piersi dyszących ciężko, wydarł się ten sam okrzyk straszny i bolesny:

Tak.... tak... dosyć!... dosyć!...

Zamilkł, zabrakło mu oddechu. Ocierał pot obfity spływający mu z czoła i naciągał na ramiona fałdy zbyt obszernej komży. Wtem promień słońca padł na witraż okna umieszczonego naprzeciw kazalnicy, rozlał się po kościele i padł tęczowym pasem na twarz kaznodziei. Wszyscy podnieśli głowy mimowoli na to światło dziwne i oczom ich wydało się, iż widzą nimb cudowny nad głową świętego. Chmura nadpłynęła, zakryła słońce i aureola znikła.

Ksiądz Juliusz uspokoił się tymczasem i ciągnął dalej cicho, a dobitnie wymawiając wyrazy. Głos jego stał się teraz słodki, błagalny. Jakieś wnętrzne łzy drżały w nim i przepajały niewysłowioną czułością. Ręce miał złożone, oczy wzniesione na sklepienie kościoła, kędy wiły się jeszcze obłoczki kadzidła. Błagał o przebaczenie ludzi, Maryi Dziewicy, Boga... błagał z płaczem i rozpaczą. Odwoływał się nawet do litości rzeczy:

– I ty dziewicza a płodna wiekuiście przyrodo, której miłosne upojenia Bóg umiłował, wywodząc cuda życia z wyzwolonych ciał świętych, naturo tylekroć splugawiona, sprofanowana przezemnie, ulituj się! Ulituj się!... przebacz i ześlij mi cierpienie, bo cierpienie zbawczem jest dla grzesznika. Gdy łaknął będę, wzbroń mi chleba i owoców ziemi, gdy gardło moje palić będzie gorączka, wodom źródlanym nie dopuść, by mi dały ochłodę! Gdy zimny dreszcz obejmie me członki, zakryj słońce, odpędź mnie od schronisk i słodkich leż odpocznienia. Uczyń, by stopy moje raniły ciernie przydrożne i kolana moje ścierały się o twarde skały. O naturo, bądź mi nielitośną, dręcz karząc jako matka to nędzne ciało, sprośne i buntownicze i w ostępach twych borów ciosaj najcięższe krzyże męki, pod których brzemieniem ugięty iść mam ku wieczystej światłości...

Niewysłowione wzruszenie odmalowało się na twarzach słuchaczy. Oczy podkrążały się, twarze kurczyły, piersi dyszały ciężko. Proboszcz krzywił się strasznie, by nie wybuchnąć. Z nabrzmiałą twarzą i siną tonzurą kręcił się niespokojnie, nerwowo w swej stalli. W ławkach kolatorskich siedzący członkowie komitetu kościelnego zamyśleni zakryli twarze rękami i podparli pięściami brody. Łkania jeszcze tłumione wybuchały tu i owdzie odpowiadając sobie z różnych stron... Ksiądz Juliusz zakończył gorącą, namiętną prośbą:

– Drodzy bracia i wy także drogie siostry w Panu! Jeśli w sercach waszych uczuwacie litość nad nędzarzem, który oto wobec was kaja się ze swoich błędów, zechciejcie, gdy dzwon uderzy na Anioł Pański i gdy na świętej ziemi uklękniecie wieczór do modłów u stóp starego krzyża, włączyć me imię w poczet ukochanych, których śmierć opłakujecie, w poczet imion, owych biednych, zbłąkanych, o których nawrócenie błagacie Boga! O niech śpiew modłów wznoszący się z wszystkich piersi grzechy moje zaniesie do stóp tego, który sądzi i przebacza, niech głosi iż syn niegodny łaknie nawrócenia, że przysięga czcić póki życia święte imię Ojca i pracować na chwałę i potęgę niezwyciężonego Kościoła Jego...

Gdy zstępował ze stopni kazalnicy łkania dotąd tłumione wybuchły. Cały kościół drżał od chaotycznych, to głuchych to ostrych dźwięków. Rozlegał się bełkot zawodzenia, jęki i pokrzykiwania, jakby zerwała się z łańcuchów gromada zwierząt dzikich. Za zbliżeniem się księdza Juliusza pochylały się głowy i twarze zroszone łzami, jak gdyby szedł święty. Entuzyazm wybuchł, ogarniając mózgi. Matka jakaś rzuciła się do nóg jego wznosząc w wyciągniętych rękach kwilące w powijakach dziecko, by je pobłogosławił. Odsunął ją łagodnie:

– Niegodny jestem moja siostro! – rzekł.

Ludzie cisnęli się i roztrącali, by dotknąć rąbka jego komży, a kościelny i ministranci poprzedzający go chwiali się na nogach, jak pijani i bez względu na miejsce gdzie się znajdywali krzyczeli na cisnące się kobiety:

– Usuńcie się... usuńcie się... przeklęte samice!...

Nagle zagrzmiał organ potężnym głosem, a szmer tłumu utonął w tryumfalnym, wybawczym hymnie... Nastąpił dalszy ciąg mszy...

Na plebanii odbyło się wielkie przyjęcie, na które sproszono wszystkich księży i wszystkie wybitne osobistości z całego okręgu. Nim zajęto miejsce przy stole, poczciwy proboszcz Sortais cały drżący jeszcze zbliżył się do księdza Juliusza.

– Moje dziecko, moje drogie dziecko! – zawołał... – O jakież to było piękne! – Co za wielki, co za wspaniały, co za wzniosły przykład dałeś!... Co za niezwyczajna rzecz... patrz, płakałem... jeszcze płaczę!... Ach co to było!

Szukał jego ręki, chciał go przycisnąć do serca.

– Jakżem szczęśliwy, jaki szczęśliwy! – powtarzał.

Ksiądz Juliusz odsunął go. Na twarzy jego pojawił się złośliwy uśmiech i zimna ironia, od której zlodowaciało serce staruszka:

– Dobrze, dobrze, dziękuję – rzekł... – Niema powodu... niema powodu się radować, mój zacny proboszczu!... Ha, ha, ha... hi, hi, hi...

Odwrócił się od niego nie przestając śmiać się szyderczo.

Babka moja opowiadała później, że podczas ceremonii, która powinna była przedewszystkiem jej serce przejąć radością i dumą nie mogła podzielać ogólnego entuzyazmu. W miarę jak wuj Juliusz rozpalał się, dawał się porywać wymowie i skrusze, skutkiem dziwnego jakiegoś tajemniczego skojarzenia pojęć, które sobie uświadamiamy ale, którego atoli sobie sprawy zdać nie można, czuła, że ziąb ją jakiś przenika i że serce jej się ściska boleśnie. Płakała, ale ze strachu pod wpływem nieokreślonego smutku. Dziwna rzecz, mimo, iż odpędzała trapiące ją widziadła przeszłości narzucały jej się z siłą niepokonaną i przed oczyma miała nie tego oto syna, na ambonie, z twarzą wniebowziętą i opromienioną wiarą, ale tego, którego widziała ongi, gdy z szatańskim, złym śmiechem oznajmiał jej, że wstępuje do seminaryum. Poprzez potok natchnionych słów upokorzenia i skruchy, od których we łzach topniały dusze wszystkich dokoła, słyszała ohydne słowa bluźniercze, które padły niegdyś z ust jego;

– Chcę zostać księdzem do kroćset djabłów!... Chcę zostać księdzem psiakrew!

I jak przepowiedział proboszcz, na tem się nie skończyło.

Jako sekretarz biskupa wuj Juliusz uzyskał bardzo szybko rodzaj arbitralnej wszechwładzy. Kto chciał się dostać do biskupa, musiał przejść przez ręce księdza Juliusza, i naodwrót, biskup porozumiewał się ze swymi podwładnymi tylko za pośrednictwem zaufanego sekretarza.

Ksiądz Juliusz skorzystał z tego i gnębił młodych wikarych i funkcyonaryuszów kościelnych, przeważnie kolegów swoich ze seminaryum. Bawiło go to, że krzyżuje ich drobne planiki, unicestwia skromne ambicyjki, prześladował ich też w sposób tak pomysłowy, tak wyrafinowany, że wielu straciło w końcu cierpliwość i opuściło dyecezyę, albo wzięło suknie świeckie.

– Tem lepiej, tem lepiej! – mawiał ksiądz Juliusz... – O tyle mniej robactwa!

W końcu tyranizował wszystkich dokoła, a tyrania ta, której nie szczędził nawet staremu prałatowi, swemu protektorowi, czasem miała pewien właściwy sobie humor. Nie używając żadnego z podstępów dyplomacyi kościelnej, zapomocą samej tylko własnej bezczelności poróżnił generalnego wikaryusza z biskupem, zniweczył zupełnie jego wpływ, i ograniczył władzę. Odtąd nietylko wikaryusz nie liczył się, nietylko nie pytano go się w żadnej sprawie o radę, ale jeszcze biskup odjął mu kilka najcenniejszych atrybucyj i powierzył je Juliuszowi. Wynikły z tego poważne, kilka miesięcy trwające zawikłania, które jak zobaczymy dalej zachwiały całym światem katolickim i poruszyły ministerstwa całej Europy.

Biskup był człowiekiem bardzo wyrozumiałym, pobłażliwym, stosującym się do okoliczności, był liberałem roztropnym i dyskretnym, lubiącym żyć ze wszystkimi w zgodzie, z rządem zarówno jak i z Rzymem. Kochał kwiaty i poetów łacińskich i albo przebywał w ogrodzie, gdzie okulizował róże, lub przesadzał geranie, albo w bibliotece, trawił czas na tłumaczeniu Wergilego staromodną francuzczyzną. Nie znosząc hałasu, czując wstręt do wszystkiego, co wyglądało na spór, walkę, konflikt, z nadzwyczajną biegłością i zręcznością umiał lawirować pomiędzy stronnictwami i koteryami, a inicyatywy własnej bez względu jakąby była wystrzegał się jak grzechu. W swych przemówieniach, w listach pasterskich, okólnikach unikał starannie kwestyj drażliwych, ograniczając się do dwuznacznych komunałów i nauk katechizmowych. Daremnieby w nich szukać było czegoś, coby wyglądało na przekonanie, biskup wysilał całą swą inteligencyę na to, by nie mieć żadnego. To też redagowanie okólników, w czem zazwyczaj brał udział wikaryusz generalny, dysponujący ogromnym słownikiem nic nie mówiących, a kwiecistych wyrażeń, było sprawą nader ważną. Wygotowywano je zawsze trzy miesiące naprzód. Codziennie biskup poprawiał je, przepisywał, odrzucał paragrafy, gładził zdania i zwroty, zatrzymywał się nad każdem słowem, dyskutował, łagodził wyrażenia, ciągle wydawało mu się bowiem, że jest w nich jakiś sens ukryty, coś między wierszami, co możnaby źle, lub złośliwie wytłumaczyć. Co chwila mówił:

– Odczytajmy, odczytajmy raz jeszcze... Proszę bardzo... starajmy się uniknąć kompromitacyi... Jesteśmy stróżami pokoju dusz... Obowiązkiem naszym łagodzić i godzić... nie zapomnijmy o tem mój drogi...

– Rozumie się Eminencyo, ale zdaje mi się, że tego roku powinniśmy...

– Nie, nie księże sekretarzu... ani tego roku, ani nigdy... nie powinniśmy nic... Czyż nasz Zbawiciel nie rzekł: »Nie sądźcie«?... Ot, czytajmy raz jeszcze...

W nocy wydawało się biskupowi, że słowa jego okólnika ubrane są w żelazne hełmy, zbrojne w straszne miecze, że szykują się do boju i rzucają się nań z wielkim, wojennym okrzykiem. Zrywał się na równe nogi oblany zimnym potem i godzinami dręczył się obawą, czy jakiś przecinek umieszczony w złem miejscu nie wywoła komentarzy, sporów i klęsk nieobliczalnych. Ogarniała go gorączka, Z ciemnością nocy wślizgiwały się do jego duszy strach, zwątpienie i złowrogie przeczucia. Drżącą ręką zapalał lampę, w koszuli schodził na dół do biblioteki i wracał ze szkicami okólników, które czytał do świtu, przerywając sobie tylko po to, by zanieść gorące modły do Boga.

Dyecezyą administrował z takąż samą niepewnością, z podobną słabością i sprawy w gruncie rzeczy zdane były na kaprys każdego, poszczególnego funkcyonaryusza.

– Źle sprawy stoją... – jęczał – Wiem o tem... ale cóż pocznę?... Jestem niczem... nie mogę nic... Wiem o tem... jestem bezbronny...

Gdyby był miał dosyć odwagi, byłby niezawodnie na usprawiedliwienie swego postępowania przytoczył tę oto historyę.

Odziedziczył po pewnej pobożnej damie, przyjaciółce swej matki, jeszcze w początkach swej karyery duchownej skromną sumkę. Spadkobiercy naturalni, rozwściekleni z powodu tego wydziedziczenia rozsiewali pogłoski o wymuszeniu, o procederach hańbiących i wywołali skandaliczne wzmianki w pismach lokalnych. Wreszcie zaczepili testament. Podczas procesu, adwokat strony atakującej w braku innych argumentów rzucał na młodego księdza najfałszywsze oskarżenia, najdramatyczniejsze oszczerstwa. Dreszczem przejął audytoryum, przedstawiając swego przeciwnika jako jeden z owych czarnych charakterów, za jednego z owych złoczyńców, którzy wślizgują się do łoża dam w podeszłym wieku i kładąc im miłość, niby nóż na gardle, obdzierają je z majątku. Pomimo owej pięknej metafory rodzina przegrała proces, a zapis został przyznany spadkobiercy wyrokiem sądu, który był mu zarazem zadosyćuczynieniem za doznaną zniewagę.

Ta przygoda wywarła na młodym wówczas księdzu takie wrażenie, że mimo lat, mimo powodzeń, szybkiego awansu, a wreszcie osięgnięcia godności biskupiej, przerażenie nie tylko nie przeminęło, ale zwiększało się nawet z biegiem czasu. Bojaźliwość przyrodzona zmieniła się w słabość charakteru, największej godną nagany. Sądził, że by mu przebaczono przewinienia, których się nie dopuścił, powinien być dobrym aż do tego stopnia, by kpiono sobie z niego, tak pobłażliwym, by posądzano go o współudział w przekroczeniach, a skromnym, aż do zupełnego zaparcia się własnego ja. Zdawało mu się, iż w każdem spojrzeniu mieści się wyrzut, w każdym geście pogarda, w każdem słowie przykra aluzya, do dawnej jego przygody. W celu załagodzenia nieistniejących oskarżeń uczynił ze swego życia jeden akt pokory, jedno błaganie o litość. Im bardziej się starzał, tem więcej wyrzucał sobie, że kopnięciem nogi nie odtrącił od siebie tych pieniędzy przeklętych, których zresztą nie użył dla siebie, ale na miłosierne uczynki, wątpliwej coprawda wartości. Wyrzuty sumienia trapiły go, jak gdyby rzeczywiście dopuścił się jakiegoś niskiego i hańbiącego czynu. Toteż, gdy wzdychając mówił. Jestem niczem... Nie mogę nic... Jestem bezbronny... raczej odpowiadał własnemu sumieniu, wieczyście buntującemu się, niźli wyrażał żal, że nie posiada istotnej, faktycznej władzy. Ta mania stała się tak silną, że nie chciał wymawiać ani pisać niektórych słów np.: majątek... dziedzictwo... adwokat... stara dama... a to z obawy, by nie odświeżyć w pamięci ludzkiej dawnych przejść i nie wywołać bolesnych komentarzy.

Pokój księdza Juliusza na drugiem piętrze miał niewielki balkonik wychodzący na ulicę. Stąd mógł on wzrokiem objąć część miasta opuszczającą się w dolinę i szeroki szmat pól uprawnych, usianych kępami drzew i zasłany szachownicą łąk. Ksiądz Juliusz często z łokciami opartymi o żelazną poręcz, długiemi godzinami wpatry ał się w dal, w mgły słaniające się po polach, w niebo, po którem przewalały się chmury, to blade, to jaskrawe, a ciągle inne. Długa, koścista jego postać czerniejąca w zmierzchu przywodziła patrzącym na myśl dusze pokutujące i widma straszące po starych gmachach. Zwisał ponad nimi, patrzył, gotów każdej rozwinąć wielkie błoniaste skrzydła i wzlecieć na powietrze jak wielki nietoperz. Ten pokój, z jednem, do późna w nocy gorejącem oknem, ten balkon zawieszony kędyś w górze, wyżej niźli mury forteczne, w wyobraźni przechodniów stał się przybytkiem strasznych tajemnic. Od kiedy bowiem czarny cień zawisł na balkonie, w pałacu biskupim, dotąd cichym, spokojnym, zaśnionym zapanowała gorączkowa czynność i niepokój. Kotłowało i wrzało wśród starych, poczerniałych murów kamiennych, które rezydencyę biskupa czyniły podobną do ponurego, opuszczonego zamczyska. Wichr stamtąd powiał gniewny i zajadły po całym obszarze dyecezyi, wstrząsając małemi wiejskiemi probostwami, wyganiając z nich spokój i ciszę. Rozwielmożniło się donosicielstwo, każdy czuł się zagrożonym, szpiegowanym zdradzanym. Przez cały dzień przez skrzypiącą bramę biskupstwa wpadały i wybiegały z szelestem fałdów sutanny, a wzdłuż dróg, pod płotami snuły się drżące, schylone postaci księży i kleryków, widniały po korne figury winowajców wyglądających jak biedne szczute zwierzęta.

Z samego zdziwienia, sam odźwierny, znany z pełnej słodyczy usłużności i obyczajów pokojowych, który informował dawniej przybywających z miną, jakby odprawiał mszę, nabrał teraz hardych nawyczek psa łańcuchowego i pokazywał zęby.

– Phi!... – mówił mrukliwie i niechętnie – z księdzem sekretarzem widzieć się trudno... jest zajęty... Phi... zresztą... zresztą proszę się zwrócić do kamerdynera.. Co? Jakto nie?... Jestem portyerem... czy nie jestem, ha?... Co?... No... już mówiłem... proszę się zwrócić...

Zauważono nawet, że jego czapeczka z czarnego aksamitu, którą zazwyczaj teraz nosił na bakier dziwnie była pomięta i groźnie wyglądała, a gdy szedł, długi jego fałdzisty surdut szeleścił i wydymał się w sposób nie objawiający nic dobrego.

Cała służba kościelna począwszy od najskromniejszego zakrystyana, a skończywszy na najdumniejszym szwajcarze i cały kler, od najmizerniejszego wikarego do najpoważniejszego kanonika poczęli sobie wzajem niedowierzać i zbliżali się do siebie z taką ostrożnością, jakby powróciły najgorsze czasy terroru! Dzieci z chóru nie śmiały wypijać wina z ampułek, a powracający z pogrzebu pijani akolici nie walali się już po rowach przydrożnych z krzyżami między nogami. Najstarszych proboszczów naglę poczęto przenosić i te doraźne wyroki, to gwałcenie dawnych zwyczajów uważanych za prawo oburzyły do reszty opinię ogółu, który począł je uważać za świętokradztwo. Proboszcz z Viantais ze względu na swój wiek, cnoty i węzły przyjaźni łączące go z rodziną Dervellów, mógł chyba liczyć na pewne względy. Stało się jednak inaczej. Listem aroganckim, okrutnym został powiadomiony, »że ma natychmiast wydalić z domu swą siostrzenicę, ułomną, ośmnastoletnią i prawie zidyociałą dziewczynę, którą przygarnął z litości, gdyż jej obecność na plebanii, przy stole proboszcza jest kamieniem obrazy dobrych obyczajów i przedmiotem ustawicznego zgorszenia dla młodych wikarych«. List ów zawierał ponadto formalny nakaz, by proboszcz zaniechał wizyt składanych »Zgromadzeniu Sióstr chrześcijańskiego wychowania młodzieży« i ograniczył się jedynie do odprawiania nabożeństwa w wymienionym klasztorze. Dla poczciwca był to cios straszny. Podobne podejrzenia w jego wieku! Przez kilka tygodni był przygnębiony, ogłupiały i nie mógł przyjść do siebie. Trudno mu było uwierzyć, że to wszystko było prawdą... wydawało mu się ciągle, że źle zrozumiał słowa listu, że śnił. Brał go tedy do ręki i odczytywał na nowo, a za każdem słowem oblewała się wstydem jego poczciwa twarz i wykrzykiwał wynosząc do nieba swe krótkie rączki:

– W moim wieku!... W moim wieku!... Ach!... ach! ach!

Żegnał się i dodawał pobożnie:

– Panie Boże!... Na cześć Twoją spełniam ten kielich goryczy... na cześć Twoją o Panie, który wiesz, że dusza moja jest czystą.

Nie przyszło mu nawet na myśl winić księdza Juliusza. Przeciwnie, w naiwności swej napisał doń długi, dziecinny i wzruszający list, w którym błagał, by Wstawił się za nim u biskupa. Naturalnie na list swój odpowiedzi nie otrzymał.

Potęga księdza Juliusza rosła z każdym dniem, szerząc coraz to większy popłoch. Młody sekretarz natrafił z początku na pewien opór. Organizowano tajne konwentykle z inspiracyi prałata z Mortagne, człowieka lubieżnego i zawistnego, który pienił się ze złości widząc, że utracił wpływ na biskupa. Rozsiewano złośliwe pogłoski o niemoralnem życiu powiernika jego Eminencyi, powątpiewano w jego prawowierność, wspominano kazanie w Viantais, słowa niestosowne, któremi się wówczas posługiwał, inwokacye natury, obrzydliwego znamię panteizmu, pogańskiej, dzikiej dowód religii, czczącej jarzyny i białe króliki. Za powrotem otoczony został legią szpiegów i siecią pułapek. Ale śmiałość jego nie cofająca się przed żadną awanturą wnet zwyciężyła wszystkie intrygi i intrygantów. Podstępy chytre eklezyastów, subtelne formy nienawiści, ta cała podziemna robota prysła jak bańka pod naporem niesłychanej, brutalnej fantazyi księdza Juliusza. Pewnego dnia, podczas wielkiego przyjęcia u biskupa przystąpił do prałata, który udawał, że go nie spostrzega i pociągnął go we framugę okna.

– Czemuż to Wasza Wielebność tak zezem na mnie spoziera? – spytał – Czemuż to mam przypisać jego niełaskę hę?...

– Ale ja nie patrzę tak... ja wogóle wcale nie patrzę na ciebie mój drogi księże! – odparł grubas drwiącym tonem.

– Nie masz pan racyi... – podjął Juliusz – Jesteś pan w grubym błędzie... zapewniam... a to dlatego... że... że... mógłbym... to jest powinienbym... dla dobra Kościoła... ze względu na własne sumienie... wreszcie dla przyjemności... ha... ha... ha!... To księdza prałata niepokoi? Już teraz Wasza Wielebność... nie spoziera zezem... przeciwnie spoziera mi prosto w oczy... ha, ha, ha!

Prałat wzruszył ramionami i rzekł głosem spokojnym, dobitnym:

– Patrzę... nie patrzę... i cóż to wogóle wszystko znaczy?... Po cóż ten galimatyas?

– Galimatyas, hę?... Ano to się wytłumaczę jaśniej... Mam mój drogi księżulku dowody... ciekawe dowody. Schowane są głęboko w szufladzie... w całkiem bezpiecznem miejscu... Studyuję je codziennie. Paskudne bo życie prowadzi Wasza Wielebność... Nie do pojęcia to co prawda, choć wcale rzadkością nie jest... ha, ha, ha!

– Dosyć żartów! – zawołał prałat z godnością.

Ale twarz miał zakłopotaną, pobladł bardzo. Juliusz wpił się wzrokiem w niego i mówił ze zdumieniem w głosie.

Żarty?... To są żarty?... a to doprawdy przechodzi ludzkie pojęcie... Więc okraść fabrykę... uwodzić małych chłopców... to są żarty? Czy można to, powiedzno księże, nazywać żartami?... Czy to stosowna nazwa... ha?

Prałat zzieleniał, zachwiał się na nogach, zdawało się, że padnie trupem. Drżący, z otwartemi ustami, spotniałem czołem słaniał się i szukał rękami podpory. Wreszcie czepił się ramy okna. Dyszał, sapał. Wielkim, aż nadto widocznym wysiłkiem woli zapanował wreszcie do tyla nad sobą, że wystęknął poprawiając drżącą ręką obojczyk, który mu się wysunął z kamizelki:

– Ja księdza!... Eminen...cya się do... do...wie... gdybym miał nawet... tak gdybym... wypędzę! Wypędzę jak... jak... jak... To nikczemność... to... nik... nik...

Nie mógł skończyć. Zaczęte słowo utknęło mu w gardle... w oczach wyszłych z orbit malowała się wściekłość, obłęd, nienawiść, strach i wszystko razem tak było komiczne, że ksiądz Juliusz wybuchnął śmiechem.

Poklepał prałata pogardliwie po ramieniu i rzekł śmiejąc się ciągle:

– Uspokój się Wasza Wielebność... Uspokój się... Twoje świństwa nie obchodzą mnie... choć prawdę powiedziawszy mam dowody czarno na białem... hę, pojmujesz mój poczciwcze... czarno na białem... ale to mnie nie obchodzi... to mnie tylko bawi... oto wszystko... to mnie bawi. Ale uspokój się Wasza Wielebność... uspokój się...

Ruchem krótkim, podobnym do policzka wsunął oporny obojczyk prałata za kamizelkę.

– Tylko – dodał – myślę, że nareszcie dasz mi spokój... i twoja banda posiepaków też... hę?... Krótko mówiąc, uspokój się Wasza Wielebność!...

Obrócił się na obcasie śmiejąc się dalej, podczas gdy prałat otumaniony, zgnębiony ocierał pot z czoła i wysilał się, by zatrzeć ślady swego zmieszania.

Ksiądz Juliusz święcił swój tryumf bezczelną radością i podwojonem prześladowaniem. Gdy umyślił jakiś plan szatański pokazywał się publicznie z bezczelnym wyrazem twarzy, oczyma zjadliwie uśmiechnionemi. Przebiegał ulice ogromnymi susami ze złowrogim pośpiechem. Gdy na objeździe dyecezyi, z okazyi bierzmowania towarzyszył biskupowi zachowywał się tak prowokująco, że to wraz z służalczą uległością prałata wznieciło po parafiach wielkie zaniepokojenie.

– Widziałeś?... Ma biskupa w kieszeni! – szeptali proboszczowie. – Jest coś w tem!... a to kanalia!..

– Biskupa!... Czyż myślisz, że dałby się wodzić za nos poganinowi, heretykowi!

– Ale mimo wszystko sądzę, że lepiej z nim trzymać... Wikaryusz generalny?... Prałat z Mortagne!... I cóż nam z nich?... Nie mają znaczenia!...

– ...A i dziś rano naprzykład, jak ich potraktował!...

– To prawda.. straszne rzeczy... człowiek nie może spokojnie żyć!...

Biedny biskup, jak wszyscy słabi ulegając olśnieniu na widok pozorów siły, uwiedziony wiekuistem przyciąganiem się sprzeczności, na mocy którego charaktery słabe stają się zawsze łupem silnych poddał się przewadze i śmiałości księdza Juliusza nie domyślając się, ile się w tem kryło cynicznej bezczelności. Juliusz przeraził go i opanował. Gdy poznał do jakich nieuniknionych konfliktów zmierza, jaką na siebie ściąga odpowiedzialność wskutek działalności tego narwańca zapóźno już było na zwalczanie w sercu tej niewytłumaczonej sympatyi, jaką dlań uczuł. Juliusz był panem jego władzy, jego sumienia, jego umysłu i jego spokoju, biskup nie mógł i marzyć o wymknięciu się z tych brutalnych rąk, których uścisk z każdą chwilą niemal boleśniej odczuwał. Poddał się tedy nowej tyranii dziwując się jeno, że tak łatwo się mu narzuciła, wbrew usiłowaniom prefekta seminaryum, wikaryusza generalnego, a nawet, ściśle biorąc, wbrew jego własnej woli. Wszystko to wydało mu się dziwnem, niewytłumaczonem, a nadewszystko smutnem.

– Raz, – powtarzał sobie często – porwałem się na jakiś czyn własnowolny... nie wiem dotąd czemu, ani jak... I oto przyznać muszę, że uczyniłem źle... bardzo źle. Widocznie nie urodziłem się na to by, kierować kimkolwiek, nawet sobą samym. Ach, czyż jest człowiek nieszczęśliwszy na całej ziemi?

Od pierwszego dnia objęcia urzędowania ksiądz Juliusz zmienił wszystko, przewrócił do góry nogami wszystkie zwyczaje, przeraził ludzi i zwierzęta. Ilekroć biskup pozwolił sobie na najlżejszą uwagę, musiał tego natychmiast żałować. Lodowate spojrzenie sekretarza, usta jego gotowe ciągle do szyderstwa i krzyku, przerażały go, dał się teraz wieść na pasku jednemu człowiekowi z równą powolnością, z jaką pozwalał sobą do niedawna rządzić wszystkim i w gruncie rzeczy był zdania, że sytuacya właściwie poprawiła się, gdyż teraz nie bał się nikogo prócz swego tyrana i ufał, iż tenże będzie chronił go, chroniąc siebie samego. Powtóre miał nadzieję, że postrach rozsiewany przez księdza Juliusza dokoła wyjdzie mu na dobre. Zresztą wolałby w końcu stawić czoło dyecezyi, Kościołowi, samemu nawet Bogu, niż narazić się na niezadowolenie swego sekretarza. Mówił doń jak przemawia małe dziecko, bojące się rózgi za jakąś przewinę, zwracał nań spojrzenia rozbrajające, błagalne, które mówiły: »Nie mogę ci zabronić robić tego wszystkiego co mnie napełnia rozpaczą, czyń jak uważasz, ale przynajmniej oszczędzaj mnie, broń mnie, bądź za nas obu silny i mądry«. Co ranka oddawał swemu sekretarzowi nieotwarte dzienniki... jak sobie tenże życzył, a co wieczoru podpisywał listy i dokumenty administracyjne, nie pozwalając sobie na odczytanie ich.

– Musze ci ufać drogi synu! – wzdychał oddając mu papiery.

– Ha... i cóż?... – odpowiadał ostro Juliusz – Czyż może Eminencya myśli, że mu daje do podpisu listy miłosne... albo weksle... hę?

– Ależ mój drogi... ależ mój drogi!... – wołał biedak chcąc zmienić temat rozmowy i litując się nad Juliuszem. – Ileż to tej bibuły... ileż tych papierzysków!... Musisz być obarczony!... Nic ważnego przynajmniej?... Nic nowego... powiedz!

– Nic,... bieżące sprawy – mruczał ksiądz Juliusz.

– To dobrze... to dobrze... a ta sprawa... jakże tam... sprawa tego proboszcza Legay’a czy jak się zwie... cóż tam z nią słychać?

– Któż to o tem mówił Waszej Eminencyi?... Pewnie wikaryusz... Był, co?... skarżył się... łgał zapewne, jak zwykle. Wasza Eminencya konspiruje z mymi, to jest ze swoimi wrogami przeciw mnie... co? A śliczna dyecezya... niema co mówić, śliczna dyecezya! Można się chlubić taką dyecezya ha, ha, ha!...

– Mój drogi, proszę cię nie gniewaj się! – jęczał biskup – pytałem ot tak bez żadnej złej myśli... Boże!... nie przywiązywałem do tego najmniejszego znaczenia... nie zamierzałem, uchowaj Boże.. winić ciebie... chciałem poprostu dowiedzieć się... Zwykła ciekawość, naturalna zresztą!...

Ksiądz Juliusz sykał przez zęby zabierając się do odejścia:

– Naturalna... naturalna... ha, ha, ha! Sprawa się ma, jak się ma i basta!

Biskup, wzrokiem męczeńskim spoglądał na Chrystusa z kości słoniowej wiszącego na krzyżu z szkarłatnego pluszu i jęczał:

– Jak na psa... krzyczy jak na psa!... Ach nie jestem nędznym psem nawet! Jak on do mnie mówi? Boże! Boże!

Dziwnem było i niepojętem postępowanie Juliusza. Czemże był właściwie... czego chciał? Wystąpił na widownię jako człowiek czynu, polityk zręczny i śmiały mimo wszystkich wybryków, drażnień i prześladowań bezpotrzebnych. Od pierwszego rzutu oka mógł ocenić stan moralny w jakim się znajdywała dyecezya, dostrzedz rozluźnienie karności, próżnostki, wyrachowania, instynkty poszczególnych osobników, które rozpętała powolność i słabość przełożonego, dobrowolnie zrzekającego się swej władzy. Ksiądz Juliusz nagle, nie dając się nikomu opamiętać rzucił się na ten czarny światek, zmusił jednych do ustąpienia, powołał w ich miejsce innych i zagarną władzę, anarchicznie rozdrobioną niedawno w rękach wielu intrygantów. Wielu księży niedołężnych i niedbałych co prawda, dość trafnie powołał na urzędy bardziej odpowiadające ich charakterom. Ale do czynu nie popychała go silna, nieznająca pobłażania wiara, świadomość wielkiego celu, ani nawet wyrachowanie osobistej korzyści. Poprostu to, że terroryzował drugich, dawało mu brutalną i przewrotną uciechę. Nawet gdy dokonywał rzeczy, które same w sobie były pożyteczne i dobre znajdywał sposób zaspakajania przy tej okazyi swych złych instynktów, podlewając je sosem wstrętnej przewrotności. Pomiędzy jego pomysłami zazwyczaj dobrymi, śmiałymi, a ich wykonaniem zawsze widniała przepaść, przez którą przerzucał się koziołkiem pajaca cyrkowego. Najpoważniejszy projekt przybierał postać gorzkiej farsy, najoryginalniejsze ideje kończyły się okrutną mistyfikacyą. Same nawet jego uczucia, porywy entuzyazmu, ten wykwit szlachetny i niespodziewany duszy, niebawem kurczyły się w szatański grymas i więdły w żarze gniewu. Dlategoto przy całej swej świetnej inteligencyi nie był niczem, mimo bezustannej czynności nie dążył nigdzie, a mimo energii, przechodzącej często w dziką zapamiętałość, niedokonał niczego. Wymowa jego namiętna, twórcze zdolności, wrażliwość, sny i marzenia potężne, dążenia szczytne, wszystko to było stracone, wszystko to marniało w jałowiźnie gorączki kaprysu, w fantastycznych rojeniach wykolejeńca. Mistyfikował samego siebie, walczył z własną osobowością i żył w wiecznym rozstroju umysłu i woli.

Często gdy patrzył na biskupa tak osmuconego i tak dobrego, i czuł na sobie jego wzrok, wzrok dziecka drżącego przed rózgą, ogarniała go wielka litość dla tego starca. Doznawał wyrzutów sumienia, że nie postępuje z nim łagodniej, że go nie kocha, że wyzyskuje w sposób nikczemny jego rozczulającą słabość i zaufania nadużywa. W mgnieniu oka, od zjadliwego sarkastycznego słowa przerzucał się do aktu skruchy, upokorzenia, do łez, od nienawiści do czułości i roił tysiące sposobów poświęcenia, męczeństwa nawet. W owych chwilach tak kochał biskupa, że pragnął by oślepł, tknięty został paraliżem, lub trądem, wygnany został z pośród żywych, a wszystko poto, by mógł się stać jego aniołem, podporą, opiekunem, by mógł całować jego rany i jeść mu dawać odejmując sobie od ust. Wtedy rzucał się nagle do jego stóp i całował go po rękach.

– Jestem plugawym robakiem! – powtarzał.

– Ale nie, nie... nie mów tego moje dziecko! protestował starzec.

– Tak... tak... jestem plugawym robakiem... wstrętnym płazem, zgnilizną, cuchnącem ścierwem... mniej jeszcze! Jestem – ach jestem najohydniejszym z tworów tej ziemi... niegodnym mieszkać pod dachem nędzarza!... Czemuż mnie ojcze nie wypędzisz? Czemu nie zadepczesz mnie nogą! Wygnaj mnie... proszę cię!... Wygnaj jak psa, na urągowisko, w oczach wszystkich... Wygnaj dziś jeszcze, bo jutro może... dziś jeszcze... zacznę cię znów nienawidzić i dręczyć... Jakieś zło jest we mnie i popycha mnie do rzeczy szkaradnych... Wygnaj mnie, jestem gadem plugawym.

Te chwile ataków skruchy zaliczał biskup do najszczęśliwszych chwil swego życia. Rozczulał się, zapominał o wszystkiem, za każdym razem wyobrażał sobie, że pocznie się jeszcze życie spokojne, słodkie, harmonijne i zgodne.

– Ciebie wypędzić moje dziecko? O mój Boże i za cóż? Za te parę uniesień, za tę porywczość charakteru, naturalną zresztą w twoim wieku?... Jesteś gwałtowny, to znaczy jesteś młody... Dajże spokój... czyż to można mienić zbrodnią? Ja jestem starcem, mam nawyczki, przesądy, jestem uparty... czuję, że nie zawsze słodko żyć ze mną, wiem o tem i zdaję sobie z tego sprawę!... I widzisz w młodych latach miałem zmartwienia, przejścia bolesne... Bóg jeden zna te ciężkie cierpienia i gorycze... Ach jakżebym był szczęśliwy, gdybyś miał trochę dla mnie przywiązania!...

Wzruszenie go ogarniało, mówił coraz poufniej:

– Prawda... często jestem niespokojny... roztargniony... śmieszny nawet... nieprawdaż? Tak, tak, a to dlatego, bo trapię się tem, iż mnie nikt nie kocha... że ty drogie dziecko nie kochasz mnie... ty zwłaszcza... I to boli... W reszcie i za cóż mianoby mnie kochać? Jestem stary, smutny... nie umiem dać dobrego słowa tym co mnie otaczają! Czuję, że zawadzam wszystkim, że ziąb odemnie idzie w serca.., a jednak takbym chciał wszystkim przyczynić wesela, radości...

– Ojcze, jesteś święty! – wołał Juliusz, i podniecenie wykrzywiało mu twarz. Czynił rękami ruchy dziwne, bezcelowe.

– Nie, nie, – mówił przerażony nieco starzec – nie mów tak mój synu. Nie jestem świętym... nie mów tego nigdy... Jestem nicością... Pomódlmy się moje dziecko, pomódlmy się na twoją intencyę, na moją i wszystkich grzeszników. Zmówmy »Ojcze nasz«...

Żegnał się, składał ręce i obaj przyciszonym głosem szeptali:

– Pater noster, qui es in coelis...

Wróciwszy do siebie, ksiądz Juliusz w bardzo krótkim czasie począł wyrzucać sobie swe uniesienia. Złościło go, że dał się porwać uczuciu wzruszenia, uczuciu dziwnemu i niewytłumaczonemu... Potrącał krzesła rozrzucał papiery na biurku i mruczał.

Cóżto, czyżem oszalał?... Cóż we mnie wlazło, żem opowiadał wszystkie te głupstwa staremu? Cóż mnie obchodzi, czy go kto kocha, czy nie kocha, czy płacze, czy śpiewa?... Cierpienie jego... znam ja te cierpienia ha, ha, ha!... Gryzie go sumienie, bo wymusił zapis...

Uspakajał się dopiero wytłumaczywszy sobie, że »to wszystko był jeno żart«. I uspokojony rozmyślał nad nowym figlem.

Pewnego dnia, bardziej zdenerwowany jeszcze niż zwykle, bardziej podniecony wyszedł z domu. Czasem czynił dalekie spacery sam w godzinach poobiednich. Zachodził na wzgórza zamiejskie, gdzie powietrze świeższe, widnokrąg szerszy, zapuszczał się w wieś i wracał czasem bardzo późno z zabłoconą sutanną, zmęczony i uspokojony... Przesiąknięty jeno wonią nocy, wyciągał się na łóżku na pół jeno rozebrany i roskoszował się ciszą, spokojem, świadomością, że jest lepszy. Te wycieczki nocne uznano zrazu za lekkomyślne, później za niestosowne dla duchownego, który wracać powinien wraz z ostatniem uderzeniem dzwonka na »Anioł Pański«. Rozprawiano o tem z domyślnikami i złośliwemi minami, bo nikt nie mógł przypuścić, by ksiądz Juliusz jedynie w celu podziwiania pól skąpanych w świetle księżyca odbywał te awanturnicze wycieczki w porze, kiedy wszyscy odpoczywają. Wyglądało to zupełnie na poszukiwanie jakichś karygodnych przygód, pewnie gdzieś czekała nań kobieta, ukryta w ciemnościach nocy i gdyby szczęśliwym trafem zdarzyło się, by kobieta owa była żoną jakiegoś bezbożnika, jakiegoś republikanina zagorzałego... co za radość, co za uciecha dla stróżów moralności! Ksiądz Juliusz byłby zgubiony, schwytany nietylko na gorącym uczynku grzechu przeciw czystości, ale co więcej, na zbrodni zdrady oczywistej, paktowania z wrogami Kościoła! W nadziei skandalu, w nadziei pozbycia się tyrana całej dyecezyi, szpiegowano go, śledzono, następowano mu na pięty. Ale nie odkryto żadnej poszlaki. Nie wyśledzono nigdzie śladu stóp kobiety, nie znaleziono nigdzie wątku żadnej intrygi. Ksiądz Juliusz szedł spiesznie, to prawda, szedł, jakby miał cel jakiś, stąpał nerwowo, zapamiętale... ale na tem też kończyło się wszystko. Czasem zdeptana była trawa w miejscach, kędy przechodził, ale na niej odciśnięte były jeno wielkie ślady jego podkutych trzewików, którymi stąpał zwykle twardo, aż iskry z kamieni leciały. Niepowodzenie zasmuciło śledzących, lecz musiano wreszcie zgodzić się, że te przechadzki nocne były nowym rodzajem dziwnych, a rozlicznych fantazyj tego nieobliczalnego człowieka.

I tego wieczora jak zazwyczaj, ksiądz Juliusz udał się w pole przez górną część miasta i uszedłszy ze dwa kilometry porzucił bity gościniec i zwrócił się na ścieżynę, wijącą się w górę poprzez pola i łąki ku lasom Blanche-Lande czerniejących przed nim na tle czerwonej łuny zachodu. Nadchodziła noc przesiąkła woniami, cudna, zaróżowiona jeszcze poblaskiem dziennym kładącym się po polach, drodze, każdym załomie ziemi, a cienie w mgły różowe spowite, cicho, powoli zesuwały się w doliny. Olśniony, zachwycony szedł spiesznie wdychając z rozkoszą chłodne, świeże powietrze, spoglądając na niebo opylone złotem, obryzgane ogniem na zachodzie, a w zenicie głębokie, spokojne stalowo szafirowe, zrzadka usiane plamkami ukazujących się gwiazd. Naraz potknął się o coś, co leżało w poprzek ścieżki zagradzając ją w całej szerokości. Nie zauważył tego, zamyślony i zapatrzony w bezmiary nieba. Były to taczki naładowane świeżo zżętą koniczyną. Pod taczkami siedziała wieśniaczka ocierając twarz, po której ściekał pot kroplisty. Na szczycie kopicy koniczyny połyskiwał półkrąg sierpa, jak spadły z nieba księżyc. Wieśniaczka zrazu przeraziła się nagłem ukazaniem się zjawiska, tak czarnego, ogromnego, ciemniejszego i większego jeszcze w zapadającym zmierzchu, ale ujrzawszy księdza uspokoiła się. Ksiądz Juliusz odezwał się do niej łagodnie:

– Nie bój się mała nie jestem przecież dyabłem.

Oparł się o ładunek koniczyny i patrzył na dziewczynę.

Była młoda, ładna, zdrowa, silne miała mięśnie i wydatne biodra. Przyćmione światło nadawało tajemniczą głębię jej oczom i smagłej twarzy, a tylko białe zęby przebłyskiwały czasem w uśmiechu. Na głowie miała chustkę z lekkiej tkaniny, obciskającą jej głowę, a z pod chustki wymykało się kilka kosmyków czarnych włosów. Nogi obnażone wyzierały z pod krótkiej spódnicy z grubego samodziału, a ciężkie fałdy zarysowywały silnie rozwinięte uda. Na piersiach miała jeno koszulę z grubego płótna źle spiętą, tak, że widać było różowe, nagie ciało biustu i wielkie dobrze rozwinięte piersi, piękniejsze i ponętniejsze od piersi marmurowego posągu bogini. Szedł od niej dziwnie oszałamiający zapach ziół i stajni zmieszany z wonią zgrzanego, zeznojonego pracą, przegrzanego słońcem ciała.

Ksiądz Juliusz uczuł zawrót głowy.

Oddychał tą wonią i uczuł, że pożądanie, znagła ugryzło go w serce. Poczuł żar w piersiach, wstrząsnął nim dreszcz, rozdęły mu się nozdrza jak ogierowi wietrzącemu zdała klacz i wydał westchnienie podobne do rżenia. Przyszło mu na myśl przewrócić ją w tył i położyć na zżętej koniczynie. Chciałby był upoić się tem ciałem nagiem, zdusić ją, zmusić, by broniła się uściskom jego ramion, by kąsana przezeń, krzyczała. Ale mimo całej potęgi swej żądzy nie śmiał tknąć dziewczyny. Powstrzymywał go niepokój jakiś, zmieszany z pół świadomie odczuwanym wstydem. Zresztą nie wiedział co mówić do niej, jak zacząć, szukał słów, gestów, sposobów i nie mógł nic znaleść. Palce jego kurczowo zaciskały się, mnąc zioła. Wydzierał garści koniczyny, machinalnie niósł je do ust i gryzł jak zwierzę. W reszcie, by przerwać i milczenie, które go wstydziło i by sobie dodać otuchy spytał głosem drżącym, przerażonym.

– Jak ci na imię?

– Maturyna! – odparła dziewczyna po krótkiem wahaniu.

Dzikiem spojrzeniem objął ksiądz Juliusz pola leżące dokoła. Mrok zgęstniał, pusto jak okiem sięgnąć, na niebie i ziemi ni jednej sylwetki ludzkiej, ni zwierzęcej nawet. To go uspokoiło.

– A gdzie mieszkasz? – spytał nieco pewniejszym głosem.

Dziewczyna wskazała na położone w dole o trzysta może metrów domostwa, ledwie widzialne w gęstwie drzew czarnych.

– Tam – rzekła.

Nadstawił ucha. Ani jeden głos nie dochodził tu, powietrze drżało tylko bez szelestu jakby od zasuwającej się na świat nocy.

W myśli rozebrał Maturynę, widział ją nagą, bezwstydną, widział jak opadają zgrzebne szaty i na tle ciała wykwita gorejącą plamą kwiat jej płci, jak rozwiera się lubieżny, chciwy jego wzroku, jego szału. Płomienie ogarnęły mózg.

– Masz kochanków!... Mów, masz kochanków?... Co robią z tobą? Śpisz z ojcem... bratem... mów co robią z tobą? Myślałaś kiedy jak kocha cap, byk?... Będę cię tak kochał.!.. Chcesz, usiądę obok ciebie... wyspowiadam... Będziemy bluźnić Bogu... Chcesz?... Mów!...

Dziewczyna milczała. Nie rozumiała ani jednego ze słów szaleńca, rozdzierających ciszę nocy, ale przerażona szałem i gestami księdza chciała wstać.

– Nie, nie! – wykrzyknął – Nie wstawaj... zostań... jesteś piękna... Zapach twego ciała oszałamia mnie!... Noc ciemna!... Nikt nas nie dostrzeże!... I czemuż się boisz? Mów!

Dziewczyna milczała.

Ksiądz Juliusz pomyślał.

– Będzie się broniła, może będzie krzyczała... Dam jej pół franka i zamilknie! Czy tylko zamilknie?...

Pomacał kieszeń sutanny, by się upewnić, że nie zapomniał sakiewki.

– W razie ostatecznym – powiedział sobie – dam jej więcej... Wszystko dam... albo... zatkam usta trawą...

– Zbliż się! – zawołał.

Dziewczyna siedziała nieporuszona.

– Zbliż się! – powtórzył.

Głos jego stał się ostry, rozkazujący. Szał namiętności owładnął jego członkami, wykrzywiał twarz i ręce i popychał ku czemuś, co mogło być zbrodnią głupią i straszną zarazem. Tuż obok połyskiwał sierp. Przyszło mu na myśl pochwycić go i zanurzyć w jej ciele. Resztka rozsądku zamgliła się. Nie wiedział jaki szał nim teraz miota, jaka żądza, morderstwa, czy miłości. Strzępy chmur dziwnych kształtów wijące się po niebie, gorejące, czerwone od ostatnich błysków słońca wydały mu się jak potworne zjawy płci, szukające się w przestrzeni, zlewające w jedno, rozdzierające wzajem w tem zwarciu, krwawiące, straszne.

– Zbliż się! – powtórzył poraz trzeci.

Dziewczyna nie drgnęła nawet. Z głupim wyrazem na twarzy, szeroko, bezmyślnie otwartemi oczyma wpatrywała się w wysoką, czarną postać księdza, co niby dyabeł miotał się przed nią.

Nagle, jak dzikie zwierzę na łup, ksiądz Juliusz rzucił się na dziewczynę. Nie zważając, że może ją zdławić owinął jedną ręką szyję, a drugą wolną pochwycił piersi mnąc je, łaskocąc, gniotąc w dzikiej, okrutnej pieszczocie. Uczuł pod palcami szkaplerze, medaliki i krzyżyk poświęcany, zawieszone na szyi na stalowym łańcuszku i radość w nim się zbudziła straszna, świętokradcza. Giął je, łamał, wciskał w ciało kobiety upojony, że może je bezcześcić w pieszczotach ohydnych, któremi dręczył ofiarę. Równocześnie z piersi zadyszanych wyrzucał straszne, cyniczne słowa, bluźnierstwa urywane, bez związku.

– Milcz!... Chodź tu blisko... Naga... Zapłacę... Tak... tak!... Słuchaj... milcz... tu na trawie... Zabiję cię na trawie... zduszę... Milcz!

Ale dziewczyna zdołała się wyrwać. Jednym ruchem bioder zrzuciła z siebie księdza, zerwała się na nogi i pchnęła go tak, że zatoczył się kilka kroków w tył i mało na wznak nie padł.

– A to waryat! – rzekła poprostu poprawiając zmiętą na piersiach koszulę i zawiązując na nowo zdartą spódnicę. – Cóż to księdza opętało?... ...Acha, tak?... Nic z tego... A to plugawiec! Widzicie go!...

Pochwyciła drążki taczek i powoli odeszła oglądając się od czasu do czasu, czy ksiądz nie idzie za nią. Ale nie poszedł, stał na miejscu, jak skamieniały, z rozpiętą sutanną, odkrytą głową, rękami zwisającemi wzdłuż ciała, nie pomyślawszy nawet o tem, by podjąć kapelusz, który podczas krótkiej walki spadł w trawę. Nie widząc wcale, patrzył za oddalającą się, wpadającą jakby w ziemię, tonącą w mroku dziewczyną, słuchał, nie słysząc dudnienia taczek po twardej ścieżce, wydających głuchy warkot, niby daleki odgłos bębna. Potem uczyniła się wokół cisza, noc zapadła, czarna, dławiąca noc bezksiężycowa. Rozpościerała się w jego duszy, gasło w niej, coraz bardziej pełzło blade światło zachodu, tonęło w czerni, a na tło czarne, wraz z cieniami występowały wielkie, groźne zjawy wyrzutów sumienia, potworne, mściwe, wykrzywione krwiożerczym grymasem strachy. Ogarnięty wstrętem do siebie samego i przerażeniem ksiądz złożył ręce jakby do modlitwy, rzucił się na ziemię ruchem rozpaczliwym i długo, długo płakał.

Leżał tak z godzinę bez słowa, bez ruchu, z ciężką głową, wyczerpany, nie mogąc zebrać myśli, tak unicestwiony, że nie pamiętał nawet co się stało. Po tej całej orgii szału, po tej zamierzonej zbrodni zostało mu jeno wrażenie wstrętu, głębokiego wstrętu do siebie, poczucie zdeptania fizycznego i moralnego. Leżał tak, niby w śnie gorączkowym, a przez mózg snuły mu się obrazy fragmentaryczne, pełne ironii, bolesne. Opętanie nie znikło zwiększając jeszcze wstyd. Mimowoli czuł wszędzie w sobie, w drganiu muszkułów pacierza, wszędy dookoła, kobietę, widział ją w ciemni nocy, w mglistych symbolicznych sylwetkach chmur. Otoczyły go zjawy nagich ciał, w pozach oddania się w spazmach zmysłowych, zwite razem, skłębione, podobne do potwornych powiększeń obrazków pornograficznej książki, którą raz przeglądał w seminaryum. A w dole, pod kopułą rozszalałego w lubieżnej ekstazie nieba czerniały masy lasu, wyolbrzymiałe, groźne jakieś, niby terasy, kolumnady, schody, świątynie, cała dziwna architektura, niby czarna Sodoma zbudowana ku czci wieczyście zwycięskiego grzechu... Znajdywał się w stanie zupełnej prostracyi i z rozkoszą poddawał się upajającemu wrażeniu, że wpada w coś mglistego, w zapomnienie, że istnieć przestaje. Nie starał się otrząsnąć z tego stanu, bojąc się powrotu i brutalnych pytań rozsądku. Ach, gdyby tak bez końca lecieć w ciemń, w bezdeń nocy i nie wypłynąć już nigdy. Wyciągnął się na mokrej trawie jak włóczęga i zapadł w głęboki sen.

Gdy ksiądz Juliusz wracał do miasta późno już być musiało. Wszystko spało, ni w jednem oknie poprzez szpary okiennic nie błyskało światło, a latarnie sterczące na szczytach słupów, oddawna pogaszono. Gdy mijał zajazd, pies śpiący pod wozem handlarza siana zerwał się i zaszczekał. Zziębnięty, zdrętwiały przyspieszył kroku, dopadł małej, bocznej furtki ogrodu, od której klucz zawsze nosił przy sobie i wszedł na schody. Rad był uczuć się już wśród murów, obrzucić wzrokiem znane sprzęty, zapomnieć o tem przerażającem niebie i bezmiernym widnokręgu czarnym. Nogi drżały pod nim, siły go opuszczały. Usiadł na łóżku i odetchnął z ulgą z głębi piersi. Ale ciemność wnet poczęła mu ciężyć, zjawiły się na jej tle te same, co tam obrazy. Zapalił lampę i przyszło mu na myśl spojrzeć w lustro. Przeraził się swym widokiem. Twarz ściągnięta, we włosach trawa, zbłocona, pomięta, miejscami pozieleniona sutanna. Daremnie szukał obojczyka. Zgubił go pewnie na ścieżce mocując się z dziewczyną.

– Ścierwo! – wykrzyknął. – Zgniłe ścierwo! Bydlę! Bydlę! Sprośne bydlę! Byłby się bił, dręczył, katował, biczował stalowymi łańcuchami, od których płatami pada ciało świętych i ciecze strugami krew. Mówił głośno – Co za ohyda jest we mnie? Cóż bydo w mleku, którem mię karmiła matka?

Chwycił się za gardło i jęczał:

– Nigdyż więc nie zapanuję nad tobą szalona, zbrodnicza głowo?

Począł bić się w piersi, walił, aż tętniło.

– Nie zamilknieszże więc nigdy podłe serce, kupo błota, śmietniku odpadków?

Przypomniał sobie zgubiony obojczyk.

– Ha i ten jeszcze obojczyk... nędzniku! Ktoś jutro go znajdzie i powie: Tu się tarzał w błocie jak zwierz! Ha, tem lepiej, niech mówi, niech biegnie przez ulice miasta i krzyczy: Tu się tarzał w błocie jak sprośny zwierz! Przynajmniej hańba będzie zupełna i będą mogli mnie wypędzić kijami, jak psa.

Ogarnęła go taka rozpacz i obrzydzenie do życia minionego i taki lęk przed przyszłem, że otwarł drzwi i przechylił się przez poręcz balkonu mierząc wzrokiem przepaść pod nim leżącą.

– Nie – wyjęknął cofając się... Przecież może jest Bóg!...

I mimo wzruszenia nie mógł powstrzymać się od uśmiechu na myśl samobójstwa księdza. Wydało mu się to dziwne i śmieszne. Uspokoiło to trochę jego nerwy, odetchnął i dał się unieść innym myślom. Płynęły pospiesznie doganiając się, łącząc... Ksiądz Juliusz postanawiał twardą pokutę, skruchę, żal, dalekie pielgrzymki cudaczne i oryginalne, boso, z postronkiem na szyi, chciał iść, jak nowy apostoł przez świat i głosić ewangelię cudzołożnikom i nierządnicom, zalecać czystość występnym. Przedtem jednak postanowił otrzymać przebaczenie matki, zacnego proboszcza Sortais, wikaryusza generalnego, prałata i wogóle wszystkich, których prześladował. Roił, że po długiej wędrówce, po drodze usianej cierniami, po żarliwych, długich modłach u stóp każdego napotkanego krzyża i kapliczki, wstąpi niby do przybytku światłości do klasztoru Trapistów, chodził będzie zamodlony długimi, cichymi kurytarzami, odda się pracy na roli, sypiał będzie krótko na gołych deskach snem przerywanym długiemi modłami. Zwidywały mu się małe, bezdrzewne cmentarzyki z białymi krzyżami zbliżonymi bratersko do siebie wzajem, wielki staw pokryty szumiącą trzciną, gdzie za lat chłopięcych łowił kiełbie, co to mają brody niby mnichy... Wspomnienia te, zwidywania, zamysły płynące przez duszę łagodną falą, rozczuliły go. Uległ wzruszeniu i przyszło mu na myśl, że niema na świecie człowieka równie jak on nieszczęśliwego. Rozpaczał nadewszystko, że jest opuszczony, oddany na łup bólu i cierpienia. Zapragnął mieć kogoś przy sobie, naprzykład św. Franciszka z Asyżu, kogoś coby mu szeptał czule, głosem świętego słodkie, cudowne, pocieszające słowa, które otwierają bramy raju. Przypomniał sobie biskupa i wydał mu się czemś w rodzaju Opatrzności, istotą cudowną, z której wzniesionych rąk pada deszcz złoty błogosławieństw. Z wzruszeniem przywiódł sobie przed oczy jego twarz smutną i całą pochyloną postać męczennika. I czemużby nie miał rzucić się do nóg tego człowieka? Tak, wyzna wszystko, opowie całe swe życie, opowie dokładnie głosem pełnym rozpaczy i skruchy i wyciśnie mu łzy z oczu. A biskup przemówi doń, ukołysze, ukoi dusze zbolałą. I w tej chwili ksiądz Juliusz był naiwnym, pełnem wiary, pochopnym do czynu dziecięciem, wierzył w ogólną dobroć i litość wszystkich. Spokojniejszy dużo, uradowany wziął lampę, zeszedł na dół i pełen zapału zastukał do sypialni biskupa.

Ale biskup nie przebudził się widocznie, gdyż nie odzywał się. Ksiądz Juliusz pchnął drzwi nie zważając, że skrzypnęły przeraźliwie na zawiasach i wszedł do pokoju.

– Kto tam? – zawołał biskup.

Przebudzony nagle, olśniony światłem zerwał się, odrzuciwszy kołdrę. Usta miał otwarte, kosmyki siwych włosów sterczały zmierzwione do góry. W oczach zaspanych malował się przestrach... Mrugał powiekami, a w tył łukiem wygięte ręce podpierały suche, drżące ciało.

– Kto tam? – powtórzył.

Ksiądz Juliusz podszedł do stołu, postawił lampę, a potem rzucił się u łóżka na kolana.

– Niech się Wasza Eminencya nie boi! – rzekł pokornym głosem – To ja, syn niegodny... poważam się sen mu przerwać, dlatego jedynie, iż cierpię okrutnie... i muszę mówić... muszę powiedzieć wszystko... wszystko!... Dławi mnie to... czekać nie mogę... nie mogę.

Starzec przetarł oczy. Patrzył z boku wzrokiem półprzytomnym na tę postać czarną, klęczącą u jego łóżka, wydającą jakieś dźwięki i poruszającą rękami dziwnie.

– Tej nocy – mówił spiesznie ksiądz Juliusz tykając słowa – przed chwilą... tam... zdybałem dziewczynę wiejską... Siedziała przy taczkach... Odpoczywała... Nie wiem co się ze mną stało... Zwaryowałem... Rzuciłem się na nią... Coś mnie upajało, popychało... Nie wiem już... Nie pamiętam czym ją zgwałcił, czym ją zabił... Nie wiem czym jej pożądał... Nie wiem com chciał, czy roskoszy, czy może krwi!... Gdybym był miał nóż... tak napewno byłbym zabił... Była młoda, silna... Broniła się... Splugawiłem me ręce w nieczystościach jej ciała... Jestem wielki grzesznik, jestem zbrodniarz... jestem... Patrz na mą twarz, na moje suknie!... Cóż, czy nie czujesz wstrętu, obrzydzenia, strachu? Patrz na mnie!...

– Jakto? – spytał starzec, który nie pojął ani jednego słowa z całej tej, dziwnej opowieści – Jakto?... to ty drogi księże...? O jakżem się przeraził, gdyś wszedł... Śniło mi się... Tak, śniło mi sie, myślałem... jakże tam... ano... Więc to ty... no no... dobrze... a która tam godzina?

– Nie wiem!... I na cóż zresztą ta wiadomość?... Cóż znaczy godzina! Czy zgłodniałemu, który łaknie chleba, rozpaczonemu, który szuka pociechy, umierającemu, który błaga o modlitwę wolno odpowiadać: »A która tam godzina«? Czyż dla cierpienia ludzkiego czas istnieje?... I to ja jestem ów zgłodniały, ów zrozpaczony, ów umierający i przychodzę ojcze do ciebie... Mów do mnie!

Twarz biskupa wyrażała coraz to większe pomieszanie. Biedak, mimo bohaterskich wysiłków, by zrozumieć o co idzie, nie mógł pojąć ni słowa. W takim negliżu głębokim i tej śmiesznej pozie doprawdy nie wzbudzał szacunku, był nawet śmieszny. Ale księdzu Juliuszowi śmiać się nie chciało. Złożył ręce i mówił:

– Przemów do mnie ojcze!... Pociesz mnie!

Biskup przetarł sobie ponownie oczy, pokiwał głową i wybąknął pomału:

– Chcesz mój drogi, bym mówił?... Tak, tak... acha, chcesz bym mówił... rozumiem? Ale powiedz, czy wszystko, co mi opowiadasz ma sens?... Powiedz czy ma sens... Czyś tego pewny!... Mówić... no, no... dobrze... chętnie... moje dziecko... Ale cóż mówić?... Poco mówić?...

Ksiądz Juliusz się zniecierpliwił:

– Mówże do mnie Eminencyo!... Daj choć jedno słowo pociechy... Słowo, któreby mnie podniosło z błota, w które upadłem... albo skarć mnie... Wreszcie... czy ja wiem? Słowo daj mi Chrystusowe, słowo wezbrane boską litością i miłosierdziem, przemów, jak Chrystus przemawiał do nieszczęśliwych, zbłąkanych żałujących swych zbrodni grzeszników... Rozumiesz ojcze? Co? Rozumiesz nareszcie?

– Jak Chrystus! – powtórzył biskup i ziewnął głośno. – Jak Chrystus!... Tak... Rozumiem. Ale, – dodał – czyż to pora stosowna?... Zdaje mi się... że noc... Może lepiej jutro... Tak, tak, jutro... przypomnisz mi... Pomyślę...

Ksiądz Juliusz w stał z klęczek. Spojrzał na biskupa złym, surowym wzrokiem, wzruszył ramionami i bez słowa zwrócił się ku drzwiom, zabierając lampę. Kroczył sztywno i nie odpowiadał starcowi, który okrywając się kołdrą mówił:

– Tak... Doskonale! Więc jutro... Pamiętaj... Jutro... Przypomnij! Pomyślimy,...Rozważ sam najpierw... Zresztą jak chcesz... Dobranoc drogie dziecko... Dobranoc.

Ksiądz Juliusz zatrzasnął drzwi i wyszedł wściekły.

– Co za bydlę? – myślał wstępując na schody – I to ma powierzoną sobie pieczę nad duszami... Śpi twardo i nie budzi go okrzyk rozpaczy?... I pomyśleć tylko, że może wielu świętych, których czcimy dziś, było podobnych temu człowiekowi? Ach, chciałbym żyć za ich czasów... Znać ich! Takiego św. Franciszka z Asyżu... Wincentego a Paulo... i innych, całą tą czeredą niebieską. I ten... może kiedyś zaawansować na świętego, może go będą kanonizować! Będzie miał swe msze po kościołach, będzie stał wyrzeźbiony z kamienia między dwoma doniczkami papierowych kwiatów... Będzie czynił płodnemi bezdzietne kobiety, które snuć się będą w procesyi, ze świecami w rękach całuiąc palce stopy kamiennej i będą się odbywać uroczyste nabożeństwa ku jego czci!... Wznosić świątynie pod jego wezwaniem... Rozpierał się będzie po kalendarzach... ha, ha, ha, jakież to wszystko śmieszne... jakie komiczne! Tak, tak, za życia ni nie kocha nikogo, nikt drugiego nie wesprze, ludzie nie rozumieją się wzajem... Człowiek jest samotny!... Samotny od urodzenia do grobu... choć go otaczają miliony istot jemu podobnych. Zażądaj od kogoś odrobiny litości, serca, słowa otuchy. a ujrzysz, że śpi... Można płakać, bić głową o mur, konać...Wszyscy śpią... Wszyscy!... A Bóg... Może i on się zdrzemnął pośród chmur? Chrapie może smacznie?... A nędzarzom wyciągającym don ręce i łkającym o miłosierdzie, odpowiada przez „Dajcie mi spokój kanalie!... Jutro będzie dość czasu«!

Gdy się kładł do łóżka nie miał już żadnych zamiarów, nie czuł skruchy ni wyrzutów sumienia. Dziwiło go to nawet trochę, że sumienie niczego mu nie wyrzuca, że jest całkiem pocieszony, wesoły niemal. Bawiło go wspomnienie przerażonej miny biskupa, czuł dumę pewną, że go nastraszył... Zresztą i cóż złego uczynił? Dał się porwać naturalnemu popędowi zmysłów... cóż w tem było grzesznego. Czyż inni księża robią sobie z tego skrupuły, czyż pozbawiają się rozkoszy? Dowodem wystarczającym choćby ta ropucha, prałat, który zasiędzie niewątpliwie na ławie oskarżonych, albo wikaryusz generalny, który mimo purytańskich min, przyjmuje u siebie mnóstwo starych histerycznych dewotek, nie mówiąc już o innych, którzy mają po probostwach nałożnice zwane siostrzenicami, kuzynkami, służącemi... Pożądał kobiety i chciał ją posiąść... no i cóż... wszystko w porządku! I tak nie użył do tego celu świętokradczo konfesyonału, gdzie oddech kapłana mięsza się z oddechem pokutnicy, gdzie z warg zbliżonych wzajem do siebie płyną szeptem podniecające pytania, palące wyznania... Doprawdy, głupi był... głupi!.. Zawsze wszystko musi przesadzić, wynaturzyć, brać ze strony tragicznej, zawsze drobiazgi wyolbrzymia do wymiarów katastrofy!... Na myśl mu przyszła Maturyna, taka jaką ją widział w promieniach zachodzącego słońca, z dobrze rozwiniętym biustem, zdrową, silną jak łania i nietylko nie usiłował odpędzić od siebie tej wizyi, ale wpatrywał się w nią, uzupełniał, starał utrwalić, uczynić dotykalną, plastyczną i oszołomić się rozkoszą, która nim niedawno tak silnie wstrząsnęła. Uczynił gest brzydki, rzucił się na łóżko, aż zatrzeszczało i szepnął szyderczo:

– Czekaj, złapię ja cię jeszcze!

Nazajutrz o zwyczajnej porze ksiądz Juliusz wszedł nieco tylko bledszy do gabinetu biskupa. Staruszek oddał mu pocztę i rzekł głosem słodkim, pieszczotliwym, drżącym:

– No i cóż drogi księże?... Jestem na twe usługi drogie dziecko!... Chciałeś mi coś powiedzieć?...

– Ja? – spytał ze zdziwieniem ksiądz Juliusz – Ja nie chciałem nic powiedzieć Waszej Eminencyi!

– Ależ tak, tak... przyszedłeś przecież z tym zamiarem dziś w nocy do mej sypialni!...

Ksiądz Juliusz spojrzał śmiało, bezczelnie, prosto w oczy biskupowi.

– Ja... dziś w nocy... przyszedłem do sypialni?... Ja?

– Naturalnie!... jakto... zapomniałeś? Tej nocy... późno w nocy!...

Ksiądz Juliusz pokręcił głową i rzekł szorstko:

– Nie, nie byłem wcale tej nocy w sypialni Waszej Eminencyi... Waszej Eminencyi musiało się coś przyśnić!...

Zima tegoroczna nie przyniosła nic nowego i dni na biskupstwie płynęły powoli, jednostajnie cicho, bez wstrząśnień, Zdawało się, że i ksiądz Juliusz się uspokoił zupełnie. Przynajmniej nie wychodził prawie z gmachu biskupstwa, zaniedbywał niemal kościół, przestała go ciekawić dyecezya, a bieżące sprawy załatwiał pospiesznie, byle się zbyć żmudnego obowiązku. Z wyjątkiem godzin nabożeństwa i jedzenia spędzał cały czas w swym pokoju, odmawiając uporczywie zajmowania się czemkolwiek poza ścisłą sferą swych obowiązków. Biskup, którego przerażała zazwyczaj nadmierna gorliwość sekretarza, często płodna w niespodzianki, zrozpaczony był jeszcze więcej tą jego nieczynnością, gdyż cały ciężar administracyi spoczął teraz na jego barkach, a pod ciężarem tym starowina się uginał. Nie chcąc narazić się Juliuszowi i bojąc się wywołać awantury, nie zasięgał w trudniejszych sprawach urzędowych zdania wikaryusza generalnego, z drugiej zaś strony sam nie był zdolny zdecydować się na cokolwiek. Desperował więc, załamywał ręce widząc jak co dnia piętrzy się wyżej stos niezałatwionych aktów, listów czekających odpowiedzi, nie przyjmował nikogo, nie robił nic, wykrzykiwał tylko ciągle: Jestem bezbronny!... Jestem całkiem bezbronny!... – by zagłuszyć wewnętrzny głos, który w głębi sumienia odzywał się wyrzutami. W ślad za sekretarzem zamykał się też częściej w bibliotece i mniemając widocznie, że w ten sposób uwolni się od kłopotów chwili bieżącej i odpowiedzialności czekającej go w przyszłości, zabrał się z zapałem do tłumaczenia Wergilego wierszem ośmiozgłoskowym. Na krótki czas, gmach biskupstwa przybrał dawną postać opustoszałego zamczyska, milczenie zapadło przerywane tylko w godzinach wieczornych jękiem przenikliwym i dziwnie fałszywym dętego instrumentu i wtedy leciał na miasto huragan wygrywanych dziko a fałszywie, pospiesznie i jedne po drugich piosnek ulicznych, chorałów, marszów wojskowych, kolęd, polek skocznych i poważnych, rozlewnych akordów Te Deum. To ksiądz Juliusz grał na trąbce dla wypoczynku, po dziwnej, tajemniczej pracy nad którą ślęczał dzień cały.

Ksiądz Juliusz dał się porwać zgoła niespodziewanej namiętności. Zatopił się w czytaniu i ta mania przejawiła się z taką gwałtownością w tak tyrańskiej formie, że graniczyła z opętaniem, ze szałem. Przyszło mu naraz do głowy posiąść bibliotekę olbrzymią, jakiej nikt jeszcze dotąd nie posiadał. Zapragnął mieć naraz wszystko, począwszy od ogromnych ikonabułów, skończywszy na współczesnych, eleganckich wydawnictwach, wszystkie ciekawe, rzadkie i pożyteczne książki. Marzył o tem, by je zgromadzić razem w wysokiej, ogromnej sali na półkach w niezliczonych rzędach pnących się w górę, i połączyć półki galeryami, schodami, ruchomemi drabinami... Od samego ranka, gdy tylko odprawił mszę, chwytał w rękę katalogi, zagłębiał się w pisma bibliofilskie, które zaabonował, pisał listy do wszystkich księgarń paryskich, układał nieskończenie długie spisy dzieł i kosztorysy fantastyczne, a jednak zawsze niedostateczne. Ale biblioteka jego jakoś nie zwiększyła się. Mieściła się na razie w trzech kuferkach i owe niewielkie kuferki ksiądz Juliusz odmykał ciągle z niecierpliwością i zamykał napowrót z pomrukiem wściekłości, sprawdziwszy naocznie szczupłą ich zawartość. Trudna rada. Pensyjka jego chuda była, a i to co dostawał co miesiąc z domu nie wynosiło wiele. Zamienił na gotówkę wszystko co posiadał, odmawiał sobie rzeczy koniecznych, chodził w sutannie poplamionej, obdartej, w kapeluszu zjeżonym i dziurawych trzewikach, które jak karpie szczęki rozwierały się z przodu. Niestety wszystko co tylko mógł zaoszczędzić dawało razem wcale nie pokaźną sumę. Zadłużał się więc z każdym dniem bardziej, kupując książki na raty, abonując się na rozliczne publikacye, co pożerało naprzód wielomiesięczne jego dochody. Złościło go to zwłaszcza, że widział dokoła księży, otrzymujących hojne podarki, napychanych wprost pieniędzmi przez miejskie dewotki. Nie mógł myśleć inaczej jak z dziką zazdrością o wikaryuszu generalnym, któremu pobożne damy haftowały stuły, komże, poduszki, ornaty, bieliznę stołową wtykając prócz tego dyskretnie w pewnych dniach roku obfite ofiary na biednych zmyślonych i różne niejasne, dobroczynne cele. On tylko nigdy nie dostał ani pudelka zapałek ani dwa sous. Chudy jak szkielet, brudny jak żebrak, spoglądać musiał z zawiścią w sercu na kwitnące rumiane policzki, na których widniało lenistwo i obżarstwo, na wydatne, okrągłe brzuchy, rozkosznie wydymające się pod ciepłemi sutannami i nowemi watówkami. Nadużywszy już cierpliwości matki, z której wyciągał bez końca pieniądze pod pozorem, że życie w biskupstwie dużo bardzo kosztuje, gdyż trzeba prezentować się stosownie do zajmowanego stanowiska, wydarłszy biskupowi kilkakrotnie większe sumy, nibyto na cele dyskretnej dobroczynności, począł rozważać szanse procederów nieuczciwych. Układał plany, których romantyzm szedł w zawody z kradzieżą i świętokupstwem. Marzył o spadkach po bogatych, starych damach, o przygodach miłosnych i mistycznych z kasztelanowymi, któreby dawały duży zysk. Najprostszem w świecie wydało mu się spieniężyć swój wpływ, poparcie... tylko komu?... dalej zamierzał handlować sakramentami i otworzyć sklep z dewocyonaliami... ale jak? Pogłębiał swe pomysły i pracował nad ulepszeniem instytucyi pielgrzymek, chciał wykopywać z grobów cudownych świętych i odkryć w Maryi Pannie nieznane, cudowne, niezużyte dotychczas siły cudotwórcze... Ale wszystko już w tym kierunku uczyniono, co się tylko dało! »Madonnę wyeksploatowano zupełnie!« – wzdychał i ręce mu opadały na biurko ciężko, z desperacyą. Pomysły, w chwili powstania łatwe i proste, stawały się arcytrudnymi i najeżonymi kolcami, gdy je bliżej rozważył i zabierał się do urzeczywistnienia. Zostawiał tedy pierwsze i przerzucał się do innych bardziej jeszcze skomplikowanych, dziwaczniejszych, a równie niewykonalnych w praktyce. Wtedy to, około wieczora, namęczywszy się przez dzień cały, zły, zniechęcony chwytał trąbkę i z wściekłością wygrywał na niej w taki sposób jakby rąbał drzewo, lub chciał wywołać awanturę z kimś na ulicy, a to w celu ukojenia nerwów i zapomnienia choć na chwilę o zalegającym duszę smutku.

Pewnego dnia, gdy był sam w gabinecie biskupa dostrzegł na kominku kilka sztuk złotej i srebrnej monety. Instynktownie, bez żadnego jeszcze wyraźnego planu upewnił się spojrzeniem czy drzwi dobrze zamknięte i czy ktoś nie patrzy. Potem stąpając na palcach zbliżył się do kominka. Żółto i biało połyskujące pieniądze, miał tuż blisko, pod ręką, leżały w nieładzie jak je rzucono od niechcenia, po wydobyciu z kieszeni. Z rozdętemi nozdrzami z połyskującemi od żądzy oczyma przeliczył je ksiądz Juliusz kilka razy. Było jedenaście złotych luidorów. Ostrożnie, nie poruszając innych wziął jednego. Gdy go chował głęboko do kieszeni sutanny pod chustkę czuł w końcach palców dreszcze, jakby lekkiem łaskotaniem po włosach wywołane. Serce mu biło szybciej, ale równo i doznał słodkiej, fizycznej radości. Nie przyszło mu na myśl, że popełnia podłość, czyn hańbiący, nie myślał wcale. – Będzie miał równy rachunek – rzekł do siebie na wspomnienie biskupa. I spojrzawszy znowu na kupkę złota, na której jakoś nie znać było ubytku dodał jowialnie: – Zbyt równy nawet! – Wziął drugi luidor. Trzeci wysunął mu się z palców i padł na marmur z metalicznym dźwiękiem. Zawahał się zmieszany. Czyż wziąć i ten czy może zostawić? Ej, możeby było widać, pomyślał i ostrożnie położył na swojem miejscu z żalem. Zresztą postanowił zachodzić tu częściej w godzinach, w których jak wiedział nie zastanie biskupa, i spozierać po meblach uważniej niż to czynił dotąd. Naturalnie, nie było nadziei, by mu kiedy wpadł w rękę milion, ale jakiś luidor, dwa... od czasu do czasu... to uczyni razem i tak dość poważną sumkę po pewnym czasie. Całkiem spokojny rozparł się w fotelu i zatopił w rozmyślaniu. Gdy biskup wrócił Juliusz nie uczuł najmniejszego zakłopotania i rozmawiał z nim tonem najswobodniejszym, wprost z życzliwością całkiem szczerą. Był grzeczny. I ta nawet uprzejmość nie była wcale komedyą, była szczera i głęboka. W tej chwili czuł iście synowskie przywiązanie do staruszka, spokojną, wolną od wszelkich wyrzutów sumienia wdzięczność, jakiej dotąd, wśród swych zwyczajnych przeskoków od nienawiści do czułości nie doznawał jeszcze. Dusza jego stała się łagodną, rozgrzało się serce od nurtujących w niem rozkosznych uczuć i myśli szlachetnych. Kradzież uczyniła go lepszym. Nie spieszył się z odejściem, szczęśliwy, że może być blisko swego opiekuna i być dlań uprzedzająco grzecznym. Z ust mu płynęły słowa pieszczotliwe, miłe, jakiemi zazwyczaj obsypują kobiety mężczyznę zdradzonego przed chwilą, wyrażenia serdeczne, ciepło budzące i utrwalające zaufanie. Biskup rozkoszował się czas jakiś pogadanką, doznając prawdziwej, szczerej radości, a gdy ksiądz Juliusz odszedł mruknął sam do siebie rozpogodzony: – Czasem gwałtowny trochę, to prawda... trochę szusowaty... mój Boże, czyż to dziwne?... Ale grunt dobry... szlachetny!

Ksiądz Juliusz schował dwa skradzione luidory do szuflady swego biurka i obrzuciwszy melancholijnem spojrzeniem trzy małe kuferki zawierające w postaci książek wszystkie jego oszczędności, wszystkie niedostatki, wszystkie niskie postępki i kłamstwa ostatnich miesięcy, westchnął:

– Dwa marne luidory!... co za nędza! Nie wystarczy mi nawet na Bollandystów!

Gdy się zbudził rano przyszła mu świetna myśl do głowy. Zerwał się, narzucił na siebie niedbale odzienie, pobiegł do kaplicy, odprawił jak się tylko dało najprędzej mszę i wyszedł z domu. Zimno było, padał deszcz drobny, gęsty, ostry wiatr przeganiał po niebie wielkie, brudne chmury jakby umaczane w atramencie. Ale nie czuł ni zimna, ni deszczu, ni wiatru. – No, teraz chyba – mówił do siebie idąc szybko posuwistym krokiem – teraz chyba trzymam w pazurach moją bibliotekę.. albo mnie!... I jakże się mogło stać, że mi to wcześniej na myśl nie przyszło?

W godzinę potem przemoczony i spocony stanął u wejścia opactwa Reno.

Dwie olbrzymie kolumny pozbawione kapiteli bez bramy ni kraty prowadziły na pustą, starą ulicę zawaloną odłamkami rzeźb i gruzem, osmuconą brakiem drzew dawno już ściętych. Na końcu ulicy, biegnącej wśród nieuprawnej przestrzeni, której ledwie ślady pozostały w postaci dwurzędów ściętych przy samej niemal ziemi drzew, widniały dziwne, czarne budowle. Zębate profile murów, szczątki zapadłych wiązań dachowych i rusztowań rysowały się w dziwacznych konturach na szarem niebie. A dokoła tej ruiny pusta, jałowa przestrzeń, bez drzew, bez roślin, bez innej nawet zieleni prócz szarawych smutnych cierni, rosnących tu swobodnie, panoszących się, wysysających szczątki soków z gleby opuszczonej. W chwili gdy ksiądz Juliusz wszedł w ulicę spostrzegł starą kobietę, niosącą brudny, drewniany sagan.

– Czy ojciec Pamfiliusz jest w klasztorze? – spytał.

– Ano jest, księże dobrodzieju! – odparła.

I wskazując na brudne naczynie, pokryte plamami zaschłego tłuszczu wyjaśniła:

– Właśnie niosę mu zupę... jest pewnie koło swego kościoła... kopie... ach kopie, ciągle kopie!

– Księdza Juliusza uderzył dopiero teraz straszny, wiejący zewsząd smutek rozwalin nad któremi ciążyło szare, ponure niebo. Nie zauważył tego idąc, ale teraz uderzyło go to tak, że począł żałować całego swego przedsięwzięcia. Zapał podział się gdzieś, przestał wierzyć w ziszczenie swej idei. I na cóż mu zresztą biblioteka? Czy pragnął jej w istocie, czy to pożądanie było czemś realnem, prawdziwem, czy mógł wogóle szczerze pragnąć czegokolwiek? Nie mógł na to odpowiedzieć twierdząco. Nie byłaż to mistyfikacya samego siebie, jedna z wielu owych fars, wymyślanych dla zagłuszenia nudy i smutku i bólu, które były treścią jego życia? Uczuł wstręt do brzydkiego występku, którego się dopuścił dnia poprzedniego i strach przed tym, dla spełnienia którego tutaj przyszedł.

– Ba! – mruknął do siebie – zobaczę tylko!

Deszcz wzmógł się jeszcze. Ksiądz Juliusz chciał przyspieszyć kroku, ale musiał go zwolnić z powodu cierni czepiających się sutanny utrudniających ruchy, nieznośnych, dokuczliwych jak gady. Musiał podnieść sutannę jak kobieta suknię. Wściekły na siebie i na przeszkodę, przedzierał się dalej, często utykając. Kilka razy mało nie upadł na ziemię. Wreszcie nakląwszy się do syta, zły, zmęczony, kilkadziesiąt razy wydarłszy suknie ze splotów cierni zdołał wydostać się na ścieżkę wijącą się wśród krzaków i po chwili widniał już w dali czarną plamą niby kruk polatujący ponad rozłogiem traw wysokich.

Opactwo Reno sięgało XIII wieku, a zbudowane zostało przez św. Jana mathuańskiego i Feliksa Walezyusza, założycieli zakonu Trynitarzy, zwanych też Redemptorystami. Zakon ten ongi potężny wysyłał w odległe kraje swych zakonników w celu wykupywania z niewoli niewiernych chrześcijańskich jeńców wojennych. Zrazu małą była rozległość posiadłości opactw a Reno, składała się z ogrodu warzywnego, lasku i szmatu łąki, ale z biegiem lat majątek rósł, w posiadanie zakonu dostały się obszary pól uprawnych, lasy, stawy, wsi, słowem wszystko dokoła jak okiem zasięgnąć. W wieku XVII, który sądząc z rozwalisk wycisnął szczególniej swe piętno na architekturze surowej i majestatycznej klasztoru, posiadał konwent wedle danych historycznych dziesięć tysięcy hektarów lasu i piętnaście tysięcy hektarów ziemi ornej, nie licząc ogromnych staw ów w Andennes, Vaujours, Culoiseau, słynnych z olbrzymich karpiów i młynów mielących zboże z obszaru przeszło dziesięciu mil wokoło. Toteż skromne zabudowania pierwotne, z biegiem lat i wieków powiększano ciągle, przeistaczano, wznosząc gmachy coraz to wspanialsze, a z pierwszych lat istnienia konwentu dochowała się jeno mała studzienka pokryta naiwnemi, dziś przez czas napoły zatartemi i mchem zarosłemi płaskorzeźbami, u której wedle podania miał się św. Janowi z Mathy ukazać jeleń cudowny z niebiesko czerwonym krzyżem między złotymi rogami, który to krzyż stał się godłem zakonu. Rewolucya wygnała zakonników z Reno, wywłaszczono ich z posiadłości, zburzono klasztor i dopuszczono się bezrozumnego wandalizmu zwalenia kaplicy. Było to przepiękne dzieło sztuki w najczystszym stylu Odrodzenia. Zostało po niej ledwo kilka kolumn, resztki murów, smutne ślady, świadczące w którem miejscu stała ongiś. Zakonnicy przeczekali burzę republikańską i napoleońską i wrócili dopiero w r. 1817. Znaleźli miast klasztoru wielką kupę gruzów, na zacieśnionym do pierwotnych granic obszarze ziemi. Poczęli gruz uprzątać i restaurować potrosze budynki mniej uszkodzone. Dokonawszy tego zaczęli rozmyślać co czynić dalej. Wykupywanie więźniów, w tem znaczeniu, jak je pojmowano pierwotnie stało się niemożliwe i niepotrzebne. Już nie trzeba było wyzwalać chrześcijan z niewoli korsarzy pogańskich. Bracia obejrzeli się za innem zajęciem. Pozbawiono ich ziemi, nie mogli więc przeistoczyć się w rolników jak uczynili trapiści, nie mogli też wzorem jezuitów wziąć się do kształcenia młodzieży, gdyż nie mieli nauczycieli w swem gronie. Spróbowali założyć schronisko dla osieroconych chłopców, potem znowu szkołę klasztorną, ale oba usiłowania spełzły na niczem. Zniechęceni postanowili przeto w r. 1823 wynieść się z Francyi i jedni udali się do klasztorów hiszpańskich, inni zaś do Rzymu gdzie przebywał ich generał. A opactwo pozostawiono pod strażą jednego z braci, który o to prosił jak o łaskę, pod opieką ojca Pamfiliusza, który uparcie wierzył w powrót zakonu do dawnych tradycyj i uważany był za pierwszorzędnego organizatora dla swej gadatliwości i żywości charakteru.

Ojciec Pamfiliusz, gdy tylko został sam, odprawił natychmiast ogrodnika, woźnicę i parobka, sprzedał ostatnie dwa konie, cztery krowy i resztę kur. Potem umówił się z jedną sąsiadką, której mąż dawniej pracował w klasztorze na dniówkę, by mu co rana przynosiła miskę zupy, a co wieczór kawał razowego chleba. Kosztowało to sześć sous, a mąż dostawczyni musiał mu za to jeszcze służyć do mszy. Uregulowawszy w ten sposób sprawy gospodarskie i administracyjne i pozbywszy się kłopotu, ojciec Pamfiliusz oddał się przechadzce wśród ruin, poważny i zamyślony. Przez sześć miesięcy od świtu do nocy spacerował w ten sposób zatopiony w rozmyślaniach coraz to ciaśniejsze zataczając koła, aż ograniczył się wreszcie do samego obwodu dawnej kaplicy. Rzecz dziwna, dawniej tak gadatliwy, ojciec Pamfiliusz nie odczuwał ciężaru tego niemal absolutnego milczenia, na które się sam dobrowolnie skazał, tylko jowialna jego, uczciwa twarz przybierała chwilami wyraz skupienia graniczącego z szaleńczym fanatyzmem, jaki widzieć można na podobnych martwym maskom twarzach samotników. W mózgu jego odbywała się dziwna praca, krystalizowała idea cudaczna. Żył sam ze sobą, zdała od wszelkiej styczności intelektualnej z ludźmi – w samotni martwej, pogrążony w ciszy, przerywanej jeno nagłem obsunięciem się muru i suchym trzaskiem wstrząśniętych belek i przeżuwał myśl jedną jedyną ciągle, w dzień i w nocy. Przeżywszy pewien okres wątpliwości, wahań, które zresztą ustąpiły wnet, tem łatwiej odparte, że sam ze sobą prowadził dysputę, ojciec Pamfiliusz nabrał niezbitej pewności, że dużo jeszcze niewolników chrześcijańskich jęczy w niewoli u pogan. Wyobraźni jego, czerpiącej karmę swą jedynie z legend przeszłości, a wieści o życiu ludzkiem ze starych jedynie łacińskich książek, zawierających cudowne opisy historyi zakonu, wydało się, że niewolnicy jęczący w niewoli pogan są koniecznym i naturalnym płodem ziemi, podobnie jak drzewa, zboże, ptaki: Nietylko istnieją niewolnicy – mawiał do siebie głośno – by przekonaniom swym nadać ostateczną sankcyę – ale jest ich dziesięć razy więcej, od czasu gdyśmy przestali ich wykupywać! To jasne, to oczywiste!... Dziwne tylko, że przełożeni tego nie widzą? Cóż za zaślepienie? – I powziął dziwaczną myśl, iż właśnie jego misyą, misyą pełną chwały i nieuniknioną jest przywrócenie zakonu Trynitarzy z tymi celami i w tej formie, w jakiej go założyli św. Jan z Mathy i Feliks Walezyusz. Przywrócę go! – wykrzyknął z gorącą wiarą proroczą, czyniąc ręką szeroki gest, jakby cały świat włączał do posiadłości zakonu.

Ale że dziwny, zabobonny umysł jego każdą myśl przypisać musiał woli Boga, przeto wyobraził sobie, że Najwyższy wtedy tylko da mu siłę dopełnienia tego wielkiego dzieła, gdy odbuduje w pierwotnej świetności kaplicę zburzoną przez niewiernych. I sytuacya streściła się dlań w tych słowach: – Naprzód kaplica, potem zakon... więc dalej do roboty!

Ale gdy przystąpił do urzeczywistnienia tego projektu i rozważył środki materyalne jakimi dysponował, rozczarował się zrazu bardzo. Zdumiał się i popadł w rozpacz. W swych medytacyach nigdy nie uwzględnił trudności finansowych podobnego przedsięwzięcia. Czyż sobie wyobrażał, że kościoły powstają same, że potrzeba jeno nieco wiary, by wyrosły z głębi ziemi i rozbrzmiały akordami organów? Niestety biedak niczego sobie nie wyobrażał. Widział jeno w wyobraźni kaplicę, i każdy jej kamień budził w nim wspomnienia przodków, bohaterów, świętych, męczenników, widział taką jak ją przedstawiały w szczegółach i całokształcie opisy w starych książkach, które umiał na pamięć. Widział te dzieła sztuki w czystych architektonicznych dumnych liniach łuków z cudnym portalem, którego rzeźby ryte w granicie odtwarzały całą historyę zakonu. Stąpał pod sklepieniami pośród rzędów kolumn wysokich ubranych w prześliczne fryzy i kapitele, dźwigających piękne jak poemat architrawy, a echa niosły odgłos jego kroków. Klękał na posadzce z barwnego marmuru zachwycony anielską bladością fresków, płonącem na rzeźbach ołtarzy złotem i czarowną tęczą witrażów i nie pytał ile to wszystko, tak proste i tak piękne w dzisiejszych warunkach reprezentuje zniszczałej sztuki, walk nad siły i milionów, które zgromadzić dopiero trzeba było. Gdy minęło pierwsze zdziwienie, ojciec Pamfiliusz wziął się do dzieła z tą ślepą wiarą, którą daje uparte dążenie do dalekiego, a wielkiego ideału.

Przedewszystkiem sprzedał wszystko co się sprzedać dało, począwszy od gruzu zalegającego podwórze, skończywszy na ornamentach małej kapliczki, którą ojcowie po powrocie urządzili w dawnym refektarzu. I na cóż mu było kaplicy? Był przecież sam jeden i mógł odprawiać mszę w sąsiedniej parafii. Sprzedał też wszystkie meble zachowawszy sobie jeno drewniane łóżko do spania, stół, krzesło, kilka nabożnych książek, krucyfiks i kolorowany obrazek przedstawiający św. Jana z Mathy. Porwany szałem sprzedawania wyzbył się starych zawiasów dawnej bramy wjazdowej, które sam wydarł z muru, starego żelaziwa, blach kominkowych, narzędzi ogrodniczych, dziurawych rynien, sprzedał wszystko. Ilekroć odnalazł kawał żelaza, lub miedzi radował się niewymownie wykrzykując:

– Odbuduję! Odbuduję!

Podobnie też burzył wszystko i niszczył. Pościnał drzew a brzeżące ulicę główną, olbrzymie stare dęby, pod których cieniem odpoczywało dwadzieścia pokoleń mnichów, poprzedników jego. Pościnał drzewa małego, sosnowego i kasztanowego lasku otaczającego klasztor wałem zieleni, zniszczył aleje, których pień każdy i mech na koirze wzbudzał wspomnienia stuleci, ściął grab stały pod którym mieściła się kapliczka z wyklęczanymi przez tysiące pobożnych stopniami, ściął nawet drzewa owocowe w sadzie i cyprysy stojące na straży grobowców cmentarza. Z gołą głową, z podgiętą do pasa białą sutanną uwijał się pośród robotników zagrzewając ich do pracy i rąbiąc własną ręką ciężką siekierą różowe ciało starych drzew. Wykrzykiwał przy tem bez ustanku:

– Odbuduję! Odbuduję!

Z wysokości wieżyczki sterczącej ponad klasztorem ojciec Pamfiliusz napawał się smutnym widokiem zniszczenia. Cały obszar klasztornego gruntu zasłany był drzewami rozrzuconemi bezładnie i straszliwie poranionemu Jedne leżały pokurczone konając i krwawiąc inne ze sterczącymi daleko korzeniami wspierały się na połamanych gałęziach, niby pociętych kikutach rąk. Jedno tylko zostało, wiśnia nędzna i zżarta wilkiem u wejścia do ogrodu i dziwiła się, że sama już tylko jedna stoi na ziemi nagiej ogołoconej z wspaniałych swych wychowanków. Pozbawione schroniska ptaki polatywały przerażone wydając przenikliwe okrzyki.

Ale ojca Pamfiliusza nie obchodziło wcale to pole walki, kędy konały powalone olbrzymy. Widział jak z tych ruin, tych zwłok wyrasta powoli jego kościół, nabiera kształtów, jak się wznosi w górę coraz to wyżej i wyżej dźwigając na sobie całą armię robotników. Widział też i siebie samego jak spina się po rusztowaniach nowej bazyliki, stąpa z kamienia na kamień i wreszcie na szczycie najwyższego łuku zatyka złoty krzyż na znak zwycięstwa.

Drzewo podzielił na dwie partye, z których jednę sprzedał, drugą zaś zachował na cel przyszłych konstrukcyj, a gdy już nie było co sprzedawać udał się do dyecezyalnego architekta. Uroczyście przedłożył mu plan kaplicy, tłumacząc szczegół poszczególe, pokazując ryciny książki gadając długo i zawile wplatając jakieś niepojęte historye.

– To wszystko chcę odbudować! – zakończył. – To wszystko... rozumiesz pan... wszystko!... No, na ile pan obliczasz koszt całej budowy?

– Bo ja wiem?... odparł budowniczy zmieszany... I skądże mam to zresztą wiedzieć?

– Ale mniej więcej! no... mniej więcej? – nalegał.

– Trudno określić... może tak ze trzy, cztery... pięć milionów! To zależy od...

– Pięć milionów! – rzekł ojciec Pamfiliusz zabierając się do odejścia. – Dobrze, dostarczę pięciu milionów.

I poszedł za pieniądzmi.

Wędrował od wsi do wsi, od folwarku do folwarku, od pałacu do pałacu, od drzwi do drzwi wyciągając rękę chyląc grzbiet, żywiąc się w drodze chlebem za dwa sous do czego ograniczył swój posiłek, a gdy się zbyt oddalił od Reno zachodził na noc do proboszczów, którzy go często przyjmowali z niedowierzaniem. Paliło go słońce, dręczył mróz, ale nie zważał na to, nie zatrzymywał się, nie odpoczywał wpatrzony w jasną wizyę, która, jak mu się wydawało idzie przed nim, chroniąc go i prowadząc. Przyjmowano go często źle, krzywdzono, chłopcy uliczni wyśmiewali się z jego brudnej brody, białej sutanny połatanej czarnymi skrawkami materyi i płaszcza czarnego połatanego białymi. Doznał wszystkich udręczeń, całej hańby i męki losu żebraka. Ale znosił wszystko bez szemrania. Zrazu niezgrabny i lękliwy, rozśmielił się potem i niebawem z łatwością dziwną bardzo u człowieka tak naiwnego, szczerego i nieświadomego zupełnie brudów życia, przyswoił sobie wszystkie fortele związane z rzemiosłem, któremu się poświęcił i ni jedna niebawem z owych sztuczek polegających w gruncie rzeczy na zamaskowanem nadużyciu zaufania, nie pozostała mu obcą. Nauczył się spekulować na próżność i niskie popędy ludzkie nie wahał się użyć komedyanckich sposobów, kłamstwa, płaszczenia się chytrego, szpiegostwa policyjnego i mądrze układał swe występy. Z początku wyrzucał sobie gorzko czyny niezgodne z głosem sumienia, poniżanie swej ludzkiej i kapłańskiej godności, ale niedługo wytłumaczył sobie, że jego wielki cel uświęca środki i jął się ich ze zdwojoną gorliwością. Czasem po niefortunnym dniu, gdy przeliczał skromny dochód buntowało się coś w nim głucho. W myśli jego błąkały się mętne wspomnienia czytanych historyj o piratach, poczynał tedy roić o śmiałych napaściach, kradzieżach w wielkim stylu, zbrojnych bandach na czele których wpadać by mógł do obcych krajów paląc i łupiąc. W ciągu paru lat ojciec Pamfiliusz stał się zupełnym żebrakiem. Skrupuły jego topniały coraz bardziej, jego instynkt moralny tonął w szale poświęcenia, w obłędzie, za który już nie odpowiadał. Przyzwyczaił się do zaparcia, uzbroił przeciw obelgom i złe traktowanie przyjmował jako rzecz nieuniknioną, związaną z rzemiosłem. Grzbiet jego chylił się służalczo, głowa chwiała się bojaźliwie, oczy spoglądały z ukosa, ręka stała się drżącą i wyciągała nieufnie jak ręka żebraka.

Opowiadano o nim sprośne anegdoty, z których śmiało się pospólstwo. Ale ludzie patrzący głębiej łatwo wykryliby w nich heroizm wyższy w swem poniżającem wyrafinowaniu nad płytki konwencyonalizm taniej, fałszywej cnoty, fałszywego męstwa i honoru, z których są zbudowane karciane domki dumy ludzkiej. Pewnego dnia ojciec Pamfiliusz zatrzymał się u drzwi byłego rzeźnika, dzikiego terrorysty, zbogaconego nabyciem wielkich obszarów dóbr narodowych. Pan Lebreton, tak się zwał ów rzeźnik, znany był z pijaństwa, skąpstwa wobec biednych i prostactwa, a zwłaszcza cynicznej bezbożności i nienawiści do księży. W całej okolicy nienawidzono i bano się go. Ojcu Pamfiliuszowi znane były te wszystkie szczegóły. Ale spotykał w życiu już innych, gorszych od Lebretona, a ułagodził, ich swojem słowem. Zauważył nawet, że najdziksi z pozoru okazywali się zazwyczaj, czy to przez pychę czy też chęć pokazania się innymi jak byli najszczodrzejszymi. Narażając się na klątwy i obelgi, z czem się już zresztą liczyć przestał, przekroczył bramę i zjawił się przed pałacem.

– Któż mi to zesłał na kark tego brudnego klechę? – krzyknął pan Lebreton. – Masz widzę dziadu bezczelności sporo, jeśli się ośmielasz deptać brudnemi łapami po moich dywanach! No gadaj, czego chcesz?

Biedny mnich zgiął się do ziemi gestem błagalnym.

– Dobry panie Lebreton – wyjąknął... ja...

Przerwał mu przekleństwem.

Dość małpich min... – ha! Gadaj czego chcesz... pieniędzy... pieniędzy chcesz odemnie brudasie jakiś podły?... Czekaj dam ja ci pieniędzy!

Nędznik już miał go porwać za kołnierz i wyrzucić za drzwi, gdy nagle przyszło mu na myśl, że może się ubawić kosztem mnicha i nadrwić sobie z niego. Począł tedy głosem rubasznym: Słuchaj dziadu... dam ci pieniędzy i to dużo, ale pod warunkiem, że weźmiesz je stamtąd gdzie je położę. Założę się, że nie weźmiesz!

– A ja zakładam się, że wezmę – odparł ojciec Pamfiliusz głosem stanowczym, poważnym.

– No zobaczymy, zobaczymy!... Przedewszystkiem zrób mi tę przyjemność i odejdź na sam koniec tej sali. Tam połóż się na ziemi jak pies z nosem naprzeciw tego okna i czekaj.

Podczas gdy ksiądz ze smutkiem spełniał rozkaz, Lebreton podszedł do okna, oddalając się w ten sposób od swej ofiary o całą długość pokoju. Wyciągnął z kieszeni garść złota, położył na posadzce, potem spuścił spodnie, przykucnął i podnosząc wstrętnym gestem koszulę rzekł:

– Zakładam się, że stąd nie weźmiesz podły dziadu!

Ojciec Pamfiłiusz zbladł. Z wyciągniętą szyją, zgiętym grzbietem, oczyma wbitemi w nagie, bezwstydne ciało wahał się. Ale niebawem głosem drżącym, w którym łkanie się taiło i jęk, odparł:

– Zakładam się, że wezmę.

Lebreton roześmiał się szyderczo, wziął sztukę dwudziestofrankową, wsunął ją pomiędzy pośladki i rzekł:

– No bierz teraz... ale nie rękami... o nie... zębami... do kroćset!

Ojciec Pamfiłiusz zatoczył się, drżał całem ciałem, kolana uginały się pod nim, opadały ręce, ale zbliżał się zwolna, kiwając, jak niedźwiedź.

– No, idziesz czy nie! – krzyczał zniecierpliwiony Lebreton. – Zaziębię się przez ciebie! Dwa razy upadł i dwa razy się podniósł, wreszcie ostatnim wysiłkiem przytknął twarz do pośladków rzeźnika i chwycił zębami pieniądz.

– A to gałgan! – krzyknął Lebreton, który się odwrócił ujrzał złoto połyskujące na wargach mnicha. – Dobrze, ale musisz wziąć wszystko... Albo mnie, albo ciebie dziś muszą djabli wziąć... dalej, na miejsce!

Dziesięć razy ojciec Pamfiliusz musiał poddać się poniżającej torturze. Wreszcie rzeźnik sam oświadczył, że ma tego dosyć. Podniósł się czerwony, zły i warknął:

– Basta! Ta kanalia pożarłaby mi cały majątek!

Mimo wściekłości, że utracił dziesięć pięknych luidorów nie mógł ukryć podziwu. Poklepał mnicha po brzuchu i rzekł:

– Toś ty ptaszek nielada mój klecho... Świnia z ciebie, ale mniejsza z tem... dzielnieś się sprawił... ano trąćmy się teraz szklankami.

Ojciec Pamfiliusz pokornie podziękował, skłonił się nisko i wyszedł.

W odległości kilometra, stała przy drodze kapliczka. Ukląkł i modlił się długo i gorąco, a potem wstał i poszedł dalej z oczyma wzniesionemi w niebo, z oczyma, które zdawały się dostrzegać w górze poprzez chmury uśmiechnioną lśniącą zjawę. Silnym, przepojonym wiarą głosem mówił, do siebie:

– Odbuduję! Odbuduję!

Gdy ze swych wędrówek powracał do klasztoru zastawał za każdym razem nową szkodę. Pod jego nieobecność zapadł się raz dach, innym razem ściany porysowały się na dzwonnicy siecią pęknięć podobnych do drzew i krzewów dziwacznych, albo wreszcie deski podłogi obsunęły się ze spruchniałych ligarów. Tylko ciernie i głogi i psie zęby rozrastały się coraz to bujniej po podwórzu, wypełniły je całe niemal i wreszcie zasłoniły niemal całą bramę. Wiatr roznosząc nasiona zapładniał jałową ziemię i kamienie. Mury pokryły się gęstwą szkaradnego zielska co rosło i krzewiły się coraz bujniej rozsadzając cegły i kamienie potężnymi soczystymi korzeniami. Ojciec Pamfiliusz przenosił się z sali do sali, z budynku do budynku, gdyż tu sufit groził zawaleniem, tam ściana waliła mu się na głowę i wreszcie został zapędzony na pierwsze piętro małego pawilonu. Ale do mieszkania swego musiał wchodzić po drabinie, gdyż schodów brakło na parterze. Przeniósł tam swe łoże z desek, stół i krzesło, krucyfiks i obrazek z wizerunkiem św. Jana z Mathy i tam też zanosiła mu stara sąsiadka rynkę zupy czyli wstrętnych, brudnych pomyj, którychby pies jeść nie chciał. Przez oko pozbawione szyb dął tam wiatr i deszcz ciekł przez dziurawy jak rzeszoto dach. Ale mury były mocne i to wystarczało ojcu Pamfiliuszowi. Zresztą wogóle na nic nie zwracał prawie uwagi coraz silniej zajęty ideą swoją.

Jego kościół! Podczas krótkich postojów w klasztorze między jedną a drugą kwestą czynny był nadzwyczajnie, niszczył wszystko dokoła zasypanych fundamentów kaplicy nie widnych już nawet z pośród porastającego zielska. Postanowił zaopatrzyć się w mnóstwo materyału budowlanego zanim pierwszy kamień położy. Skupował tedy łamany i ciosany kamień, wapno, cement. Całe podwórze tem było zawalone i wyglądało biało jak skład murarski. Na widok nadjeżdżającym wozom wybiegał wołając:

– Tędy, tędy... tutaj będziemy składali... Hej do dja.... Ach! co za kamień... co za śliczny kamień... a wapno?... znakomite... cement wyborny... hej do dja...

Ważył, podkładał drągi wypróżniał wory wapna do dołów, które sam wykopał i krzyczał radośnie jak dziecko: Postępuje robota! Postępuje! A zwracając się do woźniców mówił: Doskonale! Wybornie moi drodzy! Przyczyniacie się do odbudowy kaplicy! Jesteście poczciwi ludzie... Bóg wam za to poszczęści!... Naturalnie podobnie przechowywane drzewo gniło, kamienie marzły i pękały, wapno marniało na deszczu, a cement twardniał we worach. Co zostało zdatnych materyałów ginęło w nocy. Kradli je złodzieje. Ale te straty nie odbierały odwagi i wiary ojcu Pamfiliuszowi. Mawiał zazwyczaj w takich razach: – Uzupełnimy to! – Odprawiał też długie narady z architektami i przedsiębiorcami, którzy zaraz od pierwszej chwili spostrzegłszy, że ma bzika chcąc go wyzyskiwać przedkładali mu najdziwaczniejsze plany, podjudzali do wydatków zgoła niepotrzebnych i kradli na wyścigi. Spacerowali pośród głazów i cierni spruszeni, zajęci, genialni mierząc, licząc, rozwijając wielkie papiery pokryte geometrycznemi figurami. Szerokimi gestami kreślili w powietrzu babilońskie projekty architektoniczne jakgdyby katedra wisiała u końca ich palców. Ojciec Pamfiliusz dreptał za nimi ze swą książką ilustrowaną i dawał historyczne objaśnienia.

– Uważcież panowie... nie tworzymy... odbuduwujemy tylko, a to rzecz zgoła inna. Patrzcie oto tu był wielki ołtarz... z rzeźbionego kamienia., trzydzieści dwie figury... I to jakie figury!.... Arcydzieła! Część górna nie tak starożytna: ale niezmiernie bogata... z porfiru... dat Ludwika X I.

– Z porfiru! – mówił jeden przedsiębiorca. – A to doskonale! Właśnie mam partyę porfiru. Śliczny... w sam raz dla Księdza Dobrodzieja. Śliczny mówię... a że przy okazyi kupiony, przeto tani...

– Dobrze... Proszę wysłać... biorę go... A tu stalle dla kapituły – objaśniał dalej – z dębu... cuda, istne cuda!

Brał wszystko bez wyboru... Gdy nie żebrał stawał się na nowo niewinnym, niedoświadczonym mnichem, którego każdy mógł oszukać.

Potem udawał się na nową wędrówkę.

Przebiegł po kolei Francyę, Włochy, Austryę, Azyę mniejszą. Wszędzie potrafił sobie wyrobić wielkie stosunki, polityczne wpływy a nawet poparcie wysoko postawionych osobistości i wszystko to wyzyskiwał z nieopisaną zręcznością. Jednego dnia był na audyencyi w pałacu któregoś z rzymskich kardynałów i podejmował się misyi tajemnej, drugiego zaś dnia na okręcie w towarzystwie trupy wędrownych aktorów i urządzał na pokładzie przedstawienia, z których dochód chował do kieszeni, albo w końcu dostawał się między rozbójników, którzy go zmuszali brać udział w napadzie na jakiś żeński klasztor i puszczali wolno z przypadającą mu częścią zdobyczy. W różnych występując rolach: jako rycerz przemysłu, błazen, szpieg misyonarz, a zawsze przytem jako żebrak ojciec Pamfiliusz przez ciąg lat trzydziestu pięciu był wcieleniem romantycznego awanturnika, podatnego na wszelkie metamorfozy? gotowego do spełnienia każdego czynu byleby dał duży dochód. Zręcznością niezmierną upodleniem, odwagą i szaleństwem zebrał po gościńcach całej Europy, nieprawdopodobnie wielką sumę 500.000 franków.

Wszystkie owe zetknięcia z rzeczami brudnemi, bezustanne staczanie się w błoto, pośliźnięcia coraz to częstsze na drodze uczciwej, związane nierozdzielnie z rzemiosłem nie sprawiały mu wstrętu, ni wyrzutów sumienia, nie myślał zresztą by go to miało plamić, nie myślał wogóle o tem wcale. Z całej wędrówki pozostała mu jeno dzika nienawiść, która wybuchała ilekroć wspomniał spotkanego w Hiszpanii kapucyna, żebrzącego podobnie jak on i w tej samej okolicy. Poza tem wspomnieniem, które doprowadzało go do pasyi i przywodziło na usta klątwy na wszystkie zakony żebracze wogóle, a kapucynów w szczególności, o najwstrętniejszych awanturach mówił jak o rzeczach najnaturalniejszych z nieświadomością, która sprawiała przykre wrażenie. Czuło się, że ten łagodny, słodki człowiek posunąłby się do zbrodni z równą nieświadomością złego, jak nierządnice oddają się sprzedajnej miłości. W tem strasznem haniebnem życiu, które, zda się, pochłonąć i unicestwić powinno było jego marzenie, żył samem jeno swojem marzeniem. Miał przed oczyma bezustannie coś, co wyższem było ponad wszystkie sprawy i sądy ludzkie... kaplicę. Nie istniały dlań ludy, ani indywidua, nie było sprawiedliwości ni obowiązku... nie było nic... ale była kaplica. Z przed oczu znikło mu już oddawna to, od czego się obłęd jego zaczął, tj. przywrócenie zakonu Trynitarzy. Jako opar rozwiali się korsarze, Redemptoryści, niewolnicy, św. Jan z Mathy... wszystko pierzchło. Sama jeno została kaplica i zapełniła ziemię i niebiosy. Sklepieniem jej był sklep nieba, góry ołtarzami, sośnie wszystkich borów kolumnami, ocean baptysterium, słońce monstrancyą, a huragan grał, by organ przepotężny.

A podczas gdy ojciec Pamfiliusz takie snuł marzenia, kędyś po cudzych rozstajach, opactwo w Reno opustoszałe służyło za schronisko włóczęgom bezdomnym, kochankom i kotom dzikim, biegającym po zwałach kamiennych i gżącym się do księżyca w ruinach, bladszych jeszcze w jego trupiem świetle i bardziej skostniałych.

Ojciec Pamfiliusz dobiegł już siedmdziesięciu pięciu lat, ale chociaż ciało jego zeschłe i żylaste pochyliło się ku ziemi, zdrów był i pełen życia, ta sama wiara co dawniej paliła się w jego wpół przysłonionych powiekami oczach, ten sam zapał popychał go ku wiecznie temu samemu chimerycznemu przedsięwzięciu. Uśmiechał się jak małe dziecko. Nigdy nie odpoczywał, ani w Reno, gdzie raz przez cały rok pracował jako murarz od świtu do nocy, ani kędyś na obczyźnie podczas kwesty. Niwelacya gruntu pod kaplicę się rozpoczęła, ale niebawem zaprzestano roboty z braku pieniędzy. Owe pięćset tysięcy franków pochłonęły w zupełności plany architektoniczne, kosztorysy wstępne dostawców, zakupno materyałów i narzędzi ustawicznie rozkradanych i ustawicznie zastępywanych nowemi. Ale starzec nie tracił nadziei. Wracając z każdej podróży z pełnemi kieszeniami kupował świeże materyały, konferował znowu z architektami i przedsiębiorcami i komedya poczynała się na nowo. Mierzono, ważono, rozwijano tesame pożółkłe już papiery, zapalano się do tychże samych pomysłów, a ojciec Pamfiliusz z tą samą starą książką w ręku – drepcił po gruzach i powtarzał historyczne wyjaśnienia:

– Uważcież panowie... nie tworzymy... odbuduwujemy tylko, a to rzecz zgoła inna... Tu był wielki ołtarz...

W życiu jego nic się nie zmieniło. Przynoszono mu co ranka taką samą obrzydliwą zupę, a wieczór kawał razowego chleba, a gdy noc zapadła, ojciec Pamfiliusz po drabinie właził do swego pokoiku, który zmienił się we wstrętną plugawą norę zarzuconą odpadkami i zakopconą strasznie. Odmówiwszy pacierz przed krucyfiksem wyciągał się na gołych deskach swej pryczy i zasypiał nie zważając, że wiatr targa jego siwą brodę, i że puszczyki, które od dawna już przestały przed nim uciekać siedzą na belkach dziurawego dachu i wpatrują się weń swemi wielkiemi, nieruchome mi, połyskującem i oczami.

Ksiądz Juliusz znał ojca Pamfiliusza, którego łączyły bliskie stosunki z biskupstwem i uważał go, jak zresztą wszyscy za »starego draba« świadomego popełnianych występków. Z łatwością właściwą wszystkim oportunistom budowania zarówno śmiałych jak zbrodniczych planów bez zadania sobie trudu pogłębiania ich i przemyślenia, ksiądz Juliusz tego ranka wspomniawszy sobie ojca Pamfiliusza w ciągu jednej minuty nakreślił sobie w myśli zarys prześlicznego szantażu, który, zważywszy jego władzę i postrach jaki szerzył wokoło, udać się był powinien niezawodnie. Wyruszył też bez zwłoki do Reno z niewyklarowanymi jeszcze zamiarami, odkładając na chwilę ostatnią i zdając na przypadek ich ostateczne wykończenie.

Obszedłszy dokoła jakieś szczątki, tak aż do ziemi zrujnowane, że niepodobna było odgadnąć czem być mogły niegdyś, minąwszy dwa małe podworce, kędy widniały jeszcze ślady klasztornych arkad, drepcąc po rozmiękłej, porytej łopatami ziemi będącej jedną ogromną kałużą błota, po którego powierzchni pływały różne odpadki i walały się szczątki muru, przeszedłszy pod sklepieniem portyku o przegnitem drewnianem belkowaniu, ksiądz Juliusz dostał się na ogromne podwórze zamknięte prostokątem budynków różnej wysokości, fantastycznie poszczerbionych i rysujących się ostrymi konturami na tle nieba. Jedne ukazywały swe wnętrza/ jak skały rozsadzone eksplozyą, inne porastał mech, zielsko i krzaki tak, że podobne były raczej do jakichś ogrodów dziwacznych. Zrazu dostrzegł jeno chaos kamieni ciosanych, kłód drzewa, belek w stosach ledwo ociosanych, rozrzuconych narzędzi, a ponadtem wszystkiem szkielet rozpoczętego rusztowania i dwa żórawie z blokami na tle białawym materyałów sterczące, niby kościotrupy olbrzymich ptaków z wyciągniętemi szyjami. Smutno było i rozpacznie na tym opuszczonym wśród roboty obszarze. Niebawem wydało mu się iż słyszy głuche, miarowe uderzenia jakby motyki bijącej w ziemię. Idąc za tym odgłosem dostrzegł w odległości kilku metrów od rusztowania na wolnym, sześciobocznym placu świeżo skopanym, połyskujące w powietrzu i opadające miarowo ostrze motyki. Spadało w równych odstępach czasu i wznosiło się w górę, ale dostrzedz nie można było ramienia, które je w ruch wprawia. Ksiądz Juliusz poszedł w tym kierunku i nabłądziwszy się wśród labiryntu kamienia łamanego, przeskoczywszy mnóstwo wielkich głazów i jezior wapna, obszedłszy dużo stert drzewa, zobaczył wreszcie w głębokim rowie ojca Pamfiliusza. Stał z nogami we wodzie z spotniałą czerwoną twarzą i kopał zaciekle.

– Dzień dobry ojcze! – pozdrowił go ksiądz Juliusz.

Ojciec Pamfiliusz podniósł głowę i zawołał z radością i zdziwieniem poznawszy gościa:

– A to ksiądz sekretarz! Przychodzi ksiądz zobaczyć mą fabrykę. Bardzom rad,... widzi ksiądz sam... robota postępuje... prawda?

– Cóż robisz ojcze w tym rowie! – spytał ksiądz Juliusz.

– Ależ naturalnie... kopię, kopię fundamenta mój szanowny... Tylko pogoda coś nie sprzyja... Ale to nic!

Ojciec Pamfiliusz wypuścił z rąk motykę obtarł długą zapryskaną błotem brodę i opuścił na nogi habit aż do pasa zakasany.

– A nie sprzyja czas – powtórzył – wszystko podchodzi wodą. Podaj mi ksiądz rękę, to wyjdę na wierzch... Tak... jak to ładnie ze strony księdza, że mnie odwiedził nareszcie... tylko niestety nie mogę ugościć w moim pokoju na górze, bo właśnie skradziono mi świeżo drabinę... no, jakże tam Jego Przewielebność... co?

Gadając bez ustanku przy pomocy Juliusza wydostał się z rowu i lekko wyskoczył na podwórze. Po wymianie zwykłych grzeczności ksiądz Juliusz spytał:

– A więc to wasz kościół ojcze?

Ojciec Pamfiliusz wyprostował się dumnie i wskazując na przestrzeń sześcioboczną dawniej pokrytą krzakami cierni, dziś skopaną i otoczoną cienkim sznurkiem założonym na paliki odparł: Wszystko to, to mój kościół, księże drogi, wszystko to co widzisz!... A wierzyć nie chciano! że go odbuduję?!...

– Jakto odbuduję?... – spytał ksiądz Juliusz przekonany, że Trynitarz drwi z niego – jakto?... mija już czterdzieści lat jak budujecie ojcze, a niema jeszcze nic...

– Nic? – zawołał ojciec Pamfiliusz wskazując pełnym namaszczenia gniewu i powagi gestem podwórze zawalone budulcem...– Nic, a to co?... Patrz, to wszystko, to się nazywa nic? Najtrudniejsza rzecz ukończona... teraz tylko budować!... Tak tylko budować. Ale deszcz pada, możebyśmy się gdzie schronili.

Ksiądz Juliusz odmówił i usiadł na bloku granitu. Nie nalegając dłużej, mnich przykucnął naprzeciw niego na kupce kamieni. Spoglądali sobie wzajem w oczy czas jakiś. Wicher się wzmógł i gnał deszcz skośnemi strugami siekącemi siedzących po twarzach, od czasu do czasu spadał z któregoś muru kamień z tępym łoskotem na miękką ziemię, lub wichurą porwany odłamek łupkowego dachu łukiem przecinał powietrze.

– Czy masz ojcze pieniądze? – spytał ksiądz Juliusz nagle.

– Mam zawsze pieniądze! – odparł ojciec Pamfiliusz. – Właśnie dopiero przed tygodniem wróciłem z Węgier i podróż się powiodła wcale dobrze. W Gran... ach, jakież to śmieszne... Wyobraź sobie ksiądz... zaszedłem do samego arcybiskupa... jestto człek wesoły, lubi anegdotki i hojny nadzwyczaj... Powiedział do mnie: Mój ojcze za śpiewaj mi Marsyliankę, a dam sto reńskich! Począłem jak szalony śpiewać Marsyliankę, za każdy raz arcybiskup dawał mi po sto reńskich... śpiewałem zaś dwanaście razy.

I zanucił:

– Nous entrerons dans la carrière...

– Umiesz więc ojcze Marsyliankę? – rzekł ksiądz Juliusz nie mogąc powstrzymać uśmiechu.

– A cóż ksiądz chcesz? – odparł starzec wstrząsając głową z rezygnacyą... W moim zawodzie musi się po trochu znać wszystko!... ma się do czynienia nieraz z takimi dziwakami, fiksatami! Naprzykład... widzisz na przyszły rok muszę iść na Wschód... ale to inna rzecz... tam ludzie kpią sobie z Marsylianki... Wszyscy chcą, by im mówić o modach, o ostatnich modach paryskich... No i opowiadam mniej więcej dokładnie... Czasem blaguję... ot jak padnie... dość że wszyscy są zadowoleni!

Ksiądz Juliusz nie słuchał, zagłębił się w rozmyślanie.

Z chwilą gdy stanął wobec przeszkody, którą należało obalić wrócił mu naraz zapał i gorączka niecierpliwości. W myśli nie miał już biblioteki i nie w tym celu postanowił zdobyć pieniądze, na razie nie miał żadnego planu, nie szło mu zadowolenie żadnej nowej namiętności, podejmował rzecz dla niej samej, dla samej przyjemności. Wśród natłoku wrażeń wypierających się wzajem z przeczulonego mózgu i szarpiących nerwami, nasunęło mu się jako niejasne przeczucie, że jest może narzędziem sprawiedliwości ludzkiej i gniewu bożego wobec tego człowieka wyłamującego się z pod praw społecznych i kalającego godność Kościoła. To co w gruncie rzeczy było jedynie podłem wyrachowaniem, niegodnym szantażem wydało mu się nagle dyletantyzmem, a dyletantyzm ów przybrał w następnej chwili postać wiary wyszlachetniał, stał się misyą. Ksiądz Juliusz osądził, że należy przerwać szorstko gadanie starca i przystąpić odrazu do rzeczy, użyć brutalnej siły miast zapuszczać się w zawiłe subtelności, których szanse małe być musiały wobec starego włóczęgi, jakim był ojciec Pamfiliusz. Należało go raczej zdziwić, ogłuszyć potężnym, dobrze wymierzonym ciosem maczugi. Przybrał więc surową minę i rzekł:

– Nie przyszedłem tu słuchać waszych głupstw mój drogi ojcze! Proszę, racz mi poświęcić dwie minuty uwagi... Mam na myśli dzieło, wielkie dzieło i na ten cel potrzeba mi dużo pieniędzy... Chcę wprzód uspokoić twe sumienie... i mówię ci przeto, że nie idzie o rozwiązłe przygody na obczyźnie pod pozorem budowania kościoła... nie! Idzie o co innego, o rzecz bardzo szczytną, bardzo piękną, nawskróś chrześcijańską... Gdybym ci nawet powiedział co mam na myśli prawdopodobnie nie pojąłbyś!... Powtarzam, potrzebuję pieniędzy i... ty mi ich dać musisz, bo masz!...

– Nie mogę. – odparł spokojnie ojciec Pamfiliusz, którego uśmiechniona przed chwilą niewinnie twarz przybrała wyraz rozmarzonej powagi apostolskiej.

Ksiądz Juliusz zdjęty nagłym gniewem wstał. Liczył na zdziwienie, przygnębienie Bóg wie zresztą na jakie straszne wrażenie. A oto ten człowiek ani mrugnął okiem i rzekł tylko: »Nie mogę« głosem spokojnym, nieugiętym, wyrażającym niezmienne postanowienie. Zapanował nad sobą i spojrzał na mnicha. Kilka kamyków wymknęło mu się z pod stóp, spokojnie poprawił się opierając nogi wyżej, a krople deszczu drżały mu na brodzie.

– Nie możesz? – zamruczał ksiądz Juliusz.

– Nie!

– Zważno ojcze dobrze... Nie możesz?

– Nie!... Jeśli twe dzieło synu jest dziełem dobrem, które Bóg miłuje... uczyń jak ja uczyniłem... drogi są wolne!

Ksiądz Juliusz żachnął się:

– Czyż mnie masz za włóczęgę, naciągacza, brudnego i sprośnego skąpca?

– Jesteś czem jesteś mój księże, a ja też jestem, czem jestem,.. I czegóż się gniewasz?

– Pytam raz jeszcze, dasz czy nie?

– Nie mogę!

Ksiądz Juliusz potrząsnął w powietrzu zaciśniętą pięścią.

– Dobrze!... zabronię ci żebrać w całej dyecezyi... naślę ci żandarmów, pochwycą cię i wtrącą do więzienia...

– Ach – oparł ojciec Pamfiliusz melancholijnie kiwając głową – W całej dyecezyi znają mnie jak zły szeląg... nikt nie da mi już grosza... a co do więzienia... to powiem ci, że nieraz źli ludzie wzięli mnie... no i cóż... przespałem się!... Dużo lepiej spać w więzieniu niż na mokrych przydrożnych kupkach kamieni... zaręczam ci...

– Dobrze, napiszę do Rzymu... każę cię stąd wygnać... doniosę twemu generałowi... papieżowi.... Opowiem wszystkim coś ty za ptaszek, opiszę wszystkie twe przygody, świństwa, zbrodnie.... zdenuncyuję cię... słyszysz ty podły, stary oberwańcze!

– Nie szkodzi... Generał mnie zna... papież mnie zna... a zresztą jest ktoś większy, potężniejszy co mnie zna i ochroni...

Wskazał palcem na niebo i dodał:

– Bóg mnie uchroni!... Nie boję się ciebie mój księże...

– Sprawię, że zażądają od ciebie rachunku z wszystkich pieniędzy, któreś rozmarnował.... skradł... zrobię... uczynię...

Ksiądz Juliusz pienił się. Wielkie oczy wykrzywione jak w ataku epilepsyi świeciły białkami pokrytemi siecią czerwonych żyłek. Na wargach tłoczyły się, ścigały, krzyżowały przekleństwa, wydawał dźwięki nieartykułowane, wymawiał niezrozumiałe słowa, gubiące się w świście zdyszanych piersi, w rzężeniu flegmy, wreszcie porwał go straszny kaszel, który mu szarpał gardło i rwał pierś, tak iż zdawało się, że wpół zgięty z siną twarzą, żyłami nabrzmiałemi do pęknięcia z wyciągniętą szyją wyrzuci z siebie życie w strasznym ataku.

Gdy się nieco uspokoił, rzekł doń mnich nie ruszając się ze swego miejsca głosem spokojnym i słodkim:

– I pocóż szkodzić sobie do tego stopnia. Cóż mi drogi księże właściwie masz do zarzucenia... czy to, żem ci nie dał pieniędzy zebranych żebraniną, plonu mych modłów i cierpień? Ależ zrozum, że dać ci ich nie mogę... nie mogę... nie, nie chcę! Słuchaj... dużo razy błagali mnie na kolanach o parę groszy nędzarze, konający niemal z głodu, najmizerniejsze stworzenia boskie... błagali ze łzami w oczach, a jam ich odepchnął!... Nie mogę! To nie moje pieniądze, to Jej mienie, Jej, świetlanej, jasnej wybranki mego serca!... Nie wolno mi nic uronić! Nawet, gdyby szło o wybawienie kogoś od śmierci, od potępienia... nie uczyniłbym tego.

Deszcz chlupał po kałużach, wiatr jęczał w załomach rozwalisk, w wilgotnem gestem powietrzu szara sylwetka rusztowania chwiała się pod uderzeniami wichury. Trynitarz ciągnął dalej:

– Znieważyłeś mnie przed chwilą... ba, mój Boże wielu to uczyniło przed tobą, albowiem nie wiedzą... Przebaczam ci! Mnie dość dwa sous na życie, kawał muru dla ochrony przed nawałą, deska za łoże, ta odrobina ciepłej krwi w żylskach starych... i poczucie, że sił resztka siedzi jeszcze w kościach... Mnie tego dość... Czyż myślisz, że łaknę grosza? Posłuchaj dziecko... przyjdź w dzień, w którym skończę mój kościół, a dam ile zechcesz... dam wszystko... klnę się na duszę, dam!... Ale do tego dnia nic, aż do owego jasnego dnia... nie mogę!

Ksiądz Juliusz stał zmieszany przed mnichem. Już go rozumiał. Więc to był waryat szczery, waryat, w którym nie było fałszu! A może drwi?... Nie wiedział. W każdym jednak razie było to dlań niespodzianką, nie był przygotowany ni na ten niepojęty obłęd, ani na tę śmiałą ironię. Stał nie wiedząc co począć. Cóż tedy kryło się za ową bruzdami posieczoną maską, która w oczach jego dwa razy zmieniła się, zdemateryalizowała niemal, którą prześwietliła na wskroś nieznana tajemnicza, wewnętrzna piękność. Uczuł strach przed mnichem, choć gniew dotąd w nim burczał i nie mógł się w uczuciach swych wyznać, nie wiedział czy czuje dlań politowanie, podziw, czy pogardę. Wewnętrzny głos posłyszał dziwny jakiś, nieznany: Na kolana! A inny szept doradzał: Daj mu w twarz.. to rozbójnik! Czuł, wiedział na pewne, że prawdę pierwszy powiada, ale usłuchał drugiego i tupnąwszy w ziemię nogą krzyknął:

– Brednie, brednie, brednie!... Nie bierz mnie za idyotę! Wiesz dobrze sam, że cały twój kościół to czysta blaga... nie odbudujesz go nigdy!

Ojciec Pamfiliusz wstał, wyprostował się, w oczach zatlił mu się płomień i tak je rozświetlił, uczynił tak ogromnemi, ukazał takie przepaści, że ksiądz Juliusz cofnął się. Nie mógł znieść blasku co miarę człowieczą przekraczał. Wydało mu się, że idzie ku niemu archanioł, bóg jakiś mocny, posępny, nawykły siadać po zamarłych rozwaliskach. Kolana się pod nim gięły, a usta słowa błagalne o zmiłowanie szeptały, a mnich przystąpił i targnąwszy go za ramię krzyknął donośnie:

– Człowiecze małej wiary!... kapłanie niegodny... nie bluźnij! Patrz i słuchaj! Gdyby własne same stare ręce moje miały łupać tę skałę, a krzyż do ziemi pochylony dźwigać je w górę, gdybym zaciągać miał te bale, kuć to żelaziwo, na ramionach łuków sklepy dźwigać własnych, gdybym sam temi oto rękami kościół miał objąć i do piersi suchej przytuliwszy dźwignąć i postawić jako stać ma na ziemi... Wtedy... słyszysz biedny szaleńcze... wtedy nawet, mówię ci.... uczynię to! He... he... he... bądź zdrów biedaku!

Odwrócił się postąpił kilka kroków w kierunku zaczętego rowu, podkasał habit i ześliznął się po gliniastym upłazie na dół.

Chwilę stał ksiądz Juliusz jak skamieniały z nogami w błocie. To nie jest rozbójnik, pomyślał, to człek dużo gorszy... to poeta!

A tymczasem motyka poczęła znów błyskać ponad ziemią i zapadać rytmicznie... biła w ziemię... biła ciągle... bez przerwy.

Księdza Juliusza opanowało dziwne uczucie. Radby był zawrócić, przemówić do mnicha, upokorzyć się, ale niska duma i bojaźliwość czajaca się na dnie duszy każdego gwałtownego człowieka nie dopuściły do tego. Odszedł pod silnem wrażeniem. Znowu otoczył go chaos budulca, przedarł się przezeń, przebrnął dwa podwórza zapadając głęboko w błoto i okrążył ruiny. Majestat jakiś rozpościerał się na wszystkiem. Martwe przedmioty, pogrążone w odmęcie smutku zestrajały się teraz z duszą i wydały częścią składową, fizyczną częścią tajemnicy dusznej, której zajrzał w oczy i od której drżał jeszcze. Przez szczelinę starego muru, ukazało mu się życie nieznane, tak inne, że żyćby niem nie mógł, życie, wobec którego czuł się małym, szpetnym, podłym i niegodnym. I ujrzał, że są szerokie widnokręgi, a on o tem nie wiedział, że ścielą się w bezmierne dale łąki umajone barwnymi kwiatami marzeń, a nad ich cudnymi kielichami polatują dusze, dziecięce dusze, starców i dusze nędzarzy, i że są jeszcze kwiaty inne, w których na dnie, pośród płatków śnią maleńkie duszyczki sen śmierci. Szedł, a przez głowę płynęły mu różne mgliste nie złączone ściśle z tem co widział i słyszał w Reno myśli i obrazy. Dużo ich było, potrącały się, ale wszystkie za cel miały ojca Pamfiliusza. Począł rozmyślać o nim i o cudach religii miłości, która taką radością przepaja cierpienie, tyle mądrości daje szaleństwu i majestatu płaszczem okrywa upodlenie. Wreszcie wspomniał z bólem o własnym upadku. Daremnie szukał w życiu całem swem, począwszy od chwili gdy świadomość się w nim wzbudziła. Sama tam jeno była brzydota, podłość i krótkie nieudolne wzloty, rozmachy ku dobremu, ale po nich następowały jako skutek gwałtowne nawroty, tem cięższe, tem bardziej beznadziejne. Ani szczątka wiary, miłości, namiętności nawet. Same tylko instynkty brutalne, zwierzęce, manie i zboczenia umysłowe, a obok tego wszystkiego poczucie straszliwej, bezmiernej pustki, wielki wstręt do życia i strach przed śmiercią... tak, przed śmiercią, gdyż mimo zwątpień i niewiary, skutkiem wychowania chrześcijańskiego i nawyczek swego kapłańskiego zawodu wyobrażał sobie owo zagrobne życie, jako wieczność mąk niezmiernych.

Szedł powoli, pochylony pod brzemieniem niewidzialnego ciężaru, z wzrokiem wbitym w ziemię, kędy w kałużach błota odbijały się chmury. Wiatr przycichł, deszcz zmienił się w lekką mgłę, która rozpraszała się coraz bardziej, a poprzez rozdarcia chmur na niebie żywszem oblane światłem ukazywać się poczęły małe wykrawki ciemnego błękitu. Zwolna z mgły przysłaniającej kontury rzeczy i falistość terenu, poczęły się wyłaniać zielone rozłogi łąk zasnute niebieskawymi oparami, a z dolin koloru mętnie fioletowego tu i owdzie ożywionego jasnemi plamami domów, sterczały wysoko gałęzie wierzb i topoli i wydawały się w mgle wątłymi słupami różowego dymu. Doszedłszy na szczyt pagórka, skąd nagle widok otwierał się na miasto i trzy wieże kościołów jego, ksiądz Juliusz przyspieszył kroku. Była sobota, dzwony biły odpowiadając sobie wzajem, głosząc, że nadchodzi dzień święty. Dźwięczały świętalnie, radośnie, mówiły o spoczynku błogosławionym po pracy, a głos dzwonów katedralnych silniejszy od innych i głębszy niósł dobrą nowinę aż w doliny. Ksiądz Juliusz zasłuchał się w ich dźwięki złagodzone odległością i doznał bardzo miłego uczucia, ale istoty jego i przyczyny nie umiał sobie wyjaśnić. Napięcie nerwowe znikło, wzruszenie jakieś objęło serce i bez wstrząśnięć, bez bólu poczęły z oczu jego płynąć łzy. Dzwony biły długo i długo płakał ksiądz Juliusz. Tym czasem zbliżyła się doń biedna kobieta, wyniszczona, chuda z twarzą koloru kamiennego. Okryta była smrodliwymi łachmanami, nogi miała bose, ciągnęła wózek w którym spało na słomie dwoje nędznych i chudych dzieci.

– Co łaska dobrodzieju! – rzekła.

Ksiądz Juliusz dostał z sakiewki dwa złote luidory, położył je na dłoni biedaczki i rzekł:

– Macie... to nie odemnie zresztą... to od księdza biskupa... pomódlcie się na jego intencyę i na moją... i niech To od was odsunie na parę dni troskę o życie.

Dzwony zamilkły gdy przestępywał próg biskupstwa, ale czuł w sercu i w uszach słodkie wibrowanie. W szedł do swego pokoju, padł na kolana przed obrazem Ukrzyżowanego i bijąc się w piersi błagał:

– Boże mój, miej litość nademną!... Przebacz!... Wesprzyj!...

Z rękami złożonemi, oczyma utkwionemi w obrazie przetrwał na modlitwie aż do wieczora.

Zbliżał się Wielki Piątek. Ksiądz Juliusz przestał myśleć zarówno o swej bibliotece jak o ojcu Pamfiliuszu, cnocie i śmierci. W rażenie wyniesione z Reno pierzchło bardzo szybko. Wziął się znowu do spraw dyecezyalnych jeszcze bardziej jak przedtem dziwacząc i tyranizując wszystkich wokoło. Widziano znów jego czarną sylwetkę snującą się po tarasie o zmierzchu. Księży, którzy pod nieobecność złego psa owczarskiego poczęli znowu chasać zakasawszy sutanny, uradowani wolnością, jak im się wydawało wieczystą już teraz, przejął na nowo strach, poczęli baczyć na siebie i unikać się wzajemnie. Terror zapanował znów po wioskowych plebaniach. Biskup był w rospaczy, ale przyczyną jej nie był powrót do pracy nieco hałaśliwy może powrót ulubieńca, który zdejmował mu znów z ramion ciężar administracyi, ale fatalna, straszna konieczność wydania listu pasterskiego. A tu jak na złość nie miał nic do powiedzenia, nie chciał nic mówić, nie mógł... Mimo to musiał... Za każdą cenę list wystosować należało. Gdzież więc szukać wyrażeń dość bladych, słów mglistych, by karty, które miał zapełnić pismem równały się białem kartom papieru i by wszyscy byli zadowoleni. Trudno o to w czasach, kiedy dzienniki mają pasyę rozbierania wszystkiego i nadawania najprostszym, najbłahszym zwrotom znaczenia strasznego, podsuwania sensu, którego tam zgoła niema.

– Cóż mogę zrobić? – wyjęknął biskup po długiem i przykrem rozmyślaniu.

– Oto chyba zalecić wiernym, by wiedli poczciwy żywot... by... by... chodzili do kościoła,... do spowiedzi... by pilnowali ściśle postów, by byli dobrymi katolikami, a Bóg wtedy uchroni ich od grzechu, gradu, ognia, choroby... Wreszcie wskazuję na to, że wiara... nie, na nic nie wskażę... nie trzeba wskazywać!... Zakończę cytatem, z którejś ewangelii... parafrazą.. i modlitwa do tego, od którego nam pochodzą wszystkie dary, chleb, wino... etc!... i siła znoszenia cierpień nieodłącznych od życia na tej ziemi.. Zdaje mi się, że w tem niema nic jakobińskiego?... Nie wspomnę o Jego Świątobliwości, gdyż zarzuconoby mi ultramontanizm... ani o cesarzu, bo wziętoby mnie za liberała...

Na tej podstawie począł pisać i pokrył drobnemi literkami już około pięćdziesięciu kartek papieru, ciągle wyskrobując i kreśląc. Gdy odczytywał co napisał, przy każdem słowie nadstawiał uszu, potniał, drżał, wreszcie podarł manuskrypt cały kartka po kartce i począł znowu potnieć, drżeć, wzdychać i łamać ręce w zupełnej pogrążony rozpaczy.

Jednego ranka zjawił się w gabinecie biskupa ksiądz Juliusz. W sam raz spokojny był i w wyśmienitym humorze. Zaraz też spytał:

– Czy Wasza Eminencya pamięta o liście pasterskim? Właśnie nadchodzi Post!

– Naturalnie mój drogi myślę o nim, myślę! – odparł starzec a przerażenie odmalowało się w jego oczach.

– Ach, cóż za straszna rzecz!

– Czemuż straszna? – spytał ksiądz Juliusz.

– Mój drogi, widzisz... odpowiedzialność... zresztą trzeba... jakoś tak... Stanowisko moje... stoję przecież na straży pokoju, zgody, wyrozumiałości... Ach tyle ostrożności trzeba, tyle rozwagi, by nie urazić kogoś... wszystko to tak drażliwe...

Ksiądz Juliusz zainteresował się żywo kłopotem biskupa...

– Naturalnie bardzo drażliwe... Możebyśmy o tem pomówili razem...

– Z największą przyjemnością... – bełkotał biskup nie mogąc ukryć wielkiego niepokoju – ale tyś mój drogi... tyś jest niewymownie gorliwy... porywczy... Ha trudno, młodzież ma inne poglądy niż starcy... posuwają się za daleko... to jest... tak... a tutaj trzeba...

Chwiał głową z wielkiem zakłopotaniem, czoło mu się poorało zmarszczkami, a z zaciśniętych mocno warg wypadały od czasu do czasu pojedyńcze słowa. Przeciwnie, ksiądz Juliusz mówił z namaszczeniem, płynnie, pochylając się z szacunkiem przed biskupem.

– Nie mam zgoła śmiałości narzucać Waszej Eminencyi czegokolwiek, radbym udzielił jeno rady, a przedewszystkiem pragnę powiedzieć co o Waszej Eminencyi mówią w świecie katolickim.

Biskup aż podskoczył na krześle. Oczy mu wyszły niemal na wierzch z przerażenia.

– Wiec... więc mówią o mnie coś w świecie katolickim?... No i cóż mówią?

– Przedewszystkiem – począł ksiądz Juliusz – wszyscy jednogłośnie oddają najwyższe pochwały Waszej Eminencyi z tytułu administracyi dyecezyi, wszyscy wielbią jego miłosierdzie, litość, sprawiedliwość... ogólnie tylko żałują wszyscy, ze w pewnych ważnych okolicznościach Wasza Eminencya zajmuje niejasne, mało zdecydowane stanowisko... listy pasterskie naprzykład wydają się... nieco... wodniste... ogólnikowe... czego innego spodziewano się po Waszej...

Biskup rzucił się na krześle nerwowo.

– Czegóż to chcą od mojej Eminencyi? – krzyknął – cóż im dać może moja Eminencya?.. Czyż mam spalić i zatopić w krwi dyecezyę?... To nie moja rola!... Nie jestem rozbójnikiem!

– Ależ nikt tego nie żąda! – mówił dalej ksiądz Juliusz z gestem łagodnego protestu. – Wszyscy oczekują jeno większej siły, zdecydowania w aktach publicznych, więcej charakteru... ognia... Ot czego oczekują wszyscy!

I dając się unieść własnym słowom jak aktor wpadający w zasadzkę własnej mistyfikacyi, ciągnął dalej z zapałem, któremu podniecenie i ważność samego realnego tematu nadawały pewien akcent szczerości:

– Chcianoby, by przeciw ateistycznej filozofii, która święci tryumfy, przelewa się za brzegi i rozpiera po urzędowych katedrach otwarcie popierana i płacona przez rządy, by przeciw zaciekłym, coraz to częstszym atakom na Kościół podniósł się głos zarazem mściwy i pociechę niosący... okrzyk buntu i nadziei z chrześcijańskiej piersi... Złe nastały czasy Eminencyo! Wiązanie gmachu społecznego trzeszczy i pęka, religia podupada, wszystko rozkłada się i gnije... Na tronie... na samym tronie widzimy jawną, bezczelną orgię! A w dole zgłodniałe zwierzę ludzkie wyje krwi łaknąc! Gdzie spojrzyć zamęt, szał i panika strasznego popłochu!... Dorasta zła i wstrętna generacya i jeśli nad nią władzy się nie uzyska, ludzie ci pójdą zrywać wizerunki Chrystusa z krzyżów przydrożnych i zamienią w banki lub miejsca grzechu kościoły nasze ogołociwszy je wpierw ze znaków Odkupienia... Ty ojcze masz powierzony rząd dusz!... Dusze te łakną utwierdzenia w wierze, zachęty w walce, ochrony przed grożącem niebezpieczeństwem!... Zaprawdę źle jest pozostawić je bez opieki!... Jestto zaniedbanie obowiązków nałożonych przez Boga samego!... i Bóg zażąda rachunku! I na cóż zda się mówić o pokoju, gdy walka się gotuje, gdy wróg naciska i miota obelgi! Oto co mówią w świecie katolickim!... Mówią ponadto!...

– Tam do licha!... jakoś nie widzę tego wszystkiego! – wykrzyknął biskup, który słuchał z otwartemi ze zdziwienia ustami, gwałtownej przemowy księdza Juliusza. – Tam do licha! Ci ludzie musieli oszaleć... Od wieków ludzie dzielą się na złych i dobrych... są tacy... są i inni... i tak było zawsze... Zresztą cóż ja na to mogę poradzić? Przecież ja nie stworzyłem świata... No no powiedzże,... czy to ja stworzyłem świat?

Ksiądz Juliusz ciągnął dalej coraz to ostrzejszym, zjadliwszym głosem.

– Nie sądzę Eminencyo... nie sądzę... powtarzam jeno... Mówią, że miło być musi żyć sobie w pałacu, dobrze jadać, ciepło się odziewać, wygrzewać do ognia, podlewać kwiatki, układać dwuznaczne wierszyki, przyjmować i błogosławić ludzi. Mówią też, że nic łatwiejszego jak odsuwać od siebie wszelką odpowiedzialność zagrażającą spokojowi, trawieniu, płoszącą sny roskoszne, że nie trudno zamknąć oczy, by nie widzieć tego co martwi, zatkać uszy na wołające głosy... Ale wszyscy mówią, że to ani nie pięknie, ani uczciwie, ani po chrześcijańsku, i że mocno wygląda na zdradę wodza, który w dniu walki opuszcza żołnierzy i pozwala im ginąć bez ratunku. Mówią też, że podobne postępowanie musi mieć tajemne przyczyny... mówią...

– Mówią... mówią... androny mówią! – krzyknął biskup. Pobladł, oczy mu się szeroko rozwarły, wstał z fotelu, odwrócił się od księdza Juliusza i począł, nerwowo przechadzać się po gabinecie.

Ale zaraz zapanował nad sobą, nie chciał okazywać się porywczym. Nie chciał skończyć na tym wykrzyku i tym geście gwałtownym, który łatwo mógł wzbudzić w sekretarzu straszny wybuch gniewu, czego ile sił zawsze unikał staruszek. Uspokoił się więc szybko, zbliżył się do księdza Juliusza i rzekł:

– Mój drogi uspokój się... namyśl... widzisz, mówisz mi o cesarzu, a cóż cesarz ma wspólnego z listem pasterskim na Wielki Post? Wszystko zło gnębiące nas jest jego dziełem! Cała bezbożność, zgnilizna, od której konamy to jego dzieło! Pod fałszywym pozorem sprzyjania Kościołowi, otoczywszy nas protekcyą, która jest obelgą, stał się wielkim sprawcą rozkładu...

– Tere fere!... Cóż ty o tem wiesz?

– Wiem! – wykrzyknął ksiądz Juliusz głosem ostrym, podniesionym, nie dopuszczającym repliki.

Zrospaczony biskup osunął się we fotel. Zużył całą energię do jakiej był zdolny na opór, teraz osłabł. Czuł, że więcej uczynić nie jest w stanie. Zresztą słowa Juliusza wstrząsnęły też jego sumieniem. Czuł, że zarzuty są słuszne, a wielkiej przesady nie dostrzegł, gdyż zakryły ją dźwięczne frazesy i zwroty deklamatorskie. Ale nie poddał się, próbował walczyć dalej.

– Moje drogie dziecko! – westchnął – pomyśl w jak fałszywem znalazłbym się położeniu... Cesarz!... ależ przecież on mnie mianował biskupem!... A zresztą... zresztą... czyż nie iluminuję 14 sierpnia?

– O Eminencyo! – rzekł ksiądz Juliusz z cięźkiem westchnieniem. – Wielcy święci i męczennicy pańscy... ci sami, których czcisz... ci, których dzieła po wiele razy odczytujesz lubując się i budując... tak nie czynili. Na okrwawione stopnie tronu wstępywali niosąc tam słowa gorzkiej, nagiej prawdy... pośrodku ciżby wrogów czynili wyznanie swej wiary!... oczy tyranom patrzyli i klątwy na ich głowy miotali.

Biskup pomyślał, że w takim razie ci święci byli buntownikami, ale ze zdaniem tem nie wystąpił, patrzył tylko z pod oka na księdza Juliusza, który zamilkł, i stał z wzniesioną w górę głową, oczyma ekstatycznie unieruchomionemi, wargami, na których drżały jeszcze zaklęcia i błagania. Wyglądał na proroka. I rzeczywiście w tej jednej minucie, kiedy zapomniał o komedyi, z planem której przyszedł do biskupa, był istotnie prorokiem. Uczuł się naraz w mistycznym świecie, wizyonerskim. Byłby się dał rozrąbać na poły jak Izajasz i byłby się wśród męki uśmiechał, szedłby był z roskoszą na tortury. Odwrócił się i wyszedł powoli zostawiając biskupa zmieszanego i zrospaczonego.

Ale nie dał za wygraną i przypuszczał ciągle nowe szturmy. Miał i teraz na twarzy maskę natchnienia, ale pod nią widział już jedno szyderczy grymas mistyfikatora. Co dnia znosił nowe dowody, wieści, groził, aż wreszcie biskup opętany, tyranizowany, kładziony na męki przez swego przybocznego kata począł ustępywać i punkt po punkcie zatwierdził, w żaden tylko sposób nie chciał w liście pasterskim wzmianki o cesarzu. Nie chciał i basta. Ostatkami sił bronił tej ostatniej reduty powtarzając ciągle:

– Tylko nie to... wszystko, tylko nie to... zamianował mnie!... Zresztą mam wyraźne wskazówki, roskazy... nie chcę naruszać prawa!

Biedaczysko nie jadał już teraz, nie sypiał i żył w ustawicznym strachu. Tak się stał wrażliwy, że wstrząsał nim każdy, najlżejszy hałas. W nocy dręczyły go zmory i wizye. Nawet podczas mszy, lub odmawiania brewiarza stawały mu przed oczyma straszne, krwawe męczeńskie sceny, widział cyrki zlane krwią, jatki!... Ani na chwilę zjawy te go nie opuszczały i nie mógł zaznać spokoju. Pożądał już choroby, śmierci. W reszcie poświęciwszy wszystko, poświęcił też i cesarza.

– Niech się stanie! – rzekł – ale proszę cię nie wymieniaj jego imienia. Nie pisz: Cesarz, ani cesarstwo, nie, nic podobnego... Raczej napisz: mocarz... albo tyran!... nie, nie! Napisz w ten sposób: gnębią nas... prześladują... rozumiesz, to wiele mówi, a wiele też osłania. To można zastosować do kogokolwiek.... chociaż o Boże! nikt się już na to nie weźmie! O mój Boże!... mój Boże!... co to będzie! Co powie prefekt?... minister?... rada państwa?... co za skandal?.... Usuną nas obu!... skażą na kary upokarzające!

A ksiądz Juliusz odpowiadał poważnie:

– Eminencyo, Chrystus został ukrzyżowany.... a czyż się żalił?

Wreszcie pewnej niedzieli list pasterski wybuchł jak bomba po parafiach. Kilku proboszczów, lepiej od innych poinformowanych, odmówiło czytania go z ambony.

Zdumienie zapanowało, strach i oburzenie... Powszechnie sądzono, że biskup oszalał. Dziwny ów dokument literatury kościelnej zredagowany i napisany od początku do końca przez księdza Juliusza, w zdaniach krótkich, nerwowych, smagających, wyglądał na pamflet. Zawierał gwałtowne i bezpośrednio na rząd skierowane ataki, prócz tego z zajadłą wściekłością i nienawiścią domagał się rewindykacyi wszystkich dawnych przywilejów i praw Kościoła, i był płomienną pobudką i wezwaniem do wojny religijnej. Wszyscy, mniej nawet toleranccy dyecezyanie spostrzegli, że sprawa liczyć nie może na powodzenie, że jest nie popularną, zamiast więc popierać ją, przyłączyli się do wrogów swych i żądali ukarania autora. Wzburzenie takie zapanowało, że tego jeszcze wieczora zebrał się przed pałacem biskupim tłum robotników, uliczników i drobnomieszczan z trójbarwnemi chorągiewkami i pieśnią królowej Hortenzyi na ustach. Wyli długo, miotali klątwy, wreszcie wybili wszystkie szyby i poszli. Z prowincyi sprawa wnet dostała się do Paryża, a z Paryża rozeszła się po całej Francyi. W ciągu kilku dni list pasterski księdza Juliusza przybrał rozmiary wielkiego, europejskiego wydarzenia. W wszystkich ministerstwach zawrzało, oczy całego świata zwróciły się na Rzym dotąd cichy i spokojny. Dzienniki pieniły się i rzucały gromy. Biedny biskup drżący od każdego hałasu zwrócił na siebie ogólną uwagę.

W pierwszych zaraz dniach po ogłoszeniu listu prefekt udał się do Paryża. Minister wyznań wezwał do siebie biskupa. Między rządem francuskim, a Stolicą Piotrową poczęły kursować depesze, wyjaśnienia, raporty, noty, jeździli tam i z powrotem wysłańcy gabinetów, a Rada państwa zebrała się na uroczyste posiedzenie. Po kawiarniach, klubach, salonach, wszyscy komentowali ważny wypadek. Na bulwarach wieczorem słyszano ciągle rozmowy.

– A więc cóż, wojna?

– Ten biskup wygląda jakby się wściekł!

– A Rzym... co mówi Rzym?

Pisma poważne i dobrze poinformowane głosiły, że biskup połączył się ze stowarzyszeniami okultystycznemi, tłumaczyły funkcyonowanie karbonaryzmu katolickiego, którego biskup był najwyższym i najgroźniejszym przywódcą, wrogim dla wolności sumienia i pokoju świata. Na temat jego nazwiska i czynów snuto najgłupsze w święcie baśni, grzebano zaciekle w jego życiu, prywatnem, przypomniano proces i podano go publice na nowo w sosie najohydniejszych i najobelżywszych dodatków. Pisma satyryczne ze swej strony zamieściły na pośmiewisko wszystkich jego karykaturę, na której paradował w ogromnej śpiczastej kapicy Torquemady. Ni jeden głos nie podniósł się na jego obronę. Otwarcie, okrutnie wyparła się go prasa klerykalna. Gdy biedny, opuszczony samotny łamał ręce i łkał głośno wpółoszalały w pokoju hotelowym w Paryżu czując, że dusza drze mu się w kawały, że serce pęka od ciosów nieszczęścia, gdy paliła mu się twarz od wstydu i upokorzenia, ksiądz Juliusz radował się i tryumfował. Roskoszował się jak smakosz wynikiem mistyfikacyi, którego się ani spodziewał i dumny z całego tego zamętu jaki wywołał, potrząsał w powietrzu egzemplarzem swego listu pasterskiego podobnie jak niegdyś za czasów dziecięcych próżną flaszką z tranu, który wmusił w swą siostrę Atalię i wykrzykiwał tańcząc po pokoju:

– Ha, ha, ha, cóż za bal!... ha, ha, ha, co za heca!... Jakiżem zadowolony! Tralala, tra la la... jakiżem zadowolony!

Po miesiącu nieobecności, pewnego wieczoru biskup powrócił cichaczem do domu. Zganił go minister, zganił Rzym, nie postradał swego stanowiska jedynie dzięki mądrej obronie i akcentu szczerości w wyznaniu skruchy. Musiał jednak napisać list z odwołaniem słów i poglądów za wartych w liście pasterskim, wyrazić żal i prosić o przebaczenie. Pismo to opublikowano... Gdy pożegnał i odprawił wikaryusza i cały personal biskupstwa i wszystkich, którzy zeszli się by go powitać rzekł do Juliusza spokojnie, łagodnie i poprostu:

– Musimy księże sekretarzu w przyszłości postępować oględniej... dużo oględniej... przyobiecałem to.

Gdy ksiądz Juliusz spojrzał na pochylonego, wychudłego, zmienionego do niepoznania starca, który nie uczynił mu najlżejszej wymówki, ale wzrokiem słodkim, smutnym zdawał się prosić go, błagać, coś go ścisnęło za gardło i serce. Upadł biskupowi do nóg i załkał:

– Daruj!... wybacz!... Eminencyo... to ja!...

– Cicho, cicho drogie dziecko – pocieszał go starzec, z którego bladych policzków stoczyły się dwie wielkie łzy. – Cicho... uspokój się... to już minęło... nie płacz!...

Minęło pół roku. O nieszczęsnym liście pasterskim mówić przestano, gmach biskupstwa przybrał zwykły swój cichy wygląd i Juliusz zmienił się nie do poznania. Z każdą chwilą poprawiała się jego opinia, a tryumf zupełny odniosły jego kazania majowe na cześć N. P. Maryi. Słowa jego miały powab niezmierny, czuło się w nich poezyę miłości mistycznej przysłonioną ludzką tkliwością.Podbił serca wszystkich kobiet. Zmienił się też zewnętrznie, począł dbać więcej o swój wygląd porzucił nawyczki cygańskie, nosił teraz sutanny eleganckie niemal, i cieńsze trzewiki ze srebrnemi sprzączkami. Poczęto go zapraszać, bywał w kilku okolicznych pałacach. Mimo, iż nie zupełnie zmieniło się jego zachowanie i gesty nie stały okrągłymi pociągał wszystkich urozmaiconą, pełną oryginalnych, niespodzianych zwrotów rozmową, w którą wplatał czasem jakieś śmiałe słowa, lub myśli, które podobały się najpobożniejszym nawet słuchaczom. Czytał wiele i bez systemu, studyował mnóstwo przeróżnych rzeczy, a choć te szybko pochwycone wiadomości nie były w umyśle jego zszeregowane w pewną całość, nie dawały światopoglądu, potrafił się niemi posługiwać zręcznie i wplatać bez pedantyzmu w poufną rozmowę. Nawet brzydota jego znikła i niedołężne, niezgrabne ruchy długiego kościstego ciała przestały razić. To co go dawniej czyniło śmiesznym stanowiło teraz rodzaj oryginalności miłej niemal, wyróżniającej go od mnóstwa banalnych, chłopskich, zwalistych postaci księżych... Później nadarzyła mu się sposobność pokazać co umie. Wybuchła ospa wietrzna, która zdziesiątkowała jednę z dzielnic miasta. Ksiądz Juliusz, okazał się człowiekiem mężnym i pełnym poświęcenia. Cały swój czas poświęcił nieszczęśliwym, spieszył do nich z sakramentami, grzebał zmarłych i całej przerażonej, ogarniętej paniką ludności dał przykład odwagi i wytrwałości. Stosunek jego do biskupa stał się nader miły, a choć od czasu do czasu pojawiały się małe chmurki, wnet pierzchały i znowu powracała harmonia.

O czasu smutnej przygody biskup postarzał bardzo, zdrowie poczęło mu nie dopisywać i zdolności umysłowe zmniejszyły się. Chociaż nigdy nie wspominał o bolesnem przejściu, widocznem było, że cierpi ciągle, że ran a nie zabliźniła się, ale ciągle krwawi. Ksiądz Juliusz wysilał się, by wygnać z myśli starca to bolesne wspomnienie i dogadzał wszystkim jego drobnym upodobaniom i maniom. Nauczył się nawet hodować geranie i pelargonie, by mógł z nim o tem rozmawiać. Prowadzili dysputy o poetach łacińskich. Biskup był za Wergilim, Juliusz bronił Lukrecyusza.

– Ależ to ateista, ten twój luby Lukrecyusz! – krzyczał staruszek.

– A Wergili wierzący w karnawałowe bóstwa olimpijskie, lepszy?... Ha, ha... wierzył w tego głupca starego, Jowisza i Junonę itd.

– No, wierzył w coś przynajmniej! Zresztą jakże chcesz mój drogi... w jego czasach nie było innych bogów?... A powiem ci jeszcze... nie bardzo on tam w to i wierzył... przeczuwał chrystyanizm!... mówię ci!

– A Lukrecyusz widział i czuł wszystko i wyraził w swych wierszach całą naturę, dał całą duszę ludzką! I jak przecudnie... dziś jeszcze porywa... Wszystko w nim jest... system... poezya! Im głębiej w niego wnikam tem dzieło jego wy daje mi się większe, świetniejsze, płomienniejsze! Gdyby nie on, ręczę, że czcilibyśmy dotąd Minerwe i jej chełm, oraz tego brutala Wulkana!... Zresztą Wergili,.. rzecz wiadoma... zabrał Lukrecyuszowi wszystko co w nim pięknego... formę, rytmy nawet.

– Nie mów tak mój drogi – protestował biskup – Wergili jest źródłem, wierzaj mi, źródłem niewyczerpanem, z którego czerpać należy zawsze i zawsze doń powracać...

– A czyż wyrzucił on ze swej duszy choćby jeden taki okrzyk bólu: Paccata posse omnia mente tueri!... O, módz z pogodą w duszy spoglądać na wszystko co ziemskie!... Bez Lukrecyusza Eminencyo nie mielibyśmy ani Pascala, ani Wiktora Hugo!

– Wiktor Hugo? Ależ drogie dziecko... Wiktor Hugo jest potworem!

Po każdej takiej pogadance słodko się robiło w duszy starca i mówił do księdza Juliusza.

– Mój drogi... mam ciebie tylko!... Kochaj mnie zawsze jak teraz!

– Niezawodnie Eminencyo, nie przestanę nigdy... byłem powodem tylu cierpień!...

– To nic, to nic... to już moja wina... mam takie nieszczęsne usposobienie!... Ale ciebie tylko mam... nie opuść mnie!

Nie zawsze ksiądz Juliusz był tak spokojny ja kim się przedstawiał z pozoru i choć pożądanie nie miało wtedy wytkniętego celu, złe instynkty nie dawały mu spokoju, popychały go ciągle w świeże recydywy i musiał je w sobie zwalczać nieraz uparcie. Ale w tej walce podtrzymywało go teraz coś, co nie istniało przedtem: interes i ambicya. Ileż czasu, rozmyślał, zmarnowałem na zbrodnicze, bezużyteczne fantazye, ileż sił na jałowe kaprysy? I dziwił się, że cała przyszłość jego w tem nie została zaprzepaszczona. Otwierało się teraz przed nim życie nowe, które mogło być świetne i bujne. Wolno mu było teraz marzyć o czemś więcej, jak wiekuistej poniewierce na marnem stanowisku podrzędnego księdza. Wiedział, że posiada dar wymowy, i że kazania jego podobają się, gdyż przemawiają bardziej do uczucia, jak do rozumu. Wiedział także, że mimo brzydoty fizycznej, o której łatwo zapomniano wobec żywego powabu jego rozmów i zalet umysłowych, będzie mu łatwo o stosunki w świecie i że nawet kobiety zechcą dopomagać w ziszczeniu planów. O tem wszystkiem wiedział bardzo dobrze i miał nieraz dowody tego w dniach, w których kazania przynosiły mu w plonie niedwuznaczne objawy sympatyi. Zmieniło to nadewszystko podrzędne stanowisko paryasa jakie zajmował niedawno na inne, którego mu zazdroszczono, na pozycyę modnego kaznodziei. Ale bał się swego temperamentu. Czuł, że gdzieś w głębi wre lawa straszliwa i ciągle trwożył się, że lada chwila wybuchnąć może. Zło pociągało go ku sobie z taką mocą, że często w tej samej minucie, w której rozumował z najwyższą przytomnością umysłu i jasno uprzytomniał sobie szaleństwa i niekonsekwencye swej przeszłości, czuł, że wzbiera w nim ochota poddać się im na nowo. Siła go ciągnęła niepokonana, doznawał zawrotu głowy, jakby spadał w przepaść i wiedział, że przyjdzie dzień, w którym odrazu zesunie się w nią... bez powodu... tak sobie...

Od czasu gdy częściej stykał się z kobietami popadł w niewolę chuci cielesnej. Zrazu wymykał się pokusie przepracowując się, zamęczając swój umysł. Ale praca poczęła niebawem nie wystarczać. Ciążąca nieruchomość była zgubą. Miłości wyobrazić sobie nie umiał inaczej jak tylko w formie rozpusty skomplikowanej i strasznej. Zjawiały mu się przed oczyma obrazy haniebne, których odegnać nie był w stanie, odrywały go od książek, zasłaniały mu myśli, i pogrążały w odmęcie marzeń plugawych, w których znajdywał wbrew woli niejakie ukojenie, ale na to tylko, by się z nich budzić wyczerpanym, z sercem pełnem obrzydzenia. Modlitwa także ukoić go nie mogła. Klęcząc przed krzyżem widział jak zwolna, niby na słynnym obrazie, Chrystus poczyna chwiać się na przykuwających go gwoździach, odstawać od krzyża, pochylać się. Naraz znikał, wpadał w próżnię, a w miejsce jego ukazywała się tryumfująca naga kobieta, wiekuista nierządnica podająca na uściski nieczyste swe usta, płeć, całe ciało. Chcąc odegnać zmorę, począł znowu odbywać dalekie, forsowne przechadzki po polach. Myślał, że zdoła zmęczeniem fizycznem zdławić bunt ciała, opętanie zmysłowe.

Tych wewnętrznych walk nikt nie widział. Juliusz siłą woli, heroicznym niemal jej wysiłkiem stłumił w sobie cały ten dramat i duszną mękę, skrył go kędyś na dnie swej istoty, pokrył milczeniem i nikt z otoczenia nie domyślił się jej nawet. I właśnie najboleśniejszych ran swoich, najsilniejszych pokus obrazy rozsnuwał w kazaniach, z najwyższą radością opiewał roskosze, których nie zaznał, niewysłowioną słodycz głosząc mistycznej miłości, na jawie zatapiał się w sen ziemski rzucając wizyę jego na niebo. Przyczyną tego była smutna ironia, która każe cnocie pożądać grzechu, o zbrodni śnić niepokalane sny.

Co roku obchodzono uroczyście imieniny biskupa, ćwiczeniem pobożnem i pogadanką naukową. Seminarzyści dostawali dnia tego w dodatku do śniadania po filiżance czekolady. Po solennem nabożeństwie, podczas którego śpiewano przy akompaniamencie organów uczniowie przychodzili składać Eminencyi życzenia, ułożone wierszem francuskim lub łacińskim, zdolniejsi produkowali się nawet z greckimi. Potem odbywała się dysputa akademicka. Roztrząsano jakiś zawiły ustęp z historyi kościelnej, lub broniono dogmatu zaczepionego przez któregoś z filozofów, a muzyka grała w przerwach dysputy. W dniu tym dawał biskup obiad, na który spraszał wszystkich dostojników kościelnych, najlepszych uczniów z każdej klasy seminaryum niższego, oraz kilku świeckich znajomych. Jak zawsze i w tym roku księdzu Juliuszowi powierzono urządzenie całej uroczystości, która odbywała się zawsze taksamo.

Właśnie w dniu imienin zdenerwowany był bardziej niż zwykle. Zrana posprzeczał się z wikaryuszem generalnym przy zdobieniu wielkiego ołtarza. Spostrzegł przy tej okazyi, że zachowanie jego i powodzenia majowe uzuchwaliły wikaryusza, który teraz nie krył się już z wrogiem usposobieniem względem niego. Mimoto uroczystość zaczęła się wyśmienicie. Biskup mężnie zniósł powódź hymnów pochwalnych w różnych językach i odpowiedział na nie jak umiał. Podczas obiadu zauważył ksiądz Juliusz, że wikaryusz kilka razy obrzucił go skośnem spojrzeniem, a potem za każdym razem szeptał ze swym sąsiadem, grubym proboszczem, którego pyrkaty, mały nos tonął w fałdach tłustych policzków i drgał szyderczo. Śmieje się niewątpliwie ze mnie ta kanalia, pomyślał ksiądz Juliusz. Szyderstwo to doprowadziło go do wściekłości. Zresztą wszystko dokoła doprowadzało go do pasyi. Ogarniała go rozpacz i wstręt, że znajdywać się musi w tem otoczeniu. Nigdy mu ohydniejszem się nie wydało. Opasłe i ordynarne gęby klechów tkwiące pomiędzy rzędem kandelabrów i koszyków z kwiatami, wydęte roskosznie potworne brzuchy, chude profile seminarzystów, zielone od żółtaczki, chwiejące się na cienkich, długich ptasich szyjach, niebiańsko uśmiechnione oblicza, na których widniały potworne szczęki zwierząt krwiożerczych i lękliwie rozbiegane oczy drapieżców. Czytał w nich zamiłowanie do ordynarnych uciech, cyniczną naiwność, dziki egoizm, brzydkie chętki, głupotę i niedorozwój władz mózgowych. Najgorzej dręczył go jednak widok dwu siedzących obok niego proboszczów. Opowiadali sobie po cichu, powstrzymując śmiech ze względu na sos, którego mieli pełne gęby, idyotyczne historyjki ostatniej partyi skata. Wszystko co widział dokoła i słyszał, ból mu sprawiało niemal fizyczny, miał chwilami straszną ochotę wstać i cisnąć swą sutannę na głowy, tych wszystkich ludzi.

Zwyczajnie podczas deseru wikaryusz generalny wygłaszał w imieniu wszystkich dyecezyan mówkę do biskupa. Był on sentymentalny i pretensyonalny, nie szczędził pochwał i umiał w stosownem miejscu uronić łzę. W stał z krzesła dotknął chustką warg, krząknął trzy razy jak należy, a biesiadnicy zwrócili nań błyszczące od wina oczy. Zaczął wśród majestatycznego milczenia.

Eminencyo!

– W owym dniu najszczęśliwszym z pośród szczęśliwych, w którym dzieci świętego rzymsko-katolickiego Kościoła, owe dzieci, które wiedziesz po świętych drogach cnoty z taką ojcowską troskliwością, z tak wielkiem i Szczytnem poświęceniem, że o niemby snadnie rzec mógł Bossuet iż...

Przerwano mu nagle. Ksiądz Juliusz wstał, pochylił się nad stołem i wyciągając zaciśnięte pięści do wikaryusza krzyknął donośnie:

– Milcz!... Po co gadasz? Jakiem prawem i w czyjem imieniu?

Wikaryusz zakrzepł w pozie przyjętej nie dokończywszy gestu. Biskup zbladł i opadł na poduszki krzesła. Jeden z usługujących odwrócił się nagle i puścił z rąk flaszkę wina, tak że rozbiła się o podłogę, a wszystkie twarze z dzikim grymasem zwróciły się ku księdzu Juliuszowi, który grzmiał donośnie:

– Milcz!... Nie tobie mówić o religii, Kościele! Jesteś nicością... zerem absolutnem... Jesteś kłamstwem, intrygą i nienawiścią wcieloną!... Milcz! Kłamiesz!

Wśród milczenia niezakłóconego ni jednym oddechem, milczenia jakie zapada zwykle po kataklizmie, ksiądz Juliusz krzyczał dalej:

– Wszyscy kłamiecie!... Spoglądam na was od godziny i widząc iż nosicie szaty kapłańskie rumienię się, że i ja ją noszę, ja ksiądz niegodny, który kradłem, ja, którym stokroć jednak więcej wart niż wy!... Znam ja was nędznicy tchórzący przed obowiązkiem społecznym, zapierający się ojczyzny, którzyście tylko dlatego zbiegli się do kościelnego koryta, że czuliście się zbyt głupimi, i zbyt podłymi, by żyć jak ludzie, by podjąć brzemię życia w niedostatku!... I wam to oddany rząd dusz? Wy macie je kształtować, wy je rzeźbić rękami źle obtartemi ze stajennego gnoju?... Wamże oddano dusze, dusze kobiet i dzieci, wam... handlarzom świń?... Wyście to, przedstawicielami chrystyanizmu, wy, ludzie o mordach tucznych zwierząt, wy, niezdolni pojąć istoty cudownego dzieła odkupienia ani świętego posłannictwa miłości?... O śmiać się chce i płakać zarazem!... Dusza na świat przychodzi... to znaczy dziesięć franków... człowiek umiera, to czyni również dziesięć franków... Ha gałgany, czyż sądzicie, że Chrystus na to umarł, by wam wolno było jak w skarbonce wyciąć szparę na pieniądz w Przeświętej tajemnicy Jego Tabernakulum, i zamienić cyborya w sakwy dziadowskie?... Ha, gdy słyszę jak mówicie o Maryi Dziewicy, wydaje mi się, że widzę młodą dziewczynę gwałconą przez capa...

Głuchy zgiełk rósł pomału i wybuchnął wreszcie okrzykami gniewu, zaciekłych protestów, wrzasków oburzenia i w tym hałasie utonął głos księdza Juliusza. Wielu biesiadników wstało, twarze ich nabiegłe były krwią, potrząsali serwetami, widelcami, nożami i gestykulowali gwałtownie. Przez krzyki słychać było dźwięk poruszonych sreber stołowych, podłoga trzeszczała od stąpań, a na drgających ścianach szczękały rozwieszone stare fajansy. Ksiądz Juliusz ciskał się, pienił wśród natłoku wyrzucając to jedną to drugą pięść w górę:

– Precz! – krzyczał – precz wszyscy!... Wracajcie do kału i błota, z któregoście wyszli!... Wypędzam was!... wypędzam!... precz!

Biskup blady jak trup dał znak, że chce mówić i natychmiast nastało milczenie. Bezkrwiste wargi staruszka drżały, zęby szczękały i z bolesnym wysiłkiem cichym, ledwie dosłyszalnym, przerywanym głosem konającego, rzekł:

– Księże Dervelle... to ja,... ja cię wyganiam!.. Uczyniłeś...

– Ty! – ryknął Juliusz, w którego oczach mignął krwawy błysk szału – Ty... mnie?

Uczynił gest jakby rzucał się na kogoś.

– Ty!... Ha, ha, ha, ty nie masz prawa! – Skradłeś testament.... Ha, ha, tobie infuła? Wiesz co dla ciebie stosowne?... Oto cztery stopy łańcucha z kulą na końcu.

Biskup krzyknął, otwarł usta, rzucając w powietrzu skostniałemi rękami opadł na fotel, potem głowa stoczyła się na piersi, ramiona obwisły... zemdlał.

Nazajutrz ze świtem ksiądz Juliusz wyszedł z biskupstwa. Spakował kuferki i postanowił wyruszyć tego jeszcze wieczora. Ale dokąd? Nie wiedział. W kierunku rodzicielskiego domu zwracają się oczy każdego nieszczęśnika łaknącego pociechy. Ale ksiądz Juliusz nie lubił rodzinnego miasta, nie wiązało go z niem żadne wspomnienie miłe, żadna radość dziecięcego wieku. Nieznośną wydała mu się sama myśl powrotu do Viantais. Musiałby się tłumaczyć, znosić wymówki, widzieć wokoło smutne i zagniewane twarze, słyszeć westchnienia i zawodzenia. Nie pociągało go to wcale. Radby był ukryć się gdzieś daleko, w miejscowości, gdzieby go nikt nie znał. Wabił go do siebie Paryż tajemniczy, pokusą tylu występków, zbrodni, tylu szans podniesienia się wabiący rozbitków życiowych. Ale nie miał pieniędzy, a zresztą i cóżby tam robił? Zresztą namyślić się jeszcze miał czas, ale nie chciał tymczasem ni chwili zostać w pałacu biskupim, z obawy, iż spotka się oko w oko z Eminencyą, lub innym świadkiem głupiej awantury. Szedł bez celu, zatroskany, niepewny, w złym humorze potrącając końcem trzewika kamienie leżące na drodze.

Znalazłszy się przypadkowo na drodze wiodącej do Reno powziął zamysł spędzenia dnia z ojcem Pamfiliuszem.

Po bytności ostatniej pozostał mu silny wyrzut sumienia, wielkie wrażenie odniesione wówczas, wiele już razy postanawiał odwiedzić niesłychanego obłąkańca i pogodzić się z nim. I zaraz myśl waryacka mignęła mu przez głowę: Dlaczegóźby nie miał zamieszkać w Reno? Ułożyłby się z Trynitarzem, i na spółkę z nim kopał dziury, planował i żebrał... Nie, to był absurd!... A może zrzucić sutannę?... Ach, cóż wtedy za nędza. Piętno po niej zostaje niezatarte na plecach człowieka, który ją nosił. Pogarda, podejrzenie... oto co go czekało wszędy. Szukał w myśli różnych sposobów. Może męczeńska placówka gdzieś w misyi, w krajach dalekich... Ale czy go przyjmą?... Zakon?... Ach, tam go już napewne nie przyjmą! Szukał, szukał, i nie znalazłszy nic, uczuł się zgubionym. Strach nim owładnął. Niespokojny, drżący jak zwierz dziki ścigany przez psy, szedł z grzbietem pochylonym, wytężonym słuchem i śmiercią w duszy.

Ranek był cudny, powietrze czyste, drzewa zbudzone ze snu szemrały, a aromatyczne opary wznosiły się z ziemi drżącej pod pocałunkami młodego, wiosennego słońca.

W odległości kilku kroków od opactwa spotkał starą kobietę, widzianą już raz, wtedy, gdy niosła zupę Trynitarzowi. Stanął i zapytał:

– Czy jest ojciec Pamfiliusz?

– Od jakichś piętnastu dni i nocy nie widziałam go księże dobrodzieju! – odparła kobieta. – Jednego dnia był jeszcze... nazajutrz znikł...

– Ach!

– Pewnie powędrował gdzieś w obczyznę jak zwykle... taki on już!

Nieobecność ojca Pamfiliusza była dla księdza Juliusza prawdziwym zawodem. Zawahał się niepewny czy ma iść dalej, czy też zawrócić.

Ha, – powiedział sobie – czy tutaj dzień przepędzę, czy gdzieindziej wszystko mi jedno!

I począł iść ulicą zarosłą cierniami.

169 Długo błądził wśród ruin. Ostatnia zima srogo się obeszła z opactwem w Reno. Roztopy wiosenne i burze poczyniły liczne i nowe spustoszenia. Ksiądz Juliusz ujrzał znowu to co już raz oglądał, tylko jeszcze więcej rozpadłe, rozsypane, smutniejsze i uczuł gorzki, silny ból na widok budynków pozbawionych dachów, pochylonych, chwiejących się murów, całego tego rozwaliska zamarłego, rozkładającego się coraz bardziej, nicestwiejącego w oczach. W tym beznadziejnie zniszczonym klasztorze ujrzał obraz własnego serca, symbol własnego życia. Dostrzegł rów wykopany przez ojca Pamfiliusza. Ziemia obsuwająca się wypełniła go po brzegi niemal. O kilka kroków dalej widniała inna dziura długości mniej więcej człowieka, ciasna i głęboka, jak grób cmentarny. Pomyślał sobie, że dobrzeby było położyć się tam, przykryć czernią nocy i spać. Motyka wbita była w ziemię obok dziury, motyka, owo prostackie narzędzie, ów symbol marzeń mnicha. Juliusz wziął ją do ręki i zważył na dłoni spoglądając z rozczuleniem. Żelazo było wyszczerbione, rękojeść krzywa i sękata, a jednak ta nędzna motyka kopiąca zawsze same jeno mgły urojenia, świetniejszą mu się w tej chwili wydała niż miecz zdobywcy. Długo jeszcze chodził po rozpacznych rozwaliskach snując marzenia żałobne, które do reszty zaćmiły mu duszę. Wszystko wokoło mówiło o śmierci, widział ją przyczajoną za każdym kamieniem, wyzierającą z każdej szczeliny, z każdego czarnego otworu okna rozwartego szeroko jak przepaść. A na murach trzymających się jeszcze linii pionowej, mchy i porosty rysowały przerażający kształt szkieletu. Chcąc odpędzić od siebie tę wizję przywiódł sobie na pamięć brodę mnicha i jego oczy tak piękne, tak głębokie w chwili, gdy wołał: – Odbuduję ją!... – a tak naiwne, gdy śpiewał Marsyliankę.

– Marsylianka! – powiedział głośno roztkliwiony. – Biedny, stary człowiek!

I na nowo począł żałować, że tego smutnego dnia niema ojca Pamfiliusza. Siadłby oto obok niego, jadł z nim chleb czarny, słuchał z zapałem kreślonych planów... O, jakżeby było mu dobrze! Ale starzec wlókł się kędyś daleko długim, odludnym gościńcem, ścigając swą ułudę.

Głowa mu ciężyła, głód ściskał żołądek, znużone członki domagały się spoczynku, usiadł przeto na klocu drzewa niedaleko pawilonu, gdzie przemieszkiwał ojciec Pamfiliusz i marzył dalej. Wprost niego leżała kupa gruzu świeżo spadłego widocznie, gdyż cegły w miejscach pęknięć miały żywą, różową, połyskującą barwę. Zdruzgotane wiązania, potrzaskane deski, sterczały w górę z pośród kamieni i cegieł. Ksiądz Juliusz zrazu nie zwracał na ten gruz większej uwagi, jak na resztę podobnych rozwalisk, zaścielających podwórze klasztorne i nawet mimo pożądania śmierci, przyszedłszy do przekonania, iż w miejscu, gdzie siedział, nie jest bezpiecznie, miał właśnie wstać i obrać inny punkt, bardziej oddalony od budynków. Ale niebawem dojrzał sabot, sterczący ponad gruz może z jakie dwadzieścia centymetrów. Sabot ten nasadzony był na rzecz jakąś okrągłą, czarną, spuchniętą, połyskującą zielono i mokrą. Dokoła sabota latały mirjady much, a donośny brzęk ich dochodził do uszu księdza Juliusza niby monotonne, długie akordy dalekiego organu. Równocześnie poczuł odór zgnilizny, wstrętną duszącą woń, rozkładającego się ciała padłego zwierzęcia.

– To ojciec Pamfiliusz! – krzyknął głośno.

Zerwał się na równe nogi i zawołał, jakby go ktoś w tej głuchej pustoci mógł dosłyszeć:

– Na pomoc! Na pomoc! Hej, na pomoc!

Potem zamilkł zwątpiały. Zresztą ni jeden głos nie odpowiedział na okrzyk trwogi, milczenia nic nie przerwało.

Gdy przeminęło pierwsze wstrząśnienie, ksiądz Juliusz uświadomił sobie, że pomoc, której tu wzywał, była zupełnie bezużyteczną. Śmierć zaszła najmniej dwa tygodnie temu, to jest w dniu, w którym przestano widywać mnicha i myślano, że wyruszył na daleką włóczęgę. Zabił go gruz ukochanych murów.

Drżąc na całem ciele ksiądz Juliusz zbliżył się do kupy kamieni z wzrokiem utkwionym w wystający sabot, ponad którym unosiła się brzęcząca chmura much. Sterczał nieruchomo w górę, straszny w tej swojej śmiertelnej martwocie. Tak, to był rzeczywiście trup ojca Pamfiliusza... Pośród rumowiska dostrzegł ksiądz Juliusz szmat białego habitu, na którym leżały czarne plamy krwi.

– Widocznie Bóg sam przywiódł mnie tutaj! – przemknęło mu przez myśl. – Kto inny mógłby był go odnaleźć... urzędnicy, słudzy Kościoła, obdzieracze trupów byliby go zabrali...

I rzekł głośno:

– Nie bój się stary, nikt nie zabierze cię z pośród tych zwalisk, któreś ukochał... Będziesz sobie tu spał cicho stary śpiochu, marzycielu... spoczniesz w kaplicy, którą chciałeś uczynić tak nieziemsko piękną... będzie ci ona przynajmniej grobem, gdy nie mogła być chwałą... i nikt już nie dowie się o tobie nigdy, nigdy cichy trupie.

Zdecydowany zakasał rękawy, pochylił się nad rumowiskiem i począł odrzucać kamienie i cegły. Muchy brzęczały dokoła niego, dech mu coraz bardziej zapierał obrzydliwy odór zgnilizny, ale ksiądz Juliusz nie widział owadów, w żądłach których był jad śmiertelny, nie czuł wstrętnego odoru. Ni na chwilę nie przerwał smutnego zajęcia. W raz z gruzem i trzaskami odrywał czasem płaty przegnitej skóry, która przywarła do cegieł i drzewa, wyciągał kawałki skrwawionego sukna, garści brody i rozpłynionych w lepką ciecz muszkułów. W końcu szczątki ojca Pamfiliusza ukazały się, szczątki ohydne, rozgniecione tak, że nie można było rozpoznać, gdzie były przedtem członki poszczególne, ani jaki miał kształt szkielet. Była to kupa mięsa, kości, tkaniny, błoto lepkie, czarnozielone, miejscami żółtą cieczą pokryte, miejscami plamami krwi zczerniałej, a w błocie tem wiło się mnóstwo robaków, nadając zwłokom straszny pozór życia. Z rozgniecionej twarzy pozostała nietknięta tylko jama oczna, z której rozpłynione oko wyciekało niby potworna, smrodliwa łza.

Ksiądz Juliusz wstrzymał się niepewny, przerażony, spocony.

Sto metrów dzieliło go od dziury pod kościołem, w której umyślił pochować ojca Pamfiliusza. Nie mógł przecież na rękach przenieść tych zgnitych, oślizłych, cuchnących zwłok, nie miał odwagi do piersi przycisnąć tych ohydnych szczątków ludzkich. Począł tedy szukać taczek, koszyka, wogóle czegoś, na czemby mógł zawieźć trupa do grobu, a nie znalazłszy nic, rozwiązał pas szeroki, otaczający mu biodra, owinął nim ciało, jak mumię się owija i w ten sposób zaopatrzywszy, począł je ciągnąć zwolna, ostrożnie, wystrzegając się szarpnięć i uderzeń o kamienie nierównego terenu. Towarzyszyły mu muchy, brzęcząc przeraźliwie, a sabot na sztywnej nodze chwiał się i drżał.

Ceremonia pogrzebna nie trwała długo. Ksiądz Juliusz zesunął trupa w dół i zasypał dziurę ziemią do poziomu gruntu. Skończywszy pracę, powiedział:

– Winienem ci był tę przysługę, cichy zdobywco gwiazd, naiwny tkaczu złotolitych materyj z dymu... Śpij i marz... marzyć teraz możesz wiecznie... nikt cię nie zbudzi... jesteś szczęśliwy

Wziął motykę, owinął dokoła żeleźca gałązkę cierni i wbił ją w ziemię na środku grobu w miejsce krzyża.

Potem osunął się na ziemię wpół omdlały.

Ale zawrzał mu w piersiach bunt, więc zerwał się z grymasem na twarzy, błyskając zjadliwie oczyma. Wodził wzrokiem wokoło, po rozwaliskach, grobie, w którym spoczywał ojciec Pamfiliusz i sześcioboku kaplicznym, który porastać poczynały ciernie i myślał:

– Tak, więc to jest ideał... umiłowanie... poświęcenie... cierpienie... Bóg... wszystko, do czego wyciągamy ręce, wszystko, za czem łkają dusze nasze... tak to wygląda?.. Trochę gruzu, błota, cierni! I tem to nas ogłupiają czasu młodości, tem nam zasłaniają realne prawdy życia, które jest nienawiścią i walką bezlitośną i po to czynią z nas ofiary snu straszliwego i nienasyconego... miłości? Miał sen ten nędzny mnich, miał miłość swą... A miłość i marzenie zdegradowawszy go, oszpeciwszy, okrywszy wstydem wszelakim, zabiły go wreszcie skrytobójczo... i cóż z niego zostało? Kupa błota i ścierwa! Na czemże więc, na jakiem zboczeniu natury polegają religie, społeczeństwa... te wszystkie straszne kłamstwa?... Z jakiej fikcyi narodzili się... sędzia i ksiądz, te dwa potwory moralne, z których jeden usiłuje narzucić naturze jakąś zmyśloną sprawiedliwość, której przeczy choćby sam fatalizm instynktów, a drugi, ksiądz, dziwaczne, chimeryczne zupełnie miłosierdzie, złudę, marnie wyglądającą wobec wiekuistego prawa mordu!... Natura, to nie marzenie... to życie samo... A życie... to nie miłość... to zabór!... Ideał! Ideał!... Ach, racyę miały owe wieprze, które osmagałem wczoraj... Tak, tak, byłem w błędzie!

Wzruszył ramionami.

– Ideał – począł głośno – czekaj, czekaj!... dam ja ci ideał!...

Zapiął rękawy, otrzepał z pyłu sutannę i pogwizdując sprośną piosenkę, którą zapamiętał z młodych lat, odszedł nie spojrzawszy już na kątek ziemi, gdzie z takim pietyzmem pogrzebał ojca Pamfiliusza.

Nie chciał wracać do miasta przed zmrokiem. Wydawało mu się, że wszyscy znają wczorajszą awanturę i że o niej mówią. Nie chciał się przeto wystawiać na prostacką ciekawość gawiedzi, któraby mu niezawodnie towarzyszyła w przechodzie ulicami. Wyczekując z niecierpliwością zachodu słońca, włóczył się po przedmieściach, zszedł nad rzekę i oparłszy się o wierzbę, patrzył bezmyślnie w obracające się koła młyna. Ale wreszcie głód, niepewność i obawa przyszłości czarnej, beznadziejnej, skierowały jego myśli ku kwestyom mniej filozoficznym, bardziej ziemskim.

Przedewszystkiem wyjazd swój uznał za zbyt pospieszny i odłożył go do dnia następnego. Cokolwiekby miał przedsięwziąć w najbliższej przyszłości, nie mógł przecież opuścić miasta, nie pożegnawszy biskupa, nie wyraziwszy żalu i skruchy... Ale gdzie się udać? Przypuściwszy, że ludzie wreszcie zapomną kiedyś o jego postępku, długie miesiące, całe lata może upłyną mu na pokucie i przez ten czas nie wolno mu będzie spełniać swych funkcyj. Zresztą zdecydowany był odmówić udania się na wygnanie w charakterze wikarego w małej mieścinie. Słowo »wikary« przywodziło mu na myśl wikaryusza generalnego i nienawiść zapalała się w jego sercu.

– Ta kanalja winna wszystkiemu, co mnie spotkało! – rzekł do siebie. – Drażnił mnie i dałem się unieść... Gadzina! Kanalia!...

W tej chwili nie miał pretensyi do nikogo, ani do społeczeństwa, ani religii, ani ideału... tylko do jednego wikaryusza, przyczyny całego nieszczęścia. Układał sobie różne straszne, wyrafinowane sposoby zemsty.

Wrażenia najróżnorodniejsze tłoczyły się, wypierając wzajem i potrącając. Przypomniał sobie swe kazania majowe przyjęcia w towarzystwie. Wspomniał tłum, zachwycony, ujarzmiony jego słowem... Ale nagle stanęła znowu przed nim zasadnicza kwestya i napełniła go trwogą:

– Nie... nie do Viantais... to niepodobieństwo!... Ale gdzie?... Nigdzie przyjaciela... nigdzie, jak świat szeroki!... – Poczuł się samotnym i serce wezbrało mu smutkiem... Za chwilę wrócił do wikaryusza. – Psiakrew!... – krzyknął. – Kanalia!... – Nagle westchnął i wyszeptał: – Ot biedaczysko, stary biskup... będzie się czuł dopiero dobrze z taką podłą kanalią! – Potem zawołał niemal wesoło: – Czyż to nie dziwne, że nie mogę się odezwać, ni ruszyć, nie wywołując zaraz katastrofy?... Tak, to bardzo dziwne!... Przykładam do ust fujarkę... a odzywają się trąby Jerycha... Ręczę, że dość mi splunąć w tę rzekę, by wystąpiła z brzegów.

Z miejsca, na którem stał, widać było przez rozstęp rosnących w dolinie topoli część miasta. Domy wspinały się jeden na drugi, leżały chaotycznie zmieszane różnobarwne plamy, cienie, światła, a wszystko zwolna zasnuwał lekki, wstający już opar wieczorny. Poszukał oczyma pałacu biskupiego i balkonu, na którym już nie będzie ukazywała się o zmierzchu jego czarna sylwetka. Drzewa zasłaniały pałac, ale wysoko na niebie sterczała dominująca nad miastem, blado-fioletowa teraz, kończysta wieża katedralna. Na widok miejsca, skąd miał się wynosić, napędzony, niby zły sługa, gniew w nim zawrzał i wzruszenie go zarazem ogarnęło.

Płacząc i klnąc równocześnie, odszedł z pod wierzby.

– Viantais!... Viantais!... – rozmyślał. – Zdechnę tam z nudów!... Nie... to niemożliwe!... Niemożliwe!... Ale gdzież, gdzie?

Szedł w miasto, a równocześnie poczęło się zmierzchać, noc zapadała. Unikając szerokich i jasno oświeconych ulic, zapuścił się w sieć drobnych przesmyków przedmieścia, obrzeżonych czarnymi murami, skręcających nagle w bok, przeciętych przez całą szerokość strumieniami gnojówki, zasłanych odpadkami i ciemnych, bo rozświeconych jeno tu i ówdzie plamami żółtego światła latarń. W miarę, jak szedł, niepokój jego wzrastał, wahał się, czy iść, czy zawrócić. Myślał z przykrością o zetknięciu się z biskupem. Robotnicy wracali od roboty stukając sabotami po kamieniach, kobiety ocierały się o niego sukniami. Zwolna wyszedł na ulice jaśniejsze. Nagle ujrzał po lewej stronie, ponad wpół uchylonemi drzwiami latarnię, a na niej olbrzymie 8. W szczelinie drzwi widać było tłustą, rozczochraną kobietę w białym kaftaniku nocnym. Zwolnił kroku i pomyślał: – A gdyby tak wstąpić i spędziwszy tu noc... wyjść jutro w jasny dzień w oczach wszystkich z tej nory występku?... Gdyby tak między przeszłością a przyszłością wykopać własnemi rękami przepaść?... Gdyby... Psyknięcie rzucone z pół uchylonych drzwi, cięło go po nerwach niby bat. Zadrżał, pochylił się... i poszedł dalej...

– Jego Eminencya pytał o księdza sekretarza ciągle przez cały dzień – rzekł doń odźwierny z majestatyczną miną, gdy wszedł do pałacu biskupiego. – Jego Eminencya oczekuje księdza sekretarza w gabinecie.... Mam polecenie oznajmić...

– Dobrze! – przerwał mu ksiądz Juliusz ostrym głosem.

Wszedł do swego pokoju, obmył twarz, zmienił sutannę i poszedł do biskupa. Czekał nań rzeczywiście.

– Bałem się, byś ksiądz nie wyjechał – rzekł doń starzec.

I wskazując krzesło dodał:

– Proszę usiąść. Nie był ani poważny, ani zły, wydawał się raczej zakłopotanym.

Pokręcił się na krześle i rzekł łagodnym głosem:

– Księże... nie mogę tolerować zgorszenia w mojej dyecezyi... nie mogę i nie chcę... Obiecałeś mi sam, że go nie będzie, formalnie, sam obiecałeś...

Skrzyżował ręce na piersiach, łokcie oparł o poręcze i trząsł głową. – Sam to rozumiesz mój księże, że po tem co zaszło zostać tu nie możesz!

– Eminencyo! – wyjęknął ksiądz Juliusz do głębi wzruszony – To było szaleństwo... chwila szaleństwa...

Szukał słów i nie mógł ich znaleść. Wobec tego biednego, poczciwego, słabego, bezbronnego, a tyle razy i tak podle przez siebie dręczonego człowieka, ksiądz doznawał nieokreślonego uczucia trwogi, żalu i przygnębiającej litości równocześnie. Zdawał mu się, małym ptaszkiem wróblem, który z ufnością przyleciał i siadł mu na ramieniu, a on go wziął do ręki i zdusił powoli... okrutnie... Biskup mówił dalej z wysiłkiem:

– Wakuje jedno probostwo... w Randonnai... Jestto dobre probostwo... Postanowiłem dać go księdzu... bo nie chcę zgorszenia... Będą może trudności, ale je usunę... Wracaj do matki... Napisałem do niej, że jesteś słaby, zdenerwowany i potrzebujesz odpoczynku... Czeka cię... Żyj zbożnie i cicho... i módl się, módl się ciągle, bezustannie.

Księdzu Juliuszowi z wzruszenia uginały się kolana. Chciał wyrazić wszystko co czuł w tej chwili, całą słodycz tego i bezmierną gorycz, ale nie mógł. Nieznana jakaś moc sparaliżowała mu mózg, serce i język, zgłupiał nagle i bełkotał tylko:

– Eminencyo!... to było szaleństwo... chwila szaleństwa... chwila...

– I ja będę modlił się za ciebie księże – powiedział biskup, a w głosie jego czuć było wzruszenie:

Wstał z fotelu i dodał:

– Idź z Bogiem!... Wracaj do siebie... przyniosą ci kolacyę... Bądź zdrów!

Ksiądz Juliusz przewracał się całą noc po łóżku nie mogąc zasnąć. Rozmyślał o ojcu Pamfiliuszu i biskupie:

– Czy to są święci, – pytał się siebie – czy głupcy?... Czemu na świecie istnieją takie dusze?... To straszne!...

W dwa miesiące potem ksiądz Juliusz zamianowany został proboszczem w Randonnai.

Przybył na miejsce pewnej soboty rano, w bardzo złym humorze w sam czas, by pochować miejscowego notaryusza. Pogrzeb był wspaniały, pierwszej klasy. Rozchmurzyło to nieco nowego proboszcza tak, że machając kadzielnicą powiedział sam do siebie: No, jak na początek w cale dobrze... byle tak dalej! – Kościół wydał mu się nędznym, smutnym i ciemnym, nisko sklepione łuki przygniatające sprawiały wrażenie, a pilastry na których się opierały były ciężkie, grube i ordynarnie malowane. – Istny grób! – pomyślał – Bogu musi się dyabelnie nudzić w tej norze. – Potem spojrzał po księżach przybyłych z parafij sąsiednich na obrzęd pogrzebowy. I oni też obrzucili go z poza brewiarzy przelotnem, bystrem spojrzeniem. Ksiądz Juliusz powstrzymując grymas, otaczając zmarłego kłębami dymu i mrucząc modlitwy pomyślał: – I z tą hołotą trzeba będzie żyć?... Miła rzecz niema co mówić!... Gdzież do licha widziałem tę gębę? – Zauważył wśród księży jednego z włosami połyskującymi od pomady, którego pulchna, różowa twarzyczka wydała mu się znajomą. – Acha! – przypomniał sobie. – Tak, nie mylę się, to koleżka z seminaryum!

Na cmentarzu podczas śpiewania wersetu łacińskiego spostrzegł leżący nad grobem okłot słomy. Przerwał i spytał nagle stojącego za nim, grubego, cuchnącego winem, o czerwonej pijackiej twarzy kantora:

– Cóż to jest?

– To słoma księże proboszczu – odrzekł kantor zapitym głosem.

– Widzę, że słoma... ale na co ta słoma?

– To tak z uwagi... ze względu na krewnych... kładzie się na trumnę i naturalnie ziemia w tedy nie tłucze, to tak zawsze...

– Zabierz tę słomę! – roskazał proboszcz – Nie chcę jej tu...

– Ale każda rodzina chce księże proboszczu... to taki zwyczaj.

– Zmienię go! Zabierz tę słomę i radzę ci upijać się odtąd aż po pogrzebach.

Począł na nowo śpiewać werset łaciński nie zwracając uwagi na szepty i pomruk tłumu.

Nazajutrz podczas sumy z kazalnicy wytłumaczył parafianom postępek temi słowy:

Drodzy bracia!

Przybywszy do was wczoraj, zaraz na samym wstępie spostrzegłem, że zakorzeniły się w okolicy zwyczaje naganne. Proszę was i nakazuję, byście się ich wyrzekli, gdyż tolerować tego nie mogę. Co znaczy ta słoma na trumnie? Śmierć jest szczytną, ogromną tajemnicą, którą ponad wszystkie inne szanować należy. Czyż jestto szacunkiem, gdy się ściele słomę, jak bydłu? Mówiono mi, że dzieje się to ze względu na żyjących, by im oszczędzić smutnego stuku jaki wywołuje ziemia spadająca na deski trumny! O serca tchórzliwe, co lękacie się nawet płakać i odtrącacie od siebie cierpienie zesłane przez Boga!... Ja, drodzy bracia wymagam, by miano względy dla zmarłych. Nie chcę, by ktoś obcy przyjechawszy tutaj na pogrzeb mógł spytać: – I cóż to znaczy, czyż wieprzka mają tutaj wędzić?

Potem przeżegnał się, szerokie czyniąc gesty wymruczał: – W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego – i począł kazanie, którego tematem był ustęp ewangelii przypadający na ten dzień.

Długo mówiono w Randonnai o tym pierwszym występie krasomówczym nowego proboszcza, który wyrył się głęboko w duszach parafian.

Plebania położona była na samym końcu miasta. Osłoniony przed niedyskrecyą sąsiadów gęstym żywopłotem i kilku wysokiemi jodłami miał ksiądz Juliusz z okien swych widok na falisto ścielące się daleko w krąg pola. Podobała mu się ta cisza i pustka. Dom był czysty, wesoły, świeżo pobielony, miał zielone okiennice i małą werandę z podwójnemi schodami, po słupach której piął się powój. Przed domem leżał bardzo duży ogród pocięty żwirowanem i ścieżkam i zbiegającem i się pośrodku gdzie był placyk z figurą Matki Boskiej osłonioną płaczącym laurem. Sad pełen jabłoni przytykał do ogrodu. Niczego nie brakło co pobyt tu uczynić mogło miłym. Budynki gospodarskie porządne były i zaopatrzone w sprzęty, a kurniki wybornie się nadawały do chowu drobiu i królików. Ksiądz Juliusz nie był też narażony na często przykre sąsiedztwo z wikarym. Mieszkanie wikarego mieściło się w małym pawilonie, niedaleko stajen. Był to zresztą człowiek bardzo dyskretny i zjawiał się tylko w czasie jedzenia.

Mimoto gdy złożył wizyty, począł się nudzić. Wszędzie gdzie się pokazał doznał bardzo chłodnego przyjęcia. Przypisywał to smutnej awanturze w biskupstwie, o której wieść tu doszła niezawodnie, a zapomniał, że samo już pierwsze jego kazanie usprawiedliwiało dostatecznie pełne rezerwy usposobienie parafian względem nowego proboszcza. Ale nie wiele sobie z tego robił: – Każdy sobie rzepkę skrobie – powiedział i na tem się skończyło.

Zamiast uspokoić się w tej zacisznej kryjówce, do której żaden głos nie dochodził, nerwy jego naprężały się coraz bardziej do tego stopnia, że obok cierpienia moralnego popadł w chorobę fizyczną. Nie sypiał, podrażnienie nerwowe nie pozwalało mu wyleżeć w łóżku, bolały go wszystkie członki i biegał całą noc po sypialni z duszą wezbraną nieokreślonym jakimś smutkiem. Zaniepokoiło to matkę.

Pani Dervelle przybyła do Randonnai i zamieszkała u syna. Własną ręką urządziła plebanię aż do najdrobniejszych szczegółów wkładając w tę czynność całą swą zdolność oszczędnej i zapobiegliwej kobiety i tkliwość kochającej matki. Sama wystarała się o kucharkę niezbyt starą i nie za młodą, oraz ogrodnika, nadającego się i do innych posług, uregulowała wydatki dzienne i nadała ludziom i rzeczom kierunek wyborny. Pewnego wieczoru po kolacyi, gdy już sprzątnięto ze stołu, pani Dervelle usiadła przy lampie z robotą drutową. Ksiądz Juliusz siedział ze zmarszczonem czołem, zatopiony w rozmyślaniach. Od chwili odejścia wikarego nie zamienili ze sobą ni słowa.

– I cóż moje dziecko? – spytała matka.

– Ha, nic!

– O czem myślisz?

– O niczem.

– Prawda, będziesz teraz rozważniejszy... spokojniejszy?

– Tak mamo.

Wstał i począł chodzić nerwowo po pokoju potrącając krzesła.

– Mówisz: Tak..., ale tonem zgoła nie uspakajającym mój biedny Julku. Widzę, że ciągle jesteś zamyślony, podniecony... Nie można się odezwać, byś zaraz nie wybuchnął... a nie powiesz nic, ą nic... Czy ci co dolega?

– Nic!

– Więc cóż ci jest, powiedz moje dziecko!

– Nic!...

Nagle zatrzymał się i krzyknął:

– Ha to dobre!... i cóż chcesz, bym, począł w tym zapadłym kącie, pośród tych wszystkich bydląt! Czy to stanowisko dla mnie?... Ha, powiedz szczerze czy to dla mnie?

Pani Dervelle upuściła na kolana robotę.

– Jakto? – powiedziała. – Masz wyborne probostwo... plebania śliczna... Żyć możesz jak najszczęśliwszy człowiek... I czegóż ci jeszcze trzeb a Boże wielki?

Ksiądz Juliusz począł znowu chodzić tupiąc nogami.

– Czego mi trzeba?... Bo ja wiem?... Czegoś innego, ot i tyle!... Czuję, że są we mnie różne... różne stłumione rzeczy, co mnie dławią, a przejawić się nie mogą w tej nędznej egzystencyi proboszcza małomiejskiego, na którą skazany jestem beznadziejnie... Mam przecież mózg i serce!... Mam myśli, dążenia, które chcą skrzydła rozwinąć... wylecieć daleko, wysoko!... Chcę się bić, śpiewać... nieść między ludy pierwotne światło wiary... chcę... nie wiem zresztą, co!... A tu... ha, ha, ha... probostwo w miasteczku!...

Westchnął głęboko i zaraz począł mówić z gniewem:

– Proboszczem być tu, czy paść gęsi po rowach przydrożnych... to jedno!... Czy pamiętasz matko tłustego księdza Giborego?...

– Tego, co umiał opowiadać tak zabawne anegdotki? – przerwała matka, chcąc zmienić temat i rozweselić nieco syna. – Ach, naturalnie... pamiętam!... naśmialiśmy się też to nieraz, naśmiali...

– Naśmialiście się... mówisz – ciągnął dalej, coraz mocniej rozgniewany ksiądz Juliusz – z tego tłustego wieprza, który opowiadać umiał jedynie historyjki wychodkowe... Ha, to twój ideał... co? Cieszysz się, gdy widzisz księdza upadlającego się świństwami? Bądź spokojna... ciesz się... za pare lat spadnę do poziomu księdza Giborego! I ja też nauczę się opowiadać, naśladując odgłosy przy bólu żołądka:... Chlap, chlap... na brzoskwinie...!

– Zlituj się! – prosiła matka – uspokój się, dziecko!... Miej jeno trochę cierpliwości, trochę odwagi, a osięgniesz wszystko, czego pragniesz... Biskup sam powiedział... Ach, głowa twoja gubi cię!

– Biskup?... Ha... i cóż wie biskup... a zresztą przecież on mnie tu wysłał... i pocóż to zrobił... Całe nieszczęście to to, że jestem księdzem... a winną temu jesteś ty!

Biedna kobieta zadrżała na krześle i podniosła ręce w górę protestując:

– Ja winna?... – jęczała – Ach Boże!... cóż ty mówisz? Ależ, przypomnij sobie!... przypomnij sobie tylko!...

– Tak, tyś winna... ty!...

Uniósł się.

– Nudzi mnie już być księdzem... Dość mam już tej śmiesznej sukni... obrzydło mi to całe hokus pokus śmieszniejsze od niej jeszcze... nie chcę żyć jak niewolnik, jak rzezaniec.

Głos jego stał się głuchy, przytłumiony... słowa wyrzucał z gardła z trudnością, z wysiłkiem gwałtownym.

– Chciałbym... chciałbym być Piotrem pustelnikiem... Juliuszem II... Robespierrem... Bossuetem...

Napoleonem... Lamartinem... chciałbym się ożenić!...

Biedna kobieta krzyknęła przeraźliwie i nie mogąc powstrzymać łez, które wzbierały od samego początku rozmowy, załkała boleśnie:

– Mój Boże!... Mój Boże!... ależ w tobie siedzi szatan!...

– Acha – rzekł ksiądz Juliusz – już płaczesz... Trudno, idę sobie... Dobranoc!

Wyszedł i trzasnął drzwiami.

Po odjeździe matki plebania wydała mu się pustą.

Przyzwyczaił się widzieć ją ciągle przy sobie, słodką, uprzedzającą jego życzenia, czynną, biegającą po całym domu, po którym rozlewała pogodę i jasność swej duszy. Chwilami lubił wodzić oczyma za jej białym czepeczkiem, podobnym bielą swą do skrzydła anioła stróża, uspokajało go to. Z wzruszeniem patrzył na drobną kobiecinę, okrytą skromnym, czarnym szalem, tak jednak mężną, prostą i dobrą. Od czasu gdy jej zbrakło, wszystko zda się wrosło w ziemię, zlodowaciało, zakrzepło w bezruchu, ogród, horyzont,... lub powtarzało się z automatyczną jednostajnością. Ciągle ten sam milczący i uśmiechnięty wikary, z płaską twarzą i konopiastymi włosami. Gdy siedział z nim sam na sam, drażniło go jego milczenie, ale czuł, że rozmowa doprowadziłaby go wprost do rospaczy. Uczuwał wtedy cały, straszny ciężar samotności i zrozumiał, że długo jej znosić nie będzie w stanie. Mimoto odciął się jeszcze bardziej od ludzi, nie widywał nikogo i ograniczał stosunki ze swymi kolegami ściśle do granic swych obowiązków kapłańskich. Nie dawał przyjęć i nie składał wizyt, co doprowadzało do rospaczy wikarego, nawykłego do uczt wesołych, podczas których nie mówił ni słowa, roskoszując się niemi w milczeniu.

Unikał uczęszczania na konferencye i wynajdywał wzgardliwe wymówki, uwalniające go od urządzania ich w swoim domu. Gdy raz dziekan czynił mu wyrzuty z tego powodu, odparł:

– Płacę moją wkładkę i zrzekam się na waszą korzyść mej części obiadu. I czegóż jeszcze żądacie?... Nie mam zgoła żołądka po temu i nie lubię tych bibek kanonickich... Gdy mi przyjdzie ochota robić świństwa, robię je sam i ukrywam się z tem.

Zresztą głównie szło o to, by płacił wkładkę. Na jednym z takich obiadków postanowiono tedy dać mu spokój.

– Miły człowiek, niema co mówić!

– To borsuk jakiś!

– Co, borsuk?... Ależ to żbik wściekły!

Żarcik ten tak się wszystkim spodobał, że odtąd po wszystkich plebaniach nazywano księdza Juliusza żbikiem.

Jakim był w biskupstwie, takim pozostał w swej parafii i niebawem rozprzężenie w niej doszło do ostatecznych granic. Dla zabicia nudów bawił się ciągłem zmienianiem kantorów, kościelnych, zakrystyanów. Aż do dzieci na chórze odnowił cały personal kościoła, przewrócił do góry nogami komitet kościelny, przywłaszczając sobie całą w nim władzę, wreszcie otwartą i zaciekłą rozpoczął walkę z merem i radą municypalną. Niebawem wraz z nienawiścią do proboszcza, wrogi religii nastrój zapanował w tym małym zakątku, do niedawna tak spokojnym i uległym i ujrzano rzecz dziwną, nie widzianą tu dotąd... pogrzeb cywilny. W niedzielę podczas sumy prawie nikogo nie było w kościele, wierni znikli, prócz kilku dewotek upartych, ale one nie liczyły się, należąc już niejako do inwentarza kościelnego. Sprawy doszły do takiego napięcia, że proboszcz i mer spotkawszy się jednego ranka za cmentarzem na drodze, poczęli się kłócić a następnie pobili się w ordynarny sposób. W anonimowej denuncyacyi, przesłanej biskupowi, było napisane:

»...Wreszcie Eminencyo, od czasu przybycia proboszcza Dervelle, ilość szynków, których przedtem było ledwie ośmnaście na tysiąc pięćdziesiąt trzy dusz, wzrosła w sposób skandaliczny. Obecnie mamy ich tu czterdzieści sześć. Jest to ruina moralna parafii«.

Te rozrywki nie zdołały jednak księdzu Juliuszowi zapełnić wolnego czasu. Nie przestając doprowadzać ciągle do rospaczy swych parafian nieustannem prześladowaniem, miewał jeszcze fantazye i kaprysy inne, którym oddawał się z zapałem, porzucając je jednak rychło dla nowych fantazyj i kaprysów. Z kolei hodował tulipany, uczył się po angielsku, założył bażantarnię, zbierał minerały i rozpoczął pisać dzieło filozoficzno-religijne, które miało zawładnąć całym światem.

Nosiło ono tytuł: »Posiew życia«. Była to rzecz bardzo niejasna i wielce symboliczna, bohaterem był Chrystus, ateista babiloński, a rzecz działa się w krainie marzeń. Rozpłomieniony rzucał myśli gigantyczne, robił szerokie gesty, szkicował wspaniałe pejzaże. Nieraz mówił głośno:

– Tu i owdzie pylony... Chrystus idzie otoczony tłumami... Przypada mu do stóp kobieta ślepa, plugawa, z potwornymi pazurami u nóg: Ktoś ty? – pyta. – Jestem ludzka sprawiedliwość. Chrystus ją odpycha: – Precz, nie będziesz już sądziła: – Zjawia się inna kobieta, dziecko, uśmiechnięte, spoglądające naiwnie. – A ty kto jesteś? – pyta – Jam jest szaleństwo! – Chrystus ją całuje, mówiąc: – Idź i bądź płodną!...

Przerwał pracę z powodu trudności kompozycyi już na drugim rozdziale i rozpoczął zaraz dzieło polemiczne pt.: »O rekrutowaniu kapłanów, czyli reformie wychowania religijnego«. Ale napisał kilka ledwo kartek, gdyż brakło mu źródeł i to wznieciło w nim znowu namiętne pożądanie biblioteki. Wreszcie przerzucił się do spirytyzmu. Wieczorami, w towarzystwie przerażonego wikarego i ogłupiałego, zaspanego ogrodnika zasiadał przy małym stoliku okrągłym i aż do północy wywoływał duchy Salomona, Kaliguli, Izabeli bawarskiej, strasznych królów Niniwy, Sulamitki i Maryi Antoniny. Potem nagle pewnego dnia, zapominając zawrotnych magicznych spekulacyj, zjawił się w kuchni, nadzorując smarzące się pieczenie, kosztując sosów, wymyślając nowe, dziwnie skomplikowane potrawy. Przy tej okazyi jadał łakomie nie mogąc się nasycić, a obżarstwo pobudziło w nim pożądania zmysłowe, którego ataki męczyły go bardzo i wyczerpywały.

Żył w ten sposób przez ciąg lat dziesięciu, dręcząc siebie i innych, ciągle tęskniąc, ciągle pożądając, marząc rzeczy nieziszczalne, spadając z zawrotnych, orłom jeno dostępnych szczytów, w kałuże okropne, w których nurzają się wieprze. Ten okres jego życia był jedną torturą i dziwi mnie do dziś jeszcze, że nie położył mu kresu samobójstwem. Mawiał często do matki i mruczał sobie samemu:

– Czuję, że są we mnie różne rzeczy, które nie mogą się przejawić!

Zadawałem sobie często pytanie, czemby był stał się stryj Juliusz, gdyby ta wrąca lawa myśli i namiętności, paląca jego duszę, była znalazła ujście dla swej ekspanzyi. Może byłby został wielkim świętym, może wielkim, światowej sławy artystą, lub strasznym zbrodniarzem.

Przyzwyczajenie do jednego i tegosamego, monotonia nie uśpiły jego duszy, przeciwnie, zwiększały z dnia na dzień jego podniecenie. Gniew przybrał u niego rozmiary prawdziwej furyi. Strasznem było słyszeć, jak ten wymowny człowiek, ten kaznodzieja, nie mógł często wydusić z siebie słowa, skończyć zdania i miotał jeno ordynarne wyrazy, tonące zaraz w charkotaniu epileptycznem. Pogląd jego na ludzi streszczał się w owem syku i charczeniu, podobnem do kichnięcia:

– Bydło!... Bydło!

Gdy ktoś wspomniał o księżach, zdawało się, że zaczerwienione nagłym napływem krwi, oczy jego wyjdą z orbit.

– Bydło!... Bydło!... Bydło!...

Zaniedbał się i brudny był wstrętnie. Chodził po ulicy w cuchnącej, dziurawej sutannie, w stukających, ciężkich sabotach, tygodniami często nieogolony. Nikt mu się nie kłaniał przy spotkaniu, a dzieci za zbliżeniem się jego uciekały z krzykiem.

Czasem też widziano, jak wielkimi krokami sadził poprzez pola, a gesty szerokie zdawały się go unosić w powietrze. Rozmyślał wówczas o przerwanej pracy, o swem: »Posiewie życia«.

– Tu i tam ocean!... w górze niebo... Jezus stoi pośrodku między falami nieruchomych niebiosów, a miotanemi burzą wodami mórz... Mówi do wichru przestrzeni: – Dął będziesz w organy i śpiewał w duszy poety... Mówi do nieskończoności: – Zamieszkasz w spojrzeniu kobiety, idyoty, nędzarza i noworodka!...

Ów nieporządek myślowy i dezorganizacya moralna pogorszyły się jeszcze skutkiem gorączki tyfoidalnej, która go mało nie zabiła. Ojciec mój zaniedbywał swych chorych i czuwał u łoża stryja Juliusza, pielęgnując go z niezmiernem poświęceniem. Opowiadał mi potem różne ciekawe szczegóły. Zwidywania gorączkowe przybrały u niego charakter erotyczny i to tak skandaliczny, że siostra miłosierdzia uciekła. Wymawiał słowa dreszczem przejmujące i dopuszczał się czynów bardzo nieprzyzwoitych, tak że musiano mu związać ręce. Rekonwalescencya była długa i utrudniona draźliwem usposobieniem chorego, który ciągle beształ mego ojca:

– Bydlę!... bydlę!... precz!... Tyś mnie nabawił tyfusu!... Czyż ty wiesz cokolwiek, głupcze jakiś?... Bydlę!... bydlę!...

Wstał z łóżka w sam czas, by pochować swą matkę zmarłą nagle, pewnego ranka znalezioną w łóżku martwą, zabitą atakiem anewryzmu.

Wuj Juliusz płakał gorzko i szczerze.

– Zmartwienie ją zabiło! – wołał. – Jestem zbrodniarzem!... Zabiłem ją, tę dobrą, świętą kobietę!...

Wraz z ojcem i matką moją czuwał przy zwłokach i upierał się, że sam je pochowa.

– Osłabiony jesteś jeszcze! – perswadował ojciec. – Spocznij, pogorszy ci się!

Ale wuj Juliusz powtarzał:

– Nie, nie... zabiłem ją... Tak, ja ją zabiłem!... I pocóż mnie leczyłeś?... Ach, czemuż ona zmarła!!...

Na cmentarzu, gdy grób zasypano, a ludzie cisnęli się do kropielnicy, ukląkł na mokrej ziemi i bijąc się w piersi jak szalony, jęczał:

– Panowie!... Panie!... To ja ją zabiłem... ja! Miejcie litość! Miejcie litość!

Wpół omdlałego musiano odnieść do domu. Tego wieczora nie chciał dopuścić by mówiono o testamencie mej babki, która podzieliła swój majątek równo między obu synów.

– Nie mówcie mi o tem!... Nie chcę pieniędzy!... oddam wszystko biednym!

Ale nazajutrz dowiedziawszy się o treści testamentu, zapomniał o swym bólu i zawrzał gniewem:

– Nie... nie!... Nie... nie chcę... nie godzę się! Okradziony jestem!... Wniosę skargę!...

Potem przy podziale ruchomości okazał się dzikim i zajadłym, groził memu ojcu żandarmami za jakiś rondel, za ścierkę...

Gdy nareszcie sprawę spadkową uregulowano i został wprowadzony w posiadanie dziedzictwa, sprzedał naraz wszystko co miał i wyjechał do Paryża.

Przez ciąg sześciu lat nie dał znaku życia. Nie wiedziano, czy żyje, czy umarł, co robi? Ojciec mój usiłował zasięgnąć jakichś wieści. Czynił to kilkakrotnie, zawsze jednak nadaremnie. Dowiedział się tylko, że stryj Juliusz samowolnie, bez upoważnienia opuścił swą parafię i na tem się skończyło. Ilekroć pan Bizieux, właściciel galanteryjnego handlu w Viantais, wyruszał do Paryża na zakup towarów, ojciec zalecał mu zawsze, by pytał, rozglądał się po ulicach... Któż wie?... Czasem przypadek!...

Pan Bizieux powracał:

– Widziałem przecież – mówił – taką masę ludzi!... O, oto w Paryżu chyba nie trudno... Ale nigdzie nie dostrzegłem księdza Dervelle!...

Raz na ulicy Grenelle wydało mu się, iż spotkał kogoś dyabelnie podobnego. Ale to była omyłka... Drugi raz... w kawiarni...

– W kawiarni! – wtrąciła moja matka – to na niego całkiem wygląda!...

Wreszcie ojcu wydało się, że znalazł najlepszy sposób. Napisał list i zaadresował go w ten sposób:

»J. E. Najprzewielebniejszy Ksiądz Arcybiskup paryski – z prośbą o doręczenie ks. Juliuszowi Dervelle, proboszczowi z Randonnai

Paryż«.

Odpowiedź nie nadeszła. Mijały dni, miesiące, lata, a ojciec mój mimo wszystko nie mogąc wyzbyć się przywiązania do tego złego brata, którego uratował od śmierci, od czasu do czasu smutny i rozciekawiony zarazem, zadawał sobie pytanie:

– Cóż on u licha może robić w Paryżu?

L’Abbé Jules

PREMIÈRE PARTIE

I.

Hormis les jours où mon père avait pratiqué une opération difficile, un accouchement important, et qu’il en expliquait, à table, par des termes techniques, souvent latins, les plus émouvantes phases, mes parents ne se parlaient presque jamais. Non qu’ils se boudassent ; ils s’aimaient beaucoup au contraire, s’entendaient, en toutes choses, le mieux du monde, et l’on ne pouvait rencontrer un ménage plus uni ; mais, habitués à penser la même pensée, à vivre les mêmes impressions, et n’étant point romanesques de leur nature, ils n’avaient rien à se dire. Ils n’avaient rien à me dire non plus, me trouvant ou trop grand pour m’amuser à des chansons, ou trop petit pour m’ennuyer à des questions sérieuses. Et puis, ils étaient très imprégnés de cette idée qu’un enfant bien élevé ne doit ouvrir la bouche que pour manger, réciter ses leçons, faire sa prière. S’il m’arrivait quelquefois de m’insurger contre ce système de pédagogie familiale, mon père, sévèrement, m’imposait silence par cet argument définitif :

– Eh bien ! qu’est-ce que c’est ?… Et les trappistes, est-ce qu’ils parlent, eux ?

À part cela, s’ils n’étaient pas toujours gais et affectueux comme je l’eusse souhaité, ils me chérissaient du mieux qu’ils pouvaient.

Pour qu’ils se crussent autorisés à desserrer les lèvres, il fallait, en dehors des aventures professionnelles et du train-train de la vie, des occasions considérables, telles qu’un déplacement de fonctionnaire, un chevreuil tué à l’affût, dans les bois de M. de Blandé, la mort d’un voisin, la nouvelle imprévue d’un mariage. Les grossesses probables des clientes riches servaient aussi de thèmes à de brefs entretiens qui se résumaient de la sorte :

– Pourvu que je ne me trompe pas ! disait mon père… pourvu qu’elle soit vraiment enceinte !

– Ah ! ce sera un bel accouchement !… affirmait ma mère… quatre par mois, comme celui-là, je n’en demande pas plus… nous pourrions nous acheter un piano.

Et mon père faisait claquer sa langue.

– Quatre par mois !… Fichtre !… Tu es trop gourmande, aussi, mignonne !… Et puis, je suis toujours inquiet avec cette sacrée femme-là… Elle a le bassin si étroit !

Sans savoir d’une façon précise quelle partie mystérieuse du corps désignait ce mot : bassin, j’avais fini, dès l’âge de neuf ans, par connaître exactement le jaugeage et les facultés puerpérales des bassins de toutes les femmes de Viantais. Ce qui n’empêchait nullement mon père, après ces constatations scientifiques, après des énumérations d’utérus, de placentas, de cordons ombilicaux, de m’assurer que les enfants naissaient sous des choux. Je n’ignorais rien non plus de ce qui constitue un cancer, une tumeur, un phlegmon ; mon esprit délaissé s’était peu à peu empli de l’horrible image des plaies qu’on cache comme un déshonneur ; une lamentation d’hôpital avait passé sur lui, glaçant le sourire confiant de la toute petite enfance. Et à voir mon père sortir, chaque soir, sa trousse de sa poche, étaler, sur la table, les menus et redoutables instruments d’acier brillant, souffler dans les sondes, essuyer les bistouris, faire miroiter, à la lampe, les minces lames des lancettes, mes si beaux rêves d’oiseaux bleus et de fées merveilleuses se transformaient en un cauchemar chirurgical, où le pus ruisselait, où s’entassaient les membres coupés, où se déroulaient les bandages et les charpies hideusement ensanglantés. Parfois aussi, il employait une soirée à nettoyer son forceps, qu’il oubliait, très souvent, dans la capote de son cabriolet. Il en astiquait les branches rouillées, avec de la poudre jaune, en fourbissait les cuillers, en huilait le pivot. Et quand l’instrument reluisait, il prenait plaisir à le manœuvrer, faisait mine de l’introduire, en des hiatus chimériques, avec délicatesse. Le recouvrant ensuite de son enveloppe de serge verte, il disait :

– C’est égal !… Je n’aime pas me servir de cela… J’ai toujours peur d’un accident !… C’est si fragile, ces sacrés organes !

– Sans doute ! répondait ma mère… Mais tu oublies que, dans ces cas-là, tu prends le double d’honoraires !…

Si ces choses m’instruisaient de ce que les enfants ignorent habituellement, elles ne m’amusaient pas. En mon existence chétive, rien ne m’était plus pénible que ces heures de repas, si lentes à s’écouler. J’aurais voulu m’échapper, gambader quelque part, dans l’escalier, dans le corridor, à la cuisine, près de la vieille Victoire qui, au risque d’encourir les reproches de ma mère, me laissait barboter dans ses chaudrons, jouer avec les robinets du fourneau, remonter le tourne-broche, et, parfois, me contait d’extraordinaires histoires de brigands qui me terrifiaient, délicieusement. Mais l’obéissance m’obligeait à me morfondre, sans bouger, sur ma chaise, dont le siège trop bas était exhaussé par deux in-folio, deux tomes dépareillés et très vieux de la Vie des Saints, et je ne devais quitter la table que lorsque ma mère donnait, en se levant, le signal du départ. L’été, je m’arrangeais pour ne pas trop souffrir de l’ennui. Le vol grenu des mouches, le ronflement des guêpes, au-dessus des assiettes de fruits, les papillons et les insectes qui, avec la fraîche odeur des fleurs arrosées, venaient s’abattre sur la nappe, suffisaient à distraire mon esprit. Et puis, par la fenêtre ouverte, j’aimais à regarder le jardin, la vallée, là-bas, et, plus loin, les coteaux de Saint-Jacques, violets et brumeux, derrière lesquels se couchait le soleil. Hélas ! l’hiver, il n’y avait plus de mouches, plus de guêpes, plus de papillons, plus de ciel, plus rien… plus rien que cette salle morne, et que mes parents, absorbés, chacun de son côté, en des combinaisons inconnues, d’où je me sentais si absent, toujours.

Il avait plu toute la journée, je me souviens, et ce soir-là, un soir d’hiver particulièrement triste, mes parents n’avaient pas prononcé une parole. Ils semblaient plus moroses que jamais. Mon père plia sa serviette, soigneusement, en forme de cœur, comme il avait coutume de faire, chaque soir, le repas terminé, et, tout à coup, il se demanda :

– Mais qu’a-t-il pu fabriquer à Paris ?… C’est inconcevable.

Par menues chiquenaudes, il chassa les miettes de pain tombées dans les plis de son gilet et de son pantalon, rapprocha sa chaise de la cheminée, où des tisons achevaient de se consumer, et, le corps légèrement penché vers le feu, les coudes aux genoux, il se chauffa les mains qu’il frottait, de temps en temps, l’une contre l’autre, en faisant craquer les jointures. Victoire vint desservir, tournant autour de la table, les manches de sa robe retroussées jusqu’au coude ; quand elle fut partie, mon père répéta, accentuant son interrogation :

– Mais, qu’a-t-il pu fabriquer à Paris ?… pendant six ans… sans donner de ses nouvelles, jamais ?… Un prêtre !… C’est bien curieux !… Ça me chiffonne de le savoir.

Je compris qu’il s’agissait de mon oncle, l’abbé Jules. Le matin, mon père avait reçu une lettre de lui, annonçant son très prochain retour. La lettre était brève, ne contenait aucune explication. On y eût vainement cherché une émotion, une tendresse, une excuse de ses longs oublis. Il revenait à Viantais, et se bornait à en informer son frère, par une lettre semblable aux lettres d’avis que les fournisseurs envoient à leurs clients. Mon père avait même remarqué que l’écriture en était plus hargneuse que jamais.

Pour la troisième fois, il s’écria :

– Mais qu’a-t-il pu fabriquer à Paris ?…

Ma mère, le buste droit devant la table, raide, les bras croisés, l’œil vague, hochait la tête. Elle avait une expression de dureté conventuelle, qu’exagérait encore sa robe de sergé noir, plate, sans un ornement, sans une blancheur de lingerie au col et aux poignets.

– Un original de son espèce ! fit-elle… Sûr que ça n’est pas très édifiant !

Et, après un silence, d’une voix sèche, elle ajouta :

– Il aurait bien dû y rester, à Paris… Moi, je n’attends rien de bon de son retour.

Mon père approuva.

– Sans doute !… sans doute !… dit-il ; avec un caractère comme le sien, la vie ne sera pas heureuse, tous les jours !… Oh ! non, par exemple !… Pourtant…

Il réfléchit pendant quelques secondes et reprit :

– Pourtant, il y a un avantage, mignonne, à ce que l’abbé reste près de nous… un avantage considérable… considérable !

Ma mère riposta vivement, en haussant les épaules :

– Un avantage !… Tu crois cela, toi !… D’abord, la famille, il s’en moque, autant que de dire sa messe… A-t-il seulement une pauvre fois envoyé des étrennes au petit, son filleul ?… Quand tu l’as soigné dans sa grande maladie, passant les nuits, négligeant pour lui tes affaires, t’a-t-il seulement remercié ? Tu disais : « Il nous fera un beau cadeau. » Où est-il, son beau cadeau ?… Et les lapins, et les bécasses, et les grosses truites, et tout ce dont on le gavait !… Ce que nous nous sommes privés de bonnes choses pour lui !… Il semblait, en vérité, que cela lui était dû…

– Dame ! voyons, interrompit mon père… on faisait pour le mieux…

– Non, vois-tu, nous avons été des imbéciles, avec lui… C’est un mauvais parent, un mauvais prêtre, un être indécrottable !… S’il revient à Viantais, c’est qu’il ne possède plus rien, qu’il a tout mangé, qu’il est a quia… Et nous l’aurons à notre charge !… Eh bien vrai ! il ne nous manquait plus que ça !

– Allons, allons, mignonne, voilà encore que tu exagères !… S’il revient, mon Dieu, c’est qu’il n’a jamais pu rester en place… C’est un diable !… Il quitte Paris, comme il a quitté l’évêché, où il serait arrivé à tout, comme il a quitté sa cure de Randonnai, où il était si tranquille, où il y avait tant de casuel… Il lui faut du changement, du nouveau… Il ne se trouve à son aise nulle part !… Quant à sa fortune, hé, hé, je ne suis pas du tout de ton avis… Il était joliment avare, l’abbé, joliment pingre, souviens-toi ?

– D’être pingre, mon ami, cela n’empêche point de gaspiller son bien en de sottes manigances… Sait-on quelles lubies traversent des cervelles pareilles ?… Enfin, tu oublies qu’avant de partir pour Paris, l’abbé a vendu sa ferme, vendu ses deux prés, vendu le bois de la Faudière ?… Pourquoi ? Et tout cet argent, où est-il maintenant ?

– Ça, c’est vrai ! dit mon père, devenu subitement rêveur.

– Sans compter qu’il n’est pas aimé dans le pays… qu’il te nuira dans tes élections, peut-être même dans ta clientèle… Ainsi les Bernard, que tu as tant de peine à maintenir, je ne serais pas étonnée qu’ils te lâchent… Dame ! ça se peut !… Et puis, va donc chercher des gens qui soient aussi souvent malades, et qui paient aussi bien !

Mon père se renversa sur le dossier de sa chaise, eut une grimace aux lèvres, se gratta la nuque.

– Oui, oui ! murmura-t-il, à plusieurs reprises… Tu as raison… Ça se peut !

La voix de ma mère prit un ton confidentiel.

– Écoute, je n’ai jamais voulu te le dire, pour ne pas te tourmenter… Mais je tremblais toujours d’apprendre un malheur… Tiens ! Verger, qui a tué l’archevêque, Verger était un prêtre aussi, un fou, un exalté, comme l’abbé Jules…

Mon père se retourna d’un mouvement brusque. Une épouvante était dans ses yeux. Il semblait que, tout d’un coup, son regard eût plongé dans un abîme plein d’horreur. Frissonnant, il balbutia :

– Verger !… qu’est-ce que tu dis là ?… Verger !… sacristi !

– Eh bien ! oui, j’ai souvent pensé à cela… Jamais je n’ouvrais ton journal sans une angoisse au cœur… Est-ce qu’on sait ?… D’abord, dans ta famille, ils sont si originaux, tous !

La conversation cessa, et un grand silence de nouveau s’établit.

Au dehors, le vent sifflait, secouait les arbres, et la pluie s’était remise à tambouriner sur les vitres. Mon père, le visage bouleversé, regardait le feu mourir ; ma mère, songeuse, plus pâle d’avoir tant parlé, avait les yeux perdus dans le vide familier. Et moi, dans cette salle à manger, à moitié baignée d’ombre, dans cette salle sans meubles, aux murs nus, aux fenêtres pleines de nuit, je me sentais bien seul, bien abandonné, bien triste. Du plafond, des murs, des yeux même de mes parents, un froid tombait sur moi, qui m’enveloppait comme d’un manteau de glace, me pénétrait, me serrait le cœur. J’avais envie de pleurer. Je comparais notre intérieur claustral, renfrogné, avec celui des Servières, des amis chez qui, toutes les semaines, le jeudi, nous allions dîner. Comme j’enviais l’intime et douce chaleur de cette maison, ses tapis caressants, ses murs ornés de tentures consolatrices, ses portraits de famille dans des cadres ovales, ses souvenirs anciens pieusement gardés, tous ces jolis riens épars, qui étaient, chacun, un sourire, la joie constante du regard, la révélation d’une habitude chère ! Pourquoi ma mère n’était-elle pas, comme Mme Servières, gaie, vive, aimante, vêtue de belles étoffes, avec des dentelles et des fleurs à son corsage, et des parfums dans ses cheveux roulés en torsades blondes ? Elle était si charmante, Mme Servières, tout en elle m’attendrissait tellement, que j’aimais à m’asseoir sur les sièges qu’elle venait de quitter, à respirer, à embrasser la place où son corps avait reposé. Pourquoi ne faisais-je pas ainsi avec ma mère ?… Pourquoi n’étais-je pas comme Maxime et comme Jeanne, des enfants de mon âge, qui pouvaient causer, courir, jouer dans les coins, être heureux, et qui avaient de grands livres dorés, dont le père expliquait les images, au milieu des admirations et des rires ?…

Retenant des bâillements, je me tournais, me retournais sur cette exécrable Vie des Saints, qui me servait de siège, sans parvenir à trouver une position qui me contentât. Afin d’intéresser mes oreilles à quelque bruit, mes yeux à quelque spectacle, j’écoutais Victoire qui, derrière la porte, traînait ses sabots sur les dalles de la cuisine, remuait de la vaisselle, et je considérais le rond de lumière jaune qui tremblotait, au plafond, au-dessus de la lampe.

Ce soir-là, mon père oublia d’inscrire sur son agenda les visites et les courses qu’il avait faites, dans la journée, chez des malades ; je remarquai aussi qu’il ne lut point son journal, deux choses que, dans l’ordinaire de la vie, il accomplissait avec une impitoyable régularité.

Pour me distraire un peu, je voulus penser à mon oncle l’abbé, dont le retour avait amené entre mes parents une conversation d’une longueur, d’une vivacité inaccoutumées. J’étais bien petit quand il avait quitté le pays : trois ans à peine, et pourtant je m’étonnais de ne le revoir dans mes souvenirs que comme une chose très incertaine ; car, depuis cette époque, il ne se passait pas de jours qu’on me menaçât de mon oncle, ainsi que d’une sorte de diable noir, d’ogre terrible qui emporte les enfants méchants. Ne m’avait-on pas raconté qu’une fois, jouant dans son jardin de Randonnai, j’étais tombé au beau milieu d’une corbeille de tulipes et que mon oncle, furieux, m’avait cruellement fouetté, avec le martinet qui lui servait à battre ses soutanes. Et lorsqu’il s’agissait de dépeindre vigoureusement la laideur physique ou la laideur morale de quelqu’un, mes parents ne manquaient jamais d’employer cette comparaison : « Il est laid comme l’abbé Jules… sale comme l’abbé Jules… gourmand comme l’abbé Jules… violent comme l’abbé Jules… menteur comme l’abbé Jules. » Si je pleurais, ma mère, pour me faire honte, s’écriait : « Oh ! qu’il est vilain !… Il ressemble à l’abbé Jules ! » Si je commettais un acte de désobéissance : « Continue, continue, mon garçon, tu finiras comme l’abbé Jules. » L’abbé Jules ! c’est-à-dire tous les défauts, tous les vices, tous les crimes, toutes les hideurs, tout le mystère. Très souvent, le curé Sortais venait nous voir, et, chaque fois, il demandait :

– Eh bien ? toujours pas de nouvelles de l’abbé Jules ?

– Hélas ! non, monsieur le curé.

Le curé croisait alors ses mains courtes et potelées sur son gros ventre, dodelinait de la tête d’un air navré.

– Si c’est possible, des choses comme ça !… Pourtant, hier, j’ai encore dit une messe pour lui.

– Il est peut-être mort, monsieur le curé.

– Oh ! s’il était mort, ma petite dame, ça se saurait !…

– Ça vaudrait peut-être mieux, monsieur le curé.

– Peut-être bien, ma petite dame ! La miséricorde de Dieu est si grande !… On ne sait pas ! Mais c’est bien triste pour le clergé, bien triste… bien, bien triste !

– Et pour sa famille aussi, allez, monsieur le curé.

– Et pour le pays ! Et pour tout, pour tout… bien triste, pour tout !

Et le curé humait sa prise en reniflant fortement.

Je me souvenais aussi des histoires de jeunesse de l’abbé que, dans ses jours de bonne humeur, mon père m’avait dites, moitié scandalisé, moitié réjoui. Il les commençait sur un ton sévère, promettait d’en tirer des morales bien senties, puis il se laissait gagner, peu à peu, par la gaîté sinistre de ces farces, et il achevait son récit, dans une quinte de rires, en se tapant la cuisse. Une, entre autres, avait produit sur moi une vive impression. Quelquefois, lorsque je voyais le visage de mon père se dérider un peu, je demandais :

– Petit père, raconte mon oncle Jules et ma tante Athalie.

– As-tu été bien sage, au moins ? As-tu bien appris tes leçons ?

– Oui, oui, petit père. Oh ! t’en prie, raconte.

Et mon père contait :

– Toute petite, ta pauvre tante Athalie, que nous avons perdue, hélas ! était très gourmande ; si gourmande qu’on ne pouvait laisser, à portée de sa main, aucune friandise, qu’elle ne la dévorât. À l’office, elle chipait les restes des fricots ; dans les placards, elle découvrait les pots de confitures, et sauçait ses doigts dedans ; au jardin, elle mordait à même les pommes sur les espaliers, et le jardinier se désespérait, pensant que c’étaient les loirs et les autres bêtes malfaisantes qui causaient ces ravages. Il multipliait les pièges, passait les nuits à l’affût, et ta tante se moquait de lui : « Eh bien, père François, et les loirs ? – Ah ! ne m’en parlez point, mam’zelle, c’est des sorciers, ben sûr… Mais j’les pincerai, tout d’même. » Ce fut ta tante qu’il pinça. On la punit sévèrement, parce que ce sont de vilains péchés que la gourmandise et la désobéissance. Quoiqu’elle fût espiègle – un vrai petit diable – Athalie ne se portait pas bien. Elle toussait beaucoup, et l’on craignait pour sa poitrine… Afin de la guérir, ta grand-mère lui faisait boire, tous les matins, une cuillerée d’huile de foie de morue. Ça n’est pas bon, l’huile de foie de morue, et, je te l’ai dit, ta tante était gourmande. Pour la décider, il fallait la croix et la bannière. Cependant, au bout de quelques mois, elle se trouva bien de ce régime ; les couleurs lui étaient revenues, sa toux diminuait. Ce qui ne l’a pas empêchée, plus tard, de mourir d’une phtisie pulmonaire. Elle avait des cavernes… Quand on a des cavernes, vois-tu, il n’y a rien à faire : il faut mourir un jour ou l’autre. Et les enfants qui ne sont pas sages, ont toujours des cavernes…

Pour donner sans doute à mon imagination le temps de peser ces paroles prophétiques, mon père avait l’habitude de s’arrêter un instant, à cet endroit de son récit. Il me regardait d’un air affirmatif, se mouchait longuement, et, tandis qu’un petit frisson me secouait le corps, à la pensée que moi aussi, comme ma tante Athalie, je pourrais bien avoir des cavernes, il poursuivait d’une voix joviale :

– Un matin, ton oncles Jules – il avait dix ans, alors – entra, en chemise, chez sa sœur. D’une main, il tenait la bouteille d’huile de foie de morue, de l’autre, un sac de papier rempli de pastilles de chocolat, qu’il avait découvertes, je ne sais où, au fond d’un tiroir. La pauvre petite dormait ; brutalement, il la réveilla. « Allons, bois ta cuillerée ! », lui dit-il. Ta tante, d’abord refusa : « Bois ta cuillerée, répéta Jules, et je te donnerai une pastille de chocolat. » Il avait ouvert le sac, remuait les pastilles, en prenait des poignées qu’il lui montrait, en claquant de la langue : « C’est bon, lui disait-il, c’est fameusement bon… et il y a de la crème à la vanille… Allons, bois. » Athalie, but, en faisant d’horribles grimaces. « Prends-en une autre, maintenant, dit Jules, et je te donnerai deux pastilles, tu entends bien, deux belles pastilles. » Elle but une seconde cuillerée. « Tiens, encore celle-ci, et tu auras trois pastilles. » Elle but une troisième cuillerée… Elle en but quatre, puis six, puis dix, puis quinze, elle but toute la bouteille… Alors ton oncle, ne se tint plus de joie. Il dansa dans la chambre, agitant la bouteille vide, criant : « C’est une bonne farce… Ha ! ha ! ha !… quelle bonne farce !… Et tu seras malade, et pendant deux jours, tu vomiras… Ah ! que je m’amuse ! » Ta tante Athalie pleurait, se sentait le cœur tout brouillé. Elle fut malade, en effet, très malade, faillit mourir. Pendant huit jours, elle eut la fièvre et des vomissements, et, deux semaines, elle garda le lit. Ton oncle, lui, fut fouetté ; on le mit au cachot noir, mais il fut impossible de lui arracher un mot de repentir. Au contraire, il ne cessait de répéter : « Elle a vomi, elle a vomi !… Ah ! que je m’amuse ! »

Et mon père, éclatant de rire, concluait :

– Sacré Jules, va !

Ces particularités, incessamment renouvelées, auraient dû graver, pour toujours, les traits d’un tel oncle dans mon esprit d’enfant craintif. Mais non !… Il ne me restait de lui qu’une vision confuse et changeante, à laquelle mon imagination, surexcitée par les récits de ma famille, prêtait mille formes différentes et pénibles. Mon oncle l’abbé ! En me répétant ces mots, tout bas, je voyais se dresser devant moi une figure de fantôme, hérissée, sabrée de grimaces, grotesque et terrible, tout ensemble, et je ne savais pas si je devais m’en effrayer, ou bien en rire. Mon oncle l’abbé ! Je m’efforçai d’évoquer sa véritable physionomie, j’appelai à mon aide toutes les circonstances graves de ma vie, desquelles elle pouvait surgir, éclatante et réelle. Ce fut en vain !… De toute la personne de mon oncle, vague ainsi qu’un vieux pastel effacé, je ne retrouvais qu’un long corps osseux, affaissé dans un fauteuil à oreillettes, avec des jambes croisées sous la soutane, des jambes maigres et sèches, aux chevilles pointues, qui se terminaient par des pieds énormes, carrés du bout, et chaussés de chaussons verts. Autour de lui, des livres ; sur un mur gris, dans une chambre claire, un tableau représentant des personnages à barbes rousses, penchés au-dessus d’une tête de mort. Puis, une voix, dont j’avais encore dans l’oreille le timbre désagréable, une voix sifflante de pneumonique, toujours pleine de gronderies et de reproches irrités. « Polisson ! » par-ci, « polisson ! » par-là. Et c’était tout !

Je n’éprouvais pas un bien vif désir de le revoir, comprenant, instinctivement, qu’il ne m’apporterait pas un élément nouveau d’affection ou d’amusement, certain aussi que je n’avais rien à attendre d’un mauvais parrain qui, lors de mon baptême, avait refusé de payer les dragées, d’offrir un cadeau à ma mère, et ne me donnait jamais d’étrennes, à la nouvelle année, pas même des oranges ! J’avais entendu dire également qu’il ne m’aimait pas, qu’il n’aimait personne, qu’il ne respectait pas le bon Dieu, qu’il était toujours en colère ; et j’eus une serrée au cœur à l’idée qu’il me battrait peut-être, comme autrefois, avec son martinet. Cependant, je ne pouvais me défendre d’une certaine curiosité, qu’avivaient les exclamations de mon père : « Mais qu’a-t-il pu fabriquer à Paris, pendant six ans ? » Ce point d’interrogation me semblait renfermer un impénétrable mystère ; il me faisait voir l’abbé Jules, dans un lointain obscur et grouillant, entouré de formes vagues, et se livrant à des pratiques défendues, dont je souffrais de ne pas connaître le but… En effet, pourquoi était-il parti ?… Pourquoi ne savait-on rien de sa vie, là-bas ?… Pourquoi revenait-il ?… Quelle impression me causerait-il ? Son corps osseux, ses jambes sèches, ses chaussons verts, la bouteille d’huile de foie de morue, les tulipes, le martinet, tout cela dansait, dans ma tête, une éperdue sarabande. À la veille de retrouver cet oncle inquiétant, je ressentais la même peur attractive, qui me prenait les jours de foire, sur le seuil des ménageries et des boutiques de saltimbanques. N’allais-je pas être, tout à coup, en présence d’un personnage prodigieux, incompréhensible, doué de facultés diaboliques, plus hallucinant mille fois que ce paillasse à perruque rouge, qui avalait des sabres et de l’étoupe enflammée, plus dangereux que ce nègre, mangeur d’enfants, qui montrait ses dents blanches dans un rire d’ogre affamé ?… Tout le surnaturel que mon cerveau exalté était capable d’imaginer, je l’associai à la personne de l’abbé Jules, qui, tour à tour, minuscule et géante, se dissimulait comme un insecte, entre les brins d’herbe, et soudain emplissait le ciel, plus massive, plus haute qu’une montagne… Je ne voulus pas réfléchir plus longtemps aux conséquences possibles de l’installation, à Viantais, de l’abbé Jules, car la terreur s’emparait de moi, peu à peu, et mon oncle m’apparaissait, maintenant, avec un nez crochu, des yeux de braise ardente et deux cornes effilées que son front dardait contre moi, férocement.

La lampe filait. Une âcre odeur d’huile brûlée se répandait dans la salle. Mais, chose extraordinaire, personne n’y prenait garde. Mes parents étaient restés silencieux. Ma mère, immobile, les yeux vagues, le front sévère, continuait de rêver ; mon père tisonnait avec rage, écrasait des charbons du bout de la pincette, fouillait la cendre, qui voletait, dans le foyer, en flocons blanchâtres. Et le vent s’apaisait. Les arbres ronflaient doucement, la pluie s’égouttait sur la terre, avec un bruit monotone. Tout à coup, dans le silence, la sonnette de la grille sonna.

– Ce sont les Robin, dit ma mère… Montons dans la chambre.

Elle se leva, prit la lampe, dont elle baissa la mèche, et nous la suivîmes, moi heureux de me dégourdir les jambes, mon père répétant à voix basse :

– Mais qu’a-t-il pu fabriquer à Paris ?

II.

Les maisons de Viantais sont bâties, au versant d’un petit coteau, de chaque côté de la route de Mortagne, qui débouche de la forêt, à un kilomètre de là, par une belle trouée dans la futaie, maisons propres et riantes, la plupart de briques, avec des toits hauts et des fenêtres gaiement ornées, l’été, de pots de fleurs et de plantes grimpantes. Quelques-unes attiennent à des jardins symétriquement disposés en plates-bandes et dont le mur qui les enclot se couvre d’espaliers et s’encadre de vignes. Des venelles, ouvrant de brusques horizons sur les champs, aboutissent à l’unique rue, qui, vers le milieu du bourg, s’élargit en une vaste place, au centre de laquelle une fontaine se dresse ; puis la rue continue de descendre jusqu’à la vallée et la grand-route, franchissant la rivière sur un pont de granit rose, reprend son cours paisible à travers les prés, les cultures et les boqueteaux. Dans le haut du pays, et reliée à lui par une vaste allée d’ormes – rendez-vous des gamins qui jouent à la marelle – l’église apparaît, vieille, tassée, coiffée d’un clocher pointu, en forme de bonnet de coton. À droite, sont les écoles et notre habitation ; à gauche, le presbytère, séparé du cimetière par un mur démoli, creusé en brèches, de-ci, de-là, au-dessus desquelles l’on voit les croix qui se démantibulent et les tombes qui verdissent. Au milieu de l’allée d’ormes, un calvaire s’élève, dont le christ de bois peint, pourri par l’humidité, n’a plus qu’une jambe et qu’un bras, ce qui n’empêche pas les dévotes de venir s’agenouiller au pied de la croix, et de marmotter des oraisons, en égrenant leur chapelet.

À cette époque Viantais comptait deux mille cinq cents habitants, et ne renfermait pas plus de vingt familles bourgeoises et ménages de fonctionnaires. On s’y voyait très peu, même entre parents qui, presque tous, se trouvaient divisés pour de féroces et mesquines considérations de vanité, ou brouillés par des affaires de succession. Nos relations, à nous, se bornaient aux Servières, dont le luxe gênait mes parents, les inquiétait, les mettait en méfiance ; au curé Sortais, vieillard excellent, charitable et compromettant, à cause de l’excessive candeur de son âme, qui l’incitait à commettre sans cesse les plus lourdes bévues ; enfin, aux Robin, devenus tout de suite les intimes de la maison. Nous recevions bien, de loin en loin, la visite du cousin Debray, ancien capitaine d’infanterie, original fieffé, qui passait son temps, mangeait l’argent de sa retraite à empailler des belettes et des putois dans des attitudes comiques et prétentieuses, mais on lui faisait mauvais accueil, parce qu’il ne pouvait prononcer deux mots sans jurer, et qu’il « sentait la bête morte », disait ma mère. Les Robin, dès leur arrivée – ils n’habitaient le pays que depuis quatre ans – s’étaient étroitement liés avec nous. À la première entrevue, nous nous étions reconnus pour des êtres de même race. Comme il n’existait, entre les Robin et ma famille, aucune rivalité d’intérêt ou d’ambition, qu’ils avaient les mêmes instincts, les mêmes goûts, une compréhension pareille de la vie, l’amitié s’établit durable ; amitié d’ailleurs restreinte à la facile observance d’un égoïsme cordial, qui n’eût point résisté aux plus légères secousses du sacrifice et du dévouement.

M. Robin, ancien avoué de Bayeux, avait été, sa charge vendue, nommé juge de paix, à Viantais, grâce à la protection d’un sénateur, dont il parlait sans cesse et à propos de tout, avec enthousiasme. C’était un homme d’une cinquantaine d’années, vaniteux, solennel et stupide, irréparablement. Au physique, il ressemblait à un singe, à cause de sa lèvre supérieure, un large morceau de peau, bombante et mal rasée, qui mettait une distance anormale entre le nez aplati et la bouche fendue jusqu’aux oreilles. Pour le reste, petit, gras, la face jaune, dans un collier de barbe grisonnante, le ventre rond, les mains poilues. Par une habitude de citadin, qui a beaucoup traîné, des dossiers sous le bras, dans les greffes et les tribunaux, il ne se montrait qu’en chapeau de forme haute, en redingote de casimir noir, en cravate blanche, et aussi en galoches, – la seule concession qu’il eût faite aux mœurs locales. Sans qu’on en connût les raisons historiques, on le disait d’une incorruptibilité presque farouche – un vieux Romain – et cependant, à la veille des audiences, on voyait entrer chez lui des paysans avec des paniers bondés de volaille et de gibier, qu’ils remportaient vides, à la suite de quelque discussion juridique, sans doute. Ses adversaires politiques eux-mêmes rendaient justice à son indépendance et à sa dignité, bien qu’il les condamnât toujours et de parti pris, au maximum de la peine, quand ils avaient le malheur de paraître à sa barre. Enfin, aucun professeur de droit n’était plus ferré que lui sur le code civil, qu’il pouvait réciter de mémoire, tout entier, dans l’ordre inflexible des articles. Du moins, il aimait à se vanter de ce tour de force, et, quoique très prudent, proposait à qui voulait d’extravagants paris que personne, jusqu’ici, n’avait osé relever, ce qui lui valait une réputation de jurisconsulte phénomène dans tout le canton et au-delà. Il savait aussi, de la même manière, les arrêts de la Cour de cassation ; il savait tout. Mais il avait un curieux défaut d’articulation dans la langue. Il prononçait les B comme les D, et les P comme les T. Aussi, c’étaient souvent des combinaisons de mots fort comiques, dont on s’étonnait à l’audience. Un jour, au père Provost, qui s’embarrassait dans une explication, il dit :

– Mon tère Trovost, vous vous endrouillez, vous vous endrouillez.

À quoi le bonhomme avait répondu, tout rougissant :

– Quoi qu’m’chantez là, mossieu l’juge ?… C’est-y des saloperies ?

Cela ne nuisait du reste en rien à son prestige établi de magistrat considérable et d’homme du monde accompli. Il avait même, parmi les plaideurs mécontents, l’honneur d’un sobriquet : on l’appelait le juge Lendrouille.

Quelquefois, M. Robin venait me chercher pour l’accompagner en ses promenades. Et nous allions par les routes. Brusquement, il s’arrêtait, soufflait un instant, et, le buste renversé en arrière, la figure de trois quarts, le geste dominateur, il s’essayait à des éloquences futures.

– Et, Messieurs, clamait-il, que dire de ce jeune homme, élevé chrétiennement tar une famille tieuse, et que les tassions dasses du tlaisir et de l’amdition, ont conduit, jusque sur ce danc d’infamie ?… Oui, Messieurs…

Il s’animait, invoquait la justice, adjurait la loi, prenait Dieu à témoin. Ses bras tournaient sur le ciel, incohérents et rapides, comme des ailes de moulin à vent…

– Oui, Messieurs, la société moderne, dont les dases fondamentales…

Et tandis qu’il parlait, enflant la voix, les oiseaux s’enfuyaient en poussant de petits cris ; les pies effarées gagnaient les branches hautes des arbres. Au loin, les chiens aboyaient.

– Mais tleure donc, mâtin, tleure donc ! me criait M. Robin qui, à bout de souffle, s’affaissait sur la berge de la route et restait là, pendant dix minutes, à s’éponger le front, dans une extase tribunitienne, où il voyait Berryer lui sourire.

En rentrant, il me faisait des recommandations.

– Tu travailleras ton droit, ou ta médecine ; tlus tard, tu iras à Taris… Eh dien !… rattelle-toi, mon ami, qu’il faut être économe… L’économie, vois-tu, tout est là… quand on a l’économie, on a toutes les autres vertus…

Pour la centième fois, il me citait l’exemple d’un jeune homme de Bayeux, à qui son père, très riche industriel, allouait deux mille francs par mois pour vivre à Paris. Le jeune homme se privait de tout, s’habillait et mangeait comme un pauvre, ne sortait jamais, dépensait à peine cent francs par mois, et avec ses économies entassées dans un bas de laine, achetait des actions de chemins de fer et des rentes sur l’État.

– C’est sudlime, ajoutait-il, en me tapotant la joue… C’est sudlime une conduite comme ça… Sois économe, mon garçon. Avec de l’économie, non seulement un sou c’est un sou, mais c’est deux sous, comme dit ma femme qui connaît toutes choses… Et tuis…

Mettant son chapeau sur l’oreille, en casseur d’assiettes, et traçant dans l’air, avec sa canne, de fantastiques moulinets, il concluait gaillardement :

– Et tuis… ça n’emtêche toint qu’on s’amuse, mâtin !… Il faut dien que jeunesse se tasse…

Il appelait cela m’apprendre la vie, et me préparer aux luttes de l’avenir.

Un corps sec, anguleux, très long, un visage rouge où l’épiderme, par endroits, s’exfoliait, un nez en l’air, court, aux narines écartées ; les cheveux d’un blond verdâtre, plaqués en bandeaux minces sur les tempes meurtries, telle était Mme Eustoquie Robin, qui « connaissait toutes choses ». Il était impossible de voir une femme plus disgracieuse. Sa laideur naturelle se compliquait de toutes les manies ridicules dont on eût dit qu’elle prenait plaisir à la souligner. Elle avait, en parlant, une façon aigre et sifflante de détacher chaque syllabe, entre deux aspirations, qui agaçait les nerfs autant que le frottement d’un doigt sur du verre mouillé. Et c’étaient, à chaque mot, des sourires pincés, des trémoussements, des révérences, toute une série de gesticulations gauches et de poses prétentieuses, qui donnaient à son corps l’aspect d’un mannequin désajusté. Obsédée du désir qu’on s’occupât d’elle sans cesse, sans cesse elle se plaignait d’une indisposition à la tête, au ventre, à la poitrine, soupirait, soufflait, et demandait finalement la permission de délacer son corset.

– Ouf ! faisait-elle… Ce n’est pas qu’il me serre trop… Au contraire… Mais tous les soirs, à cette heure-ci, je gonfle, je gonfle du double… C’est très inquiétant… Qu’en pensez-vous, monsieur Dervelle ?

– Un peu de dyspepsie, sans doute, professait mon père… Les fonctions sont bonnes… régulières ?

Et Mme Robin, baissant les yeux, minaudait :

– Mon Dieu, oui… à peu de choses près… C’est-à-dire… Enfin… Ah ! que les médecins ont donc des questions qui dépoétisent, n’est-ce pas, chère madame ?… Vraiment, je n’aimerais pas être médecin… On doit en voir de toutes les couleurs… Et puis, j’ai horreur des malades… Ça me fait l’effet de bêtes !

Je la détestais, ayant eu à pâtir de ses méchancetés. Mme Robin avait deux fils : l’un, Robert, garçon de vingt-trois ans, soldat en Afrique, dont on évitait de parler, et qui jamais ne venait à Viantais ; l’autre, Georges, de deux ans moins âgé que moi, un pauvre être souffreteux et difforme, que sa mère montrait rarement, honteuse de son visage fripé, de ses petites jambes torses, de la faiblesse de ce corps d’enfant tardif et mal venu… Ma figure, qui passait pour jolie, ma santé robuste me donnaient, sur le pitoyable avorton, une supériorité qui m’eût fait l’aimer tendrement. Il était, d’ailleurs, doux et bon, et si résigné ! J’eusse souhaité qu’il devînt le compagnon habituel de mes jeux, heureux de le protéger, de me servir de ma force en faveur de sa débilité. Lui aussi le désirait, je le devinais à son regard implorant, d’où partaient vers moi les élans de son âme, comprimée et plaintive, son regard de prisonnier, avide de soleil et de liberté, son regard nostalgique qui, au travers des fenêtres closes, s’accrochait désespérément au vol des oiseaux, pour monter, porté sur leurs ailes, dans la lumière et dans l’infini… Mais Mme Robin mettait sans cesse entre nous son ombre jalouse, son ombre haute et rêche, comme un mur de pierre. Elle nous séparait, ne permettant pas qu’on pût nous voir l’un à côté de l’autre, car je faisais ressortir davantage la laideur de son fils. Frappée, à la fois, dans son orgueil de mère et dans son amour-propre de femme, elle en voulait à tout ce qui était jeune, beau et vivant ; elle m’en voulait surtout, à moi, de mes joues roses, de mes membres solides, du sang pur et chaud qui coulait sous ma peau. Il semblait que j’avais volé cela à son fils et c’était à moi qu’elle demandait compte de ses déceptions et de ses souffrances. Parfois, elle me marchait sur les pieds, si fort que la douleur m’arrachait des larmes et elle s’excusait, ensuite, de sa maladresse, avec mille tendresses hypocrites. Lorsqu’elle me trouvait seul, elle me souffletait, me bourrait de coups de pied et de coups de poing ; souvent, dans un coin, traîtreusement, elle me pinçait le bras jusqu’au sang, disant d’une voix mielleuse : « Oh ! le chéri ! Oh ! comme il est joli ! », tandis que sur ses lèvres, amincies et desséchées par la haine, un horrible sourire grimaçait. Un dimanche, à la promenade, comme nous longions un remblai très élevé, d’une poussée légère du coude, elle me fit rouler en bas du talus, et l’on me releva, le poignet foulé, la figure déchirée par les ronces, le corps couvert de contusions. Je ne me plaignais pas à mes parents, retenu par la crainte de persécutions plus cruelles, et puis, comme Mme Robin ne parlait de moi qu’en termes affectueux et admiratifs, ma mère l’aimait davantage de me tant aimer.

– Allons, mon petit Albert, sois gentil avec Mme Robin… Elle est si bonne pour toi.

Cette recommandation, qui revenait à chaque instant, m’exaspérait, me révoltait dans tous mes sentiments de justice. Mais que faire à cela ? On ne m’eût pas cru ; si j’avais parlé, on m’eût peut-être puni.

Tous les jours, sauf le jeudi, les Robin venaient passer la soirée chez nous. Ma mère et Mme Robin se livraient à des travaux d’aiguille, causaient de leurs affaires de ménage, se lamentaient sur la cherté croissante de la viande.

– Et le pain, qu’on ne taxe plus !… N’est-ce pas une indignité ?… Aussi est-ce étonnant de voir sur le dos de Mme Chaumier, la boulangère, des châles comme nous n’en portons pas, nous autres ?… Dame ! avec notre argent !

Ce mot : l’argent, tintait sur leurs lèvres avec une persistance qui m’agaçait, qui me gênait, autant qu’un mot obscène.

Quant à M. Robin et à mon père, ils jouaient au piquet, très graves, méditatifs, préparant, dans un silence hostile, des capotes formidables et de prodigieux quatre-vingt-dix. Parfois, ils s’entretenaient de politique, tremblaient aux souvenirs sanglants de 1848, s’extasiaient sur les mérites de M. de la Guéronnière, comparaient Jules Favre à Marat.

– Il est venu tlaider une fois, à Dayeux, disait M. Robin… Je l’ai vu… Ah ! mon ami ! quelle effrayante figure il a ! Il fait teur, tositivement… Mais, tar exemtle, soyons justes, il tarle dien… Ce qu’il dit, tout de même, vous savez, c’est envoyé !…

Le dimanche, on organisait une partie de bog, avec le curé Sortais ; et, bien que les enjeux fussent représentés par de modestes haricots, Mme Robin se montrait d’une âpreté farouche, dans le gain, exigeait, au moindre coup douteux, qu’on se référât à la règle écrite. En sa qualité d’homme habitué aux obscurités des exégèses juridiques, M. Robin était chargé d’expliquer, de commenter, de discuter, de juger.

– Le dog, affirmait-il, en prenant la pose auguste d’un président de cour d’assises, le dog n’est toint comme le code… Cetendant, il est dien évident que les rattorts, les rattrochements, et je dirais même, les analogies…

Finalement, il tranchait toujours les difficultés, en faveur de sa femme.

Sous prétexte qu’ils n’avaient rien trouvé de convenable, pour s’installer avec leurs meubles, restés à Bayeux, sous la garde d’une tante, les Robin occupaient provisoirement le premier étage d’une maison que leur louaient les demoiselles Lejars, deux vieilles filles, riches et dévotes, grosses et roulantes, toutes deux vêtues de même façon, toutes deux pourvues d’un goître monstrueux – une des curiosités de Viantais. L’appartement était triste, petit, réduit aux meubles indispensables. Les Robin n’avaient pas de domestiques et ne recevaient point.

– Comment voulez-vous, s’excusait Mme Robin, que nous forcions nos amis à venir dans un taudis pareil ?… Mais quand nous aurons une maison, quand nous aurons nos meubles !… Alors !

Ses réticences, et le regard et le balancement de tête qui les accompagnaient, cachaient des promesses de fêtes inouïes, de dîners extraordinaires, insoupçonnés dans le pays. Il y avait, dans ce « quand nous aurons nos meubles », prononcé sur un ton de voix mystérieux et revendicatif, tout un jaillissement de lumières versicolores, tout un éblouissement d’argenterie, de cristaux, de porcelaines ; on y voyait s’allumer la flamme rouge des vins rares, défiler des pièces parées, s’ériger des architectures odorantes de biscuits et de nougats, se balancer des grappes de fruits dorés, ce qui faisait dire à des gens de Viantais :

– Oh ! les Robin !… Il paraît que personne ne sait recevoir comme eux… Vous verrez ça quand ils auront leurs meubles.

On les consultait sur des questions d’étiquette, sur « ce qui se fait » et sur « ce qui ne se fait pas », sur l’ordonnance symbolique du dessert, étude grave et passionnante. Chaque fois qu’ils acceptaient à dîner chez nous, M. Robin s’écriait :

– Oh ! nous vous en devons, des dîners !… nous vous en devons plus de cent !… C’est honteux !… Mais quand nous aurons nos meudles…

On parlait alors de ces meubles fameux, pour qui les maisons de Viantais étaient ou trop grandes ou trop petites, ou trop sombres, ou trop claires, ou trop au soleil, ou trop humides. Mme Robin racontait les splendeurs de sa chambre à coucher, en reps bleu ; du salon, en damas jaune. Elle disait sa lingerie, brodée de rouge ; sa verrerie relevée de filets dorés ; son service à café, tout en chine, dont on ne se servait jamais, étant trop fragile, et qui ornait la vitrine de son buffet-bibliothèque en acajou. M. Robin, lui, s’étendait sur la magnificence de sa cave à liqueurs, qui contenait « un comtartiment tour les cigares » et de son bureau, « un dureau en chêne sculpté et à secret ».

– Enfin, répétait-il, vous verrez tout ça, quand nous aurons nos meudles !

La vérité, c’est que les Robin, confiants dans les promesses du sénateur, attendaient un avancement prochain, et ne voulaient pas payer les frais de deux déménagements. Ils attendirent douze ans, dans la maison des demoiselles Lejars et, durant ces douze années, ils ne cessèrent de s’excuser, à chaque invitation nouvelle.

– Oh ! nous vous en devons, des dîners !… C’est honteux vraiment !… Mais quand nous aurons nos meubles !…

Ma mère ne s’était pas trompée. C’étaient bien les Robin qui avaient sonné à la grille. Ils arrivèrent, lui, soufflant, sa figure enfouie dans le triple tour d’un cache-nez à carreaux noirs et blancs ; elle, minaudant sous une capeline de laine rouge, qu’ornait un large ruban de velours noir.

– Quel temps ! mes amis, s’exclama M. Robin, qui s’ébrouait ainsi qu’un vieux cheval, quel temps !… Et le daromètre daisse toujours.

Mme Robin arrondit la bouche, prit un air affectueux et navré.

– Nous nous disions, tout à l’heure, mon mari et moi, en dînant : « Pourvu que ce pauvre monsieur Dervelle n’ait pas été obligé d’aller voir des malades, par un temps pareil !… » Pauvre monsieur !… Quel dur métier… la nuit… Il fait si noir !…

– Le fait est, déclara mon père, que ça n’encourage pas, des temps comme ça !… Mais qu’est-ce que vous voulez ?… Quand il faut, il faut !… Et pas toujours sûr d’être payé, voilà le triste ! D’abord, les pauvres… ce sont les plus exigeants !

– Tardleu ! lança M. Robin… ils ne regardent toint à la détense des autres… hé ! hé ! hé !

Ma mère aidait Mme Robin à se débarrasser de sa capeline et de son manteau.

– Et votre petit Georges ? demanda-t-elle… vous ne l’avez pas encore amené ?

– D’un temps pareil, chère madame !… Et puis, il est un peu souffrant… Il tousse beaucoup… Figurez-vous que je n’ai pas apporté mon ouvrage, non plus… ce vilain temps me rend d’une paresse, d’une paresse !… J’ai les membres brisés, et la tête toute chose…

M’apercevant, elle s’avança vers moi, les mains tendues.

– Le cher mignon, que je n’avais pas vu !… Toujours joli, donc… et toujours sage !… Embrassez-moi, mignon.

Et elle m’offrait à baiser ses lèvres, ses horribles lèvres pâles, qui m’étaient plus répugnantes que la gueule d’une bête féroce.

Tout le monde s’installa autour du guéridon, près de la cheminée, et mon père dit gravement :

– Mes amis, j’ai une grande nouvelle à vous annoncer.

Les Robin levèrent la tête, très intéressés et recueillis.

– Eh bien ! voilà !… L’abbé Jules revient à Viantais.

Le juge de paix tressauta sur sa chaise ; sa bouche s’ouvrit, démesurément élargie et resta, quelques secondes, béante d’étonnement. Il s’écria :

– L’addé Jules !… qu’est-ce que vous me dites là ?

– Il nous a écrit ce matin, poursuivit mon père… Oh ! deux mots seulement !… Et nous l’attendons d’un jour à l’autre !… Quant à ses intentions, il ne nous en dit rien.

– Mais enfin, revient-il tour tout à fait ?… Ou dien n’est-ce qu’un tetit voyage, en tassant, tour vous voir ?

– Pour tout à fait !… Du moins nous avons compris cela, d’après sa lettre… Naturellement, de ce qu’il a pu fabriquer à Paris, pas un mot… Est-il encore prêtre, seulement ?

Et mon père semblait chercher dans les yeux du juge de paix, une opinion, un conseil, car toutes ses perplexités le reprenaient et je suis sûr qu’à ce moment, la vision lui vint de l’abbé Jules, avec une longue barbe laïque, sur une longue redingote de défroqué.

– Tiens, tiens, tiens ! fit M. Robin… nous allons donc le connaître, ce fameux addé !

– Nous aurons donc une messe de plus, le dimanche, déclara Mme Robin, avec satisfaction… Ah ! ce n’est pas malheureux !… Depuis que M. Desroches, le vicaire, est nommé chapelain de Blandé, le service, vraiment, est bien insuffisant !…

S’adressant ensuite à ma mère, elle demanda :

– Monsieur le curé est-il averti ?… que dit-il ?… que pense-t-il ?

– Ah ! soupira ma mère, monsieur le curé est enchanté… Mais il est enchanté de tout, vous le savez… Il ne voit le mal nulle part… pourtant, il devrait bien connaître l’abbé, lui !… Sans compter toutes les difficultés qu’ils auront ensemble… Ça sera du joli !…

– Mais à quel titre M. l’abbé s’établira-t-il ici ?

– Nous ne savons pas… Comme prêtre habitué, sans doute !

Elle ajouta, d’une voix où l’on sentait s’aigrir toutes ses rancunes :

– Prêtre habitué !… Un homme qui aurait pu devenir évêque, s’il avait voulu, et faire tant de bien à sa famille… nous aurions poussé Albert dans la carrière ecclésiastique… Au lieu de cela, que va-t-il nous arriver ?

Mme Robin se tortillait sur sa chaise, balançait son buste maigre. Une moue surette pinçait ses lèvres.

– Que voulez-vous, chère madame ? consola-t-elle… ce qui est fait est fait !… L’important, pour vous, c’est qu’il revienne… vous devez vous réjouir de son retour…

Ma mère haussa légèrement les épaules.

– Dans un sens, oui ; dans un sens, non… Vous ne le connaissez pas.

– Je ne connais qu’une chose, riposta Mme Robin gravement… C’est un prêtre !… Ensuite, il est toujours préférable d’avoir un parent près de soi… On le soigne, on le surveille, on sait ce qu’il fait… et l’on est toujours à temps de prendre un parti, si les choses ne vont point comme il faut…

– Je sais bien, fit ma mère… c’est un avantage…

– Tandis que, de loin, dame ! on peut s’attendre à tout, c’est-à-dire qu’on peut s’attendre à rien… Ce ne sont pas les intrigants qui manquent aujourd’hui… Et puis, écoutez donc, il ne faut rien préjuger à l’avance… Il est peut-être très changé, M. l’abbé !… Et s’il revenait avec une fortune ?

Un éclair passa dans les yeux de ma mère, mais il s’éteignit vite. Secouant tristement la tête, elle soupira.

– Ce serait bien à désirer pour lui ! Mais l’abbé Jules n’est pas un homme à ça !… S’il est changé, il est changé en pire, voilà mon sentiment… Et, peut-être faudra-t-il que nous le nourrissions, par-dessus le marché !… Paris, c’est si grand, si tentant !… Il s’y passe tant de drôles de choses, et il y a de si vilaines gens !

– Le luxe !… le luxe ! s’exclama M. Robin… À Taris c’est le luxe qui terd le monde !… On ne sait tlus quoi inventer tour faire détenser de l’argent… Ainsi, chez le sénateur, dans le vestidule, figurez-vous qu’il y a deux nègres en dronze trois fois grands comme moi, et qui tortent des flamdeaux dorés !… C’est incroyadle !… Le soir, ça s’allume !… J’ai vu cela, moi !

– Moi, risqua mon père, un soir, au théâtre, on m’a montré George Sand… Eh bien ! elle était habillée en homme !… Je crois que Jules devait, lui aussi, s’habiller en homme !… Il n’a pas dû user beaucoup de soutanes, allez !… Mais, pour ce qui est de George Sand, on voyait très bien que c’était une femme… On le voyait même trop.

– L’horreur ! fit avec dégoût Mme Robin, qui détourna la tête et balança la main, comme si elle eût chassé loin d’elle une mouche importune.

Mon père allait entrer dans des détails descriptifs et gaillards ; ma mère l’arrêta, en me désignant d’un coup d’œil bref, car, dès qu’il ne s’agissait plus de médecine, on était très sévère, devant moi, sur le choix des mots.

La conversation continua sur l’abbé Jules, et mon père dut raconter sa vie, depuis son enfance jusqu’à son départ pour Paris. Ayant eu très fort sommeil ce soir-là, malgré l’excitation où me mettaient ces événements si considérables, et l’insupportable présence de Mme Robin, je n’ai pas retenu grand-chose de ce récit. Je n’ai guère retenu que les exclamations scandalisées de nos amis, qui accompagnaient chaque épisode un peu vif.

– Est-il Dieu possible ?… Un prêtre !…

Je me souviens aussi qu’il fut fort question d’une dame Boulmère, morte en couches, quelques jours auparavant, et je revois encore mon père expliquant la maladie…

– Vous comprenez… Tenez… l’utérus, ou la matrice, si vous aimez mieux, c’est comme un ballon… La partie renflée est en haut, n’est-ce pas ?… Alors, ça pèse…

Puis l’on revint à l’abbé Jules. Il était dix heures et demie, lorsque les Robin partirent.

– Réfléchissez bien, chère madame, disait l’horrible Mme Robin en remettant sa capeline… Ne brusquez rien… On ne sait jamais ce qui peut arriver… Et puis si vous avez besoin de nous, ne vous gênez pas… Je vous aime tant… J’aime tant votre petit Albert !…

Mon père et M. Robin causaient ensemble.

– Teut-être les femmes ?… disait celui-ci.

– Non… non !… répondait mon père… Il doit y avoir autre chose !… Qu’a-t-il pu fabriquer à Paris ?

III.

Avant de poursuivre mon récit, on me permettra de faire un retour dans le passé de l’abbé Jules, et d’évoquer cette étrange figure, d’après les souvenirs personnels que j’en ai, d’après les recherches passionnées auxquelles je me livrai chez les personnes qui le connurent et dans les divers milieux qu’il habita.

Ma grand-mère était certainement la femme la plus aimée, la plus respectée de toutes les femmes de Viantais. Je puis dire, sans exagération, qu’on la vénérait comme une sainte. Elle se montrait d’une infinie douceur envers tout le monde ; sa charité pour les pauvres était inépuisable. Fille de paysans, elle avait fidèlement conservé la tenue des paysannes, bien que son mariage lui donnât un rang dans la bourgeoisie du pays. Mais c’était une nature modeste, d’une rare délicatesse de sentiments et d’un rare bon sens – un peu trop dévote, peut-être. Je la vois encore, assise dans son immense fauteuil à coussins de toile écrue, toute petite et tassée, et ridée sous son large bonnet de linge blanc qui donnait, à son visage de vieille, des tons de cire délicate. Elle tricotait, tricotait sans cesse des bas, des gilets, des jupons pour les malheureux. Comme elle était active et preste, malgré l’âge qui la courbait, et la maladie qui lui nouait les doigts ! Tous les matins, j’allais la voir – ou plutôt, ma bonne me conduisait près d’elle – et, avant que de l’embrasser, je regardais, sur la cheminée, un petit chien de bois, sous la queue duquel je trouvais, chaque fois, une pièce de cinquante centimes. Elle faisait l’étonnée, riait, s’écriait en brandissant son aiguille :

– Comment ! il a encore crotté sa pièce de dix sous, ce petit chien-là !… quel drôle de petit chien !

Quoiqu’elle fût triste dans le fond de son cœur, ayant toujours souffert, elle avait toujours sur les lèvres un sourire charmant qui attirait la confiance, l’adoration. Mais ce sourire-là cachait bien des larmes, larmes d’enfant, larmes de femme, larmes de mère. Tendre naturellement et plus affinée de sensibilité que ne le sont les filles de campagne, elle avait passé une enfance presque douloureuse, incessamment blessée par la rudesse des êtres et la grossièreté des habitudes. Non qu’elle méprisât le milieu dans lequel elle était née, et qu’elle rêvât de vivre en un monde plus relevé ; elle aurait voulu autour d’elle plus de bonté, plus de retenue, plus de douceur. Et puis elle s’était mariée. Mon grand-père, que je n’ai pas connu, était, paraît-il, un homme très violent, despote, coureur de filles et grandement ivrogne. Il la maltraitait, comme il maltraitait tout le monde, sans raison et sans pitié. Éleveur de chevaux, obligé, par métier, de suivre les foires lointaines, vivant la plupart du temps dans les auberges, avec les maquignons, c’était là, sans doute, qu’il avait acquis ces déplorables façons. Il mourut d’un coup de pied de cheval dans le ventre à la foire de Chassans, et ma grand-mère, encore jeune, resta veuve avec trois enfants, mon père, ma tante Athalie, enlevée à dix-huit ans, d’un mal de poitrine, et mon oncle Jules.

Jamais on n’avait vu un enfant comme était Jules ; sournois, tracassier, cruel, il ne se plaisait que dans les méchants tours. Son frère et sa sœur avaient beaucoup souffert de lui, et sa mère se désespérait, car elle avait beau supplier ou punir, réprimandes et prières ne faisaient que surexciter son indomptable nature.

– C’est tout le portrait de son père, se disait en pleurant la pauvre femme.

Et de fait, elle remarquait avec effroi, chez son fils, les mêmes gestes, les mêmes regards qu’avait son mari, quand celui-ci, après de longues absences, rentrait à la maison, braillant, sacrant, puant le vin de l’auberge et le crottin d’écurie.

Au collège, où on le mit de très bonne heure, Jules battait ses camarades, les dénonçait, se révoltait contre ses professeurs. Mais il était très intelligent, travailleur même et toujours le premier de la classe. C’est à cela qu’il dut de n’avoir pas été renvoyé plus de vingt fois. De retour à la maison, ses déplorables instincts, nourris par une vie plus libre et oisive, se développèrent encore. Il donna le scandale dans le pays par sa conduite libertine, fréquenta les cabarets, se rendit coupable de nombreux vols domestiques. On ne pouvait lui adresser la moindre observation qu’il ne s’emportât, menaçât de tout casser. Il avait des colères si terribles que tout le monde tremblait devant lui, et que lui-même, la crise passée, restait, pendant des heures, malade, le cerveau brisé, et tout pâle, semblable à un épileptique terrassé par son mal. Quand sa mère lui demandait à quelle carrière il comptait se préparer, il ne répondait rien, sifflotait un air et lui tournait le dos. Elle essaya de le mettre chez un avoué, à Mortagne ; mais, au bout de trois jours, il s’échappa, après avoir sali de dessins obscènes une quantité considérable de papier timbré. En même temps, il s’était pris d’une véritable passion pour la lecture ; il lisait de tout : des romans, des vers, des livres de science, de philosophie, des journaux révolutionnaires que lui prêtait le pharmacien, vieux républicain exalté et dément, qui ne rêvait que de guillotine et de bonheur universel. Tous les deux, ils travaillaient à de vagues cataclysmes, à des renversements prodigieux de l’ordre social. Et Jules s’amusait, devant sa mère, à exprimer des opinions effroyables qui arrachaient à l’infortunée veuve cette douloureuse exclamation :

– Mon Dieu ! Est-il possible que ce soit là mon fils ?

Un jour que, sérieusement, elle songeait à l’embarquer, ou à l’envoyer dans une maison de correction, Jules lui déclara qu’il voulait se faire prêtre. Elle poussa un cri, leva les yeux au ciel, se couvrit le visage de ses mains, comme si elle venait d’entendre un odieux blasphème.

– Sainte Vierge !… Prêtre, toi !… Un garnement comme toi !… Mais c’est offenser le bon Dieu que de dire des choses pareilles !…

– Je veux me faire prêtre, répéta Jules résolument… Et puis voilà tout !

Il s’entêta, tempêta, s’encoléra, menaça.

– Je veux me faire prêtre, nom de Dieu !… Prêtre, sacré nom de Dieu !

Et la mère s’évanouit, en disant :

– Ah ! j’ai donné le jour à l’Antéchrist !… Pardonnez-moi, Seigneur.

On consulta le curé, et le curé ne vit, dans cette vocation extraordinaire et si extraordinairement exprimée, qu’une grâce soudaine du ciel, un miracle… Il en eut une joie débordante.

– C’est un miracle !… un grand miracle. Dimanche, au prône, je le ferai savoir à toute la paroisse !… Ah ! quel miracle !

Mme Dervelle sanglotait.

– Mais il sacrait, monsieur le curé, il sacrait comme un païen.

– Ta, ta, ta, ta !… il sacrait !… C’est bien évident, qu’il sacrait… Mais c’est l’esprit du mal qui s’en allait, ma bonne petite dame… Jules veut se faire prêtre !… ah ! remerciez bien le bon Dieu !… Pour moi, voyez-vous, c’est un des plus éclatants triomphes de la foi. Cela rappelle saint Augustin… Oui, votre fils sera un second saint Augustin… Quel honneur pour vous, pour la paroisse, pour l’Église !… Ah ! c’est un grand miracle !…

– Monsieur le curé, monsieur le curé, gémissait la mère infortunée et tout en larmes, monsieur le curé, ne vous trompez-vous point ?

– Na !… na !… remettez-vous, ma bonne dame… na ! non, je ne me trompe pas, allez !… c’est un immense miracle !… Je dirai demain une messe d’actions de grâce… na !… voyons… ne pleurez plus, remettez-vous, na !

Deux mois après, Jules entrait au grand séminaire de S…

À quel sentiment avait-il obéi, en prenant cette détermination si imprévue ? S’était-il tracé, dans ce métier du prêtre, un plan d’existence à venir, en somme indépendante et facile, au regard des autres métiers ?… Ne s’était-il laissé guider que par son goût des mystifications excessives et des sacrilèges bravades ?… Peut-être n’était-il pas aussi perverti qu’il aimait à le paraître ?… Les idées condamnables, affichées avec fanfaronnade, peut-être n’existaient-elles qu’à la surface de sa nature, comme un masque, et peut-être gardait-il, au fond de son cœur, l’impérissable germe des éducations chrétiennes ?

On ne le sut pas, car Jules demeura, toute sa vie, une indéchiffrable énigme.

Cependant, les années qu’il passa au séminaire marquèrent, dans son existence, une phase nouvelle d’énergiques efforts vers le bien, et d’ardente lutte contre soi-même. Soit ambition de parvenir à quelque haute dignité ecclésiastique, soit repentance ou réflexion, il s’acharna à dompter sa nature révoltée, tenta de l’assouplir aux écœurements de la discipline, aux effacements de l’humilité, non point par la prière, et la passive observance des pratiques pieuses, comme font les faibles, mais par un raidissement en quelque sorte musculaire de sa volonté, par une tension pour ainsi dire physique de toutes ses facultés intellectuelles. Hélas ! en dépit de son courage, il avait de violents retours au mal, une poussée de ses instincts mauvais, si soudaine et si formidable, qu’elle culbutait, en une minute, tous les travaux de défense, lentement, durement édifiés par lui contre lui. Et c’était à recommencer. Ce combat persistant de l’esprit et du corps, cette contraction nerveuse et morale qu’il s’imposait, empêchèrent Jules de se façonner aux manières ambiantes, d’acquérir ce qu’on appelle l’air de la maison. Bien au contraire, sa grande carcasse dégingandée accusa davantage ses angles brusques, ses saillies grimacières, et jamais elle ne connut l’onction des gestes lubrifiés, cette douceur aigre, ces caresses venimeuses, cette tortueuse souplesse, ce silence plein de chuchotements des sacristies et des confessionnaux.

Servi par une mémoire prodigieuse, et par une très vive compréhension des choses, il ne tarda pas à se faire remarquer de ses professeurs, et même à les inquiéter. L’audace de ses idées, son penchant à la discussion hargneuse des dogmes, ses tendances à mêler des ressouvenirs de vague science et de philosophie condamnée, aux inflexibilités barbares des doctrines théologiques, la flamme d’éloquence passionnelle dont il incendiait ses compositions les plus abstraites et surtout sa répugnance invincible dans l’accomplissement des rites sacrés, qu’on faisait répéter aux élèves, ainsi qu’une comédie aux comédiens, tout cela, plus encore que les involontaires écarts de sa conduite, émut le supérieur qui crut devoir en signaler le danger à l’évêque. L’évêque, indulgent et doux vieillard, pensa, après réflexion, que c’était là exubérance de jeunesse, que les austérités de la règle, les endormements de la routine en auraient bien vite raison et, chose singulière chez un homme timoré, il se prit d’affection pour Jules, s’intéressa à son avenir, parce qu’il ne ressemblait pas aux autres séminaristes. Plusieurs fois, il le fit sortir, l’admit à sa table ; loin de s’effrayer des allures hardies de son préféré, il se sentit attiré davantage vers cette intelligence curieuse, cette volonté bourrue, « qui le changeaient un peu » de ce qu’il avait l’habitude de voir et d’entendre, autour de lui. Comme le grand vicaire exprimait, un jour, des doutes sur le sérieux de la vocation de Jules, et disait, en penchant la tête sur ses mains jointes : « Son âme bouillonne, Monseigneur… elle bouillonne horriblement… J’ai bien peur qu’elle ne reste conquise à l’infidélité et au péché », l’évêque répondit :

– Nous la calmerons, monsieur l’abbé, nous la calmerons… Et vous verrez que ce gamin-là ira loin, très loin… Il honorera l’Église.

Puis, après un silence, d’une voix pleine de regrets, il ajouta :

– Quel dommage qu’il soit si laid, si mal bâti !

Jules n’aimait point ses condisciples, fuyait autant qu’il pouvait leurs entretiens et leurs jeux. Dans les cours, à la promenade, il restait à l’écart des groupes, en sauvage, marchant avec acharnement, poussant du pied de grosses pierres, secouant les arbres, paraissant toujours emporté vers des buts de destruction. Parmi les plus fervents et les plus intolérants de ses camarades, il avait flairé l’ordure des amitiés suspectes, surpris d’étranges correspondances, et souvent il s’amusait à les poursuivre de plaisanteries cyniques et de sales propos, à les tenir sous l’incessante terreur d’une dénonciation, d’une honte publique, étalée devant les maîtres. Il dédaignait ces jeunes gens, joufflus et roses, à l’esprit esclave, à l’âme ignorante, qui apprenaient la foi, comme on apprend la cordonnerie, et cachaient, sous des dehors soumis et dévots, les appétits grossiers du cuistre, les viles convoitises du paysan réfractaire. Eux, renforçant leurs méfiances originelles de la haine toute neuve du demi-bourgeois, contre quelqu’un qui n’était ni de leur race psychique, ni de leur classe sociale, le détestaient. Ils le redoutaient aussi beaucoup, à cause de la protection « scandaleuse » dont l’évêque le couvrait, à cause de ses colères terribles et de ses cruelles moqueries, et voyaient en lui, avec épouvante, l’apôtre de l’hérésie future, un iconoclaste, un assermenté, « un Lamennais ». Car Lamennais, dans les rares instants où ils se permettaient de penser librement, représentait pour eux la dernière incarnation du diable. Jules termina, sans trop d’encombres, ses études religieuses, et, quand il sortit du séminaire, ce fut pour entrer à l’évêché, en qualité de secrétaire de Monseigneur.

Ce jour-là, Mme Dervelle oublia les angoisses passées et goûta tout le délice de l’orgueil maternel. Elle se rendit chez le curé, l’âme remuée par un bonheur si doux, qu’il lui semblait que des anges l’emportaient, en chantant des hymnes, vers des paradis de lumière.

– Eh bien ! ma petite dame, s’écria le bon curé, qui serra avec effusion les mains de sa chère paroissienne. Eh bien ! que vous avais-je dit ?… Est-ce un miracle, oui ou non ?… Est-ce un miracle, nom d’un petit bonhomme ?…

Elle ne trouva pas de mots assez grands, assez nobles pour exprimer sa reconnaissance. La gorge serrée par l’émotion, défaillante et ravie, elle ne pouvait que balbutier :

– Oh ! monsieur le curé !… monsieur le curé !

– Na ! na !… Me croirez-vous une autre fois, dites, me croirez-vous, madame saint Thomas ? Et ça n’est pas fini, allez !… Votre fils deviendra évêque, le cher enfant !… Évêque, vous entendez bien, aussi vrai que deux et deux font quatre.

Évêque ! Il s’agissait bien de cela, maintenant ! Elle le voyait sous des coupoles vertigineuses, resplendissant d’or, portant la tiare aux trois couronnes, commander aux âmes des rois de la terre, prosternés à ses pieds.

Suivant un usage touchant, ce fut dans l’église de Viantais que l’abbé Jules célébra sa première messe, au milieu d’une pompe inaccoutumée, entouré de toute la population qui l’avait connu enfant. Et il arriva, à cette occasion, une chose mémorable dont on parle encore, dans le pays, et dont on parlera longtemps. Le jeune prêtre monta en chaire, et là, devant tous, il fit la confession générale de ses erreurs et de ses péchés. Dès les premières paroles, tombées de ses lèvres, une stupeur envahit la foule des fidèles.

– Mes très chers frères, s’écria-il, d’une voix sourde et tremblante, je suis un grand pécheur. À peine si la vie commence pour moi, et, déjà, mon âme est plus lourde de crimes, plus chargée d’iniquités que celles des vieillards impurs et des conquérants. C’est au milieu de vous que j’ai vécu cette vie mauvaise, que j’ai grandi, dans le doute, dans la révolte et dans la luxure. C’est au milieu de vous, qui fûtes les témoins attristés de mes déplorables années, que je veux me frapper la poitrine. Au scandale public, il faut la publique humiliation. Cela est bon, cela est juste, cela est chrétien. Ce n’est point assez que le repentir habite les solitudes muettes de la conscience. Écoutez-moi : j’ai renié Dieu, et j’ai blasphémé son saint nom ; j’ai insulté aux douleurs du Christ, et j’ai outragé le ventre radieux, neuf fois immaculé, de la vierge Marie. J’ai méprisé ma mère, la créature sacrée dont je suis né, et j’ai haï les hommes, mes frères douloureux. J’ai menti, j’ai volé, j’ai repoussé du pied les infirmes et les pauvres, ces mélancoliques élus du ciel. Rêvant de criminels attentats, et la chair brûlée de concupiscences monstrueuses, sans remords, sans hésitation, je me suis approché de la Sainte Table, et j’ai donné au doux corps du Sauveur le lit fangeux d’une âme sacrilège… Enfin, j’ai désiré la femme de mon prochain, j’ai soufflé la débauche au cœur des jeunes filles, et, dans les champs, sous l’infini regard de Dieu, comme un bouc immonde, j’ai forniqué…

Il prononça ce dernier mot d’une voix forte et vibrante, et il se fit dans l’église un long chuchotement que dominèrent bientôt des bruits de chaises pudiquement remuées, des « hum ! hum ! » de toux effarées, se répondant d’un bout de la nef à l’autre. Le curé fut secoué au fond de sa stalle, comme par la commotion d’une décharge électrique ; et chose inexplicable, miraculeuse, l’orgue poussa un cri de détresse, qui parcourut la voûte, et vint mourir dans le chœur, au-dessus des diacres et des chantres consternés.

– J’ai forniqué ! répéta l’abbé Jules, de toutes ses forces.

Et sa voix tonnait. Et il se frappait la poitrine avec rage ; et les manches de son surplis battaient autour de lui, ainsi que de grandes ailes affolées.

Alors, il reprit, une par une, ses fautes passées, les étala avec une impitoyable dureté, vida le fond de son cœur de toutes les pensées perverses, de toutes les secrètes hontes dont il s’était sali. Devant le spectacle de cet homme, qui, pareil aux anciens chercheurs de martyre, se flagellait, se déchirait, écartait, avec ses doigts, les plaies ruisselantes, éparpillait, sous la terreur des coups volontaires, les lambeaux de sa chair et les gouttes de son sang, les fidèles, d’abord étonnés, gênés par la violence des mots et la crudité biblique des aveux, éprouvèrent ensuite un singulier malaise qui les bouleversa. Une angoisse leur serrait la gorge, une souffrance inconnue leur brisait l’estomac ; ils avaient une sensation, atroce et nouvelle, la sensation qui vous saisit à regarder un gymnaste, évoluant, dans le vide, sur un trapèze, au-dessus d’un abîme… Quelque chose comme le choc en retour du vertige de la mort. Deux femmes, très pâles, se soutenant péniblement aux bourreaux des chaises, sortirent presque défaillantes ; une autre cria en se bouchant les oreilles :

– Assez !… Assez !

Et, de toutes les poitrines haletantes, un même cri monta vers la chaire, formidable et douloureux :

– Oui !… Oui !… Assez !… Assez !

Il s’arrêta ; le souffle lui manquait. Et, tandis qu’il essuyait son front, d’où la sueur coulait abondamment, tandis qu’il ramenait sur ses bras les manches trop lâches de son surplis, ô prodige !… un rayon de soleil, pénétrant par la rosace du vitrail, en face de la chaire, traversa la nef et vint illuminer le visage du prédicateur d’une étrange lueur d’arc-en-ciel. Tous levèrent la tête simultanément, vers la lumière annonciatrice, et, crurent voir un saint resplendir. Mais un nuage passa, voilant le soleil, et l’auréole disparut.

Maintenant, l’abbé était apaisé. Il poursuivit son sermon, scandant les mots avec lenteur. D’âpre et vengeresse, sa voix était devenue douce et suppliante. Des larmes intérieures la faisaient trembler légèrement, et lui donnaient des accents de tendresse ineffable. Les mains jointes, le regard projeté sur la voûte, où flottaient encore de mourantes fumées d’encens, il demandait pardon aux hommes, aux saints, à la Vierge, à Dieu, avec ivresse, avec délire. Il invoquait même la pitié des choses.

– Et toi, aussi, Nature virginale et féconde, dont les ruts sont aimés de Dieu, et qui recouvres de vie splendide le corps délivré des justes ; toi que, tant de fois, j’ai souillée, toi que j’ai profanée, pardonne-moi. Pardonne-moi, et donne-moi la souffrance, car la souffrance est bonne à celui qui pécha. Quand j’aurai faim, sois-moi avare de ton pain et de tes fruits ; quand j’aurai soif, refuse à mes lèvres l’eau pure de tes sources ; quand j’aurai froid, éloigne, de mes membres glacés, ton soleil, tes abris et tes refuges. Fais que mes pieds se déchirent aux épines de tes routes, que mes genoux saignent au flanc de tes rocs. Ô Nature, sois l’implacable et maternelle tourmenteuse de ce corps chétif, impudique et révolté, et taille, dans le bois le plus dur et le plus lourd de tes forêts, la croix de rédemption, sous le fardeau de laquelle, ployé, je marcherai vers la clarté éternelle…

Une indicible émotion bridait les yeux des fidèles, contractait leurs visages, oppressait leurs poitrines. Pour ne point éclater, le curé faisait de violents efforts et d’affreuses grimaces. Les joues gonflées, la tonsure violette, il se tournait, se retournait dans sa stalle avec agitation. Au banc d’œuvre, les marguilliers, trop graves, se tenaient le menton, à pleines mains. Et des sanglots encore étouffés fusaient, de-ci, de-là, répercutés d’une nef à l’autre… L’abbé Jules termina ainsi, sur un ton d’ardente prière :

– Mes très chers frères, et vous aussi, mes sœurs bien-aimées, si vous avez pitié de celui qui s’accuse et qui se repent, quand l’angélus, tintant au clocher, vous prosterne, le soir, sur la terre bénie, ou au pied des crucifix familiers, oh ! je vous en prie, mêlez mon nom au nom des chers morts que vous pleurez, au nom des pauvres égarés que vous voulez ramenez à Dieu ; et que le chant triste et consolateur de vos prières unies porte, à celui qui juge et qui pardonne, l’amour reconquis d’un fils indigne, qui jure d’adorer son saint nom, et de glorifier, jusqu’à la mort, son indestructible Église…

Lorsqu’il redescendit, les sanglots, jusque-là contenus, éclatèrent, emplissant l’église d’une extraordinaire confusion de bruits humains, les uns sourds, les autres aigus, d’autres encore semblables à des gloussements, à des braiments, à des hennissements de bêtes débandées. Sur le passage de l’abbé, les têtes s’inclinaient, mouillées de larmes, comme sur le passage d’un saint. L’enthousiasme débordait, exaltait les cervelles. Une mère se précipita au devant du jeune prêtre, le suppliant de bénir son enfant, qu’elle lui tendait, paquet grimaçant, au bout des bras. Il la repoussa doucement.

– Je suis indigne, ma sœur, dit-il.

Quelques-unes se bousculèrent pour toucher les pans sacrés de son surplis ; et le bedeau, et le suisse qui le précédaient, effarés, oscillant sur leurs jambes, ainsi que des ivrognes, criaient sans respect pour le saint lieu :

– Place donc !… Place, vous autres, sacrées femelles !

Tout à coup, l’orgue enfla sa voix sonore, et couvrit le bruit de la foule, sous un chant de triomphale allégresse… La messe continua…

Il y eut, au presbytère, un grand dîner, auquel avaient été conviés tous les prêtres et les personnages marquants du canton. Avant de passer dans la salle à manger, le bon curé Sortais, encore tout ému, s’approcha de l’abbé.

– Mon enfant, mon cher enfant ! s’exclama-t-il… que c’était beau !… quel grand, quel magnifique, quel sublime exemple vous avez donné !… Que c’était beau !… vous voyez, j’ai pleuré… je pleure encore, tenez !… Ah ! que c’était beau !

Il voulut lui prendre les mains, l’attirer sur son cœur.

– Je suis bien content, bien content, répéta-t-il.

Mais Jules se dégagea. Il avait retrouvé son air méchant, son air de dure ironie qui glaça soudain la chaleureuse effusion du vieillard.

– C’est bon, c’est bon ! fit-il… Il n’y a pas de quoi, allez, mon bonhomme !… Ha ! ha ! ha !… Hi ! hi ! hi !

Et il lui tourna le dos, en continuant de ricaner.

Ma grand-mère a, plus tard, raconté que, durant la cérémonie qui eût dû cependant la réjouir plus qu’une autre, il lui fut impossible de partager l’émotion générale. À mesure que Jules s’élevait plus haut dans l’éloquence et dans le repentir, par une de ces affinités mystérieuses que subissent les âmes sans les comprendre, elle sentait un froid descendre en elle, lui serrer le cœur douloureusement. Et si elle pleura, ce fut de peur et sous le coup d’une indéfinissable tristesse. Chose singulière, en dépit de ses efforts à chasser les harcelantes images d’autrefois, elle revoyait son fils, non tel qu’il était en ce moment avec son visage embrasé par la foi, mais tel qu’il s’était présenté, avec son rire effrayant de démon, le jour où il lui avait annoncé son désir d’entrer au grand séminaire. Et, par delà les paroles, humiliées et contrites, qui faisaient couler tant de larmes heureuses autour d’elle, elle entendait toujours son fils éructer, comme un vomissement, ces mots impies :

– Je veux me faire prêtre, nom de Dieu !… Prêtre, sacré nom de Dieu !

Ça n’était pas fini, ainsi que l’avait prédit le curé.

À l’évêché, l’abbé Jules conquit très vite une sorte d’omnipotence bizarre. Comme il fallait passer par lui pour arriver jusqu’à l’évêque, que l’évêque, de son côté, n’arrivait à ses subordonnés que par l’entremise de son secrétaire intime, Jules profita de cette situation pour terroriser les petits vicaires et les petits desservants, principalement ses anciens camarades du séminaire. Il s’amusa à bouleverser tous leurs plans, à anéantir leurs pauvres ambitions, à les entourer de persécutions si ingénieuses et si raffinées que plusieurs d’entre eux, à bout de patience, quittèrent le diocèse, ou se défroquèrent.

– Tant mieux, tant mieux, disait l’abbé… c’est de la vermine de moins.

Il parvint à exercer, autour de lui, une tyrannie implacable qui n’allait pas sans une gaîté sinistre, et qui, souvent même, n’épargna point le vieux prélat, son protecteur. Sans y déployer la moindre ruse de diplomatie ecclésiastique, du fait seul de son effronterie, il avait, sinon tout à fait brouillé le grand vicaire avec l’évêché, du moins détruit complètement son influence et bridé son autorité. Non seulement, le grand vicaire ne comptait plus, n’était plus consulté en rien, mais encore Monseigneur lui avait retiré, au profit de Jules, quelques-unes de ses plus précieuses attributions. Il en résulta des événements graves, inattendus, qui, durant plusieurs mois, comme on le verra plus loin, ébranlèrent le monde catholique et mirent en mouvement toutes les chancelleries de l’Europe.

L’évêque était un homme très tolérant, très accommodant en toutes choses, d’un libéralisme prudent et discret qui le faisait vivre en paix, avec le pouvoir civil et avec Rome. Il aimait les fleurs et les poètes latins, et quand il n’était pas dans son jardin, à écussonner ses rosiers, ou dépoter ses géraniums, il travaillait dans sa bibliothèque, où il traduisait Virgile, en vers démodés. Craignant le bruit, ayant horreur de tout ce qui ressemble à une lutte, à un conflit, il savait, avec une rare adresse, ménager les partis et les coteries, se gardait d’une initiative quelle qu’elle fût, autant que d’une mauvaise action. Dans ses allocutions, ses lettres pastorales, ses mandements, il esquivait soigneusement les questions irritantes, se bornait aux banalités ambiguës, aux recommandations courantes du catéchisme. On y eût vainement cherché quelque chose qui pût être considéré comme une opinion ; toute son intelligence, il l’appliquait à n’en exprimer aucune. Aussi la rédaction des mandements à laquelle d’habitude collaborait le grand vicaire, qui possédait un intarissable dictionnaire de mots insignifiants et fleuris, était-elle une grosse affaire. On s’y prenait trois mois à l’avance. Tous les jours, l’évêque les copiait, les recopiait sans cesse, il supprimait des paragraphes, raturait des phrases, s’arrêtait sur chaque mot, qu’il discutait, qu’il adoucissait, où il croyait toujours découvrir un sens caché, susceptible d’interprétations malicieuses. À chaque minute, il disait :

– Relisons, relisons, monsieur l’abbé… Et, je vous en prie, tâchons de ne pas nous compromettre… nous sommes les missionnaires de la paix des âmes… Notre devoir est de concilier, d’apaiser… ne l’oublions pas, monsieur l’abbé…

– Parfaitement, Monseigneur… Cependant, cette année, nous devons peut-être…

– Non ! non ! monsieur l’abbé… cette année, ni jamais !… nous ne devons rien… Notre-Seigneur Jésus-Christ n’a-t-il pas dit : « Ne jugez point »… Relisons…

La nuit, dans ses rêves, il voyait les phrases de son mandement, casquées de fer, hérissées d’armes terribles, rangées en bataille, se précipiter contre lui avec des hurlements sauvages. Alors, brusquement, il se réveillait, la sueur au front, et il demeurait de longues heures, très malheureux, tourmenté par la crainte qu’une virgule mal placée n’amenât des gloses, des querelles, d’incalculables désastres. Peu à peu, son cerveau s’exaltait, la nuit glissait, dans son âme exacerbée, les effrois de l’ombre, les terreurs du silence. Tremblant, il rallumait sa lampe, descendait en chemise à sa bibliothèque, et remontait avec les épreuves du mandement qu’il relisait jusqu’à l’aube, ne s’interrompant que pour adresser à Dieu de ferventes prières.

Il apportait les mêmes incertitudes, les mêmes exagérées faiblesses, dans l’administration du diocèse qu’il avait fini par abandonner au caprice de tout le monde…

– Cela va mal, gémissait-il… Je le sais… Mais que faire ?… Je ne suis rien… je ne puis rien… je suis désarmé…

S’il eût osé, voici l’intime et presque douloureuse excuse qu’il eût donnée de sa conduite.

Il avait hérité une petite fortune, d’une dame pieuse, amie de sa mère. Cela remontait au début de sa carrière ecclésiastique. Les héritiers naturels, furieux d’être dépossédés, parlèrent de captation, de manœuvres honteuses, prodiguèrent le scandale dans les journaux locaux. Finalement, ils attaquèrent le testament. Au procès, l’avocat de la famille frustrée lança contre l’honorabilité du jeune prêtre les plus fausses accusations et les plus dramatiques calomnies. Il fit frissonner l’auditoire, en représentant son adversaire comme « un de ces hommes noirs qui se glissent dans la couche des vieilles femmes, pour leur voler leur fortune, l’amour sur la gorge ». Malgré la beauté de ces métaphores, la famille perdit son procès et par un jugement qui le vengeait des outrages, le légataire fut mis en possession de la fortune contestée.

De cette aventure, il lui était resté une sorte d’effarement que les années, les succès, son élévation rapide à l’épiscopat, aggravèrent encore. De la timidité, son caractère tomba dans la faiblesse la plus condamnable. Pour se faire pardonner des torts qu’il n’avait point, il crut devoir être bon jusqu’à la duperie, indulgent jusqu’à la complicité, modeste jusqu’à l’oubli total du moi. Il s’imaginait surprendre dans tous les regards un reproche, dans tous les gestes un mépris, dans toutes les paroles une allusion pénible à ses amertumes anciennes. Afin d’amadouer des accusateurs chimériques, il forçait sa vie à ne paraître plus qu’une longue humilité, une constante supplication. Plus il vieillissait, et plus il se repentait de n’avoir pas repoussé du pied, dédaigneusement, ce maudit argent dont il ne profitait pas d’ailleurs et qui ne lui servait qu’à des bonnes œuvres d’une utilité souvent contestable. Et des remords le hantaient, comme si, véritablement, il avait accompli quelque action déshonorante et basse. Aussi, quand il disait, en poussant un soupir de découragement : « Je ne suis rien… Je ne puis rien… je suis désarmé », répondait-il aux secrètes révoltes de sa conscience, plutôt qu’il ne se plaignait d’un manque d’autorité réelle. Cette étrange manie devint si forte qu’il ne voulut plus prononcer ni écrire certains mots, tels que « fortune… héritage… avocat… vieille femme », dans la crainte de raviver des souvenirs cruels et de faire naître des commentaires désobligeants.

La chambre de l’abbé Jules s’ouvrait sur une étroite terrasse dominant la rue de la hauteur de deux étages. De la terrasse, l’œil embrassait une partie de la ville qui descendait vers la vallée et, par-delà la ville, un large espace de campagne, où les cultures et les prairies alternaient avec des bouquets de bois. Quelquefois, le soir, l’abbé venait s’accouder à la rampe de fer qui entourait la terrasse, et, longtemps, il restait là, à regarder l’horizon s’effacer sous les brumes, à suivre les métamorphoses pâlissantes du firmament. Son grand corps maigre et pointu, tout noir dans le crépuscule, faisait rêver les habitants de fantômes et d’apparitions infernales. Penché au-dessus d’eux, ils s’attendaient à le voir, tout à coup, déployer d’immenses ailes membraneuses et planer sur la ville, ainsi qu’une gigantesque chauve-souris. Cette chambre, dont l’unique fenêtre flamboyait très tard dans la nuit, cette terrasse plus haute qu’un rempart de citadelle, étaient devenues, pour les promeneurs inquiets, des lieux de mystère et de terreur. C’est que, depuis que cette ombre y rôdait, l’évêché, ordinairement si calme, si muré de silence, était en complète révolution ; une agitation inusitée grondait derrière les épaisses murailles de pierre grise qui donnaient à l’épiscopale demeure l’aspect sombre et mort d’un vieux château abandonné ; un vent soufflait de là qui passait, chargé d’aigres colères, sur le diocèse tout entier, et secouait furieusement les pauvres presbytères de village que la paix n’habitait plus. Partout, la dénonciation régnait en souveraine ; chacun se sentait menacé, espionné, trahi ; et si, tout le jour, par les portes grinçantes de l’évêché, se croisaient des vols effarés de soutanes, l’on rencontrait aussi, dans les chemins, au long des haies, des dos tremblants et furtifs d’ecclésiastiques, de noires silhouettes soupçonneuses, qui avaient l’air de bêtes traquées. Comble de la stupéfaction, le portier lui-même, le portier connu pour ses manières patelines et sa mielleuse obséquiosité, le portier qui renseignait les visiteurs, aussi pieusement qu’il eût servi la messe, le portier avait pris des allures hargneuses de chien de garde, et montrait les dents.

– Fut !… Fut !… disait-il, grognant et revêche… Vous demandez M. l’abbé ?… Il est occupé… Adressez-vous, fut ! fut !… adressez-vous au valet de chambre… Suis-je portier, oui ou non, suis-je portier ?… Hein ?… quoi ?… Eh bien, alors !… Fut ! fut !

On avait même remarqué que sa calotte de velours noir qu’il se campait maintenant sur l’oreille était singulièrement tirebouchonnée et menaçante, et qu’en marchant, sa longue redingote crasseuse s’enflait d’une façon hostile.

Entre gens d’église, depuis le sacristain le plus humble jusqu’au plus glorieux suisse, depuis le plus insignifiant vicaire jusqu’au doyen le plus inamovible, on ne s’abordait qu’avec une circonspection extrême, et le trouble était tel qu’on se croyait revenu aux temps de la Terreur. Les enfants de chœur ne buvaient plus le vin des burettes et, au retour des enterrements, les charitons, ivres, ne s’abattaient plus dans les fossés de la route, la croix entre les jambes. Il y eut des déplacements de très vieux curés, qui déterminèrent une véritable émotion publique, des exécutions sommaires injustifiées, des atteintes portées à d’antiques coutumes, qui furent considérées comme des sacrilèges. Le curé de Viantais que son âge, ses vertus, les liens d’amitié qui l’unissaient à la famille Dervelle semblaient devoir protéger plus qu’aucun autre, ne fut pas épargné. Dans une lettre pleine d’impertinences et de duretés, il reçut l’ordre de renvoyer sa nièce, orpheline de dix-huit ans, bossue, à moitié idiote, qu’il avait charitablement recueillie, et dont « la présence sous son toit, à sa table, était un continuel outrage aux bonnes mœurs, un sujet de démoralisation pour les jeunes vicaires ». Il dut, aussi, après injonction formelle, cesser les visites qu’il faisait aux sœurs de l’Éducation chrétienne, et borner ses relations avec le couvent aux brèves nécessités de son ministère. Ce fut un coup terrible pour l’excellent homme. De pareils soupçons, à son âge ! Qui donc aurait pu jamais imaginer cela ! Pendant plusieurs semaines, il en demeura abasourdi, et, pour ainsi dire, idiotisé. Il ne pouvait se résoudre à croire que cela fût vrai, il se persuadait qu’il avait mal lu, qu’il avait rêvé ; il reprenait la lettre, en étudiait chaque mot, et, à chaque mot, sa figure vénérable et candide s’empourprait de honte, et il s’écriait, en levant au ciel, ses petits bras courts :

– À mon âge !… à mon âge !… Oh ! oh ! oh !

Puis il faisait le signe de la croix, et d’une voix fervente, il ajoutait :

– Seigneur, mon Dieu ! je vous offre ce calice d’amertume, à vous qui savez combien mon âme est chaste !

Il ne pensa pas, un instant, à accuser l’abbé Jules. Au contraire. Dans la naïveté infinie de son cœur, il ne trouva rien de mieux que de lui écrire une longue lettre, absurde et touchante, où il le suppliait d’intercéder pour lui, auprès de Sa Grandeur. Naturellement, la lettre resta sans réponse.

La puissance de l’abbé s’affirma de jour en jour plus redoutée. Il eut bien à subir quelques tentatives de résistance ; des conciliabules secrets s’organisèrent contre lui, sous l’inspiration de l’archiprêtre de Montagne, gros homme voluptueux et rancunier, qui voyait avec rage son influence sur l’évêque lui échapper. On fit circuler des bruits fâcheux sur la moralité du secrétaire intime, on discuta son orthodoxie, on rappela son sermon de Viantais, les mots inconvenants dont il s’était servi, l’invocation à la Nature, qui était l’œuvre abominable d’un panthéiste, d’un païen, d’un sauvage, adorateur de légumes et de lapins blancs. À son tour, il fut espionné, environné d’embûches. Mais son audace, qui ne reculait devant aucune extravagance, eut bien vite raison des intrigues et des intrigants. Les ruses de l’esprit ecclésiastique, les haines subtiles et retorses du prêtre, échouèrent piteusement devant les fantaisies énormes et brutales du mystificateur. Un soir de grande réunion à l’évêché, il aborda l’archiprêtre, qui avait affecté de ne pas lui adresser la parole, et l’entraîna dans une embrasure de fenêtre.

– Pourquoi me regardez-vous ainsi ? lui demanda-t-il… Comment se peut-il que vous me regardiez ainsi ?

– Mais je ne vous regarde pas ainsi, mon cher abbé, répondit le gros curé, qui prit un air railleur… Je… je… je ne vous regarde pas du tout.

– Eh bien ! vous avez tort, affirma Jules… vous avez tort, je vous assure… parce que… parce que… je pourrais… je devrais… vous en conviendrez vous-même… je devrais, pour l’honneur de l’Église, pour ma conscience, pour mon plaisir… Ha ! ha ! ha !… Cela vous surprend, n’est-ce pas ?… Vous ne me regardez plus ainsi… vous me regardez, si je puis dire, vous me regardez tout à fait ?…

L’archiprêtre haussa les épaules et dit d’une voix traînante :

– Je vous regarde, je ne vous regarde pas… Après ?… Quel est ce galimatias ?

– Ce galimatias ?… vous allez voir, reprit Jules… J’ai les preuves, mon cher monsieur le curé, les preuves… Elles sont dans un tiroir, cachées, à l’abri, et tous les jours, je les étudie… Votre conduite est odieuse, amusante, et même incroyable, quoiqu’elle ne soit pas rare… Ha ! ha !…

– Allons, trêve de plaisanterie, fit le curé dignement.

Pourtant, son visage exprimait la gêne ; il était devenu très pâle. Jules planta son regard bien droit dans celui du curé.

– Plaisanterie ! répéta-t-il… vous êtes étonnant, mon cher curé… Non, en vérité, vous me renversez… Voler la fabrique, débaucher les petits garçons, pouvez-vous dire que ce soit là, logiquement, ce qu’on doive appeler, en propres termes, une plaisanterie ? Hé ! qu’en pensez-vous, curé ?

Celui-ci s’était troublé au point qu’il parut, un moment, défaillir. Tremblant, livide, une sueur froide au front, il se retint, pour ne point tomber, à l’espagnolette de la fenêtre. Il haletait, il suffoquait… Par un violent et trop visible effort de sa volonté, il tenta de reprendre possession de lui-même, et il bégaya, en rajustant, à petits coups saccadés, son rabat que dans un geste inconscient, il avait défait :

– Je… vous… Monseigneur saura… Je dirai… Et même dussé-je… oui, dussé-je… Je vous ferai chasser, comme, comme, comme… C’est une indignité, une indignité… une indigni…

Il ne put achever : les mots s’arrêtaient dans sa gorge… Et il y avait dans ses yeux, agrandis et bouleversés, un mélange de colère, d’égarement, de haine, de terreur, si irrésistiblement comique, que Jules éclata de rire. Alors, il lui tapa familièrement sur l’épaule.

– Remettez-vous, lui dit-il, toujours riant, calmez-vous, curé… vos saletés ne me regardent pas, quoique en bonne justice, j’aie les preuves… Hein ! vous comprenez ?… Elles ne me regardent pas ; elles m’intéressent, voilà tout !… Seulement – calmez-vous donc, curé – seulement…

D’un coup de doigt, preste et sec ainsi qu’une chiquenaude, il fit rentrer un coin du rabat qui dépassait le collet de la soutane.

– Seulement, poursuivit-il, j’espère que vous allez me laisser tranquille, vous et votre séquelle, me fiche la paix, en un mot, saisissez-vous ?…

Et il pirouetta sur ses talons, en continuant de rire, tandis que l’archiprêtre, ahuri et muet, s’épongeait le front et s’efforçait de faire disparaître les traces de son trouble.

L’abbé célébra son triomphe, par d’impudentes joies et un redoublement de persécution. Lorsqu’il avait pris une mesure vexatoire, il affectait de se montrer en public, et, la bouche insolente, les yeux emplis de défis, il arpentait les rues, à grandes enjambées, avec des hâtes mauvaises. La tournée de confirmation où il accompagna l’évêque, son attitude provocante, l’humble soumission du prélat, causèrent, dans toutes les paroisses, une émotion considérable.

– Avez-vous vu comme il mettait l’évêque dans sa poche ? se disaient entre eux les curés perplexes… Il a le dessus, l’effrontée canaille.

– Et l’évêque ! si vous croyez qu’il vaut plus cher de se laisser mener par un païen, un hérétique !

– Tout de même… il vaudrait mieux être de son bord, tout à fait… le grand vicaire, le curé de Mortagne, qu’est-ce que ça nous rapporte ?… et puis, il paraît qu’il les a cogés, ce mâtin-là…

– C’est vrai !… avec ces histoires, on n’a même plus le cœur de mettre son vin en bouteille.

Comme tous les craintifs qu’éblouit l’apparence de la force et qui, par l’attraction éternelle des contrastes, vont, fatalement, vers les caractères violents et les tempéraments hardis, le pauvre évêque s’était laissé séduire aux allures volontaires et conquérantes de Jules, sans y démêler ce qu’elles cachaient de cynique effronterie. Et, tout de suite, Jules l’avait dominé par la peur. Lorsqu’il comprit à quelles luttes inévitables, à quelles dangereuses responsabilités il serait entraîné par ce casse-cou, il était trop tard, déjà, pour réagir contre le premier mouvement irraisonné de cette sympathie. Jules le tenait dans son autorité, dans sa conscience, dans son esprit, dans son repos, et il ne devait point songer à s’échapper de ces rudes mains qui lui faisaient sentir, à chaque instant, la lourdeur de leur pesée. En se soumettant à cette tyrannie nouvelle, il ne lui resta plus qu’à s’étonner de la facilité avec laquelle il se l’était imposée, malgré le supérieur du séminaire, malgré le grand vicaire, et peut-être aussi, en réfléchissant bien, malgré lui-même, – ce qui lui parut inexplicable, mais surtout regrettable.

– Pour une fois, se répétait-il souvent, que j’ai fait acte de libre volonté, – je ne sais encore ni pourquoi ni comment – il faut avouer que j’ai été mal, très-mal inspiré… Décidément, je ne suis point né pour diriger quoi que ce soit, ni personne, ni moi-même… Hélas ! vit-on jamais homme plus malheureux ?

Dès le premier jour de son entrée en fonctions, l’abbé Jules avait tranché du maître. Choses, bêtes et gens, il bouleversa tout, bouscula tout. À peine si l’évêque, timidement, osa lui adresser une observation, et il s’en repentit vite : le regard de Jules l’avait glacé ; sa bouche, prête à toutes les imprécations, l’avait terrifié ; et il résolut de se laisser conduire désormais par un seul, aussi docilement que jadis par tout le monde ; à la longue, il en était arrivé à trouver sa situation meilleure ainsi, car il ne redoutait plus personne, sinon l’abbé, et il espérait que celui-ci consentirait à le défendre, en se défendant lui-même. Et puis, il comptait bénéficier de la crainte que le nouveau secrétaire inspirait à son entourage. Du reste, il eût préféré braver le diocèse, l’Église, Dieu, plutôt que de mécontenter Jules. Il lui parlait comme un petit enfant respectueux et fautif ; il semblait lui dire avec de désarmantes implorations dans les yeux : « Je ne puis t’empêcher de faire les choses qui me désolent, fais-les ; mais, du moins, épargne-moi, défends-moi, sois fort pour nous deux. » Tous les matins, il remettait à son secrétaire le courrier non encore décacheté – ainsi le voulait Jules – et le soir, il signait la correspondance, les pièces administratives, sans avoir l’indiscrétion de les parcourir.

– Faut-il que j’aie confiance en vous, mon cher enfant ! soupirait-il en les lui rendant.

– Eh bien ! quoi ? répondait Jules durement… Croyez-vous par hasard que je vous ferais signer des lettres d’amour ?… ou bien des traites ?

– Voyons, voyons ! calmait le prélat qui, détournant la conversation, et avec un air de s’apitoyer, murmurait :

– Que de paperasses ! mon Dieu, que de paperasses !… Comme vous devez être accablé !… Rien de grave, du reste ?… Rien de nouveau ?

– Rien, répondait Jules… le courant.

– Bon, bon !… Et cette affaire… comment donc ?… cette affaire du curé Legay, je crois, où en est-elle ?

– Qui vous a parlé de cela ?… Le grand vicaire, sans doute ?… Il est venu encore se plaindre à vous, vous débiter ses mensonges habituels ? Vous conspirez avec mes ennemis, avec les vôtres, contre moi ?… Il est propre, votre diocèse, il est joli !… Ah ! vous pouvez vous vanter d’avoir un joli diocèse !

– Mon cher abbé, je vous en prie, ne vous fâchez pas… Je vous demandais cela, mon Dieu !… sans y attacher la moindre importance, la plus légère idée de blâme… Un simple renseignement, je vous assure… une curiosité… voyons, bien naturelle.

Et Jules grommelait, en se retirant :

– Bien naturelle !… vous appelez cela : « bien naturelle ! » Heu ! heu !… l’affaire en est où elle doit en être, voilà tout.

Alors, l’évêque considérait d’un œil de martyr son Christ d’ivoire, dont le corps douloureux pendait sur une croix de peluche écarlate, et il gémissait :

– Un chien !… Un chien !… Je ne suis même pas un pauvre chien ! Comme il me parle, mon Dieu !

Étrange et déroutante nature que celle de Jules !… Qu’était-il donc ?… Que cherchait-il ?… Que voulait-il ?… Ses débuts avaient révélé un homme d’action, un politique ambitieux et adroit, malgré ses bravades, ses taquineries excessives, ses inutiles persécutions. Il ne lui avait fallu qu’un coup d’œil pour se rendre compte de l’état moral du diocèse, du relâchement de la discipline, des vanités, des calculs, des appétits débridés par la faiblesse d’un chef qui, volontairement, avait abdiqué son autorité ; brusquement, sans donner à ce petit monde le temps de se reconnaître, il s’était rué sur lui, avait forcé les uns à la soumission, remis les autres à leur place, pris, pour lui seul, le pouvoir anarchiquement disséminé aux mains d’une multitude d’intrigants. Il avait même, par des procédés bizarres, il est vrai, rappelé les prêtres indolents et paresseux à une dignité plus consciente de leur caractère. Mais ce qui le poussait à agir, ce n’était point l’ardeur d’une foi intolérante, la grandeur d’un but entrevu, le calcul d’un intérêt particulier, c’était un besoin grossier et pervers de se divertir en terrorisant les autres. Même, en accomplissant des choses qu’il savait utiles et bonnes, il trouvait toujours le moyen de régaler ses instincts mauvais d’un piquant ragoût de scélératesse. Entre ses conceptions, souvent fortes et justes, et leur réalisation, il y avait un trou, qu’il franchissait d’une grotesque culbute, comme un clown. Ses projets les plus sérieux tournaient en farces amères, ses idées les plus rares avaient une cruelle mystification pour aboutissement. Ses émotions elles-mêmes, ses enthousiasmes, fleurs généreuses et spontanées de son âme, ne tardaient pas à se tordre dans l’insulte d’une grimace, à se flétrir sous la bave d’une colère. Aussi, avec de très brillantes qualités intellectuelles, il n’était rien ; avec une activité incessante, il ne cherchait rien ; avec une énergie qui allait jusqu’à la férocité, il ne voulait rien. Son éloquence, ses passions, ses facultés créatrices, ses sensibilités, ce qui remuait en lui de rêves grandioses et d’aspirations hautaines, autant de forces perdues ; tout cela se consumait dans la fièvre stérile du caprice, dans le délire de ses fantaisies de déclassé. Être à rebours de lui-même, parodiste de sa propre personnalité, il vivait en un perpétuel déséquilibrement de l’esprit et du cœur.

Quelquefois, devant le pauvre évêque, si triste et si bon, qui le regardait de ses doux yeux d’enfant – d’enfant qui a peur d’être battu – il se sentait pour lui une immense pitié. Des remords lui venaient de ne pas le traiter plus doucement, de ne pas l’aimer, de profiter lâchement de cette touchante faiblesse de vieillard. Dans l’éclair d’une seconde, il passait d’une mauvaise parole à un acte de contrition exaltée, de la haine à la tendresse ; il entrevoyait mille possibilités de sacrifice et de dévouement ; il aurait voulu, tant il l’aimait en ces courts instants, que son cher évêque devînt aveugle, paralytique, lépreux, qu’il n’eût plus d’abri, plus rien, afin de le guider, de le soutenir, de lécher ses plaies, de le consoler. Et, tout à coup, il se jetait aux pieds du prélat, lui embrassait les mains.

– Je suis une vermine, répétait-il.

– Mais non ! mais non ! ne dites pas cela, mon cher enfant.

– Si ! si… je suis une vermine… une sale vermine… une vermine de pourriture !… Moins que cela encore !… Je suis… Oh ! je suis ce qu’il y a de plus dégoûtant dans la création… Je ne mérite même pas d’habiter la place d’un mendiant !… Pourquoi ne me chassez-vous pas ?… Ne m’écrasez-vous pas ?… Chassez-moi, je vous en prie… chassez-moi, comme un rat, honteusement… car demain, Monseigneur, ce soir, peut-être, je recommencerai à vous haïr, à vous faire souffrir !… L’esprit du mal est en moi ; il me pousse à des choses détestables… Chassez-moi… je suis une vermine !

C’étaient pour l’évêque de délicieux moments que ceux où Jules avait ces accès de repentir. Il s’attendrissait, oubliait tout, s’imaginait, chaque fois, qu’une vie nouvelle, une vie de tranquillité, de concorde, d’amour, allait enfin renaître.

– Vous chasser, mon enfant ?… Eh ! mon Dieu ! pour quelques vivacités, pour quelques ardeurs de caractère, bien pardonnables, à votre âge !… Vous êtes vif, c’est-à-dire que vous êtes jeune… Allons, allons, ne voilà-t-il pas un grand crime ?… Moi, je suis un vieillard, j’ai des manies, des lubies, et ce n’est pas toujours commode de vivre avec les vieilles gens, je m’en rends compte !… Mais j’ai eu autrefois de grands chagrins, de grandes tristesses !… Dieu seul connaît ces chagrins et ces tristesses !… Je serais si heureux qu’on m’aimât un peu !

Il s’abandonnait ; sa voix se faisait plus confiante.

– Vous me voyez souvent inquiet, distrait, un peu drôle, n’est-ce pas ?… Oui… C’est que je crains de ne pas être aimé, aimé de personne, de vous, surtout, mon cher enfant !… Et cela me fait souffrir… D’ailleurs, pourquoi m’aimerait-on ?… Je suis vieux, triste… Je ne sais pas dire une bonne parole à ceux qui m’entourent… Je sens que je gêne, que je glace tout le monde, moi qui voudrais tant que tout le monde eût de la joie autour de moi !

– Vous êtes un saint ! clamait Jules, dont l’exaltation se manifestait par une suite de gestes incohérents et d’affreuses grimaces.

– Non, non ! se défendait l’évêque, un peu effrayé… Non, je ne suis pas un saint… Ne dites jamais que je suis un saint… Je ne suis rien… Prions, mon enfant, prions pour vous, pour moi, pour tous les pécheurs… Allons, un petit pater…

Faisant le signe de la croix, joignant ensuite les mains, ils marmottaient d’une voix plus basse, tous les deux :

– Pater noster, qui es en cœlis…

Rentré dans sa chambre, l’abbé ne tardait pas à se reprocher cette émotion ; il s’irritait de s’être laissé entraîner à un mouvement d’attendrissement, inexplicable et très ridicule… Heurtant les chaises, éparpillant avec colère les papiers, sur son bureau, il bougonnait :

– Suis-je fou !… Et qu’est-ce qui m’a pris de lui raconter toutes ces bêtises-là, au vieux ? Que m’importe qu’on l’aime, qu’on ne l’aime pas, qu’il pleure ou qu’il chante ?… Ses chagrins, je les connais ses chagrins… Ha ! ha ! ha !… C’est d’avoir chipé le testament !…

Il ne se calmait un peu que lorsqu’il avait fini de se persuader que tout ça « c’était de la plaisanterie », et il songeait alors à inventer de nouvelles farces.

Un soir, ayant été, toute la journée, plus agacé, plus nerveux que jamais, il sortit. Cela lui arrivait quelquefois, de faire de longues marches, après le dîner, seul. Il gagnait les hauteurs, où l’air est plus vif, et plus lointain l’horizon, s’enfonçait dans la campagne, rentrait tard, sa soutane crottée, les membres brisés de fatigues délicieuses… Et encore tout embaumé de nuit, il s’étendait sur son lit, à demi déshabillé, jouissant immensément à se sentir plus calme, apaisé, meilleur. Ces nocturnes escapades avaient d’abord été jugées imprudentes, puis inconvenantes pour un prêtre qui doit être retiré chez lui, aux derniers coups de l’Angélus. On en parlait, avec des airs entendus et des mines peu bienveillantes ; on ne pouvait admettre que ce fût pour le plaisir seul de contempler les champs, sous la lune, que l’abbé vagabondait ainsi, aux heures tranquilles où tout le monde se repose. Cela ressemblait fort à une criminelle aventure, à un rendez-vous défendu ; il y avait certainement, quelque part, une femme qui l’attendait, sous la protection obscène de l’ombre, et si cette femme pouvait être la femme d’un impie, d’un républicain, quelle joie de le surprendre avec elle et d’ajouter au pêché d’impureté, étalé et flagrant, le caractère d’une trahison, d’un pacte conclu avec les ennemis de l’Église ! Dans l’espérance d’un scandale, qui eût débarrassé le diocèse de son tyran, on l’avait suivi, observé, espionné. Mais on n’avait rien découvert. Aucune trace de femme et, nulle part, la moindre indication d’une intrigue. L’abbé marchait, se hâtant, il est vrai, comme s’il avait un but, il marchait fiévreusement, furieusement, et c’était tout ! Si l’herbe était foulée, là où il avait passé, ce n’était que de la largeur de ses semelles ferrées, qui résonnaient sur la terre, et tiraient des étincelles à la pointe heurtée des cailloux. On fut fort dépité de cette nouvelle déconvenue, et il fallut bien s’habituer à considérer les sorties de l’abbé comme une des mille inexplicables fantaisies de son existence.

Ce soir-là donc, il prit comme de coutume, par le haut de la ville, et, à deux kilomètres de là, il laissa la grande route, s’engagea dans une sente qui monte, à travers champs et friches, et conduit à la forêt de Blanche-Lande qui, au loin, devant lui, tassait ses sombres massifs, dans le soleil couchant. La nuit venait, odoriférante et superbe, encore tout illuminée de jour rose, sur les coteaux, sur les chemins, sur les écorchures de la terre, tandis que l’ombre vêtue de brumes roses aussi et lentement déployées, s’allongeait au creux des vallons. Ébloui, charmé, il marchait vite, aspirait avec délices la fraîcheur qui s’épandait dans l’air, et il regardait le ciel, labouré d’or, éclaboussé de feu à l’horizon, et au-dessus de sa tête le ciel, encore, uni et tranquille, d’un bleu d’acier, d’un bleu profond, où les étoiles allaient tout à l’heure paraître. Soudain, il se heurta à un obstacle qui barrait la sente dans toute sa largeur ; les yeux et l’esprit perdus dans l’espace, il ne l’avait pas aperçu. C’était une brouette chargée de trèfle fraîchement coupé ; une paysanne était assise sur l’un des bras de la brouette et s’essuyait le front où la sueur coulait ; au sommet du tas d’herbes, une faucille luisait comme un croissant de lune, tombé du firmament. La paysanne, d’abord, sembla s’effrayer à la subite vision de ce fantôme, si noir, si grand, qu’assombrissait et que grandissait encore le crépuscule. Mais ayant ensuite reconnu un prêtre, elle se rassura. D’ailleurs, l’abbé doucement lui dit :

– N’ayez peur, petite… Je ne suis point le diable.

Et s’appuyant contre le tas d’herbe, il examina la paysanne.

C’était une belle fille jeune et saine, aux membres solides, aux vigoureuses hanches. L’indécise lumière qui l’enveloppait toute donnait du mystère à ses yeux voilés, à son visage bruni, au milieu duquel des dents très blanches éclataient. Un petit bonnet d’indienne bleue d’où s’échappaient des mèches de cheveux noirs collés sur son front, lui serrait la tête. Une partie de ses jambes et ses pieds sortaient nus d’un court jupon de bure, dont les plis lourds accentuaient la cambrure puissante des flancs. Sa poitrine n’était protégée que par une chemise de grossière toile, flottante, mal coulissée, qui laissait voir, par un large bâillement, la rose nudité d’un buste souple et fort et deux seins énormes, plus splendides que ceux des déesses de marbre. Et de cette fille une odeur montait, âcre et grisante, une odeur de fauve, une odeur de musc et d’étable, de fleur sauvage et de chair battue par le travail et par le soleil.

L’abbé en fut, en quelque sorte, étourdi.

À respirer ce brutal parfum, il sentit un désir lui mordre le cœur violemment. Du feu s’alluma dans ses veines. Il frissonna. Et, les narines écartées, comme font les étalons qui flairent, dans le vent, des odeurs de femelles, il poussa un soupir qui ressemblait à un hennissement. La prendre, la renverser dans la sente, la coucher sur l’herbe qu’elle venait de cueillir, il y pensa. Pétrir avidement cette chair nue, et, vautré sur elle, l’obliger à se débattre sous l’étreinte de ses bras, à crier sous la morsure de sa bouche, il l’aurait voulu. Mais si ardente, si impérieuse que fût la tentation, il n’osa point. Une inquiétude vague, mêlée à une inconsciente pudeur, le retenait. Et puis, il ne savait que dire à cette fille, il ne savait comment l’aborder, il cherchait une parole, un geste, un moyen, et il ne les trouvait pas. Ses doigts impatients se crispaient dans l’herbe ; il en arrachait des poignées que, par un mouvement machinal, il portait à sa bouche et qu’il mordillait ensuite bestialement. Enfin pour rompre un trop long silence qui le gênait, pour s’enhardir un peu, il demanda d’une voix tremblante, angoissée :

– Comment t’appelles-tu ?

– Je m’appelle Mathurine, répondit la paysanne, après un moment d’hésitation.

D’un regard farouche, l’abbé fouilla la campagne autour de lui ; l’ombre s’épaississait, les champs étaient déserts, aucune silhouette d’hommes ou de bêtes, sur le ciel, n’apparaissait. Cela le rassura.

– Et où demeures-tu ? reprit-il d’un ton plus ferme.

La paysanne désigna, à trois cents mètres de là, sur la gauche, une masse d’ombre, au milieu de laquelle des maisons se devinaient, vaguement, parmi des arbres.

– Là-bas ! fit-elle.

L’abbé tendit l’oreille ; pas un bruit n’arrivait jusqu’à eux ; pas un, sinon le frémissement lent et continu de la nuit tombante.

Par la pensée, il dévêtit Mathurine, se la représenta impudique et toute nue, et déjà il vit, soulevant ses voiles grossiers, l’ardente fleur de sa beauté sexuelle, s’offrir, lascive, effrénée, aux curiosités, aux emportements de sa luxure. Son cerveau s’exalta.

– Et tes amoureux ?… Tu as des amoureux, dis ?… Qu’est-ce qu’ils te font ?… Tu couches avec ton père, avec ton frère, dis ?… Qu’est-ce qu’ils te font ?… As-tu jamais rêvé aux caresses d’un bouc, d’un taureau ?… Je serai ce bouc, je serai ce taureau… Veux-tu que je m’asseye près de toi, et que je te confesse ?… Nous insulterons le bon Dieu… Veux-tu ?… Réponds-moi…

La fille ne répondit pas. Elle ne comprenait rien à ce langage de fou, à ces mots qui désolaient le silence. Mais, effrayée par la mimique désordonnée du prêtre, elle voulut se lever.

– Non ! commanda-t-il… non !… ne te lève pas… ne t’en va pas… Reste… Tu es belle… l’odeur de ta peau me grise… Et il fait nuit… Personne ne peut nous entendre… Pourquoi as-tu peur ?… Réponds-moi.

La fille ne répondit pas.

Il pensa :

– Elle va résister, appeler peut-être… Je lui donnerai vingt sous et elle se taira… Mais se taira-t-elle ?

Il tâta la poche de sa soutane, s’assura qu’il n’avait pas oublié son porte-monnaie.

– Et s’il le faut, se promit-il encore, je lui donnerai davantage… je lui donnerai tout… Ou bien, je lui enfoncerai du foin dans la bouche…

– Viens ici ! dit-il.

La fille ne bougea pas.

– Viens donc ici ! répéta l’abbé.

Sa voix haletait, devenait rauque ; une étrange fureur de passion lui poussait les bras en avant, tordait ses mains, précipitait toute sa chair vers il ne savait quel crime absurde et fatal. La faucille luisait sur l’herbe, près de lui ; il eut l’idée de s’en saisir, de frapper. Ce qui lui restait de raison s’en allait dans le vertige. Il n’eût pu dire à quelle incoercible folie il obéissait, lequel était en lui, du meurtre ou de l’amour. Quelques nuées, de formes bizarres et changeantes, flottaient au ciel, rouges des suprêmes lueurs du couchant, et il lui sembla que c’étaient des sexes monstrueux qui se cherchaient, s’accouplaient, se déchiraient dans du sang. Pour la troisième fois, il répéta, les lèvres sifflantes de menace :

– Viens donc ici !

La fille ne bougea pas. Stupide, les yeux hébétés, elle considérait cet homme grand, ce prêtre hideux, ce diable tout noir devant elle.

Et, brusquement, comme une bête qui fonce sur une proie, il se rua sur elle. Au risque de l’étrangler, d’un tour de bras, il lui serra le col et, de la main restée libre, il lui empoigna les seins, qu’il labourait, qu’il tenaillait, qu’il écrasait avec rage dans une atroce et sauvage étreinte. Un moment, il sentit remuer sous ses doigts un scapulaire, des croix, des médailles bénites que la malheureuse portait sur la peau, pendus au bout d’une chaînette d’acier, et il éprouva une joie horrible, une joie sacrilège, à les tordre, à les briser, à les enfoncer sur cette chair de femme, à les mêler aux caresses profanatrices dont il la meurtrissait. En même temps, il éructait des mots orduriers, épouvantables, des mots sans suite, des blasphèmes, coupés de hoquets et de halètements.

– Ne dis rien… Viens ici, plus près, plus nue… Je te paierai… Oui, je te… Écoute… Tais-toi… Sur l’herbe, là… te tuer sur l’herbe… t’étouffer… Tais-toi…

Mais la fille avait pu se relever. D’un coup de reins, elle se dégagea ; d’un coup de poing, elle repoussa l’abbé qui fit plusieurs pas en arrière et, chancelant, faillit tomber à la renverse.

– Espèce de grand brutal ! fit-elle simplement, en rajustant sa chemise entièrement découlissée, et en renouant sur ses hanches ses jupons arrachés… Quoi qu’y vous prend donc ?… Ah ben !… En v’là un salaud d’ curé !

Elle se réattela à la brouette, et, lentement, reprit sa route, se retournant de temps en temps pour voir si le prêtre la suivait. Celui-ci demeurait immobile et comme pétrifié. La soutane déboutonnée, la tête nue, les bras pendant au long du corps, il n’avait même pas pensé à ramasser son chapeau qui, lors de la courte lutte, avait roulé à terre. Il regardait, sans la voir, la silhouette de la paysanne qui s’abaissa, se noya, se confondit toute avec le sombre du terrain, et il écoutait, sans l’entendre, la brouette qui dansa sur les ressauts de la sente, et fit, en s’éloignant, un bruit lointain de tambour. Et ce fut le silence, tout autour de lui, et ce fut la nuit, une inquiétante nuit, profonde et sans lune, une nuit qui entrait dans son âme et qui renvoyait, sur la pâle lumière du ciel occidental, avec le mystère grandissant de ses ténèbres, à elle, les grimaçantes et vengeresses images de ses remords à lui et de ses terreurs. En proie à une immense horreur de soi-même, l’abbé joignit les mains comme pour une prière, se laissa tomber sur le sol, dans un grand geste d’accablement, et, longtemps, longtemps, il pleura.

Pendant plus d’une heure il resta là, sans bouger, sans penser, la tête lourde, les membres rompus, les idées en déroute, si complètement anéanti qu’il ne se rappelait pas, avec netteté, ce qui s’était passé. De ce moment de folie, de cette minute de crime, il ne gardait que la sensation d’un vague et pénible dégoût, d’un écrasement de tout son être physique et moral. Il était ainsi que dans un rêve de fièvre, où les choses se succèdent, incohérentes, ironiques et douloureuses. Malgré lui, l’impure obsession de la femme revenait, s’associait à sa honte, et, avec un involontaire tressaillement de ses muscles, avec une vibration suprême de ses moelles, il la retrouvait en lui, autour de lui, jusque dans l’opacité de l’ombre, jusque dans le symbolisme errant du ciel, où les nuages évoquaient d’impossibles nudités, d’impossibles enlacements, une multitude de figures onaniques et tordues, semblables aux gravures démesurément agrandies d’un livre obscène, qu’il avait eu jadis, au collège. Et, au-dessous de ce ciel pollué, la forêt dressant ses masses confuses, énormes et lointaines, amplifiant ses terrasses, ses colonnades, ses escaliers, ses temples, lui faisait l’effet de quelque architecture formidable, de quelque noire Sodome, bâtie en l’honneur de la Débauche éternelle et triomphale. Une torpeur l’envahissait ; il se sentait un besoin irrésistible de sommeil, éprouvait une sorte de narcotique volupté à se laisser glisser dans le vague, dans l’oubli, dans le néant. Il ne tenta pas de s’arracher à cet engourdissement qu’il préférait au réveil brutal de sa raison. Ah ! s’il avait pu descendre toujours au fond de ce noir, ne jamais remonter ! Et, s’allongeant, sur la terre humide de rosée, comme un vagabond, il s’endormit profondément.

Quand l’abbé rentra dans la ville, il devait être très tard. Tout dormait ; aucune lumière ne luisait entre les volets clos des maisons, et les réverbères, au haut de leur morne potence, étaient depuis longtemps éteints. Près d’une auberge, sous une voiture de marchand forain, un chien grogna. Quoiqu’il eût les membres raidis par l’humidité, il pressa le pas, gagna la petite porte dérobée du jardin, dont il gardait toujours la clé sur lui, et, vite, il monta à sa chambre. Il avait hâte de se trouver entre des murs protecteurs, environné d’objets familiers, loin de cet effrayant ciel et de ces horizons maudits. Et puis ses jambes tremblaient, la force abandonnait son corps. Il s’assit sur le lit en poussant un soupir de délivrance. Mais l’obscurité, bientôt, lui parut terrible, peuplée des mêmes images et des mêmes fantômes que là-bas. Ayant allumé la lampe, il eut l’idée de se considérer dans une glace, et il fut épouvanté de ce qu’elle lui renvoya : un visage bouleversé, des brins d’herbe dans les cheveux, une soutane boueuse, poissée de saletés puantes. En vain il chercha son rabat, qu’il avait sans doute perdu dans la sente en se colletant avec la paysanne.

– Abjection de la chair ! s’écria-t-il. Indomptable pourriture ! Cochon ! Cochon ! Cochon !

Il eût voulu se battre, se supplicier, rêva de cilices, de tourments, de lanières qui font voler, au sifflement de leurs pointes d’acier, le sang des saints et la chair des martyrs. Il parlait tout haut :

– Mais quelle ordure est en moi ? Ma mère m’a-t-elle donc allaité avec des excréments ?

Se prenant à la gorge, il hurlait :

– Je n’aurai donc jamais raison de toi, carcasse ignoble !

Ensuite il se frappait la poitrine à grands coups de poing.

– Je ne te crèverai donc point, cœur de boue, outre d’immondices !

Il revenait à son rabat égaré.

– Et ton rabat, misérable ? Quelqu’un demain le trouvera et dira : « C’est là qu’il s’est vautré ». Hé ! tant mieux, qu’on le dise ; qu’on aille, courant dans les rues et clamant : « Il s’est vautré là ! » Au moins, ma honte sera complète, et l’on me poursuivra peut-être à coup de bâton, comme l’on fait pour les chiens accouplés.

Il avait un tel écœurement de sa vie passée, de sa vie présente, un tel effroi de sa vie à venir, qu’il ouvrit la fenêtre, se pencha sur la rampe de la terrasse, mesura le vide au-dessous de lui.

– Non, fit-il en reculant… Il y a peut-être un Dieu !

Et malgré son exaltation, il ne put s’empêcher de sourire à cette idée : le suicide d’un prêtre, qui lui parut bizarre et comique. Cela détendit un peu ses nerfs ; plus calme, il se laissa entraîner vers d’autres pensées. Dans leur déroulement rapide, il se promettait de dures expiations, entreprenait des pèlerinages extravagants et nouveaux, les pieds nus, la corde au cou, se dévouait à d’absurdes apostolats. Oui, il irait à travers le monde, évangélisant les adultères et les prostituées, prêchant la continence aux débauchés. Mais, auparavant, il voulait demander pardon à sa mère, au bon curé Sortais, au grand vicaire, à l’archiprêtre, à tous ceux qu’il avait persécutés. Puis, au bout d’un chemin planté de calvaires, semé de couronnes d’épines et de ronces, il entrevoyait, comme un refuge de lumière, la Trappe, la paix de ses longs couloirs silencieux, les travaux champêtres, les courts et paisibles sommeils sur les planches nues, les interminables nuits de prières, et ce petit cimetière sans arbres, avec ses croix blanches si fraternellement rapprochées l’une de l’autre, et ce grand étang, où les roseaux chantent, et où il avait autrefois, gamin maraudeur, pêché des gardons à la barbe des moines… À ces projets, à ces visions, à ces souvenirs, qui lui coulaient dans l’âme une douceur, l’abbé s’attendrissait ; et s’attendrissant, il se trouvait le plus malheureux des hommes. Ce qui le désolait surtout, c’était d’être seul, en la détresse infinie de son cœur. Il eût souhaité que quelqu’un fût là, près de lui, quelqu’un comme François d’Assise, et que ce quelqu’un lui parlât doucement, tendrement, d’une voix de saint, avec des mots sublimes et consolants, qui ouvrent le paradis. Il songea à son évêque, et son évêque lui sembla une sorte de providence, un être merveilleux dont les mains sont pleines de bénédictions ; il fut ému en évoquant son visage triste et son dos de martyr. Pourquoi n’irait-il pas se jeter à ses pieds ? Il lui avouerait tout ; il lui dirait toute sa vie, avec des accents déchirants de repentir qui le feraient pleurer. Et l’évêque lui parlerait, le bercerait, l’endormirait. Dans ces moments, l’abbé Jules retrouvait la naïveté, la confiance, la promptitude de résolution d’un petit enfant ; il croyait à la bonté, à la charité universelles. Il prit la lampe, plus léger, descendit l’escalier, radieux, frappa à la porte de l’évêque, enthousiaste. Celui-ci dormait sans doute et n’avait rien entendu ; il ne répondit pas. Alors l’abbé ouvrit la porte brutalement, en faisant grincer la serrure, et il pénétra dans la chambre.

– Qui est là ? cria l’évêque.

Réveillé en sursaut, ébloui par la brusque invasion de la lumière, il s’était dressé à demi, hors des draps, la bouche béante, le crâne ébouriffé de mèches grises qui dardaient leurs pointes en tous sens ; un effarement, entre ses paupières bouffies de sommeil, qui clignotaient. Et, de ses bras tendus en arrière, contre le bois du lit, il arc-boutait son corps mal assuré et tremblant.

– Qui est là ? répéta l’évêque.

L’abbé traversa la pièce, posa la lampe sur une table, et vint se jeter au pied du lit.

– Ne craignez rien, Monseigneur, dit-il d’une voix humble. C’est moi, moi, votre fils indigne… Si j’ose franchir cette porte et troubler votre sommeil, c’est que je souffre trop… C’est qu’il faut que je vous parle… que je vous dise tout, tout !… Cela m’étouffe… Je ne puis plus attendre… je ne puis plus…

Le vieillard se frottait les yeux. Il considérait de coin, d’un air ahuri, cette chose noire, agenouillée près de lui, qui rendait des sons et gesticulait.

– Cette nuit, débita l’abbé, très vite, en hachant ses mots, il n’y a qu’un instant… là-bas… j’ai rencontré une paysanne… assise sur une brouette ; elle se reposait… Et alors, ce qui s’est passé en moi, je l’ignore… J’ai été fou… je me suis rué sur elle… Quelque chose me grisait, me poussait… L’ai-je violée ? l’ai-je tuée ?… Je ne me rappelle plus… Ce que je voulais d’elle, non, je ne le sais pas. De la volupté, peut-être… peut-être du sang !… J’aurais eu un couteau, oui, je l’aurais frappée… Elle était jeune, vigoureuse, se débattait… Et j’ai souillé mes mains à l’impureté de sa chair… Je suis un grand pécheur, un criminel… je suis… Regardez mon visage, mes vêtements… Ne vous fais-je pas horreur ?… Regardez-moi…

– Comment ?… interrompit le prélat qui n’avait pas écouté une seule parole de cet étrange récit, comment ?… c’est vous, mon cher abbé ?… Oh ! que vous m’avez fait peur quand vous êtes entré… Je rêvais… j’ai cru… et alors… Comment, c’est vous ?… Mais oui !… Quelle heure est-il donc ?

– Je l’ignore… Et pourquoi l’heure ?… Et qu’importe l’heure ?… À l’affamé qui demande du pain, au désespéré qui cherche une consolation, au mourant qui implore une prière, répond-on : « Quelle heure est-il ? » Y a-t-il donc une heure pour la souffrance humaine ?… Je suis cet affamé, ce désespéré, ce mourant… Je viens à vous… Parlez-moi.

La physionomie de l’évêque s’ahurissait de plus en plus. Le pauvre homme faisait des efforts prodigieux pour comprendre, et il ne comprenait pas. Surpris dans ce déshabillé intime, et dans cette ridicule posture, il manquait vraiment de prestige, était même souverainement comique. Mais Jules ne songeait point à rire. Il joignait les mains.

– Oh ! parlez-moi, Monseigneur !

L’évêque se frotta les yeux de nouveau, dodelina de la tête, et lentement, il bégaya :

– Que je vous parle, mon cher abbé ?… Oui, oui !… que je vous parle, c’est cela ?… Mais sont-ce des choses raisonnables que vous me dites là ?… Êtes-vous bien sûr ?… Que je vous parle ?… Je veux bien, mon enfant, mais quoi ?… Et pourquoi ?…

La voix de Jules s’impatienta.

– Parlez-moi donc ! Dites un mot qui me console… qui me relève… ou qui me châtie… est-ce que je sais, moi ?… Un mot, comme Jésus en tirait du fond de sa divine pitié, pour les malheureux et les pécheurs repentants, comprenez-vous ?… Hein ! comprenez-vous ?

– Comme Jésus !… répétait l’évêque, dans un long bâillement… Comme Jésus !… Oui ! oui !

Et il ajouta :

– Mais ce n’est guère le moment, il me semble… Demain, plutôt… demain matin, vous me rappellerez… vous me ferez penser…

L’abbé Jules s’était levé… Il fixa sur le vieillard un regard mauvais, eut un haussement d’épaules, et, sans prononcer une parole, reprit la lampe, se dirigea vers la porte… Très raide, il ne répondit rien au prélat qui lui disait, en se recoulant sous les couvertures :

– C’est cela… demain ! C’est entendu, n’est-ce pas ?… Demain matin vous me rappellerez, vous me ferez penser… vous… et même… dormez bien…

Jules referma la porte avec colère.

– Quelle brute ! songeait-il, tandis qu’il remontait l’escalier… Et c’est ça qui conduit des âmes, ça qui dort et qu’un cri de détresse ne réveille pas ?… Et dire que nos grands saints étaient peut-être pareils à ça ?… Ah ! je voudrais les voir, les connaître ; les François d’Assise, les Vincent de Paul, et les autres, et toute la céleste engeance !… Peut-être qu’on le canonisera aussi, celui-là ?… Il aura sa statue, dans des niches, entre deux vases de fleurs en papier… Il fécondera les femmes stériles qui viendront, un cierge à la main, baiser son orteil de pierre… Et l’on établira des fêtes commémoratives en son honneur !… Et l’on bâtira des cathédrales qui porteront son nom !… Et il se pavanera dans le calendrier… Non, mais c’est comique… Aussi, dans la vie, personne n’aime personne, personne ne secourt personne, personne ne comprend personne !… Chacun est seul, tout seul, parmi les millions d’êtres qui l’entourent !… Lorsqu’on demande à quelqu’un un peu de sa pitié, de sa charité, de son courage, il dort !… On peut pleurer, se casser la tête contre les murs, mourir, ils dorment, ils dorment tous !… Et le bon Dieu, qu’est-ce qu’il fait au milieu de tous ces endormis ?… Est-ce qu’il ronfle, lui aussi, dans son nuage ?… Et répond-il à tous les misérables qui tendent vers lui leurs suppliantes mains : « Laissez-moi dormir, canailles… Demain » ?

Au moment de se mettre au lit, tous ses projets, tous ses repentirs, tous ses remords s’en étaient allés. Il s’étonna de se retrouver la conscience calme, le cœur soulagé, presque gai même. Il s’amusa de la mine effarée de l’évêque, et se sentit très fier de lui avoir fait peur… D’ailleurs, quel mal avait-il commis ? N’était-il pas un homme, après tout ?… N’avait-il pas obéi à une impulsion naturelle de ses sens ?… Avec cela que les autres curés se privaient de ce divertissement, témoin cette crapule d’archiprêtre qui, lui, finirait en cour d’assises, quelque jour, et ce grand vicaire qui, malgré ses façons puritaines, recevait chez lui un tas de vieilles dévotes hystériques… Et il ne parlait pas des autres, qui installaient des concubines dans leurs presbytères, sous le nom de nièces, de cousines, de servantes… Il avait désiré une femme ; il avait voulu la prendre ?… Mais s’était-il adressé à l’ombre complice des confessionnaux où le souffle des prêtres se mêle au souffle des pénitentes, où des lèvres rapprochées s’échappent des questions qui énervent et des aveux qui brûlent ?… Il était vraiment trop bête, aussi, de toujours exagérer les choses, de les dénaturer, de s’emballer, de perdre la tête, pour un oui, pour un non !… Et Mathurine se représenta à lui, telle qu’elle lui était apparue d’abord dans le soleil couchant, avec ses membres robustes et son odeur puissante de jeune fauve ; non seulement il ne tenta pas, cette fois, d’écarter l’image revenue, mais il s’efforça au contraire de la retenir, de la fixer, de la compléter, de la rendre, en quelque sorte, tangible, d’y rechercher le trouble exquis et furieux, par quoi il avait été si étrangement secoué… Il esquissa un geste impudique, et faisant craquer le lit, sous une violente pesée de son corps, il dit, dans un ricanement :

– Toi, gredine, je te repincerai !

Le lendemain, à l’heure habituelle, l’abbé Jules, un peu pâle, entra dans le cabinet de Monseigneur. Celui-ci lui remit le courrier, et lui dit, d’une voix très douce, hésitante et qui tremblait :

– Eh bien !… Je suis à vous, mon cher enfant… Que vouliez-vous me dire ?

– Moi ? fit l’abbé d’un air surpris… Rien, Monseigneur…

– Mais si !… vous vouliez me dire quelque chose… quand vous êtes venu, cette nuit… dans ma chambre.

L’abbé regarda l’évêque fixement, effrontément.

– Moi ?… Je suis venu, cette nuit, dans votre chambre ?… Moi ?

– Mais oui… voyons… vous ne vous souvenez pas ?… Cette nuit ?…

L’abbé secoua la tête, et d’un ton bref :

– Je ne suis pas venu cette nuit dans votre chambre… Vous avez rêvé.

L’hiver qui suivit n’amena pas de grands événements à l’évêché, et les mois passèrent, monotones et calmes, sans une seule secousse. Toute l’agitation de l’abbé semblait avoir disparu. Du moins, il se manifestait peu au dehors, négligeait son service, se désintéressait même des affaires du diocèse qu’il bâclait à la hâte, comme un devoir ennuyeux. À l’exception des heures d’offices et de repas, il restait presque toujours enfermé dans sa chambre, refusant obstinément de s’occuper des choses qui n’étaient pas dans ses attributions. L’évêque, qui redoutait extrêmement l’activité pleine d’imprévu de son secrétaire, redouta plus encore son inaction, car le poids de l’administration retombait sur lui et il s’en trouvait tout écrasé. De crainte d’irriter Jules et d’amener des scènes, il ne voulait point, dans les cas difficiles recourir au grand vicaire ; d’un autre côté, il ne pouvait, seul, se décider à prendre une résolution quelconque. Alors, il se lamentait, perdait la tête devant l’accumulation grandissante des dossiers, des lettres à écrire, ne recevait personne et ne faisait rien : « Je suis désarmé ! absolument désarmé ! », se répétait-il souvent, pour essayer d’étouffer la voix intérieure qui montait du fond de sa conscience, troublée de reproches. Lui aussi, il se confina davantage dans sa bibliothèque et, croyant échapper de la sorte aux embarras du présent, aux responsabilités de l’avenir, il se mit à retraduire Virgile, en vers de huit pieds, avec acharnement. Un instant, le palais épiscopal retrouva son aspect morne, son silence de maison abandonnée, silence interrompu vers le soir par des sonneries suraiguës, d’étranges et cacophoniques roulades d’instruments de cuivre qui tombaient sur la ville, en averses de fausses notes et de couacs, précipitant pêle-mêle des refrains de chansonnettes et du plain-chant, des airs militaires et des cantiques, des polkas sautillantes et de graves Te Deum. C’était l’abbé qui jouait du cornet à pistons, pour se reposer des bizarres travaux auxquels il consacrait toutes ses journées.

Car l’abbé s’était pris d’une passion inattendue : les livres ; passion exclusive et tyrannique, qui mettait en lui l’obsession d’une manie et la fureur d’une rage. Il avait rêvé, subitement, de se monter une bibliothèque prodigieuse et comme personne n’en aurait jamais vu. D’un coup, il eût voulu posséder, depuis les énormes incunables jusqu’aux élégantes éditions modernes, tous les ouvrages rares, curieux et inutiles, rangés, par catégories, dans des salles hautes, sur des rayons indéfiniment superposés et reliés entre eux par des escaliers, des galeries à balustres, des échelles roulantes. Dès le matin, sa messe dite, il pointait nerveusement des catalogues, piochait des journaux de bibliophilie, auxquels il s’était abonné, correspondait avec des libraires de Paris, dressait des listes interminables de volumes, établissait des budgets fantaisistes et toujours insuffisants. Et la bibliothèque n’avançait guère. Jusqu’alors elle tenait toute en trois petites malles, qu’il ouvrait sans cesse et qu’il refermait avec un grondement d’impatience, après avoir constaté la pauvreté de ses acquisitions. Mais que faire ? Son traitement était maigre ; maigre aussi la pension mensuelle que lui servait sa mère. Il avait converti en espèces les menus objets personnels qu’il possédait, se privait des choses les plus nécessaires, refusait de renouveler ses soutanes trouées, mangées de graisse, ses chapeaux pelés, ses souliers qui bâillaient comme des museaux de carpes. Hélas ! ses ressources, ses économies totalisées ne parvenaient pas à faire de grosses sommes. Et puis, il s’endettait de plus en plus chaque jour : en achetant des livres à tempérament, en souscrivant à de nombreuses publications qui dévoraient à l’avance l’argent de ses mois. Ce qui l’irritait surtout, c’était de voir autour de lui des prêtres bourrés de riches cadeaux, gorgés d’argent par les dévotes de la ville. Il ne pouvait penser sans de sauvages jalousies, au grand vicaire à qui les dames pieuses brodaient des étoles, des chapes, des coussins, des services de table, à qui, délicatement, le jour de certains anniversaires, elles glissaient de grasses offrandes pour des pauvres chimériques et des œuvres de vague bienfaisance. Lui seul n’avait jamais rien reçu, pas même une boîte d’allumettes, pas même deux sous. Et sec comme un squelette et sale comme un mendiant, il assistait, la haine au cœur, au fleurissement de ces joues qui suaient la paresse et la gourmandise, à l’épanouissement de ces ventres heureux, voluptueusement tendus sous des soutanes chaudes et des douillettes neuves. Après avoir lassé la patience de sa mère, qu’il accablait de demandes répétées sous prétexte que, la vie étant très luxueuse à l’évêché, il fallait y tenir un haut rang, après avoir tiré de l’évêque quelques menues sommes sous le couvert de charités discrètes, il en était arrivé à s’accrocher à la possibilité d’expédients malhonnêtes, et il combinait des plans dans lesquels le romanesque s’alliait au vol et à la simonie. Il entrevoyait des héritages de vieilles femmes très riches, des amours mystiques et productives avec de très belles châtelaines. Le plus naturellement du monde, il songeait à vendre son influence et sa protection… mais à qui ?… à trafiquer des sacrements, à tenir boutique des choses saintes… mais comment ?… Élargissant ses rêves, il travaillait à inventer des pèlerinages perfectionnés, à exhumer des saints miraculeux, à découvrir chez la Vierge des vertus inédites et sûrement exploitables… Mais tout cela était fait depuis longtemps !… « La Vierge est tondue, archi-tondue ! », se disait-il en laissant retomber ses mains sur le bureau avec un geste découragé. Ces idées, qui lui paraissaient simples d’abord, au moment où elles naissaient, devenaient, à la réflexion, pleines de difficultés et d’une impraticable réalisation. Il y renonçait en se rejetant sur d’autres, plus compliquées encore, plus extravagantes et qui aboutissaient au même négatif résultat. C’est alors que le soir, dégoûté, irrité, il jouait rageusement du cornet à pistons, comme il eût fendu du bois, comme il eût cherché querelle à quelqu’un dans la rue, afin de détendre ses nerfs et d’oublier, une minute, la tristesse de son âme.

Un jour qu’il se trouvait seul, dans le cabinet de l’évêque, il aperçut, sur la cheminée, quelques pièces d’or parmi quelques pièces d’argent. Instinctivement, sans qu’il eût une intention précise, il s’assura du regard que les portes étaient bien closes, qu’il était bien seul, que personne ne pouvait le voir. Puis, marchant sur la pointe du pied, il s’approcha de la cheminée. Jaunes et blanches, elles luisaient là, tout près, à portée de sa main, étalées pêle-mêle, en pièces qui viennent d’être retirées d’une poche, négligemment. Les narines dilatées, les yeux brillant de convoitise, plusieurs fois il les compta : onze louis d’or. Avec délicatesse, évitant de déranger les autres, il prit un louis, et, tandis qu’il l’enfouissait dans la poche de sa soutane, sous son mouchoir, il se sentit au bout des doigts un petit frisson et comme un léger chatouillement à la racine des cheveux. En même temps, son cœur battit plus vite, mais d’un mouvement régulier, agréable, qui lui donna l’impression d’une jouissance physique, très douce. Il ne se demanda pas s’il commettait une bassesse, un acte honteux, il ne se demanda rien. « Ça lui fera un compte rond », se dit-il, simplement, en songeant à l’évêque. Et considérant, de nouveau, le tas d’or qui ne paraissait pas diminué par ce larcin, il ajouta jovialement : « Trop rond même ! » Il en prit un second. Un troisième avait glissé, rendant, sur le marbre, un son clair de métal. L’abbé hésita, perplexe ; ne devait-il point se l’approprier aussi, celui-là ?… Il réfléchit que cela se verrait peut-être, et il le remit en place, d’un air de regret. D’ailleurs, il se promit de revenir plus souvent, dans ce cabinet, aux heures où il avait chance de n’y point rencontrer Monseigneur, et d’inspecter les meubles, avec plus de soin que jadis. Certes, il n’espérait pas mettre jamais la main sur des millions, mais un louis par-ci, deux louis par-là, ça finirait tout de même par faire une somme respectable. Très calme, il s’allongea sur un fauteuil, et se perdit en de vagues et innocentes méditations. L’évêque rentré, Jules ne montra aucune gêne, s’entretint avec lui sur le ton de la plus libre, de la plus franche affection. Il fut charmant. Et cette affection n’avait rien de joué ; elle était sincère et profonde. À cette minute, il éprouvait réellement, pour le vieux prélat, un respect filial, une reconnaissance tranquille dégagée de tous remords, et comme, dans ses brusques sautes de la haine à la tendresse, il ne l’avait point encore éprouvée, jusqu’ici. Son âme s’amollissait, se fondait à la chaleur des sentiments généreux et des généreuses pensées qui remuaient en lui délicieusement. Le vol le rendait meilleur. Il s’attarda, heureux d’être auprès de son évêque, de le combler de prévenances ; il sut trouver de ces mots caressants et attendris, qu’ont les femmes avec l’homme qu’elles viennent de tromper, de ces mots réchauffants qui fixent la confiance dans les cœurs. L’évêque goûta quelques instants de joie véritable, et quand l’abbé fut parti, il se dit, le visage rasséréné : « Un peu vif, parfois… un peu diable… Eh ! mon Dieu !… Mais le fond est bon. »

Jules déposa, dans un tiroir de son secrétaire, les deux louis dérobés, et jetant un coup d’œil mélancolique, sur les trois malles qui contenaient, transformés en volumes, toutes ses économies, toutes ses privations, toutes ses turpitudes, tous ses mensonges de plusieurs mois, il soupira :

– Deux louis !… Quelle pitié ! Ce n’est pas encore avec ça que je me paierai les Bollandistes ?

Le lendemain, au réveil, il eut une idée qui lui parut admirable. Il se leva, prit à peine le temps de s’habiller, descendit à la chapelle, dépêcha sa messe, en toute hâte, et sortit. L’air était froid, la pluie tombait fine et drue, un vent aigre chassait, dans le ciel, de gros nuages sales et comme lavés d’encre. Mais il ne sentait ni le froid, ni la pluie, ni le vent. « Cette fois-ci, se disait-il tout en marchant d’un pas allongé, rapide ; cette fois-ci, je tiens ma bibliothèque. Je la tiens, ou le diable m’emporte !… Comment se fait-il que je n’aie pas songé à cela plus tôt ? » Une heure après, soufflant, trempé de sueur et de pluie, il arrivait devant l’entrée de l’abbaye du Réno.

Deux énormes piliers, découronnés, sans grille ni porte, s’ouvraient à vide, sur une ancienne avenue défoncée, embroussaillée, veuve de ses arbres depuis longtemps abattus. À l’extrémité de l’avenue, dont on ne retrouvait le tracé, au milieu des terrains incultes, qui la bordaient, que par la double rangée parallèle des troncs coupés, presque au ras du sol, s’apercevaient d’étranges bâtiments sombres, des profils de murs croulants, des toitures effondrées, raidissant sur le ciel morose la carcasse noire des charpentes. Et, tout autour de ces ruines, un espace nu, désolé, s’étendait sans un arbre, sans une plante, sans une verdure autre que la morne verdure des ronces qui poussaient là, libres et touffues, dévorant chaque jour davantage ce coin de terre délaissé. Au moment où il s’engageait dans l’avenue, l’abbé croisa une vieille femme, qui tenait à la main une sordide écuelle de bois.

– Le Révérend Père Pamphile est-il au couvent ? demanda-t-il.

– Oui dame ! monsieur le curé, répondit la vieille… il y est…

Et désignant l’écuelle que marbraient des taches de graisse figée, elle expliqua :

– Même que j’viens d’lui porter sa soupe… Vous le trouverez auprès de son église, en train d’remuer d’la pierre… Oh ! il en remue, il en remue ! allez !… Bon sang, qu’il en remue !

Devant cette tristesse épandue, ce ciel maussade, cette misère navrante des choses que, dans la fièvre de la route, il n’avait pas encore constatés, l’abbé regretta tout d’un coup d’être venu. Son enthousiasme était tombé ; il ne croyait plus à la réussite de son idée. Pourquoi désirait-il une bibliothèque ? Était-il même bien sûr de la désirer et de désirer quoi que ce soit ? En vérité, il n’en savait rien. N’était-ce point une mystification qu’il se jouait à lui-même, une de ces farces lugubres comme il en inventait pour tromper l’immense ennui de son existence ? Et il eut un dégoût de la vilaine action qu’il avait commise la veille, une crainte de celle qu’il allait commettre tout à l’heure.

– Bah ! fit-il, voyons toujours.

La pluie redoublait. Il voulut hâter le pas, mais il fut contraint de ralentir son allure, à cause des ronces qui se glissaient sous sa soutane, s’accrochaient à ses jambes, entravaient sa marche de leurs enlacements de reptiles douloureux et continus. Obligé de trousser sa robe comme une femme, furieux contre lui-même, et contre les lianes qui s’obstinaient et manquaient de le jeter par terre, à chaque instant, il avançait péniblement. Enfin, bougonnant, jurant, tirant la patte, il parvint à franchir le passage difficile, trouva un sentier qui filait, droit, entre les touffes de ronces, et bientôt, il ne fut plus qu’une tache sombre, au loin, pas plus grosse qu’un corbeau rasant les hautes herbes.

L’abbaye du Réno datait du xiiie siècle ; elle avait été bâtie par saint Jean du Matha et saint Félix de Valois, fondateurs de l’Ordre des Trinitaires, autrement dit de la Rédemption, ordre admirable et puissant qui envoyait ses religieux délivrer les chrétiens captifs chez les infidèles. D’abord resserrée dans un étroit pourpris, composé de jardins potagers, d’un petit bois, de quelques prairies, l’abbaye étendit peu à peu ses possessions, englobant champs et forêts, étangs et villages, tout le pays, à perte de vue, autour d’elle. Au xviie siècle, qui semble, d’après les ruines encore debout, lui avoir le plus laissé son empreinte d’architecture sévère et grandiose, elle possédait, dit-on, dix mille hectares de forêts, quinze mille hectares de terre arables, sans compter les vastes étangs d’Andennes, de Vaujours, de Culoiseau, célèbres par leurs fabuleuses carpes, et leurs grands moulins qui broyaient le blé récolté à plus de dix lieues à la ronde. Aussi, des humbles constructions primitives, agrandies, remplacées, monumentalisées de siècle en siècle, il ne restait déjà, à cette époque, d’autres vestiges qu’une petite fontaine, aux sculptures naïves, aujourd’hui à moitié effacées par le temps, à demi rongées par les mousses, et au bord de laquelle la légende veut que soit apparu à Jean de Matha, le cerf sacré, portant entre ses cornes d’or la croix rouge et bleue, signe distinctif de l’Ordre. La Révolution vint, qui chassa les moines du Réno, s’appropria leurs biens, démolit l’abbaye, commit le crime abominable de jeter bas la chapelle, un des plus purs, un des plus exquis chefs-d’œuvre de la Renaissance, dont il ne subsista que quelques piliers et quelques pans de murs, marquant funèbrement, de distance en distance, l’emplacement où elle fut élevée. Les religieux laissèrent souffler sur la France la tempête révolutionnaire et impériale, et ils ne rentrèrent qu’en 1817, dans leur couvent du Réno devenu un prodigieux entassement de décombres, et réduit au modeste pourpris de la création. Ils commencèrent par déblayer les ruines et réparer tant bien que mal les bâtiments les moins endommagés. Et cela fait, ils ne surent plus que faire. La Rédemption, au moins dans l’esprit de l’œuvre, avait perdu sa raison d’être. Il ne s’agissait plus, en effet, de reprendre les chrétiens aux corsaires barbaresques ; il fallait trouver autre chose. Dépouillés de leurs terres, ils ne pouvaient songer à se transformer en agriculteurs, comme les trappistes ; n’ayant pas un personnel spécial de professeurs, ils ne pouvaient se livrer à l’enseignement, comme les jésuites. Deux essais qu’ils firent, le premier d’un orphelinat de jeunes garçons, le second, d’une école professionnelle, ne réussirent point. Alors, en 1823, découragés, ils prirent le parti de s’en aller, ceux-ci émigrant vers les couvents d’Espagne, ceux-là se réfugiant à Rome, auprès de leur général. Et l’abbaye, abandonnée, demeura confiée, sur sa demande, à la garde de l’un d’entre eux, le Révérend Père Pamphile, qui conservait une foi entêtée dans le retour de l’Ordre aux traditions anciennes et qui passait, étant très bavard et Méridional, pour un organisateur de première force.

Dès qu’il se trouva seul, la première chose que fit le Révérend Père Pamphile fut de congédier le jardinier, le charretier, l’homme de basse-cour, et de vendre les deux chevaux, les quatre vaches et les poules qui restaient. Puis, il s’arrangea avec une voisine, dont le mari, autrefois, travaillait à la journée, pour le compte du couvent, afin que celle-ci lui apportât, moyennant six sous, une bolée de soupe tous les matins, tous les soirs un morceau de pain bis, et que son homme lui servît la messe par-dessus le marché. Après quoi, délivré des soucis du ménage, de la nourriture, de l’administration, il se promena au milieu des ruines muettes, très grave et songeant. Durant six mois, de l’aube à la nuit, il déambula ainsi, de plus en plus absorbé, rétrécissant chaque jour le cercle de ses promenades, pour le limiter, finalement, à l’enceinte de la chapelle détruite. Chose singulière, il ne souffrait pas, lui si bavard d’ordinaire, du mutisme presque absolu auquel il s’était volontairement condamné, et déjà, sur sa physionomie de moine jovial, passait, par instants, cette expression d’abrutissement grandiose, traversé de folie, qu’on voit aux masques hagards des vieux solitaires. À vivre sur lui-même et de lui-même, loin de tout contact intellectuel, hanté d’une pensée unique, dans cette solitude morte, dans ce silence que seuls troublaient des chutes soudaines de murailles, et les craquements sourds des poutres ébranlées, il advint qu’un étrange travail de cristallisation s’opéra dans le cerveau du Père Pamphile. Après des hésitations, des doutes aussitôt combattus, des objections d’autant plus vite réfutées qu’il était seul à les discuter, le Père Pamphile s’était convaincu irrémissiblement qu’il y avait encore des captifs chez les infidèles. L’imagination nourrie des légendes du passé, n’ayant sur le fonctionnement de la vie humaine d’autres notions que celles acquises dans les vieux livres latins, célébrant l’histoire miraculeuse de son Ordre, il croyait que les captifs étaient un nécessaire et permanent produit de la nature, et qu’il y a des captifs, comme il y a des arbres, du blé, des oiseaux : « Et non seulement il y a des captifs, se disait-il tout haut, pour donner à cette conviction une autorité définitive, mais il y en a dix fois plus, depuis que nous avons cessé de les racheter ; cela saute aux yeux… Et nos supérieurs ne voient pas cela !… Quel aveuglement ! » Alors se développa en lui l’extravagante idée qu’il avait une mission à remplir, mission inévitable et glorieuse : reconstituer l’Ordre des Trinitaires, tel que l’avaient établi ses saints fondateurs, Jean de Matha et Félix de Valois.

– Et je le reconstituerai ! s’écriait-il, avec une foi ardente de prophète, en décrivant, de son bras étendu, un geste qui embrassait le monde.

Mais, par une complication de sa nature superstitieuse, qui ramenait toutes choses à la volonté de Dieu, il était persuadé que le Très-Haut ne lui prêterait la force d’accomplir ce grand œuvre, que s’il relevait auparavant, dans sa magnificence ancienne, la chapelle abattue par l’impie. Il résuma donc la situation par ces simples mots.

– La chapelle d’abord, l’Ordre ensuite… Allons, c’est bien !

Quand il dut examiner les moyens pratiques à employer, le Père Pamphile se trouva d’abord très décontenancé. Il eut un moment de stupeur, de désespoir. Dans ses méditations acharnées, jamais il n’avait songé aux difficultés matérielles d’une pareille entreprise. S’imaginait-il donc que les églises se bâtissent toutes seules, et qu’il ne faut qu’un peu de foi pour que, des profondeurs du sol, elles montent dans le soleil, vibrantes du chant des orgues ? Hélas ! il ne s’imaginait rien, le pauvre brave homme. Il revoyait cette chapelle aimée, où chaque pierre disait le souvenir des ancêtres, les héros, les saints, les martyrs ; il la revoyait telle qu’elle était décrite, reproduite en toutes ses parties, dans un très vieux livre qu’il avait appris par cœur et qu’il relisait tous les jours ; il la revoyait avec la pureté de ses lignes, la fierté de ses flèches, la beauté de son portail qui contenait, sculptée sur le granit, l’histoire immortelle de la Rédemption ; il marchait sous ses voûtes sonores entre ses hauts piliers qui profilaient le merveilleux poème des frises et des architraves ; il s’agenouillait sur ses dalles de marbre polychrome, extasié par l’angélique pâleur des fresques et l’or flambant de l’autel et le prisme irradiant des vitraux, et il ne se demandait pas ce que cela, qui lui semblait si beau, si simple à regarder, représentait aujourd’hui, d’art perdu, de lutte impossible, et de millions introuvés… Le premier moment de surprise passé, le Père Pamphile se mit à l’œuvre, avec cette confiance aveugle que donne à tous la poursuite du mélancolique Idéal.

D’abord, il vendit tout ce qui était susceptible d’être vendu, depuis les démolitions qui encombraient les cours, jusqu’aux ornements de la petite chapelle que les Pères, à leur rentrée, avaient improvisée dans un ancien réfectoire. Qu’avait-il besoin d’une chapelle pour lui seul ? Il irait bien célébrer la messe à la paroisse voisine. Il vendit le mobilier, ne gardant qu’une couchette en planches, pour dormir, une table, une chaise, quelques livres de piété, un crucifix et une image coloriée, portrait de saint Jean de Matha. Dans sa rage de vendre, il vendit les vieux gonds des portes charretières qu’il descella lui-même, les vieilles ferrures, les vieilles plaques de cheminée, les outils de jardinage, les tuyaux crevés des gouttières, il vendit tout. Chaque fois qu’il découvrait un bout de fer, un morceau de cuivre, il exultait, clamant :

– Je la bâtirai !

Et de même qu’il avait tout vendu, il abattit tout. Il abattit les arbres de l’avenue, énormes chênes, qui avaient abrité, de leur ombre vénérable, vingt générations de religieux, ses aînés ; il abattit le petit bois de sapins et de marronniers qui faisait au couvent comme un rempart de verdure, et où les allées, les troncs, chaque mousse évoquaient un souvenir fidèle ; il abattit la charmille au fond de laquelle était un calvaire, dont les marches usées montraient l’empreinte des genoux de ceux-là, qui étaient venus prier ; il abattit les arbres fruitiers du jardin ; il abattit les cyprès, gardiens des tombes du cimetière ! Et, tête nue, parmi les bûcherons, sa robe blanche troussée jusqu’aux reins, il les excitait au travail, et il enfonçait, à toute volée, la lourde cognée au cœur rouge des vieux arbres, ahanant d’une voix sauvage :

– Je la bâtirai !

Du haut d’une tourelle qui dominait le couvent, il voulut s’offrir l’immense et douloureuse joie de contempler le spectacle de cette destruction. Tout autour, les arbres gisaient, pêle-mêle, affreusement mutilés, les uns couchés, tordus et saignant par de larges blessures, les autres, les troncs en l’air, râlant, appuyés sur leurs branches écrasées, comme sur des moignons. Un seul restait debout, à l’entrée du jardin, un cerisier chétif, mangé de gomme, étonné d’être si seul sur cette terre, veuve de ses hardis nourrissons, et toute rase. Chassés de leurs abris, les oiseaux volaient dans le ciel, effarés, poussant des plaintes.

Mais le Père Pamphile ne regardait déjà plus ce champ de bataille, où se mouraient les géants tombés ; il voyait son église sortir peu à peu, de toutes ces ruines, de toutes ces morts, prendre une forme, monter, monter toujours, balancée sur les épaules d’une armée d’ouvriers ; il se voyait aussi, s’accrochant aux flancs de la nouvelle basilique, grimper de pierre en pierre, et planter, au sommet de la flèche, la croix d’or reconquise et triomphante.

De ces arbres, il fit deux parts, l’une qu’il vendit, l’autre qu’il garda, en vue des constructions prochaines, et, lorsqu’il n’eut plus rien à vendre et rien à abattre, il se rendit chez l’architecte diocésain. Solennellement, il déroula le plan de la chapelle, expliqua, une à une, les gravures du livre, parla longtemps, s’embrouilla en d’incompréhensibles histoires.

– Voilà ce que je veux refaire ! dit-il. Tout ça !… Tout ça !… vous comprenez ?… Et combien croyez-vous que cela coûtera dans l’ensemble ?

– Je ne sais pas ! répondit l’architecte ahuri… Comment voulez-vous que je sache ?

– À peu près !… voyons, à quelque chose près.

– Je ne sais pas, moi !… Trois… quatre… cinq millions ! Cela dépend.

– Cinq millions ! fit le moine, en se levant… C’est bien, je les trouverai.

Et le Père Pamphile s’en alla quêter.

Il alla de village en village, de ferme en ferme, de château en château, de porte en porte, tendant la main, courbant le dos, mangeant, sur les routes, le pain de deux sous auquel il avait réduit sa nourriture, et, le soir, lorsqu’il était trop éloigné du Réno, demandant asile aux presbytères qui l’accueillaient, parfois, avec méfiance. Il alla sous les soleils affolants, par les froids meurtriers, sans s’arrêter jamais, sans jamais se reposer, précédé de la lumineuse image qui semblait le conduire et le protéger. Mal reçu ici, insulté là, poursuivi dans les rues, par les gamins qui se moquaient de sa barbe sale, de sa robe blanche rapiécée de morceaux noirs, de sa douillette noire rapiécée de morceaux blancs, il connut toutes les amertumes, subit toutes les hontes de ce triste état de mendiant ; et, s’il souffrit, il ne se rebuta pas. D’abord gauche et timide, il ne tarda point à s’enhardir et, bientôt, avec une facilité qui étonnera chez une âme si loyale, si naïve, si complètement ignorante des malpropretés de la vie, il s’assimila les ruses du métier, au point que pas une de ses mille roueries, qui ne sont au fond que des abus de confiance déguisés, ne lui demeura étrangère. Il sut comment il faut faire pour spéculer sur la vanité et les mauvaises passions des hommes, et il ne recula point devant les boniments de comédien, les mensonges, les complaisances louches, les espionnages policiers, les mises en scène savantes. Au début, il s’était sévèrement reproché ces écarts de conscience, où s’oubliaient sa dignité d’homme et son caractère de prêtre ; il finit par les excuser à cause de la grandeur du but, et même, il y puisa un redoublement d’ardeur. Quelquefois, après les mauvaises journées, devant les recettes maigres, d’obscures révoltes grondaient en lui ; mêlant à ses pensées confuses le ressouvenir des histoires de pirates dont sa mémoire de trinitaire était remplie, il se surprenait à rêver de hardis coups de main, de vols grandioses, de bandes armées à la tête desquelles il rançonnerait des peuples. En peu d’années, le Père Pamphile devint un mendiant accompli. Sous l’ivresse du sacrifice sous l’irresponsabilité de la folie, ses scrupules s’effacèrent de plus en plus, son sens moral s’abolit. Soit habitude, soit esprit de renoncement, il se cuirassa contre les outrages, accepta les mauvais traitements comme une des nécessités de sa condition. Et il eut le dos servile, l’échine craintive, l’œil oblique, la main molle, douteuse et crochue des virtuoses de la mendicité.

On racontait sur lui de sales aventures, dont se gaussait le populaire. Mais les âmes clairvoyantes auraient pu facilement y deviner un héroïsme supérieur, dans sa dégradante sublimité, aux conventions de fausse vertu, de faux courage, de faux honneur avec lesquelles se fabrique le carton des fiertés humaines… Une matinée, le Père Pamphile passait devant la propriété d’un ancien boucher, terroriste farouche, devenu riche par l’acquisition de nombreux biens nationaux. Ivrogne, grossier, dur aux pauvres gens, le sieur Lebreton – ainsi se nommait le personnage – se faisait surtout remarquer par son impiété cynique et sa haine enragée des prêtres. Dans le pays, on le détestait et on le craignait. Le Père Pamphile n’ignorait aucun de ces détails. Mais il en avait vu d’autres, plus terribles que ce Lebreton, qui s’étaient adoucis, à sa parole. Il avait même observé que les plus féroces, en apparence, se montraient souvent, soit par orgueil, soit par boutade, les plus généreux. Au risque d’un refus injurieux – ce qui ne comptait déjà plus pour lui – il franchit la grille et se présenta au château.

– Qu’est-ce qui m’a foutu un sale carme comme ça ? s’écria Lebreton… Eh bien ! vous avez du toupet de venir traîner vos sales pieds chez moi ?… Qu’est-ce que vous voulez ?

Le pauvre moine s’humiliait. Effaçant ses épaules presque suppliant :

– Bon monsieur Lebreton, balbutia-t-il… je…

Il fut aussitôt interrompu par un juron.

– Pas de simagrées, hein ?… Qu’est-ce que vous voulez ?… C’est de l’argent que vous voulez, de l’argent, hein ! sale mendiant !… Attends, je vais t’en foutre, moi, de l’argent !

Le misérable allait le pousser à la porte, quand, se ravisant, à l’idée de se divertir aux dépens du moine, il reprit d’un ton goguenard :

– Écoute, mon vieux carme… Je veux bien t’en donner, de l’argent… mais à une condition : c’est que tu viendras le prendre là, où je le mettrai… Et je parie que tu n’y viendras pas !

– Je parie que si ! fit le Père Pamphile d’une voix ferme et grave.

– Eh bien, mâtin !… nous allons voir ça !… D’abord, fais-moi le plaisir d’aller au fond de la salle ; mets-toi, à quatre pattes, comme un chien, ton sale museau en face de cette fenêtre… et attends.

Tandis que le religieux obéissait tristement, Lebreton se dirigea vers la fenêtre, mettant toute la longueur de la salle entre sa victime et lui. Il retira de sa poche une poignée d’or qu’il déposa sur le plancher, fit tomber sa culotte, s’agenouilla, et troussant sa chemise, d’un geste ignoble :

– Je parie que tu n’y viendras pas, grand lâche ! cria-t-il.

Le Père Pamphile avait pâli. Le cou tendu, le dos arqué, les yeux stupides, en arrêt sur cette offensante chair étalée, il hésitait. Pourtant, d’une voix redevenue tremblante, d’une voix où passait le gémissement d’un sanglot, il répondit :

– Je parie que si.

Alors, Lebreton ricana, prit une pièce de vingt francs, l’inséra dans la fente de ses fesses rapprochées.

– Eh bien ! viens y donc ! dit-il. Et tu sais, pas avec les mains… avec les dents, nom de Dieu !

Le Père Pamphile s’ébranla, mais tout son corps frissonnait ; une faiblesse ployait ses jarrets, amollissait ses bras. Il avançait lentement, avec des balancements d’ours.

– Allons, viens-tu ! grommela Lebreton, qui s’impatientait… Je m’enrhume.

Deux fois, il tomba, et deux fois il se releva. Enfin, il se raidit dans un dernier effort, colla sa face contre le derrière de l’homme, et, fouillant, de son nez, les fesses qui se contractaient, il happa la pièce d’un coup de dent.

– Bougre de saligaud ! hurla Lebreton qui se retourna et vit l’or briller sur les lèvres du moine… Eh bien ! mâtin… il faut que toutes y passent ! il faut que j’en claque, ou que tu en claques !… Allons, à ta place !

Dix fois, le Père Pamphile subit ce hideux supplice. Ce fut l’ancien boucher, qui, le premier, y mit un terme. Il se releva, la figure très rouge, grognant :

– En voilà assez !… Mais il m’avalerait tout mon argent, ce salaud de carme-là !

Malgré la colère où il était d’avoir perdu dix beaux louis d’or, il ne put maîtriser son admiration ; et il tapa sur le ventre du moine.

– Tu es un rude saligaud, conclut-il… C’est égal, tu es un bougre tout de même… Nous allons trinquer.

Le Père Pamphile refusa d’un geste doux, salua et sortit.

À un kilomètre de là, sur la route, était un calvaire. Il s’agenouilla, pria avec ferveur. Puis, il continua son chemin, les yeux levés au ciel, des yeux ivres qui semblaient poursuivre, parmi les nuées, une souriante et radieuse image ; et d’une voix raffermie par la foi :

– Je la bâtirai ! dit-il.

À la suite de ses tournées, il rentrait au couvent, où il avait toujours à constater de nouveaux dégâts. Pendant son absence, un toit s’était encore affaissé ; des lézardes fraîches dessinaient sur les grosses maçonneries, des figures d’arbres bizarres ; les lambourdes des planchers fléchissaient. Et les ronces, et les orties et les chiendents, à l’étroit dans les cours, gagnaient les ouvertures, bouchaient les portes d’un hérissement de hallier. Le vent qui charrie les semences égarées, fécondait les pierres ; toute une végétation arborescente issait des murs, s’échevelait en touffes folles, élargissant les crevasses qui craquaient sous la poussée impétueuse de la sève. Chassé de pièce en pièce, de bâtiment en bâtiment, par la menace d’un plafond crevé, ou d’une cloison prête à s’ébouler sur lui, le Père Pamphile s’était réfugié au premier étage d’un petit pavillon, auquel il ne pouvait atteindre qu’au moyen d’une échelle, car le rez-de-chaussée qui servait de hangar manquait d’escalier. Il avait transporté là sa couchette en planches, sa table, sa chaise, son crucifix et le portrait de saint Jean de Matha ; c’est là qu’il continuait de manger sa bolée de soupe, une ignoble et puante lavure de créton, dont les chiens n’eussent point voulu. Là aussi, la bise s’engouffrait par les fenêtres sans vitres, la pluie s’égouttait par le toit troué comme un tamis. Mais les murs étaient solides, et cela suffisait. D’ailleurs, le prêtre ne prêtait à ces choses qu’une médiocre attention, absorbé qu’il était de plus en plus par l’idée fixe : son église.

Son église ! Durant ces haltes au couvent, entre deux quêtes, il dépensait une activité extraordinaire et ruineuse, autour de la chapelle, dont l’emplacement, envahi par les hautes herbes, ne se voyait même plus. Avant qu’il songeât à donner le premier coup de pioche dans les fondations, il achetait de la pierre de taille, de la chaux, du ciment ; les cours en étaient pleines, et prenaient des aspects blanchâtres de chantier. Quand les voitures arrivaient, il se précipitait à la tête des chevaux :

– Par ici !… par ici !… Nous allons décharger ici !… Hue ! dia !… Ah ! la belle pierre !… Ah ! la bonne chaux !… Ah ! le fameux ciment !… Hue ! dia !

Et il pesait sur les leviers, remontait les crics, vidait la chaux dans les fosses qu’il avait creusées, remuait des sacs de ciment, criant avec une joie navrante d’enfant : « Ça marche !… Ça marche ! » Et il s’adressait aux charretiers : « Ah ! mes amis !… C’est bien !… Vous aurez contribué à l’édification de la chapelle !… Vous êtes de braves gens ! Dieu vous bénira !… » Naturellement, de même que le bois avait pourri, les pierres gelèrent, la chaux, délayée par la pluie, coula, le ciment durcit dans les sacs. Des quelques matériaux intacts, la plupart disparurent, emportés, la nuit, par des maraudeurs. Ces pertes ne ralentissaient pas son courage, ces malheurs ne diminuaient pas sa confiance. Il se contentait de dire gaiement : « Nous remplacerons ça ! » C’étaient aussi de longues conférences avec des architectes et des entrepreneurs qui, s’étant rendu compte, à la première minute, de la folie du Père Pamphile, et désireux de l’exploiter, lui proposaient les plans les plus baroques, l’excitaient à des dépenses inutiles, s’acharnaient à le voler à qui mieux mieux. Métrant, cubant, déroulant de grands papiers jaunis où étaient tracées des figures géométriques, ils allaient, entre les blocs de pierre, ou bien à travers les ronces, affairés, poudreux et géniaux. D’un geste large, ils ébauchaient, en l’air, des projets d’architectures babyloniennes, faisaient tourner des cathédrales au bout de leur doigt. Et le Père Pamphile, son livre à la main, donnait des explications historiques.

– Voyons, Messieurs, nous ne créons pas… nous reconstituons… C’est bien différent… Tenez, là, était le maître autel… en pierre sculptée… trente-deux figures !… Et quelles figures !… Un chef-d’œuvre ! Là, le retable… moins ancien et très riche… en porphyre… un don de Louis XIV.

– Du porphyre ! disait l’entrepreneur. Justement, j’en ai un lot qui ferait joliment votre affaire… Et du beau, et du bon marché !

– C’est ça !… Envoyez-le… Je le prends… Là, les stalles capitulaires… des merveilles… en chêne !

Il acceptait tout, retrouvant, lorsqu’il ne mendiait plus, sa candeur inconcevable de bonne dupe.

Et puis il repartait.

Successivement, il parcourut la France, l’Espagne, l’Italie, l’Autriche, l’Asie Mineure. Partout il s’entourait de relations puissantes, se créait des influences politiques et des protections mondaines, qu’il savait exploiter avec la plus surprenante adresse. Un jour, reçu dans le palais d’un cardinal romain, qui le chargeait d’une mission secrète ; un autre jour, roulant sur un paquebot, en compagnie d’une bande de comédiens nomades, avec lesquels il organisait, à bord, des représentations, dont il empochait la recette ; ou bien encore, capturé par des brigands qui le forcèrent à les accompagner au sac d’un couvent de religieuses, et le renvoyèrent, avec sa part de butin gagné ; tantôt reître, tantôt pitre, tantôt espion, tantôt missionnaire, et toujours mendiant, le Père Pamphile, pendant trente-cinq années, incarna le type de l’aventurier romantique, habile à toutes les métamorphoses, prêt à toutes les besognes, pourvu qu’elles fussent largement payées. À force de souplesse, d’avilissement, de courage et de folie, il écuma, sur les grandes routes de l’Europe, où traîna sa robe, l’invraisemblable somme de cinq cent mille francs.

De ces frottements salissants, de ses successives déchéances, de ces glissades de plus en plus rapides, dans la boue des métiers honteux, le moine ne gardait ni un remords, ni un dégoût, ni l’impression d’une souillure quelconque. Il n’en gardait qu’un souvenir changé en haine féroce, le souvenir d’un capucin, rencontré en Espagne, et qui quêtait comme lui, aux mêmes endroits que lui. À part ce souvenir qui le faisait s’emporter furieusement contre les capucins et aussi contre tous les ordres mendiants, il parlait de ses plus répugnantes aventures, ainsi que d’une chose naturelle, avec une inconscience pénible. Et l’on sentait, à l’entendre, que ce doux homme serait allé jusqu’au crime, comme les prostituées vont à l’amour, sans savoir. En cette impudente vie de vagabond, si bien faite, cependant, pour détruire son rêve, il n’avait rien vu, rien compris, rien éprouvé en deçà et au-delà de ce rêve. Un fait s’accomplissait qui dominait tout, un fait supérieur aux conventions humaines : la chapelle. Pour lui, il n’y avait plus ni peuples, ni individus, ni justice, ni devoir, ni rien ; il n’y avait que la chapelle. Le point de départ de sa folie : l’Ordre de la Rédemption à reconstituer, il n’y songeait plus. Les corsaires, les trinitaires, les captifs, saint Jean de Matha, autant d’ombres lointaines qui allaient s’évanouissant. Et la chapelle emplissait la terre, emplissait le ciel. Le ciel était sa voûte, les montagnes ses autels, les forêts ses colonnes, l’Océan ses baptistères, le soleil son ostensoir, et le vent ses orgues. Pendant le temps qu’il rêvait ainsi, sur les routes étrangères, le Réno, abandonné, servait de refuge aux vagabonds sans gîte et aux amoureux, et les chats sauvages, s’y poursuivant de pierre en pierre, s’accouplaient sur les ruines, plus mortes sous la pâleur tragique de la lune.

Maintenant le Père Pamphile avait soixante-quinze ans. Malgré ce grand âge, et bien que son corps, amaigri et noueux, se courbât vers la terre, il demeurait robuste et plein de vie ; la même foi illuminait ses yeux, aux paupières tombantes ; le même enthousiasme poussait ses membres raidis vers les conquêtes chimériques. Il souriait comme un petit enfant. Une année, au Réno, où il travaillait plus qu’un manœuvre, du matin au soir ; l’année d’après, à l’étranger, où il quêtait, jamais il ne prenait un seul instant de repos. Les terrassements, pour les fondations de la chapelle, avaient été enfin commencés, puis abandonnés, faute d’argent. Des cinq cent mille francs, tout avait passé en plans d’architecte, en mémoires préparatoires d’entrepreneurs, en achats de matériaux et d’outillage, sans cesse perdus ou volés, sans cesse renouvelés. Mais le vieillard ne désespérait pas. Lorsqu’il revenait de ses longues tournées, la poche garnie, il achetait encore ; encore il conférait avec les architectes et les entrepreneurs ; et c’étaient les mêmes stations, les mêmes comédies. On métrait, on cubait, on déroulait les mêmes papiers jaunis, on s’exaltait aux mêmes projets ; le Père Pamphile, son livre à la main, recommençait les mêmes explications :

– Pardon, Messieurs… nous ne créons pas… nous reconstituons… Là était le maître autel…

Il n’avait rien changé à son régime ; on lui apportait sa soupe le matin, et le soir son morceau de pain ; puis, la nuit venue, il montait à la chambre du petit pavillon, devenu un taudis immonde, tapissé d’ordures, planchéié de fumier. Après une prière devant le crucifix, il s’étendait sur sa couchette de bois, et tandis que le vent soulevait sa barbe d’un frémissement glacé, les chats-huants, qui ne s’effrayaient plus, perchés sur les poutres, dans l’angle du toit, le regardaient dormir de leurs grands yeux fixes, et le couvraient de leurs fientes.

L’abbé Jules connaissait le Père Pamphile qui était en rapports fréquents avec l’évêché et, comme tout le monde, il le prenait « pour une vieille canaille », conscient des bassesses qu’il commettait. Avec la facilité, que possèdent tous les optimistes, d’improviser des plans hardis et scélérats sans se donner la peine de les approfondir, l’abbé, ce matin-là, en pensant au Père Pamphile, avait, dans l’espace d’une minute, ébauché vaguement des projets de chantage admirables que son autorité reconnue, la terreur qu’il inspirait ne pouvaient que mener à bien. Aussi était-il parti à la hâte pour le Réno, ses idées encore incertaines et brouillées, mais s’en remettant au hasard, du soin de les débrouiller, le moment venu.

Après avoir longé des constructions basses, tellement en ruine qu’il eût été impossible d’en préciser la nature ; après avoir traversé deux petites cours où se voyaient encore les arcades brisées d’un cloître, où le terrain détrempé par la pluie, gâché par les charrois, n’était qu’une mare de boue à la surface de laquelle nageaient des gravats, des débris de toute sorte ; après avoir passé sous un porche qu’étayaient des madriers pourrissants, l’abbé déboucha dans une cour immense, fermée par des bâtiments en quadrilatère, inégaux de hauteur, bizarrement déchiquetés sur le ciel, les uns éventrés et pareils à des éboulements de rocs, les autres tapissés de mousses, si couverts de végétations emmêlées et verdissantes, qu’on eût dit plutôt un coin de forêt sauvage. D’abord, il ne vit rien qu’un chaos de pierres de taille, de bois en grume, de poutres à peine équarries, d’outils épars, et au-dessus de ce chaos, l’armature commencée d’un échafaudage, deux grues, qui profilaient sur le fond crayeux de la cour, leurs longs cous de bête décharnée ; toute la détresse immobile et navrante d’un chantier abandonné en plein travail. Puis, il crut entendre un bruit sourd, comme le bruit d’une pioche creusant la terre. Guidé par le bruit, il aperçut à quelques mètres de l’échafaudage, dans un espace libre, de forme hexagonale, et fraîchement terrassé, il aperçut la pioche qui sortait du sol et qui y rentrait, par courts intervalles réguliers, sans qu’il lui fût possible de distinguer les bras qui la mouvaient. Il se dirigea vers cet endroit, se perdant dans le dédale des tas de moellons et des blocs de pierre, franchissant des lacs de chaux, enjambant des troncs d’arbre, et il finit par découvrir, au fond d’une tranchée, le Père Pamphile qui, les pieds dans l’eau, le visage ruisselant et très rouge, s’acharnait à piocher.

– Bonjour, mon Père ! dit l’abbé.

Le Père Pamphile leva la tête et reconnaissant l’abbé :

– Ah ! c’est vous, monsieur l’abbé ! fit-il joyeux et surpris… Vous venez visiter mes travaux ?… C’est très gentil… vous le voyez, ça marche !

– Et qu’est-ce que vous faites là, mon Père, avec votre pioche ?

– Je creuse, monsieur l’abbé, je creuse les fondations… Mais le temps est bien mauvais !

Le Père Pamphile lâcha la pioche, essuya sa longue barbe, étoilée de boue, et rabattit sur ses jambes la robe qu’il avait nouée autour de ses reins.

– Bien mauvais ! répéta-t-il… Et c’est cette eau qui me gagne !… Donnez-moi donc la main, que je remonte… Ah ! c’est très gentil à vous, d’être venu !… Seulement, je ne puis vous recevoir dans ma chambre… Figurez-vous qu’hier, on m’a volé mon échelle… Et Monseigneur, comment va-t-il ?

Tout en parlant, aidé de l’abbé, il avait quitté son trou et sauté, d’un mouvement leste, sur la cour. Après les politesses échangées, l’abbé demanda :

– Alors, c’est votre église, ça ?

Le vieillard eut un rengorgement de fierté. Et, désignant l’espace hexagonal, autrefois couvert de ronces, aujourd’hui couvert de terres remuées, et qu’entourait un mince cordeau, tendu sur des piquets, il répondit :

– Tout ça, c’est mon église !… Oui, mon cher monsieur l’abbé, tout ça !… Et qu’est-ce qui aurait dit que je l’eusse rebâtie, hein ?

– Rebâtie !… rebâtie !… fit Jules qui s’imagina que le trinitaire voulait se moquer de lui… Dites donc, voilà quarante ans que vous la bâtissez… et il n’y a rien !

– Rien ?… s’écria le Père Pamphile embrassant, d’un geste grandiose et furibond, toute la cour encombrée de matériaux… Eh bien ! et ça ?… Et tout ça ?… Qu’est-ce que c’est, alors ?… C’est-à-dire que le plus difficile est fait… Maintenant, je n’ai qu’à construire !… Mais si nous allions à l’abri quelque part ?

Jules refusa et s’assit sur un bloc de granit ; sans insister davantage, le moine s’accroupit sur un monceau de cailloux, en face de lui. Et, tous les deux, ils se regardèrent. Le vent soufflait plus fort, accélérait la pluie qui hachait le ciel de raies obliques et fouettantes. De temps en temps, des pierres détachées des murailles, tombaient sur le sol, avec un bruit mou, et des éclats d’ardoise volaient dans l’air.

– Êtes-vous en fonds ? demanda brusquement l’abbé.

– Je suis toujours en fonds ! répondit le Père Pamphile… Justement, il y a huit jours, je suis revenu de Hongrie. Le voyage a été bon… À Gran… ah ! c’est très drôle… figurez-vous que j’étais descendu chez le Primat… Un homme très gai, très farceur, et très généreux !… Il me disait : « Mon Père, chantez-moi la Marseillaise, et je vous donnerai cent florins ! » Je chantais la Marseillaise, comme un perdu, et, à chaque coup, le Primat me donnait cent florins… Je l’ai chantée douze fois !

Et il fredonna :

– Nous entrerons dans la carrière…

– Vous savez donc la Marseillaise ? interrogea l’abbé qui ne put réprimer un sourire.

– Qu’est-ce que vous voulez ? repartit le bonhomme en hochant la tête, d’un air résigné… Dans notre métier, il faut savoir un peu de tout !… On a souvent affaire à des gens si originaux !… Ainsi, tenez, l’année prochaine, je retourne en Orient… C’est une autre histoire… Dans ce pays-là, ils se moquent de la Marseillaise… Ce qu’ils veulent, c’est qu’on leur dise comment on s’habille… la dernière mode de Paris… Eh bien ! je leur dis, à peu près, comme ça me vient… Et ils sont contents.

L’abbé n’écoutait plus et réfléchissait.

Depuis qu’il se trouvait en face de l’obstacle à vaincre, toute son ardeur, toute sa fièvre d’impatience lui étaient revenues. Ce n’est plus qu’il mêlât encore à la réussite de son entreprise, l’idée initiale de la bibliothèque ; il n’y associait désormais aucun projet ; il n’avait en vue la satisfaction d’aucune passion nouvelle ; il agissait, maintenant, pour le plaisir. Même, au milieu des impressions qui se succédaient, rapides et contraires, en son cerveau de sensitif, et qui exaspéraient ses nerfs, il n’était pas loin de croire qu’il était un instrument de la justice humaine et de la colère divine contre un homme bravant les lois sociales et outrageant la dignité de l’Église. Ce qui, dans le principe, n’avait été qu’un calcul honteux, un chantage ignoble, se transformait en dilettantisme, et le dilettantisme lui-même s’élargissait jusqu’à la foi, s’ennoblissait jusqu’à la mission. Jules pensa qu’il fallait couper court aux bavardages du moine, en arriver au fait, brutalement, au lieu de se perdre en des finasseries qui avaient chance de ne pas réussir avec un vieux rôdeur de routes, comme était le Père Pamphile. Mieux valait l’étonner, l’étourdir d’un coup de massue, frappé fort et à la bonne place. Il prit un air sévère et dit :

– Je ne suis point ici pour écouter vos balivernes, mon Révérend Père, et je vous prie de m’accorder deux minutes d’attention… J’ai une œuvre, une grande œuvre, pour laquelle il me faut beaucoup d’argent… Je tiens d’abord à rassurer votre conscience… Il ne s’agit point d’aller faire la noce à l’étranger sous prétexte de bâtir une église… non !… Il s’agit d’autre chose, de quelque chose de très beau, de très grand, de très chrétien… Si je vous disais de quoi il s’agit, il est probable que vous ne comprendriez point !… Je vous le répète, il me faut de l’argent… Vous en avez… Donnez-m’en !…

– Je ne peux pas ! répondit simplement le Père Pamphile, dont la physionomie avait passé de l’insouciante gaîté du bohème, à la gravité rêveuse de l’apôtre.

L’abbé se leva, poussé par une soudaine colère. Il avait compté sur une stupéfaction, une secousse, un écrasement, sur il ne savait quoi de formidable ! Et voilà que le bonhomme demeurait calme et qu’il avait dit : « Je ne peux pas », d’un ton tranquille, inflexible, où l’on sentait une résolution définitive ! Il se contint et regarda le moine. Quelques cailloux avaient glissé sous ses reins. Il se recala doucement, les jambes plus hautes. Et des gouttes d’eau tremblaient aux poils de sa barbe.

– Vous ne pouvez pas ? grommela l’abbé.

– Non !

– Faites bien attention… Vous ne pouvez pas ?

– Non !… Si vous avez une œuvre aimée de Dieu, faites comme moi… Les routes sont libres.

Jules s’exalta :

– Croyez-vous donc que je sois un vagabond, un détrousseur de bourses, un rat de bordels ?

– Vous êtes ce que vous êtes ; je suis ce que je suis… Pourquoi vous fâchez-vous ?

– Encore une fois, vous ne pouvez pas ?

– Je ne peux pas !

L’abbé brandit son poing dans le vide.

– Eh bien !… je vous interdirai de mendier dans le diocèse… les gendarmes vous mettront la main au collet et vous jetteront en prison…

– Oh ! fit le Père Pamphile, en secouant la tête mélancoliquement… dans le diocèse, je suis brûlé… on ne me donne plus rien… Quant à la prison, de méchantes gens m’ayant arrêté, bien des fois, j’y ai dormi… Et mieux vaut dormir dans une prison que sur les berges humides des chemins.

– Eh bien ! j’écrirai à Rome… je vous ferai chasser d’ici… je vous dénoncerai à votre général, au pape… Je dirai qui vous êtes, toutes vos histoires, toutes vos saletés, tous vos crimes… Je vous dénoncerai, entendez-vous, vieux va-nu-pieds !

– Le général me connaît… le pape me connaît… Et puis, il y a quelqu’un de plus grand qui me connaît mieux encore…

L’index levé, il montra le ciel et ajouta :

– C’est Dieu !… Je n’ai point peur…

– Il faudra que vous rendiez compte de tout l’argent que vous avez gaspillé, que vous avez volé… il faudra, il faudra… il faudra…

L’abbé écumait. Ses yeux agrandis, tordus comme dans une attaque d’épilepsie, découvraient le blanc de leurs globes, striés de veines pourpres. Sur ses lèvres se pressaient, se précipitaient, se crispaient des jurons, des mots inarticulés qui se perdaient dans un sifflement, dans un gargouillement de salive. Enfin, il fut pris d’une quinte de toux qui lui brisa la gorge et lui déchira la poitrine. Plié en deux, la face violette, les veines tendues, à se rompre, sur le col étiré, il semblait vomir la vie dans un épouvantable hoquet.

La crise calmée, le moine lui dit, sans bouger de sa place, d’une voix très douce :

– Pourquoi vous faire mal ainsi ?… Et que me reprochez-vous ?… De ne point vous donner l’argent de mes quêtes, de mes prières, de mes souffrances ?… mais je ne peux pas !… Tenez, souvent des pauvres qui étaient nus et qui avaient faim, de lamentables créatures de Dieu, m’ont supplié à genoux… Les yeux pleins de larmes, je les ai repoussés… Je ne peux pas !… Cet argent n’est pas à moi ; il est à Elle, à Elle, la radieuse, la sublime épouse de mon cœur ! Je n’en puis rien distraire… Même pour sauver quelqu’un de la mort, de l’enfer, non, je ne le ferais pas.

La pluie chantait sur les flaques d’eau ; le vent hurlait, tout autour sur les ruines ébranlées, et dans l’air triste et mouillé, l’échafaudage balançait sa grêle silhouette, toute grise. Le trinitaire poursuivit :

– Vous m’avez insulté, tout à l’heure… Hé, mon Dieu ! comme tant de gens l’ont fait qui ne savaient pas… Je vous pardonne… Si j’ai deux sous pour manger, un pan de mur pour m’abriter, une planche pour dormir, un peu de sang chaud dans ces vieilles veines, un peu de muscles robustes sur ces vieux os, je suis content… Croyez-vous donc que je tienne à l’argent ?… Écoutez, mon cher abbé, le jour où mon église sera bâtie, revenez, et ce que vous me demanderez, je vous le donnerai… sur le repos de mon âme, je vous le jure… mais d’ici là, non, non !… Je ne peux pas !

Jules restait abasourdi devant le moine. Et véritablement, il ne comprenait plus. Était-ce un dément sincère ? Se moquait-il de lui ? Il l’ignorait. Dans tous les cas, il n’avait pas prévu cette inconcevable folie, ou cette ironie audacieuse ; il en était tout déconcerté. Qu’y avait-il donc derrière ce masque ravagé, qu’il avait vu, par deux fois, se transfigurer, s’immatérialiser presque, sous le rayonnement d’une beauté inconnue et mystérieuse ? Malgré la colère qui grondait encore en lui, le moine l’intimidait ; et il ne savait ce qu’il éprouvait : de la pitié, de l’admiration ou du mépris. Du fond de son être, une voix lui disait : « Agenouille-toi ; c’est un saint ». Une autre voix lui disait : « Mais non, insulte-le… c’est un bandit ». Un obscur instinct l’avertissait que la première voix avait raison. Pourtant ce fut à l’autre qu’il obéit, et, frappant la terre du pied, il s’écria :

– Tout ça, c’est des mots, des mots… vous me prenez donc pour un imbécile ?… Vous savez très bien que votre église, c’est de la blague… et que vous ne la bâtirez jamais !

Mais le Père Pamphile s’était dressé tout droit, une flamme dans ses yeux, si grand, si beau, si terrible, que l’abbé recula, dompté par ce regard dont il ne pouvait soutenir l’extraordinaire et surhumaine clarté. Il crut qu’un archange marchait vers lui, le Dieu farouche des solitudes mortes ; et il allait tomber à genoux, demander grâce, quand le moine, s’approchant de lui, le secoua rudement par les épaules.

– Homme incrédule, dit-il, mauvais prêtre !… Ne blasphème pas… regarde, et entends-moi… Quand je devrais, tout seul, tailler ces blocs et les porter sur ma vieille échine, quand je devrais hisser ces poutres, forger ces fers, soulever, à bout de bras, ces voûtes… quand je devrais, tout seul… oui, tout seul, l’étreindre contre ma poitrine, l’enlever de terre, et la planter droit, là… tu entends bien, pauvre fou… là, là !… je la bâtirai ! Adieu !

Le père Pamphile fit quelques pas, s’arrêta au bord du trou qu’il était en train de creuser lorsque Jules était venu le surprendre, et, retroussant sa robe, il se laissa glisser au fond.

Pendant quelques minutes, l’abbé demeura, les pieds dans la boue, immobile et songeur : « Ce n’est pas un bandit, se dit-il… C’est quelqu’un de pire… un poète ! », tandis que la pioche reprenait son mouvement rythmique, apparaissait au-dessus du sol et disparaissait, fouillant la terre.

En proie à un malaise vague, il aurait voulu retourner auprès du Père Pamphile, lui parler, s’humilier ; une sorte de bas orgueil, et la timidité qui est au fond de presque toutes les natures violentes, l’en empêchèrent ; très impressionné, il partit. De nouveau, il s’engagea dans le dédale des matériaux, retraversa les deux cours boueuses, longea les ruines, et tout cela lui parut plein de majesté. Les choses, en harmonie avec l’état de son âme, revêtaient, sous leur tristesse infinie, des aspects de mystère physique et de grandeur morale qui le troublaient étrangement. Une vie qu’il ne connaissait pas, et devant laquelle il se sentait si petit, si laid, si misérablement lâche, si complètement indigne, une vie à laquelle il n’atteindrait jamais, ouvrait par les fentes des murailles, de larges horizons insoupçonnés, des espaces fleuris de fleurs de rêve, de belles fleurs au-dessus desquelles voltigeaient des âmes, des âmes d’enfant, des âmes de vieillard, des âmes de pauvres, de belles fleurs qui berçaient de toutes petites âmes mortes, au fond de leurs calices parfumés… Durant la route, une multitude d’idées confuses, sans lien direct avec ce qu’il avait vu et entendu, au Réno, se heurtèrent dans sa tête. Mais, toutes, elles le ramenaient obstinément au Père Pamphile, et du Père Pamphile au miracle des religions d’amour qui mettent tant de joies dans la souffrance, tant de sagesse dans la folie, tant de grandeur dans l’avilissement ; elles le ramenaient aussi à la douloureuse constatation de sa propre déchéance… Il avait beau chercher, dans sa vie, depuis le jour où la conscience s’était éveillée en lui, il ne retrouvait que des viletés et des hontes, avec de courtes échappées, de fugitives aspirations vers le bien, dont le seul résultat était de rendre ses rechutes plus lourdes et plus irréparables. Aucune foi, aucun amour, aucune passion même ; des instincts furieux de bête, des manies de déformation intellectuelle, et, avec tout cela, la sensation d’un vide intraversable, l’immense dégoût de vivre, l’immense effroi de mourir… Oh ! oui, de mourir !… Car l’éducation chrétienne de son enfance, les accoutumances de son sacerdoce, plus fortes que ses doutes et ses impiétés, lui faisaient considérer le terrible au-delà, comme une éternité de tortures et d’épouvantements…

L’abbé marchait lentement, le dos incliné sous le poids d’un invisible fardeau, le regard baissé vers le sol, où des flaques enfonçaient, en la reflétant, la changeante image des nuées ralenties. Le vent s’était calmé, la pluie n’était plus qu’une bruine légère qui allait se dissipant ; et, dans le ciel, éclairé d’une lumière plus blanche à l’horizon, les nuages déchirés laissaient apercevoir, de-ci, de-là, par d’étroits interstices, quelques morceaux de sombre azur. Peu à peu, la campagne, plus verte, sortait des brumes célestes qui noyaient les contours et les ondulations du terrain, sous une enveloppe de buée bleuissante ; et, sur le fond des coteaux, d’un violet sourd, réveillé par les taches claires des maisons éparses, les aulnes des prairies, et les peupliers haut ébranchés, montaient, semblables à de menues et tremblantes colonnes de fumée rose. Au sommet de la côte, d’où l’on voit brusquement la ville et ses trois clochers, l’abbé pressa le pas. C’était un samedi, et les cloches tintaient, se répondaient d’un clocher à l’autre, annonçant la venue du jour sacré. Elles avaient leurs voix de fêtes, leurs voix joyeuses, celles qui chantent le repos béni du travailleur, et le bourdon de la cathédrale, dominant de sa grosse voix les autres voix plus grêles, allait porter la bonne nouvelle, jusque dans les lointains de la vallée. À les écouter qui lui arrivaient assourdies par l’espace, et si douces, Jules éprouva une émotion délicieuse, dont il eût été incapable d’expliquer la nature et la cause. Ses nerfs se détendirent, son cœur se fondit dans un attendrissement, et, sans secousse, sans souffrance, les larmes jaillirent de ses yeux. Les cloches tintaient, tintaient, et Jules pleurait, pleurait. Et tandis qu’il pleurait et que tintaient les cloches, près de lui passa une pauvre femme, hâve, décharnée, à la face couleur de pierre. Vêtue de haillons sordides, les pieds nus, elle tirait une voiture, où deux enfants, dans la paille, dormaient, livides et flétris.

– La charité ! monsieur l’abbé, dit-elle.

De son porte-monnaie, l’abbé tira deux louis d’or qu’il mit dans la main de la pauvresse.

– Tenez ! fit-il… Mais ce n’est pas moi qui vous donne… C’est monseigneur l’évêque… Priez pour lui… Priez pour moi… Et soyez heureuse quelques jours…

Les cloches s’étaient tues, lorsqu’il franchit la porte de l’évêché ; mais il en gardait encore la vibration douce dans ses oreilles et dans son cœur. Rentré dans sa chambre, il se prosterna devant une image du Christ, et, se frappant la poitrine, il implora :

– Mon Dieu, ayez pitié de moi… Pardonnez-moi… Secourez-moi !

Les mains jointes, les yeux levés vers l’image, il demeura en prières, jusqu’au soir.

La carême approchait. Jules ne songeait plus à sa bibliothèque, ni au Père Pamphile, ni à la mort, ni à la vertu. Les émotions ressenties à son retour du Réno, s’étaient vite envolées, et, plus fantaisiste, plus tyrannique que jamais, il avait repris la direction des affaires du diocèse. On revit son ombre noire et tourmentée rôder sur la terrasse, aux heures du crépuscule ; les prêtres qui, peu à peu, en l’absence du chien de garde, s’étaient remis à danser, la soutane en l’air, heureux d’une liberté qu’ils croyaient éternelle, recommencèrent à trembler, à s’observer, à se fuir ; autour des petits clochers de village, la terreur de nouveau régna. Quant à l’évêque, il était « dans les transes » ; non point à cause de la rentrée bruyante de son secrétaire, qui le débarrassait plutôt d’un trop lourd fardeau, mais l’échéance arrivait, l’échéance fatale du mandement. Or, il n’avait rien à dire, ne voulait rien dire, ne pouvait rien dire. Cependant, il fallait s’exécuter coûte que coûte. Où trouver des phrases assez insignifiantes, des mots assez effacés pour que les pages qu’il allait écrire, équivalussent à des pages blanches et que tout le monde fût content. C’était bien difficile, aujourd’hui que les journaux avaient la manie de tout éplucher et de donner aux mots les plus simples, aux phrases les plus ternes, des sens terribles, des interprétations hardies qu’ils n’avaient point.

– Voilà, se disait-il, après de longues et pénibles réflexions… voilà ce que je puis faire… Je vais recommander aux fidèles de se bien conduire… de… de… de… d’aller à la messe, à confesse, d’observer strictement le jeûne, d’être en un mot de bons catholiques, afin que Dieu écarte d’eux le péché, la grêle, l’incendie, la maladie… Ensuite, je montrerai que, par la foi… non, je ne montrerai rien… il ne faut rien montrer… Et je terminerai soit par la paraphrase d’un évangile quelconque… soit par une invocation à Celui de qui nous viennent toutes choses, qui nous accorde le pain, le vin, et cætera… et cætera… et la force de supporter les douleurs de la vie… Cela ne me paraît pas exagéré… Je ne parlerai ni de Sa Sainteté, parce qu’on me reprocherait d’être ultramontain, ni de l’Empereur, car on m’accuserait d’être libéral…

Parti de cette idée, il avait déjà, d’une écriture sans cesse raturée, noirci plus de cinquante feuilles de papier. À mesure qu’il les relisait, chaque mot lui faisait dresser l’oreille, et il déchirait l’un après l’autre les feuillets commencés. Et le pauvre prélat suait, soufflait, soupirait, se désolait.

Justement, un matin, l’abbé Jules, très dispos et de bonne humeur, demanda à l’évêque :

– Pensez-vous à votre mandement, Monseigneur ?… Voici le carême.

– J’y pense, certainement, j’y pense, répondit le vieillard, avec une mine effrayée… Ah ! quelle terrible chose !

– Pourquoi terrible ? interrogea l’abbé.

– Mais, mon cher enfant, terrible à cause des responsabilités, des ménagements… Dans la situation que j’occupe… une situation de paix, de concorde, de réconciliation… il faut tant de prudence… ne froisser personne… Tout cela est d’une délicatesse !…

L’abbé sembla prendre un vif intérêt aux embarras de son évêque.

– Sans doute, fit-il, c’est très délicat… Voulez-vous que nous en causions un peu ?…

– Je ne demande pas mieux, balbutia l’évêque qui ne put dissimuler une grande inquiétude… Mais vous êtes… vous êtes bien ardent, mon cher abbé… Les jeunes gens ne voient pas les choses comme les vieillards… Ils vont, ils vont… et puis… tandis que… voilà…

Il balançait la tête, d’un air grave ; son front se plissait ; ses lèvres, collées l’une contre l’autre, laissaient échapper des petits claquements brefs et clairs. L’abbé répondit d’une voie onctueuse, en s’inclinant respectueusement :

– Aussi, Monseigneur, ne me permettrai-je pas de vous donner un conseil… Je tiens seulement à vous répéter ce qui se dit de vous, dans le monde catholique…

L’évêque eut un soubresaut. Ses yeux étaient devenus tout ronds, effarés.

– On dit quelque chose de moi dans le monde catholique ?… Et que dit-on ?

– D’abord, il n’y a qu’une voix pour approuver la façon dont vous administrez le diocèse… On fait de votre piété, de votre charité, de votre justice, les plus grands éloges… seulement on se plaint que, dans certaines occasions graves, vous ne vous affirmiez pas assez… On trouve, par exemple, vos mandements un peu gris… un peu fuyants… Ce n’est pas enfin ce qu’on attend de Votre Grandeur…

L’évêque s’agitait nerveusement, sur son fauteuil.

– Ce qu’on attend de Ma Grandeur ?… Ce qu’on attend !… Je ne puis cependant mettre tout à feu et à sang, voyons… Ce n’est pas dans mon rôle… Je ne suis pas un spadassin !

– Mais, Monseigneur, on ne vous demande rien de pareil, reprit l’abbé, qui fit un geste de douce protestation ; on voudrait une plus grande fermeté, une autorité plus hautaine dans vos actes publics, plus de caractère, plus de flamme… C’est bien différent.

S’exaltant peu à peu et se prenant lui-même comme un comédien, au propre piège de sa mystification, il continua sur un ton enthousiaste, auquel l’émotion d’une chose véritablement ressentie donnait des accents de sincérité :

– On voudrait qu’en face de la philosophie athée qui monte, déborde, s’installe dans les chaires officielles, ouvertement protégée, payée par le gouvernement, en face des attaques furieuses, multipliées contre l’Église sainte, on voudrait qu’une voix s’élevât, vengeresse et consolatrice, tout ensemble… le cri de révolte et d’espérance d’un grand chrétien… Les temps sont mauvais, Monseigneur… De toutes parts, la société craque, la religion s’effondre, tout se désagrège et pourrit… En haut, sur le trône, l’orgie étalée effrontément, l’orgie légale… En bas, la bête affamée qui hurle, impatiente de sang… Partout, la déroute, l’affolement, le vertige du sauve-qui-peut !… Des générations abominables se préparent qui, si l’on n’y met bon ordre, iront déclouer, sur les calvaires, le corps du Christ, et transformeront en banques, ou bien en lieux de débauche, nos églises découronnées du symbole rédempteur… Vous avez charge d’âmes… Et les âmes ont besoin d’être soutenues dans la foi, encouragées dans la lutte, rassurées dans le danger… Il n’est pas bon qu’on se désintéresse de leur destinée morale… Et c’est une désertion, dont Dieu vous demandera compte, que de parler de paix et de concorde, quand la guerre est déclarée, que l’ennemi est sur nous et qu’il nous harcèle !… Voilà ce qu’on dit dans le monde catholique !… On dit encore…

– Mais, sapristi ! je ne vois pas ça du tout ! interrompit l’évêque qui avait écouté, bouche béante d’étonnement, la violente sortie de l’abbé… Ces gens-là sont fous !… De tout temps, il y a eu des braves gens et des mauvaises gens… Il en sera toujours ainsi… Que puis-je faire à cela ?… Ce n’est pas moi qui ai créé le monde… Voyons, dites-moi, ai-je créé le monde ?…

Jules poursuivit d’une voix plus âpre et mordante.

– Je ne juge pas, Monseigneur, je répète… On dit encore que cela peut être agréable de vivre dans un palais, d’y être bien nourri, bien vêtu, bien au chaud, de cultiver des fleurs, de rimer des vers badins, de recevoir des hommages et de bénir des passants ; on dit que c’est facile d’écarter avec soin toutes les responsabilités qui menacent le repos, troublent les digestions et les sommeils, de fermer les yeux pour ne rien voir de ce qui chagrine, de se boucher les oreilles pour ne rien entendre de ce qui supplie… Mais on dit aussi que cela n’est ni beau, ni honnête, ni chrétien, que cela ressemble fort à la trahison d’un chef qui, le jour de la bataille, abandonnerait ses soldats, et les laisserait mourir, sans leur porter secours… On dit encore que pour agir ainsi, il faut avoir des raisons secrètes… On dit encore…

– On dit !… on dit… on dit des bêtises !… s’écria l’évêque qui, très pâle, le visage égaré, se leva de son siège, et, tournant le dos à l’abbé, marcha dans le cabinet, avec agitation…

Mais, bientôt, il craignit de s’être montré trop vif. Il ne voulut pas rester sur ce mot et sur cet audacieux geste, susceptibles de déchaîner, chez l’abbé, une de ces terribles colères, comme il en avait tant essuyé… Et calmé, tout d’un coup, il revint près de lui…

– Voyons, mon cher enfant, réfléchissez, vous me parlez de l’Empereur… qu’est-ce que l’Empereur a de commun avec un mandement de carême ?

– Tout le mal dont nous souffrons vient de lui ; toute l’impiété, toute la pourriture dont nous mourons viennent de lui… Sous ses apparences hypocrites d’ami de l’Église, sous l’insultante protection, dont il fait semblant de nous couvrir, il est le grand agent de destruction, le…

– Ta, ta, ta, ta !… Qu’en savez-vous ?

– Je le sais ! fit l’abbé d’un ton net, tranchant, qui n’admettait pas de réplique.

Alors, le prélat, découragé, se laissa tomber dans son fauteuil. Tout l’effort dont il était capable, il l’avait donné, sa résistance faiblissait. Il sentait qu’il ne lui était pas possible d’aller au-delà. Les paroles de Jules le troublaient aussi dans sa conscience ; il comprenait la justice de ces reproches, dont il n’était pas en état de discerner l’exagération sous la sonorité des phrases prud’hommesques et déclamatoires. Pourtant, il ne se rendit point, tenta de lutter encore.

– Mon cher enfant ! gémit-il… voyez donc dans quelle fausse situation l’on me mettrait !… L’Empereur !… mais c’est lui qui m’a nommé !… Et puis… et puis… j’illumine au 15 août !

– Oh ! Monseigneur ! Monseigneur ! soupira Jules, tristement… Les grands saints, les grands martyrs, ceux-là mêmes que vous honorez, ceux dont vous relisez, chaque jour, la sublime histoire, ne parlaient pas comme vous faites… C’est sur les marches souillées des trônes qu’ils allaient porter la parole de vérité… C’est au milieu des foules hostiles qu’ils confessaient leur foi !… C’est à la face des tyrans qu’ils poussaient le cri d’anathème !

L’évêque pensa : « C’étaient des insurgés que vos saints », mais il n’osa point exprimer cette irrespectueuse opinion, et il regarda l’abbé, de coin, qui se taisait. Celui-ci, debout, la tête haute, les yeux noyés d’extase, la bouche encore frémissante d’imprécations, ressemblait à un prophète. Et véritablement, à cette minute précise, oubliant la comédie qu’il était venu jouer à l’évêque, c’était un prophète. Tout un monde mystique et visionnaire remuait en lui. Comme Isaïe, il se fût fait scier en deux, le sourire aux lèvres ; il eût marché au martyre avec ivresse. Il se retira lentement, laissant un grand trouble dans l’âme du prélat. Sans se lasser jamais, Jules revint à la charge. Il avait conservé son masque inspiré, mais ce n’était plus qu’un masque couvrant le ricanement du mystificateur. Chaque jour, il apportait de nouveaux arguments, lançait de nouvelles menaces, et l’évêque, obsédé, tyrannisé, mis à la torture par cet impitoyable bourreau, cédait peu à peu sur tous les points, pourvu qu’il ne fût pas question de l’Empereur dans le mandement. Il ne voulait point qu’on touchât à l’Empereur, il ne le voulait point. Ses dernières forces se concentraient sur ce but unique ; sans cesse il répétait :

– Cela ! non !… jamais !… Il m’a nommé !… Et puis, il y a des ordonnances inflexibles !… Je veux rester dans la loi !

Le pauvre homme ne mangeait plus, ne dormait plus, vivait dans une affreuse et constante angoisse. Le moindre bruit, tant sa susceptibilité était exaspérée, lui causait des sursauts pénibles. Éveillé, il était la proie des cauchemars. Même en disant sa messe, en récitant son bréviaire, son imagination lui représentait des scènes atroces de martyre, des cirques rouges, des bûchers… Pas une minute, il ne pouvait chasser ces suppliciantes images, goûter un peu de calme repos. Il eût souhaité être malade, mourir. Comme il avait abandonné le reste, il finit par abandonner l’Empereur.

– Eh bien, soit !… Mais, je vous en prie, ne prononçons pas son nom, n’écrivons pas : l’Empereur, ni l’Empire, ni rien de semblable… Mettons le potentat… non !… le tyran !… non, non !… Mettons on… On, cela dit tout, et cela ménage tout, aussi ! Cela peut s’appliquer à n’importe qui !… Et, cependant, personne ne s’y méprendra !… mon Dieu !… mon Dieu !… que va-t-il nous arriver ?… Et le préfet !… Et le ministre !… Et le Conseil d’État !… quel scandale !… nous nous ferons interdire, monsieur l’abbé… nous nous ferons condamner à des peines honteuses.

Jules, gravement, répondait :

– Jésus a été crucifié, Monseigneur… s’est-il plaint ?

Enfin, le mandement, un beau dimanche, éclata, comme une bombe, dans les paroisses. Quelques curés, mieux avisés que les autres, se refusèrent à en donner lecture.

Ce fut de la stupéfaction, de la consternation, de l’indignation… On crut que l’évêque était devenu fou. Il y avait en cet étrange document de littérature ecclésiastique, rédigé, tout entier, de la main de Jules par phrases brèves, rapides, sifflantes, un accent de pamphlétaire si âpre, des attaques si directes contre les pouvoirs publics et, par-dessus tout cela, une telle revendication haineuse des droits de l’Église, un si ardent appel à la guerre religieuse, que les plus intolérants, parmi les diocésains, sentant la cause impopulaire et peu soucieux de la défendre, se mirent à crier comme les autres, et à demander justice. L’effervescence fut telle que, le soir même, des groupes d’ouvriers, de gamins et de petits bourgeois, brandissant des drapeaux tricolores, et chantant la chanson de la reine Hortense, vinrent hurler autour de l’évêché, dont ils brisèrent les vitres, à coups de pierres. De province, l’affaire eut vite gagné Paris ; de Paris, la France. En quelques jours, le mandement de l’abbé Jules avait pris les proportions d’un gros événement européen. Il mettait toutes les chancelleries en branle, tendait tous les regards vers Rome, mystérieuse et muette, déchaînait la presse. Et le pauvre évêque, si ennemi du bruit, occupait l’attention universelle.

Dès la première minute de l’extraordinaire nouvelle – car les formalités légales de dépôt n’avaient pas été remplies – le préfet était parti pour Paris. Le ministre des cultes avait mandé l’évêque. Entre la France et le Saint-Siège, c’était un échange fiévreux de correspondances, d’explications, de rapports, une allée et venue continuelle de courriers de cabinet. Et le Conseil d’État, solennellement, délibérait. Dans les cafés, dans les cercles, dans les salons, chacun commentait la grave question du jour. On surprenait, les soir, des bouts de conversations, entre les promeneurs, sur les boulevards.

– C’est peut-être la guerre !

– Il paraît que c’est un enragé, cet évêque-là !…

– Et Rome ?… que dit Rome ?

Des feuilles sérieuses et bien renseignées établirent l’affiliation de l’évêque à des sociétés occultes, expliquèrent le fonctionnement du carbonarisme catholique, dont il était un des plus dangereux chefs, et qui menaçait la liberté des consciences et la paix du monde. Autour de son nom, de ses actes, se bâtirent les plus absurdes légendes ; on fouilla dans sa vie privée, avec acharnement ; on rappela son procès, à grand renfort de commentaires insultants ; et les journaux satiriques illustrés livrèrent à l’horreur des foules sa caricature, coiffée de la sombre cagoule de Torquemada. Aucune voix ne s’éleva en sa faveur. Il fut désavoué hautement, durement, par la presse cléricale. Et, tandis que le vieux bonhomme, étourdi, affolé, tout seul, là-bas, dans une chambre d’hôtel, sentait son âme ployer, s’écraser sous le poids d’une souffrance infinie et d’une irréparable honte, Jules, exultant, triomphait. Il savourait, avec une complète joie, le résultat inespéré et prodigieux de sa mystification, et fier de tout le bruit qu’il avait déchaîné, il agitait en l’air les feuillets du mandement, comme autrefois, gamin, la bouteille d’huile de foie de morue de sa sœur Athalie ; et il dansait, et il criait :

– Non !… C’est une bonne farce !… Ha ! Ha ! Ha ! C’est une bonne farce !… Et tra la la !… Et tra la la ! Mon Dieu ! que je m’amuse !

Après un mois d’absence, un soir, enfin, l’évêque, furtivement, rentra chez lui. Blâmé par le ministère, blâmé par Rome, il n’avait tenu de conserver son poste qu’à l’ingénuité de sa défense, et aux accents touchants de son repentir ; il avait même dû écrire une lettre, rendue publique, où il regrettait ses erreurs, s’humiliait, demandait pardon. Quand il eut congédié le grand vicaire et le personnel de l’évêché, venus pour saluer son retour, il dit à Jules, simplement, d’une voix très douce :

– Il faudra, monsieur l’abbé, que nous soyons plus sages, à l’avenir… beaucoup plus sages !… Je l’ai promis.

Mais quand il vit le vieillard si courbé, si amaigri, si méconnaissable, qui ne lui adressait aucun reproche, et dont les yeux semblaient porter vers lui la douceur triste d’une prière, l’abbé éprouva, au cœur, un serrement violent. Et, tout d’un coup, il se jeta à ses pieds, sanglotant :

– Pardon !… C’est moi !… Monseigneur… moi !…

– Allons, allons ! mon cher enfant, consola l’évêque, sur la joue pâle duquel roulaient deux grosses larmes. Allons, c’est fini, maintenant… Ne pleurez pas !… C’est passé !…

Six mois s’écoulèrent. Il n’était plus question du mandement. L’évêché avait retrouvé son calme et Jules semblait s’amender. L’opinion lui revenait, de jour en jour, plus favorable. Il avait obtenu un véritable succès en « prêchant le mois de Marie » avec un très grand charme de parole, une poésie d’amour mystique voilé de tendresses humaines, qui lui avaient conquis le cœur des femmes. Une transformation physique s’opérait en lui. Il se soignait davantage, perdait ses habitudes de prêtre bohème, portait des soutanes presque élégantes, et des boucles d’argent à ses souliers plus fins. On commençait de le recevoir dans quelques châteaux d’alentour, avec plaisir. Sous son apparence, rude encore, et sous ses gestes toujours cassants, il étonnait par la variété, par l’intérêt délicat et nouveau de ses conversations, coupées parfois d’une hardiesse de mot ou de pensée, qui n’était pas pour déplaire même aux plus dévotes. Dans le hasard des lectures nombreuses, il avait appris énormément de choses, et des plus différentes ; et si ces connaissances, rapidement acquises, n’étaient point classées en son esprit, avec méthode, il savait s’en servir adroitement, et les mettre, sans pédantisme, au ton d’une causerie familière. Sa laideur elle-même disparaissait, la maladresse de son long corps anguleux et dégingandé ne choquait plus autant ; ce qui le rendait autrefois ridicule, lui constituait maintenant une sorte d’originalité, plutôt agréable, et bien faite pour le distinguer de la lourde, de la massive banalité paysanne de ses confrères… Et, plus tard, au milieu d’une épidémie de petite vérole qui décima un des faubourgs de la ville, il s’était montré brave et dévoué. Prodiguant son temps, les consolations de son ministère aux malades pauvres, ensevelissant les morts, il avait donné, à la population consternée et prise de panique, l’exemple d’un beau courage. Ses rapports avec l’évêque étaient aussi devenus excellents, bien que, çà et là, troublés de petits nuages, vite dissipés.

Depuis sa triste aventure, l’évêque avait beaucoup vieilli ; sa santé se faisait plus délicate, ses facultés baissaient. Quoiqu’il ne parlât jamais de cette affreuse histoire, on sentait qu’il en souffrait toujours, que la blessure en demeurait non guérie et saignante. Jules s’ingéniait à lui faire oublier ces mauvais souvenirs, en flattant les douces manies du vieillard. Il avait même étudié la culture des géraniums et des pélargoniums, afin d’en pouvoir causer avec lui. Tous les deux, ils disputaient sur les poètes latins. L’évêque soutenait Virgile ; Jules défendait Lucrèce.

– Mais c’est un athée, votre Lucrèce ! s’écriait l’évêque.

– Et votre Virgile qui croyait aux divinités carnavalesques de l’Olympe ?… À cet imbécile de Jupiter ? à Junon ?

– Enfin, il croyait à quelque chose !… Que voulez-vous ? de son temps, il n’y avait pas d’autres Dieux… Et puis il n’y croyait pas tant que ça !… Il avait deviné le christianisme…

– Mais Lucrèce a tout vu, tout senti, tout exprimé de ce qui est la nature, de ce qui est l’âme humaine. Et combien magnifiquement !… Aujourd’hui encore, il nous domine… Tout découle de lui, systèmes et poésies. Et plus nous allons, plus son œuvre lumineuse grandit et bouleverse !… Sans lui, nous en serions encore à adorer Minerve et son casque, et cette brute de Vulcain !… Et puis Virgile, ses beaux vers, ses beaux rythmes, il les a volés à Lucrèce.

– Ne dites pas cela, mon cher enfant, protestait le prélat… Virgile est la source, croyez-moi, la source unique. C’est à lui qu’il nous faudra revenir, toujours, toujours…

– A-t-il seulement poussé ce cri de souffrance : Pacata posse omnia mente tueri !… Oh ! pouvoir contempler toutes choses, d’une âme pacifiée !… Sans Lucrèce, Monseigneur, nous n’aurions ni Pascal, ni Victor Hugo !

– Victor Hugo ! mon cher enfant !… C’est un monstre !

À la suite de ces causeries, l’évêque se sentait très heureux… Et il disait à Jules :

– Mon cher abbé, je n’ai que vous… Aimez-moi toujours comme ça !

– Oui, oui ! Monseigneur… Je vous ai causé tant de chagrins.

– Mais non ! mais non !… C’est moi qui suis ainsi… c’est mon caractère !… Enfin, je n’ai que vous.

Il s’en fallait que l’abbé fût toujours aussi calme qu’il paraissait l’être, et, bien que son désir du mal n’eût pas alors de but déterminé, ses mauvais instincts le harcelaient sans cesse, le poussaient à de vagues rechutes, et il était obligé de se livrer, contre eux, à de rudes combats. Pourtant quelque chose le soutenait qui lui avait fait défaut jusqu’ici : un intérêt, une ambition. Que de temps gaspillé à de criminelles et inutiles fantaisies, que de forces perdues dans de stériles caprices, où il s’étonnait que n’eût point sombré tout son avenir ! Maintenant, il entrevoyait une vie nouvelle qui pouvait être brillante et féconde. Au lieu de traîner éternellement des soutanes graisseuses dans les petits métiers de la basse cléricature, il lui était permis encore d’élever ses rêves plus haut. Il se savait éloquent, et d’une éloquence qui plaisait, car elle allait plus à la sensibilité qu’au raisonnement ; il savait aussi que, malgré sa disgrâce physique qu’on oubliait devant le charme réel et très vif de ses agréments intellectuels, il ne lui était pas interdit d’espérer des succès dans le monde et d’intéresser les femmes à son ambition. De tout cela, il avait eu la perception très nette, le jour où ses prédications lui avaient valu des sympathies non équivoques, et changé brusquement son méprisable état de paria en une condition enviée de prêtre à la mode. Mais sa nature l’effrayait ; il sentait gronder et bouillonner, au fond d’elle, des laves terribles, et il en redoutait l’explosion fatale et prochaine. Il subissait tellement l’attraction du mal que, souvent, à la minute où il raisonnait, avec le plus de clairvoyance, sur la folie des inconséquences de son passé, il avait envie de s’y abandonner. Une force invincible l’entraînait, qui lui donnait le vertige de l’abîme. Et il comprenait qu’un jour, il s’y laisserait glisser d’un coup, comme ça, pour rien…

Depuis qu’il était en contacts plus fréquents avec les femmes, son esprit redevenait l’esclave de la chair. Il échappa, d’abord, aux tentations par le travail obstiné, par un âpre surmenage du cerveau. Mais le travail bientôt ne suffit plus. L’immobilité pesante le condamnait à la défaite. L’amour ne se présentait à lui que sous la forme d’une débauche compliquée et pénible. Des images impures, impossibles à chasser, dansaient devant ses yeux, l’arrachaient au livre, à la pensée, pour le plonger dans une suite de rêves obscènes où il trouvait d’involontaires assouvissements, et d’où il sortait, hébété, le cœur plein de dégoût. La prière, non plus, ne le calma point ; agenouillé aux pieds du crucifix, il voyait, peu à peu, comme en un tableau célèbre, le corps du Christ osciller sur ses clous sanglants, quitter la croix, se pencher, tomber dans le vide, et à la place du Dieu disparu, la Femme triomphante et toute nue, la prostituée éternelle qui offrait sa bouche, son sexe, tendait tout son corps aux baisers infâmes. Alors, pour étouffer le monstre, il reprit ses courses furieuses à travers la campagne ; il tenta de dompter, à force de fatigues physiques, la révolte charnelle de ses sens déchaînés.

Toutes ces luttes intérieures, tous ces drames d’une âme en détresse, Jules, avec une volonté qui ne manquait pas d’héroïsme, les comprima silencieusement au fond de son être moral, et personne, autour de lui, n’en ressentit le contre-coup. C’est même au plus fort de ses affres, c’est au plus douloureux de ses tentations, que, par une ironie pitoyable qui donne à la vertu la nostalgie du vice, au vice la nostalgie de la vertu, il éprouva une intense et presque enivrante joie à chanter en ses sermons l’hymne des voluptés impossédées, l’ineffable douceur de l’amour mystique, de l’amour introublé d’un rêve de la terre pour un rêve du ciel.

Tous les ans, on célébrait la fête de l’évêque par des exercices pieux, des réjouissances littéraires, et un supplément de chocolat, au repas du matin, dans les petit et grand séminaires. Après la messe solennellement chantée en musique, les élèves venaient complimenter Monseigneur, ceux-ci en vers latins, ceux-là en vers français, quelques-uns – les plus forts – en vers grecs, et se livraient ensuite à une joute académique, où ils élucidaient un point obscur de l’histoire religieuse, ou bien fixaient un dogme attaqué par les philosophes. Et la musique jouait des marches, dans l’intervalle des discours. À cette occasion, le prélat donnait un dîner auquel étaient conviés les principales autorités ecclésiastiques, le meilleur élève de chaque classe, et quelques amis laïques. Comme d’habitude, Jules fut chargé d’organiser la fête, laquelle, d’ailleurs, ne variait jamais.

Ce jour-là, il était nerveux, plus agité que de coutume. Il avait eu, le matin, à propos de la décoration du maître-autel, une dispute avec le grand vicaire qui l’avait irrité. Cela l’amena à observer que, depuis la réserve de sa conduite et ses succès du mois de Marie, le grand vicaire semblait le prendre de plus haut avec lui, et ne dissimulait plus son hostilité. Cependant, les choses allèrent à merveille. L’évêque subit consciencieusement l’averse des louanges polyglottes, et y répondit de son mieux. Au dîner, l’abbé remarqua que le grand vicaire avait, à plusieurs reprises, en le regardant de ses yeux obliques, ricané avec son voisin, un gros curé dont le nez trop court disparaissait dans la bouffissure des joues : « Sans doute il se moque de moi, cette canaille-là », se dit-il. Ce ricanement l’exaspérait. Du reste, tout, autour de lui, l’exaspérait. Il éprouvait un insurmontable dégoût à se trouver en ce milieu qui ne lui avait jamais paru aussi répugnant. Ces lourdes et vulgaires faces de prêtres, aperçues, entre la rangée des candélabres et des corbeilles de fleurs, les contentements hideux de ces ventres, ces profils maigres des séminaristes déjà verdis de fiel, balançant sur de longs cous d’oiseau, des airs candides que démentaient des mâchoires de carnassier et des yeux fuyants de bêtes de proie, ce que cela dégageait pour Jules de gaieté grossière, de cynique insouciance, d’égoïsme féroce, d’appétits vils, d’ignorance abjecte et de basse intellectualité ; ces deux curés, près de lui, qui se contaient à voix basse, en retenant leurs rires baveux de sauces, de puantes histoires scatologiques, tout ce qu’il voyait, tout ce qu’il entendait le mettait hors de lui ; et il avait des envies furieuses de se lever, de lancer sa soutane à la tête de tous ces gens.

L’usage voulait qu’au dessert, le grand vicaire, parlant au nom des diocésains, adressât une petite allocution à l’évêque. Il était sentimental et prétentieux, ne ménageait pas l’éloge et savait pleurer aux endroits convenables. Le moment venu, il quitta sa chaise, se tamponna les lèvres avec son mouchoir, toussa trois fois, ainsi qu’il faut faire, et les convives attentifs tournèrent vers lui leurs regards luisants. Il commença dans un silence auguste :

« Monseigneur,

« Dans ce jour béni entre tous, où les enfants de la sainte Église catholique, apostolique et romaine, ces enfants que vous guidez, avec une si paternelle sollicitude, avec un dévouement si admirable, dans les voies sacrées de la religion, dont Bossuet a pu dire… »

Mais il fut soudainement interrompu. L’abbé s’était dressé, debout, le corps penché au-dessus de la table, et tendant son poing vers le grand vicaire :

– Taisez-vous ! cria-t-il… Pourquoi parlez-vous ?… De quel droit ?… Au nom de qui ?

Le grand vicaire resta pétrifié dans la pose qu’il avait prise, et dans le geste commencé. L’évêque, très pâle, s’affaissa sur son siège. Un des assistants, s’étant violemment retourné, fit choir une bouteille de vin qui se brisa sur le parquet. Et tous tordaient leurs mentons grimaçants vers l’abbé qui, d’une voix vibrante, répéta :

– Taisez-vous !… que parlez-vous de religion… d’Église ?… Vous n’êtes rien… rien… rien !… Vous êtes le mensonge, la convoitise, la haine… Taisez-vous… Vous mentez !

Au milieu d’un silence profond, que ne troublait pas un souffle, de ce silence de mort qui succède aux cataclysmes, l’abbé continua :

– Vous mentez tous !… Depuis une heure, je vous regarde… Et, à le voir porté par vous, je rougis de l’habit que je porte, moi… moi qui suis un prêtre infâme, qui ai volé, et qui vaux mieux que vous, pourtant !… Je vous connais, allez, prêtres indignes, réfractaires au devoir social, déserteurs de la patrie, qui n’êtes ici que parce que vous vous sentiez trop bêtes, ou trop lâches, pour être des hommes, pour accepter les sacrifices de la vie des petits !… Et, c’est vous à qui les âmes sont confiées, qui devez les pétrir, les façonner, vous dont les mains sont encore mal essuyées de l’ordure de vos étables… Des âmes, des âmes de femme, des âmes d’enfant, à vous qui n’avez jamais conduit que des cochons !… Et c’est vous qui représentez le christianisme, avec vos mufles de bêtes à l’engrais, vous qui ne pouvez rien comprendre à son œuvre sublime de rédemption humaine, ni à sa grande mission d’amour… Cela fait rire et cela fait pleurer aussi !… Une âme naît, et c’est dix francs… Une âme meurt, et c’est dix francs encore… Et le Christ n’est mort que pour vous permettre, n’est-ce pas, de creuser la fente d’une tirelire dans le mystère de son tabernacle et de changer le ciboire en sébile de mendiant… Mais, quand je vous entends parler de la Vierge, il me semble que j’assiste au viol d’une jeune fille par un bouc…

De sourdes rumeurs s’enflant peu à peu, devenues bientôt des cris de colère, des protestations furieuses, des vociférations indignées, couvrirent sa voix. Beaucoup étaient debout, la face congestionnée, qui brandissaient, en l’air, des serviettes, des couteaux, et gesticulaient tumultueusement. Par-delà la clameur grandissante, on entendait des bruits clairs d’argenterie, de vaisselle remuée ; le parquet craquait ; et sur les murs ébranlés, les faïences résonnaient, secouées au bout de leurs attaches. Jules se débattait, écumait, hurlait dans le vacarme, en projetant, l’un après l’autre, d’un mouvement alternatif, ses deux poings crispés :

– Allez-vous-en !… Retournez au purin… au crottin… Je vous chasse !… Je vous chasse !…

Alors, l’évêque, plus pâle qu’un cadavre, fit signe qu’il voulait parler, et le silence se rétablit instantanément. Ses lèvres tremblaient, exsangues ; il claquait des dents… Et d’une voix si faible qu’à peine on l’entendit, d’une voix entrecoupée d’efforts douloureux comme celle d’un agonisant, il dit :

– Monsieur l’abbé… C’est moi… c’est moi qui vous chasse !… vous avez…

– Vous ?… cria Jules, dans les yeux duquel passa la lueur d’une folie sanglante… vous ?…

Il faisait geste de rudoyer un personnage imaginaire.

– Vous ?… vous n’avez pas le droit, vous !… vous avez volé le testament !… Une mitre à vous ?… Ce qu’il vous faut, le savez-vous ?… Quatre pied de chaîne et un boulet !

L’évêque poussa un cri, ouvrit la bouche et battant l’air de ses mains glacées, il retomba sur son siège, la tête roulante, les bras inertes, évanoui.

Le lendemain, à pointe d’aube, Jules sortit. Il avait préparé ses malles, et comptait partir, le soir même. Mais où ? Il n’en savait rien. Dans le malheur c’est vers la maison paternelle que vont les premiers regards de celui qui cherche à être consolé. Jules n’aimait point son pays ; aucun doux souvenir ne l’y attachait, aucune joie de jeunesse. L’idée de retourner à Viantais lui était insupportable ; il faudrait y donner des explications, subir des reproches, ne voir que des visages tristes ou courroucés, n’entendre que des soupirs et des lamentations. Cela ne le tentait point. Il eût désiré se cacher quelque part, très loin, dans un endroit où personne ne l’aurait connu. Paris aussi l’attirait, par son mystère, par toutes les espérances vagues de crime ou de relèvement qu’il souffle aux obscurs déclassés. Il n’avait point d’argent. Et d’ailleurs qu’y ferait-il ? Enfin, il verrait, il réfléchirait… En attendant d’avoir pris une résolution, il ne voulait pas rester à l’évêché, dans la crainte d’y rencontrer Monseigneur ou quelque autre témoin de sa stupide aventure. Et il allait préoccupé, mal à l’aise, incertain, chassant, devant lui, des cailloux, du bout de ses souliers.

Comme il se trouvait sur la route du Réno, la pensée lui vint de passer cette journée avec le Père Pamphile. De sa visite ancienne, il lui était resté un grand remords, une grande impression, et, bien des fois, il s’était promis de revoir ce dément sublime, et de se réconcilier avec lui. Même une folie lui traversa la cervelle. Pourquoi ne vivrait-il pas au Réno, ne s’arrangerait-il pas avec le vieux trinitaire ?… Il creuserait des trous, remuerait des arbres, quêterait… Non, c’était absurde !… Se défroquer ?… quelle misère !… La tare en demeurait ineffaçable sur les épaules de l’homme, habitué à porter la soutane. Du mépris, de la suspicion, voilà ce qui l’attendrait partout !… Alors, il chercha. Un poste sacrifié dans une mission lointaine ?… Voudrait-on de lui, seulement !… Le couvent ?… On ne l’y recevrait point !… Il chercha encore, ne trouva rien, se sentit perdu. Et il eut peur. Inquiet, comme une bête que les chiens poursuivent, il marchait le dos courbé, l’oreille aux écoutes, la mort dans l’âme.

Le matin, vêtu d’azur limpide, souriait dans les arbres réveillés ; et des vapeurs parfumées montaient de la terre, toute frissonnante sous les baisers du jeune soleil.

À quelques pas de l’avenue, Jules rencontra une vieille femme, celle qu’il avait vue déjà, portant au moine sa bolée de soupe. Comme autrefois, il lui demanda :

– Le Père Pamphile est-il au couvent ?

– V’là quasiment pus d’quinze jours, à nuit, que je l’ons vu, mossieu l’curé, répondit la vieille… Un jour, y était cor, et pis l’lend’main, y n’y était pus.

– Ah !

– Y sera, ben sûr, reparti en queuque pays… il est si enragé !

Ce départ causa à Jules une véritable déception. Il hésita pour savoir s’il devait poursuivre son chemin, ou revenir en arrière…

– Bah ! se dit-il, passer ma journée là, ou bien ailleurs !

Et il s’engagea dans les ronciers de l’avenue.

Longtemps, il erra à travers les ruines. L’hiver qui venait de s’écouler avait été rude au pauvre Réno ; les dégels et les tempêtes y avaient accumulé de nouveaux et nombreux dégâts. L’abbé revit ce qu’il avait vu jadis, tout cela un peu plus affaissé, tout cela un peu plus tombé, tout cela un peu plus désolé, et la vue de ces édifices découronnés, de ces murailles penchées et branlantes, de ces choses dévastées, mortes, éparses dans le chaos des successifs écroulements et des continuelles chutes, lui fut d’une tristesse amère et poignante. Il retrouvait, en tout cela qui était à jamais détruit, l’image de son propre cœur, le symbole de sa propre vie. Il revit le trou qu’avait creusé le Père Pamphile, et qu’un glissement du terrain comblait presque aujourd’hui ; un autre, plus loin, s’ouvrait de la longueur d’un homme, étroit et profond comme une fosse de cimetière. Et il pensa qu’il ferait bon s’allonger là, se recouvrir de nuit et dormir. La pioche était piquée dans le sol, au bord du trou, la pioche, illusoire et grossier instrument des rêves du moine. Jules la souleva, la pesa, la regarda avec attendrissement. Le fer en était ébréché, le manche tordu, et pourtant elle lui parut plus resplendissante que l’épée des conquérants, cette misérable pioche qui, jamais, n’avait fouillé que des nuées… Et longtemps encore, il marcha, au milieu de cette désolation infinie, en proie à des rêves funèbres qui achevèrent de navrer son âme. Tout lui parlait de la mort. Il la voyait s’accroupir derrière chaque bloc de pierres, s’embusquer derrière chaque crevasse, plonger dans l’ombre des fenêtres, béantes ainsi que des abîmes ; et sur les vieux murs, encore debout, les lichens et les mousses dessinaient sa forme d’effrayant squelette. Pour échapper à l’obsession, il évoquait la barbe du trinitaire, ses yeux si terriblement beaux, quand il s’écriait : « Je la bâtirai ! », si doucement naïfs, quand il contait l’histoire de la Marseillaise.

– La Marseillaise ! se disait Jules, avec pitié… Pauvre vieux bonhomme !

Il regrettait qu’il ne fût point là, en cette si mélancolique journée. Assis à côté de lui, il eût partagé son pain noir, écouté ses enthousiasmes, et cela lui eût fait du bien !… Mais le vieillard rôdait sur quelque route lointaine, sans doute, à la poursuite de sa chimère.

Comme il se sentait la tête lourde, l’estomac brisé, que ses membres las réclamaient un peu de repos, il s’assit sur une poutre abattue, non loin du pavillon qu’habitait le Père Pamphile, et il continua de rêver. En face de lui, était un tas de gravats éboulés récemment, car les fragments de brique qui les parsemaient, montraient, à leur cassure, un rouge plus vif et brillant. Des solives écrasées, des planches rompues, dardaient entre les moellons, les briques et les pierres, de longues pointes échardées. Jules ne prêta d’abord à ces débris d’autre attention que celle, très attristée, d’ailleurs, qu’il accordait à tous les débris de ce genre dont les cours du couvent étaient pleines ; et, malgré ses désirs de mort, jugeant l’endroit dangereux, il allait chercher un refuge loin des bâtiments. Mais bientôt, il remarqua, dépassant les gravats d’une vingtaine de centimètres, un sabot. Et ce sabot se dressait en l’air, immobile au bout d’une chose ronde noire, gonflée, luisante d’exsudations verdâtres. Autour du sabot voletaient des mouches, des myriades de mouches, dont le ronflement sonore emplit les oreilles de l’abbé d’un bruit d’orgues, monotone et prolongé. En même temps, une puanteur lui arriva aux narines, la puanteur âcre et fade qui s’exhale des chairs corrompues, et des bêtes crevées.

– Mais, c’est le Père Pamphile ! s’écria-t-il.

Et, se relevant d’un bond, il appela comme si quelqu’un pouvait l’entendre en cette solitude morne.

– Au secours !… Au secours !… Par ici !… Au secours !

Puis il se tut, très découragé. Du reste, aucune voix ne répondit au cri de détresse, et le silence se fit.

La première surprise de l’horreur passée, l’abbé réfléchit que le secours qu’il demandait était bien inutile. Le malheur datait de quinze jours, au moins, du jour où l’on n’avait pas revu le vieux moine, qu’on croyait reparti et qui était mort, tué par ces ruines aimées.

Tout frissonnant, il s’approcha de l’amoncellement des pierres, les yeux fascinés par le sabot, au-dessus duquel les mouches bourdonnaient, et dont la rigidité lui glaçait le cœur d’une intraduisible épouvante. C’était bien le Père Pamphile !… Dans l’interstice des gravats, Jules avait aperçu des pans de robe blanche, maculés de sang noir.

– Allons ! pensa-t-il, c’est Dieu qui m’a conduit ici !… Un autre l’eût sans doute découvert… Des gens de justice, des gens d’église, ravisseurs de cadavres, seraient venus le prendre…

Et, parlant tout haut, il dit :

– Sois tranquille, pauvre vieille carcasse, aucun ne t’arrachera à la paix de ces lieux que tu chérissais… Tu dormiras dans ton rêve, doux rêveur ; tu dormiras dans cette chapelle que tu voulais si impossiblement magnifique, et dont tu auras pu faire, au moins, ta sépulture… Et personne ne saura plus rien de toi, jamais, jamais, charogne sublime !

Résolument, il retroussa ses manches, se pencha au-dessus des décombres, et il commença de les déblayer. Les mouches, autour de lui, tourbillonnaient ; l’odeur de pourriture montait à chaque minute, plus suffocante. Mais l’abbé ne voyait pas les mouches aux piqûres mortelles ; il ne sentait plus l’infecte odeur. Pas un instant, il n’interrompit la funèbre besogne. Il arrachait parfois des lambeaux de peau écharnée qui s’agglutinaient aux éclats de bois, se poissaient aux morceaux de briques ; parfois, il retirait des bouts de draps sanguinolents, des poignées de barbe et des tronçons de muscles filamenteux et décomposés. Enfin ce qui avait été le Père Pamphile apparut ; restes horribles, où ne se reconnaissaient même plus la place des membres ni la forme du squelette, amas de chairs, d’os, d’étoffes broyés pêle-mêle, boue gluante de sanie jaune et de sang noirâtre, boue mouvante que des millions de vers gonflaient d’une monstrueuse vie. De la face écrasée, entre un quartier du crâne et la bosse d’une pommette, il ne demeurait d’intact que la ronde cavité de l’œil, dont la prunelle liquéfiée coulait en purulentes larmes.

Alors, Jules s’arrêta, indécis, la sueur au front. Cent mètres le séparaient du trou, près de l’église, du trou qu’il avait choisi pour inhumer le Père Pamphile. Il ne pouvait transporter dans ses bras ces restes mous et désagrégés ; son courage n’allait pas jusqu’à serrer contre sa poitrine ces immondes débris d’un homme. Il chercha une brouette, un panier, quelque chose qui l’aidât à véhiculer le cadavre vers la fosse ; n’en trouvant pas, il dénoua sa ceinture, l’enroula autour du corps, comme les bandelettes, une momie. Ainsi maintenu, il se mit à le traîner doucement, évitant avec précaution les heurts trop durs, et les brusques ressauts sur les inégalités du terrain. Les mouches le poursuivaient de leur vol assourdissant ; et le sabot, au haut de la jambe raidie, vibrait.

La cérémonie ne fut pas longue, Jules descendit le cadavre dans la fosse qu’il combla de terre jusqu’au niveau du sol. Quand ce fut fini :

– Je te devais bien cela, dit-il, doux conquérant d’étoiles, naïf tisseur de fumées… Dors et rêve… maintenant le rêve est sans fin… aucun ne t’en réveillera… Tu es heureux.

Il prit la pioche, qu’il orna d’une couronne de ronces, et l’enfonçant par le manche, au milieu de la tombe, il la planta debout, comme une croix.

Puis il se laissa glisser à terre, presque défaillant.

Mais une révolte soudaine le fit bientôt se relever, la bouche crispée, le regard mauvais. Et tandis que son regard allait du carré de terre, au fond duquel gisait le Père Pamphile, à l’emplacement de l’église parsemé de ronces, et couvert de poussière, il songea :

– Ainsi, c’est donc ça, l’idéal ?… L’amour… le sacrifice… la souffrance… Dieu… tout ce vers quoi nous tendons les bras, tout ce vers quoi s’élancent nos âmes, c’est ça !… Un peu de poussière… de la boue… et des ronces ! Et c’est avec ça qu’on nous abrutit, dès la petite enfance, qu’on nous arrache à la vie de vérité qui est la haine et la lutte sans merci, qu’on nous fait la proie du rêve féroce et de l’insatiable amour !… Ce misérable moine, il a eu le rêve, il a eu l’amour !… Et l’amour et le rêve, après l’avoir dégradé, avili, sali de toutes les hontes, le tuent ignoblement… Le voilà maintenant !… Une charogne puante, dans un tas de boue !… Sur quelle déformation de la nature reposent donc les religions et les sociétés, ces mensonges ?… De quelle fiction sont donc sortis le juge et le prêtre, ces deux monstruosités morales, le juge qui veut imposer à la nature, on ne sait quelle irréelle justice, démentie par la fatalité des instincts, le prêtre, on ne sait quelle pitié baroque, devant la loi éternelle du Meurtre… La nature, ce n’est pas de rêver… c’est de vivre… Et la vie ce n’est pas d’aimer… c’est de prendre… L’idéal… L’idéal… Ils avaient raison ces gros porcs que j’insultais hier… Et moi, j’avais tort.

L’abbé haussa les épaules.

– L’idéal ! reprit-il tout haut !… attends, attends !… Je vais t’en donner de l’idéal !

Il reboutonna ses manches, secoua sa soutane, et sifflant l’air d’une chanson obscène de sa jeunesse, il partit, sans donner un dernier regard au petit coin de terre, où il venait pieusement d’ensevelir le Père Pamphile.

Jules ne voulut point rentrer dans la ville avant la fin du jour. Il s’imaginait que tout le monde connaissait le scandale de la veille, le commentait ; et il lui déplaisait s’offrir aux curiosités cancanières qui ne manqueraient point d’accompagner son passage dans les rues. Attendant impatiemment la tombée de la nuit, il rôda dans les chemins d’alentour, descendit jusqu’à la rivière, et, tout vague, un peu hébété, il resta longtemps sous un saule, à regarder tourner la roue d’un moulin à tan. La faim, les incertitudes, l’angoisse d’un avenir très sombre, avaient ramené son esprit vers des spéculations moins philosophiques, et plus terre à terre. D’abord, il remit au lendemain le départ qu’il avait, avec trop de précipitation, fixé au soir même. Quoi qu’il pût advenir de lui plus tard, il ne pouvait quitter l’évêché, sans prendre congé de l’évêque, sans manifester un regret, un repentir… Mais où irait-il ? En admettant que sa faute pût s’oublier quelque jour, il prévoyait de longs mois, des années peut-être, à passer, en état de pénitence, éloigné de toute fonction. De plus, il était bien décidé à refuser un exil possible dans la vicairie d’un petit village. Et ce mot de vicairie, lui rappelant le grand vicaire, il sentit la haine lui mordre le cœur.

– C’est à cette canaille-là que je dois tout ce qui m’arrive ! se dit-il… Il m’a agacé… et alors, je me suis encore emballé !… canaille !… canaille !…

En ce moment, il n’en voulait plus à la société, à la religion, à l’idéal, ni à personne ; il n’en voulait qu’au grand vicaire, cause de son malheur. Et il rêva de vengeances terribles, raffinées.

Les impressions les plus différentes naissaient, se succédaient, allaient d’un pôle de sa sensibilité à l’autre, se heurtant. Il pensait à ses sermons du mois de Marie, à l’accueil flatteur qu’il recevait dans le monde ; il se rappelait la foule charmée, domptée par sa parole… puis une question se dressait, grosse de perplexités : « Non… pas à Viantais !… Mais où ?… Nulle part, je n’ai d’amis ! » À se savoir si seul, son cœur s’enflait, trop plein de tristesses… Et il revenait au grand vicaire ; il l’injuriait : « Canaille ! ah ! la sale canaille ! »… Brusquement avec un soupir : « Ce pauvre bougre d’évêque !… eh bien ! il va être heureux, avec une sale canaille comme ça ». Presque content : « Est-ce curieux que je ne puisse rien dire, ni rien faire, sans qu’une catastrophe ne s’ensuive… C’est vrai pourtant… je souffle dans un chalumeau, et c’est les trompettes de Jéricho qui résonnent !… Je n’ai qu’à cracher dans cette rivière, et je suis sûr qu’elle va déborder ! »

De l’endroit où il était placé, par une échappée entre les peupliers de la vallée, il aperçut un coin de la ville, des maisons grimpant les unes sur les autres, un fouillis d’ombres bleues et de taches claires, barré de fumées rousses, enveloppé de la brume légère du soir qui commençait. Il chercha des yeux le palais épiscopal, la terrasse où il ne rôderait plus, aux heures du crépuscule. Un énorme bouquet d’aulnes les masquait. Mais la tour de la cathédrale dominait la ville, plantait dans le ciel, couleur de pâle violette, sa masse carrée et toute sombre. Cette vision du pays qu’il allait quitter, chassé comme un mauvais serviteur, l’attendrit et le révolta, tout ensemble. Moitié pleurant, moitié bougonnant, il abandonna son saule.

– Viantais !… Viantais ?… pensait-il… J’y crèverai d’ennui !… c’est impossible !… Mais où ?…

Tandis qu’il remontait vers la ville, le jour décrut, la nuit tomba.

Évitant les rues trop larges, trop éclairées, il s’engagea par les venelles tortueuses d’un sale faubourg : des murs noirs, faisant coude brusquement, des chaussées étroites coupées dans leur longueur par un ruisseau charriant des ordures, où, de place en place, stagnait le reflet d’un réverbère. À mesure qu’il avançait, Jules était de plus en plus angoissé, incertain s’il devait poursuivre sa route, ou bien s’enfuir. Il songeait. « Revoir l’évêque ?… ça va être encore des embêtements ! » Des ouvriers rentraient avec des bruits lourds de sabots ; des femmes le frôlaient de leurs jupes ; peu à peu, les murs se trouaient de lumières. Et, tout à coup, à sa gauche, au-dessus d’une porte mi-ouverte, une lanterne, portant, sur ses verres dépolis, un énorme 8, s’alluma ; et dans l’ombre de la porte, il vit une femme, grosse, dépeignée, en camisole blanche. Il ralentit sa marche et se dit : « Si j’entrais ?… si je passais la nuit là ?… si, demain, en plein jour, devant tous, je ressortais de ce bouge ignoble ?… si je creusais, d’un coup, cet abîme entre ma vie d’hier et ma vie de demain ?… si… » Un « psst » parti de la porte lui cingla les reins comme d’un coup de fouet. Il tressaillit, et, courbant le dos, il passa.

– Monseigneur a fait demander monsieur l’abbé toute la journée, dit le portier, d’un air digne, lorsque Jules pénétra dans la cour de l’évêché… Monseigneur attend monsieur l’abbé dans son cabinet… je suis chargé de dire à monsieur l’abbé…

– C’est bien, interrompit Jules, d’un ton bref.

Il gagna sa chambre, se trempa la figure dans l’eau, changea de soutane, et se présenta chez l’évêque. Celui-ci, en effet, l’attendait.

– J’ai craint que vous ne fussiez parti, dit-il.

Et désignant un siège :

– Asseyez-vous, monsieur l’abbé.

Le vieux prélat n’était ni solennel, ni colère ; il semblait plutôt embarrassé. Après s’être retourné plusieurs fois sur son siège, il prononça d’une voix douce :

– Monsieur l’abbé… je ne veux pas de scandale dans mon diocèse… je n’en veux pas… et l’on m’a promis qu’il n’y en aurait pas… on me l’a promis formellement… De votre côté…

Il croisa ses bras, sur les accoudoirs du fauteuil, branla la tête.

– De votre côté, reprit-il, vous comprendrez que vous ne devez point, que vous ne pouvez point rester ici, après l’événement…

– Monseigneur ! balbutia Jules, profondément remué… ç’a été un moment de folie… de… de… de…

Il cherchait ses mots et ne les trouvait point. Devant ce pauvre vieux bonhomme si faible, si incapable de se défendre, si lâchement et tant de fois martyrisé par lui, Jules éprouvait une indéfinissable sensation de stupeur, de remords aigu, et d’accablante pitié. L’évêque lui faisait l’effet d’un tout petit oiseau, d’un tout petit roitelet qui serait venu, confiant, se poser sur son épaule, et qu’il aurait pris dans ses mains, et qu’il aurait, lentement, étouffé… L’évêque poursuivit avec efforts :

– Nous avons une cure vacante… la cure de Randonnai… C’est une bonne cure… J’ai pensé à vous la réserver, car je ne veux pas de scandale. Il y aura, peut-être, des difficultés, mais je m’arrangerai… Retournez chez votre mère… je lui ai écrit que vous aviez besoin de repos… Elle vous attend… Faites une pieuse retraite… et priez, priez beaucoup, monsieur l’abbé… priez énormément.

Jules défaillait sous l’émotion. Il aurait voulu exprimer ce qu’il ressentait d’infiniment doux et d’infiniment cruel aussi. Il ne le pouvait pas. Quelque chose d’inconnu encore paralysait son cerveau, son cœur, sa langue, et, devenu stupide, il continuait de bégayer :

– Monseigneur ! Ç’a été un moment de folie… de… de… folie !

– Moi aussi, je prierai pour vous, monsieur l’abbé, fit l’évêque, dont la voix s’altéra.

Et se levant :

– Adieu !… Remontez dans votre chambre… J’ai donné l’ordre qu’on vous y serve à dîner.

Le soir, dans son lit, Jules, qui ne pouvait s’endormir, songeait, en pensant au Père Pamphile et à l’évêque :

– Sont-ce des saints ?… Sont-ce des imbéciles ?… Comment se peut-il qu’il y ait des âmes comme ça ?… Cela m’épouvante…

Deux mois après, Jules était nommé curé de Randonnai.

Il arriva, un samedi matin, très maussade, juste à temps pour enterrer le notaire du pays. L’enterrement fut magnifique et de première classe. Cela dérida un peu le nouveau curé qui, en balançant l’aspergeoir autour du catafalque, se dit : « Je débute bien… Pourvu que cela continue ! » L’église lui parut misérable, triste et sombre, avec sa voûte basse, écrasée, et ses massifs piliers qui supportaient des arcs d’un dessin vulgaire. « Une vraie caverne ! pensa-t-il. Le bon Dieu doit joliment s’embêter là dedans. » Puis, il examina les prêtres, venus des paroisses voisines, pour assister à la cérémonie, lesquels l’examinaient aussi, d’un coup d’œil furtif, sournoisement glissé, derrière le psautier. Et il pensa, en réprimant une grimace, et en couvrant d’encens et de prières le défunt : « Et c’est avec ça qu’il faudra que je vive ! Ça va être gai !… Où donc ai-je vu toutes ces vilaines faces ? » Il en remarqua un, aux cheveux luisants de pommade, dont la figure grassouillette et très rose lui semblait particulièrement connue : « Parbleu ! se rappela-t-il… Je crois bien… C’est le lapin du séminaire ! »

Au cimetière, tandis qu’il chantonnait des versets latins, il aperçut, près de la fosse, une botte de paille. S’interrompant tout à coup :

– Qu’est-ce cela ? demanda-t-il, derrière lui, à un gros chantre, à face bourgeonnée d’ivrogne, et qui puait le vin.

Et le chantre, d’une voix grasse :

– C’est de la paille, monsieur le curé.

– Je le vois bien que c’est de la paille… Et pourquoi cette paille ?

– C’est censément par égard pour les parents… On la met sur le cercueil, et ça fait que ça empêche le bruit de la terre, qui tombe dessus.

– Enlevez cette paille ! commanda le curé… Je ne veux pas de cette paille ici…

– Mais toutes les familles en veulent, monsieur le curé… c’est l’habitude.

– On en changera… Enlevez cette paille, je vous dis… Et vous, je vous engage à ne vous saouler, dorénavant, qu’après les offices.

Et il reprit les versets latins, sans faire attention aux chuchotements, aux murmures qui s’éparpillèrent dans la foule.

Le lendemain, à la première messe, montant en chaire, il s’expliqua ainsi, devant ses paroissiens :

« Mes frères,

« En arrivant, hier, parmi vous, j’ai constaté, avec tristesse, que vous aviez des habitudes déplorables, auxquelles je vous prie, et je vous ordonne, au besoin, de renoncer, car je vous avertis que je ne les tolérerai pas. Que signifie cette paille, étalée sur les cercueils ? La mort est un mystère auguste que je veux qu’on respecte, par-dessus tous les autres… Est-ce donc la respecter, que de lui donner une honteuse litière, comme à vos bestiaux ? On me dit que c’est par égard pour les vivants et pour leur épargner le bruit que font les pelletées de terre, jetées sur les planches nues des cercueils !… Lâches cœurs qui ne savez pas même pleurer et qui repoussez la souffrance que Dieu vous donne… Eh bien ! moi, je veux qu’on ait de l’égard pour les morts. Je veux qu’un étranger qui assisterait, par hasard, à des obsèques, dans ma paroisse, ne puisse pas se dire, en voyant apporter de la paille, sur les fosses : « Quel est donc le cochon qu’on va griller là ? »

Puis, se signant d’un geste large et bredouillant : « Au nom du Père, du Fils, et du Saint-Esprit. Ainsi soit-il ! », il commença de réciter le prône et paraphrasa l’évangile du jour.

Longtemps dans le pays de Randonnai, on parla de ce début oratoire du nouveau curé, qui fit une profonde impression sur les âmes.

Le presbytère était situé à l’extrémité du bourg. Protégé contre l’espionnage des habitations voisines par une épaisse charmille, et quelques hauts sapins, il n’avait devant lui que l’espace libre des champs vallonnés. Il plut à Jules à cause de son isolement et de son silence. La maison était propre, gaie, nouvellement recrépie à blanc, avec des volets verts, et un petit perron à double escalier, que décorait la fantaisie luxuriante des glycines emmêlées. Le perron descendait au jardin très vaste, bien percé d’allées sablées qui, toutes, aboutissaient autour d’une sorte de rond-point, occupé, en son milieu, par une statue de la Vierge, à l’abri sous un laurier sauce. Un courtil, planté de pommiers, attenait au jardin. Rien ne manquait pour rendre le séjour agréable, ni les communs bien aménagés, ni la basse-cour, parfaitement disposée pour l’élève des volailles et des lapins. Jules n’avait pas, non plus, à subir de côte-à-côte, souvent gênant, avec son vicaire ; celui-ci habitait un petit pavillon, à l’entrée des communs, et, très discret, ne se montrait qu’aux heures des repas.

Pourtant, ses visites terminées, il s’ennuya. Partout où il s’était présenté, il avait reçu un très froid accueil qu’il attribua à la fâcheuse aventure de l’évêché, sans réfléchir que son premier sermon suffisait à justifier l’attitude gourmée de ses paroissiens. Il ne s’en émut pas, d’ailleurs : « Eux chez eux ; moi chez moi, j’aime mieux ça ! » Et ce fut tout.

Loin de trouver un apaisement en cette calme retraite où nul bruit n’arrivait, ses nerfs se tendirent plus encore, au point qu’à la maladie morale vint s’ajouter une réelle souffrance physique. Il ne dormait plus ; une exaspération de tous ses membres le jetait hors du lit, et il passait ses nuits à marcher dans sa chambre, le cœur gonflé d’il ne savait quelle noire tristesse. Cela inquiéta vivement sa mère.

Mme Dervelle était venue à Randonnai pour y installer son fils. Elle avait mis à l’arrangement du presbytère toute son adresse de maîtresse de maison économe et délicate, soigneuse des plus menus détails, toute sa piété de mère tendre. Elle-même avait choisi la cuisinière, ni trop vieille, ni trop jeune, le jardinier pouvant servir à toutes besognes ; elle avait réglé les dépenses journalières, donné aux gens et aux choses la direction d’une ménagère accomplie. Un soir, après le dîner, la table desservie, Mme Dervelle tricotait ; Jules, le front soucieux, rêvait. Depuis que le vicaire était parti, tous deux n’avaient pas échangé une parole.

– Eh bien ! mon enfant ?

– Quoi ?

– À quoi penses-tu ?

– À rien !

– Seras-tu plus sage, plus tranquille, maintenant ?

– Oui, maman.

Et Jules se leva, marcha dans la salle, fébrile, nerveux, déplaçant les chaises.

– Tu dis oui, soupira Mme Dervelle, d’un ton qui ne me rassure guère, mon pauvre Jules… Et puis, je te vois toujours agité, préoccupé… On ne peut te dire un mot, sans qu’aussitôt, brrrout !… tu ne partes, tu ne partes !… Souffres-tu ?

– Non !

– Alors qu’est-ce que tu as ?

– Je n’ai rien !…

Et tout d’un coup, s’arrêtant de marcher, il s’écria :

– C’est vrai aussi ! qu’est-ce que tu veux que je fasse dans ce pays perdu, au milieu de tous ces imbéciles ? Est-ce que c’est une position pour moi ?… Non, là, franchement, est-ce une position ?

Mme Dervelle laissa tomber son tricot sur ses genoux, découragée.

– Comment ! tu as une cure excellente… ton presbytère est charmant… Tu peux y vivre le plus heureux des hommes… mais, qu’est-ce qu’il te faut, grand Dieu ?

Jules recommença de marcher, frappant du pied.

– Ce qu’il me faut ?… Le sais-je ?… Autre chose, voilà tout !… Je sens qu’il y a en moi des choses… des choses… des choses refoulées et qui m’étouffent, et qui ne peuvent sortir dans l’absurde existence de curé de village, à laquelle je suis éternellement condamné… Enfin, j’ai un cerveau, j’ai un cœur !… j’ai des pensées, des aspirations qui ne demandent qu’à prendre des ailes, et à s’envoler, loin, loin… Me battre, chanter, conquérir des peuples enfants à la foi chrétienne… je ne sais pas… mais curé de village !…

Il poussa un long soupir, suivi aussitôt d’un grognement de colère.

– Curé de village, ou paître des oies, le long des routes, c’est tout un !… Te souviens-tu du gros abbé Gibory ?

– Qui était si drôle ? interrompit ma grand’mère, croyant ramener un peu de gaieté dans les yeux de son fils… Ah ! si je m’en souviens !… Il nous a tant fait rire autrefois.

– Tant fait rire ! reprit Jules qui s’irrita davantage… c’est bien ça… Un gros porc qui ne racontait jamais que des histoires de caca !… C’est ton idéal, hein ! de voir les prêtres se barbouiller de leur ordure ?… Eh bien, sois tranquille, dans quelques années, je serai comme l’abbé Gibory… moi aussi, je dirai, en imitant le bruit des coliques débondées : « Fiâ… Fiâ… Fiâ sur les abricots ! »

– Allons ! allons, supplia sa mère… calme-toi, méchant enfant… Aie seulement un peu de patience, un peu de courage, et tu seras tout ce que tu voudras… L’évêque le dit bien… mais c’est ta tête qui te perd…

– L’évêque ?… Beuh !… qu’en sait-il, l’évêque ?… et pourquoi m’a-t-il envoyé ici, l’évêque ?… D’abord, c’est de ta faute, si je suis prêtre !

La pauvre femme tressauta sur sa chaise et fit un geste de protestation étonnée.

– De ma faute ?… gémit-elle… Ah ! Seigneur Jésus !… que dis-tu là ?… Mais rappelle-toi… rappelle-toi.

– Oui, c’est de ta faute… de ta faute…

Il s’emporta :

– Et ça me dégoûte à la fin d’être prêtre ; j’en ai assez de porter cette ridicule robe… de faire des simagrées plus ridicules encore que ma robe, de vivre comme un esclave et comme un castrat…

Sa voix était devenue sourde, voilée… les mots s’arrachaient de sa gorge, avec des efforts violents…

– Je voudrais… je voudrais être Pierre l’Ermite… Jules II… Robespierre… Bossuet… Napoléon… Lamartine… Je voudrais me marier !

Ma pauvre grand’mère poussa un cri ; et, sans force contre les larmes qu’elle contenait depuis le début de cette scène, elle sanglota :

– Mon Dieu !… mon Dieu !… mais tu es donc le diable !

– Bien ! fit Jules durement… voilà que tu pleures ?… Je m’en vais… Bonsoir.

Et il sortit en claquant la porte.

Après le départ de sa mère, le presbytère lui sembla bien vide. Il s’était accoutumé à la voir près de lui, si douce, si prévenante, si active, rôdant sans cesse dans la maison où elle mettait un peu de la vie sereine, de la clarté apaisante de son âme. Il y avait des moments où cela lui faisait du bien de poser ses yeux sur ce bonnet blanc, blanc comme sont blanches les ailes d’un ange gardien, et sur ce petit châle noir, attendrissant et modeste, sous lequel se cachaient tant de courage simple et tant de bonté. Et maintenant, depuis qu’elle n’était plus là, toujours la même immobilité glacée des choses, toujours le même jardin, toujours le même horizon, toujours le même vicaire aux cheveux blondasses, au visage tavelé, souriant et muet. Quand il se retrouva en tête à tête avec son vicaire dont le mutisme l’agaçait, et dont il sentait que la conversation l’eût agacé plus encore, le poids de sa solitude lui fut si lourd, qu’il comprit qu’il ne pourrait point le supporter. Pourtant, il s’y enferma davantage, résolu à ne voir personne, à borner ses relations, avec ses confrères, aux obligations strictes de son sacerdoce. Il ne les reçut pas à sa table, refusa leurs invitations, ce qui désespérait le vicaire habitué aux agapes joyeuses, où il ne disait jamais un mot, et où il prenait un plaisir énorme et silencieux. Quant aux conférences, il négligea de s’y montrer et trouva des excuses dédaigneuses, pour qu’elles n’eussent pas lieu chez lui. Une fois que le curé doyen lui reprochait cette abstention, Jules répondit :

– Je paie ma cotisation, et je vous laisse ma part du dîner. Que désirez-vous encore ?… Je n’ai point le goût ni l’estomac de ces petites pocharderies canoniques… Quand j’ai des saletés à faire, je les fais tout seul et je me cache.

Au fond, l’important était qu’il payât la cotisation. Il fut convenu, à l’un de ces dîners, qu’on le laisserait tranquille.

– Il est si aimable !

– C’est un ours mal léché.

– Un ours !… dites un bâton mère de Dieu.

Cette plaisanterie obtint un succès si colossal qu’on n’appela plus Jules, dans les presbytères, que le curé mère de Dieu.

Tel il avait été à l’évêché, tel il fut dans sa paroisse qu’il ne tarda pas à désorganiser de fond en comble. Pour vaincre l’ennui, il s’amusa à révoquer les chantres, le bedeau, le suisse, le sacristain. Jusques aux enfants de chœur, il renouvela tout le personnel de l’église, bouleversa le conseil de fabrique, par un accaparement abusif de l’autorité, et se mit en lutte ouverte, acharnée, contre le maire et le conseil municipal. Bientôt, en haine du curé, l’esprit d’irréligion souffla sur ce petit coin de terre, autrefois si tranquille et si soumis ; et l’on vit ce qui ne s’était jamais vu encore : un enterrement civil. Le dimanche, aux heures des offices, l’église resta presque vide de fidèles, à l’exception de quelques dévotes obstinées qui ne comptaient pas, faisant pour ainsi dire partie du mobilier ecclésiastique. Et les choses en vinrent à une telle intensité d’excitation que le maire et le curé, s’étant rencontrés, une matinée, derrière le cimetière, dans un chemin, se prirent de querelle et se battirent comme des portefaix. Dans une dénonciation anonyme adressée à l’évêque, on lisait ceci : «… Enfin, Monseigneur, depuis l’arrivée du curé Dervelle, le nombre des cabarets qui n’était que de dix-huit sur une population de mille cinquante-trois âmes, s’est accru dans une proportion scandaleuse. Il est actuellement de quarante-six. C’est la ruine morale de la paroisse. »

Ces distractions ne suffisaient pas à remplir les journées de Jules. Tout en continuant d’exaspérer ses paroissiens par d’incessantes vexations, il eut alors des fantaisies, des caprices, auxquels il se livrait avec emportement et qui ne duraient pas et que remplaçaient d’autres caprices et d’autres fantaisies, vite abandonnés. Tour à tour, il cultiva les tulipes, apprit l’anglais, éleva des faisans, collectionna des minéraux, commença un ouvrage de philosophie religieuse, qui devait régénérer le monde : Les Semences de vie, œuvre très vague et très symbolique, où il faisait parler des Christs athées et babyloniens, dans des paysages de rêve. La tête en feu, il traçait des gestes énormes, qui résumaient des pensées et des décors grandioses, disant tout à coup :

– Çà et là, des pylones !… Et Jésus s’avance parmi des foules… Une femme vient vers lui, hideuse, aveugle, avec des pieds en forme de griffes : « Qui donc es-tu ? – Je suis la Justice humaine ». Jésus la repousse, et lui dit : « Tu ne jugeras point ».

« … Une autre femme apparaît, souriante, avec un corps et des regards d’enfant : « Qui donc es-tu ? – Je suis la Folie ! » Et Jésus l’embrasse : « Va, ma fille, et sois maternelle… »

Les difficultés de composition l’arrêtèrent, dès le second chapitre, et il se consacra à un livre de polémique : Le Recrutement du Clergé, ou la Réforme de l’Enseignement religieux, dont il n’écrivit que quelques feuillets, faute de documents, ce qui l’amena à se passionner, de nouveau, pour sa bibliothèque. Ensuite, il se jeta dans le spiritisme. Le soir, entre le vicaire silencieux et troublé, et le jardinier, ahuri et sommeillant, il s’asseyait autour d’un guéridon et, jusqu’à minuit, il évoquait Salomon, Caligula, Isabeau de Bavière, les rois formidables de Ninive, la Sulamite et Marie-Antoinette. Puis, redescendant les hauteurs des spéculations magiques, un jour, il s’installa à la cuisine. Il surveillait les fricots, goûtait aux sauces, inventait des plats compliqués, mangeait avec des goinfreries insatiables, qui donnèrent à sa chair des réveils terribles, douloureux, épuisants.

Pendant dix années, il vécut ainsi, effaré, haletant, sans une minute de répit contre les autres et contre lui-même, toujours ballotté du plus grossier désir au rêve le plus inexauçable, précipité des cimes que hantent les aigles seuls, jusque dans l’auge immonde où les porcs se vautrent. Cette période de sa vie fut une longue torture, et je m’étonne encore aujourd’hui qu’il n’ait pas tenté de s’y arracher par le suicide. Il avait dit à sa mère, et il se disait souvent :

– Je sens qu’il y a en moi des choses qui m’étouffent, et qui ne peuvent sortir.

Et je me suis demandé, quelquefois, quel homme aurait été mon oncle, si ce bouillonnement de laves, laves de pensées, laves de passion, dont tout son être était dévoré, avait pu trouver une issue à son expansion ! Peut-être un grand saint, peut-être un grand artiste, peut-être un grand criminel !

Loin d’être engourdie par le narcotique de l’habitude, sa nature s’exaspéra de jour en jour. La colère prit chez lui une forme de véritable folie furieuse. C’était un navrant spectacle que de voir cet homme éloquent en arriver à ne pouvoir plus achever une phrase, et à ne se servir que de mots grossiers, vite noyés dans une broue d’épileptique. Son opinion sur les hommes, il la résumait, dans ce bruit, pareil à un éternûment.

– T’z’imbéé…ciles !

Quand on lui parlait des prêtres, il semblait que ses yeux, empourprés par un subit afflux de sang, voulussent s’élancer hors de leurs orbites.

– T’z’imbéé…ciles !… des… des… des… t’z’imbéé… ciles !…

Il se négligea et devint d’une saleté répugnante. On le rencontrait avec des soutanes sordides et trouées, des sabots dont les brides claquaient, des barbes de huit jours. Sur son passage, aucun ne se découvrait, et les petits enfants effrayés à son approche, s’enfuyaient en poussant des cris.

Parfois aussi, on eût pu le voir qui marchait, à travers les champs, en quelque sorte soulevé de terre, par l’envolée de ses grands gestes. Il pensait à l’idée interrompue des Semences de vie.

– Çà et là, des Océans… au-dessus, le Ciel… Et Jésus est debout entre les flots immobiles du ciel, et les flots tourmentés des mers… Il dit à l’Espace : « Tu gonfleras les orgues où chante l’âme du poète ». Il dit à l’Infini : « Tu habiteras le regard des femmes, des idiots, des pauvres et des nouveau-nés »…

Ce désordre intellectuel, cette désorientation morale furent aggravés encore par une fièvre typhoïde, dont il faillit mourir. Mon père quitta sa clientèle, s’installa au chevet de Jules, et le soigna avec un admirable dévouement. Il m’a, plus tard, raconté ce détail particulier. Le délire eut chez l’abbé un caractère érotique si scandalisant que la sœur, qui le veillait, partit. Dans ses accès de fièvre, il prononçait des mots épouvantables, et se livrait à des actes d’une effarouchante inconvenance. Il fallut lui attacher les mains. La convalescence fut longue, contrariée par le tempérament irritable du malade qui ne cessait d’injurier mon père.

– T’z’imbéé… cile !… va-t-en… C’est toi qui me donnes la fièvre !… Est-ce que tu sais quelque chose, toi ?… T’z’imbée… cile !

Il ne se releva que pour enterrer ma pauvre grand’mère qu’on trouva morte, un matin, dans son lit foudroyée par la rupture d’un anévrisme. Jules pleura sincèrement.

– C’est le chagrin qui l’a tuée ! s’écriait-il… Je suis un misérable… Elle si bonne, si sainte, si sacrée… je l’ai tuée !

Avec mon père et ma mère, il veilla la morte, voulut l’ensevelir lui-même.

– Tu es faible encore, disait mon père… Repose-toi, tu te feras du mal.

Mais Jules répétait :

– Non !… Non !… Je l’ai tuée… C’est moi !… Pourquoi m’as-tu guéri ?… Et pourquoi est-elle morte, elle ?…

Au cimetière, quand la fosse fut comblée, et tandis que la foule défilait, se disputant l’aspergeoir, il s’agenouilla sur la terre humide, se frappant la poitrine, avec des gestes extravagants.

– Messieurs, gémissait-il… Mesdames… je l’ai tuée… Pardon !… pardon !…

On dut l’emporter défaillant. Ce soir-là, il n’admit point qu’on lui parlât du testament qu’avait laissé ma grand’mère, et dans lequel elle faisait le partage de sa fortune, entre ses deux fils.

– Qu’on ne me dise rien de cela !… Je ne veux pas d’argent… je donne tout aux pauvres…

Mais, le lendemain, ayant pris connaissance du testament, il oublia sa douleur, s’encoléra :

– Ah ! mais non !… Ah ! mais non !… je n’accepte pas !… Je suis volé !… Je plaiderai…

Plus tard, il se montra d’une âpreté farouche dans le partage du mobilier, menaça d’envoyer l’huissier à mon père, pour un torchon, pour une casserole…

Enfin, les affaires réglées, et mis en possession de l’héritage, il vendit tout ce qu’il possédait et partit pour Paris.

Durant six ans, il ne donna aucun signe de vie. Était-il mort ou vivant ? Que faisait-il ? Mon père tenta, mais vainement, de recueillir quelques renseignements. On apprit que Jules avait abandonné sa cure sans autorisation, et ce fut tout. Lorsque M. Bizieux, un marchand de nouveautés de Viantais, allait à Paris, pour faire ses achats, mon père lui recommandait de s’informer, de voir, de regarder dans les rues… Qui sait ?… Un hasard !… M. Bizieux revenait :

– Ah ! j’en ai pourtant vu, du monde !… C’est pas l’embarras… Mais point de monsieur l’abbé.

Une fois, rue Greneta, il avait croisé quelqu’un qui lui ressemblait diablement. Ça n’était pas monsieur l’abbé… Une autre fois, dans un café…

– Dans un café ! disait ma mère… ça doit être lui…

Alors, mon père crut avoir trouvé un moyen : il écrivit des lettres, avec cette suscription :

À Monseigneur l’Archevêque de Paris

pour remettre à M. l’abbé Jules Dervelle

curé de Randonnai

Paris

Les lettres restèrent sans réponse. Les jours s’écoulaient, les mois, les années. Et gardant, malgré tout, un fond de tendresse pour ce mauvais frère qu’il avait sauvé de la mort, mon père se demandait, de temps en temps, intrigué et tout triste :

– Mais que peut-il fabriquer à Paris ?