Tytuł oryginału: Histoire totale de la Seconde Guerre mondiale

© Perrin 2023
Published by arrangement with Lester Literary Agency & Associates
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2025
Copyright © for the Polish translation by Artur Foryt, 2025
Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2025

Redaktor inicjujący: Marek Daroszewski

Redaktorzy prowadzący: Bogumił Twardowski, Adrian Stachowski

Marketing i promocja: Dominika Czarska-Jachimowicz, Agata Gać

Redakcja merytoryczna: Marek Daroszewski

Redakcja: Agnieszka Czapczyk

Korekta: Anna Gądek, Justyna Techmańska

Projekt typograficzny i łamanie: Grzegorz Kalisiak

Projekt okładki i strony tytułowe: Ula Pągowska

Mapy: Mateusz Mamet

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-68370-61-4

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

.

TEGOŻ AUTORA

DZIEŁA AUTORSKIE

Une histoire de la résistance en Europe occidentale, Perrin, 2017 (nagroda w kategorii: Europejska Książka Historyczna, 2018).

Histoire de la Résistance. 1940–1945, Perrin, 2013 (nagroda François-Josepha Audiffreda z Akademii Nauk Moralnych i Politycznych, 2013; nagroda Eugène’a Colasa z Akademii Francuskiej, czerwiec 2014).

La Mémoire désunie. Le souvenir politique français des années sombres, de la Libération à nos jours, Seuil, 2010; wznowienie: Points Histoire, 2013.

Histoire du débarquement en Normandie. Des origines à la libération de Paris. 1941–1945, Seuil, 2007; wznowienie: Points Histoire, 2010; wyd. popr. i uzup.: Seuil, 2013.

Les Orphelins de la République. Destinées des députés et sénateurs français. 1940–1945, Seuil, seria L’Univers historique, 2001; wznowienie: Seuil, 2015.

Une certaine idée de la Résistance. Défense de la France 1940–1949, Seuil, seria L’Univers historique, 1995; wznowienie: 2010.

Nous entrerons dans la carrière. De la Résistance à l’exercice du pouvoir, Seuil, 1994.

DZIEŁA ZBIOROWE

Les Mythes de la Seconde Guerre mondiale (red., we współpr. z Jeanem Lopezem), t. 1, Perrin, 2015; wznowienie: seria Tempus, 2018; wyd. polskie Mity II wojny światowej, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, 2017.

Les Mythes de la Seconde Guerre mondiale (red., we współpr. z Jeanem Lopezem), t. 2, Perrin, 2017; wznowienie: seria Tempus, 2021; wyd. polskie Mity II wojny światowej, t. 2, Wydawnictwo Poznańskie, 2019.

Les Grandes Erreurs de la Seconde Guerre mondiale (red., we współpr. z Jeanem Lopezem), Perrin, 2020; wznowienie: seria Tempus, 2023.

La Guerre du désert. 1940–1943 (red., we współpr. z Davidem Reynoldem i Nicolą Labancą), Perrin, 2019.

Histoire militaire de la France (red., we współpr. z Hervé Drévillonem) t. 1: Des Mérovingiens au Second Empire, Perrin, 2018; wznowienie: seria Tempus, 2021; t. 2: De 1870 à nos jours, Perrin, 2018; wznowienie: seria Tempus, 2022.

Les Lieux de l’histoire de France (red., we współpr. z Michelem Winockiem), Perrin, 2017; wznowienie: seria Tempus, 2019.

La France en chiffres (red., we współpracy z Julie Le Gac, Anne-Laure Ollivier, Raphaëlem Spina), Perrin, 2015 (nagroda w kategorii: Dokument „Expressu”, 2015).

Seeking Peace in the Wake of War. Europe, 1943–1947 (red., we współpr. ze Stefanem-Ludwigiem Hoffmannem, Sandrine Kott i Peterem Romijnem), Amsterdam University Press, Amsterdam 2015.

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Wykaz skrótów

Wstęp

1. Przyczyny drugiej wojny światowej

Weltanschauung

Abulia

Sojusze

2. Europa w zwarciu

Chmury nad Gdańskiem

Pakt

Kampania polska

Dozbrajanie

Umierać za Poldèves?

3. Peryferyjne strategie

Plany

Bitwy morskie

Wojna powietrzna

Wojna w Finlandii

Przeciąć żelazny szlak?

Epilogi

4. Dziwna klęska?

Ofensywa na zachodzie

Straty

Eksodus

Polityczne wstrząsy

Francuskie dylematy

Brytyjskie wyzwania

5. Pokonać Anglię

Bitwa o Anglię

Blitz

Wojna morska

Wojna podwodna

Bałkańskie interludium

Manewry dyplomatyczne

Bałkański Blitzkrieg

Rekonfiguracje

6. Pustynna wojna, akt I (wrzesień 1940–czerwiec 1942)

Strategie

Włoskie otwarcie

Wejście Rommla

Ofensywny powrót

Armie, taktyki i dowódcy

Stawki logistyki

Czynnik morale

7. Kronika zapowiedzianej klęski: Barbarossa (czerwiec 1941–kwiecień 1942)

Scenariusze

Sowieckie błędy

Burza na wschodzie

Uderzenie w centrum

Tajfun pod Moskwą

Autopsja porażki

Niemiecka przegrana czy sowieckie zwycięstwo?

Kontrofensywa

8. Preludium konfliktu w Azji (1931–grudzień 1941)

Japońskie uderzenie

Chińskie odpowiedzi

Incydent na moście Marco Polo i jego następstwa

Korekty?

Kurs na północ?

Opcja południowa

9. Na podbój Dalekiego Wschodu (grudzień 1941–marzec 1942)

Japońskie strategie

Amerykańska dwulicowość?

Tora, tora, tora!

Amerykańska reakcja

Bilans

Klęski w Azji

Pozorne zwycięstwo?

10. Druga wojna światowa?

Powrót do koncepcji

Wojna ideologiczna?

Alianckie sprzężenia

Rozpad Osi

Łowcy i ofiary

Neutralność zaangażowana

Neutralność warunkowa

11. Imperium

Dominacja nazistowska

Dominacja japońska

Puszczanie krwi po niemiecku

Japońskie eksploatacje

Napięcia w imperium

Rozdarcie Francji

Niewolnicy Rzeszy

W okowach

Kolonizacje

12. Wyłomy

Nowe państwa

Rzesza i nacjonalizmy

Uzbroić?

Europejska radykalizacja

Niepodległość po japońsku

Quit India?

13. Pierwsze niepowodzenia w Azji (maj 1942–kwiecień 1943)

Chiński ślepy zaułek

Groźba ekspansji

Groźba nad Australią

Nowa Gwinea

Guadalcanal

Teatr birmański

14. Strategie alternatywne (czerwiec 1942–wrzesień 1945)

Wojna podwodna w wersji niemieckiej

Wojna podwodna w wydaniu japońskim

Bombardowania

Casablanca i jej następstwa

Zadania niewykonalne

Pod bombami

Parady

Debata nad strategią

Cudowna broń

Kamikaze

15. Stalingrad

Preludia

Stalingrad, akt I

Powody zwycięstwa

Akt II: planety ustawiają się w jednej linii

Saturn

Alarm

Odzyskanie kontroli

16. Pustynna wojna, akt II (lipiec 1942–maj 1943)

Pierwsza bitwa pod Al-Alamajn (1–27 lipca 1942)

Druga bitwa pod Al-Alamajn (30 sierpnia–7 września 1942)

Montgomery: reforma czy rewolucja?

Trzecia bitwa pod Al-Alamajn (23 października–4 listopada 1942)

Torch, operacja polityczna

Touch down

Gry i podwójne gry

Wyścig do Tunisu

Bitwy o Tunezję

Wojna bez nienawiści?

Bezsensowna kampania?

17. Kursk

Katastrofa gospodarcza

Skala zapaści

Wujek Sam „zbawiciel”?

Cud w Kraju Sowietów

Chybotliwa potęga

Ofensywa

Sukces na wszystkich frontach

18. Wojna rasowa?

Japoński rasizm

Amerykańska wojna rasowa?

Początki antysemityzmu

Polskie doświadczenie

Barbarossa

Eksterminacja

Działania antyżydowskie

Niechęć i sprzeciwy

W obliczu ludobójstwa

Aberracja gospodarcza?

Ofiary

Cierpienia

Obejścia

Parasole ochronne

Tchórzliwa obojętność

Ucieczka do przodu

Bilans

Romowie i Sinti

19. Bierność czy działanie?

Fronty społeczne

Kwestia murzyńska

Nowe przydziały

Normalność?

Rzesza w stanie wojny

Japońskie paradoksy

Sowieckie cierpienia

Zniewolona Europa

Opór

Aggiornamento

Opór nabiera tempa

Bilans

Represje

Azjatyckie ruchy oporu

20. Kampania włoska (10 lipca 1943–4 czerwca 1944)

Operacja Husky

Strategiczne impasy

Tornado

Stagnacja

Anzio

Operacja Diadem: koronacja bez namaszczenia

21. Ku lądowaniu (1943–czerwiec 1944)

Teheran i jego następstwa

Dobry wybór

Plany

Gospodarki wojenne

Przygotować sukces operacji

Druga strona

22. Operacje Overlord i Bagration (6 czerwca–16 grudnia 1944)

Let’s go

Najdłuższy dzień

Impas?

Operacja Cobra i jej skutki

Bagration

23. Wykorzystywanie sukcesów

Powstanie warszawskie

Olśniewające zwycięstwo

Paryż wyzwolony

Włoskie rozczarowania

Dragoon

Spuszczanie z tonu

Stracone okazje

24. Porażki na zachodzie, zwycięstwa na wschodzie

Na podbój Bałkanów

Zdobycie Budapesztu

Kampanie na północy

Burza nad Ardenami

25. Zmierzch tyranów (styczeń–maj 1945)

Filary oporu

Do ataku!

Eksodusy

Zaskakujące zatrzymanie

Zagrożenia na zachodzie

Remagen i jego skutki

Nach Berlin!

Starcia na frontach

Upadek

Kapitulacje

26. Pacyfik: pętla się zaciska (kwiecień 1943–październik 1944)

Porażka do przewidzenia?

Uderzenia na Pacyfiku

Ichi-Go

Dalszy ciąg ofensywy na Pacyfiku

Bitwa w zatoce Leyte

27. Ostatni akt (październik 1944–wrzesień 1945)

Filipiny i Birma

Zwycięstwo spadłe z powietrza

Krwawe łaźnie

Japońskie plany

Manhattan

Apokalipsa

Kontrowersje

28. Wojowanie

Szkolenie i zaciąganie do wojska

Obawy

Przeglądy wojsk

Fanatyzm japoński?

Armia Hitlera

Umierać za Stalina?

29. Nowe rozdanie

Nowy ład międzynarodowy

Zbieżności

Opanowanie Europy Wschodniej

Porażki na Zachodzie?

Czerwone zagrożenia?

Trzeci Świat

Wnioski

Podziękowania

Legenda map

Spis map

Źródła i bibliografia

Indeks

Przypisy

Pascale’owi i Sophie

WYKAZ SKRÓTÓW

ABC – American British Conversations

ABDA – American-British-Dutch-Australian Command (Dowództwo Amerykańsko-Brytyjsko-Holendersko-Australijskich Sił Zbrojnych)

AFHQ – Allied Force Headquarters (Naczelne Dowództwo Sił Sojuszniczych)

AK – Armia Krajowa

AMG – Allied Military Government (Sojuszniczy Zarząd Wojskowy)

AMGOT – Allied Military Government of Occupied Territories (Sojuszniczy Zarząd Wojskowy Terytoriów Okupowanych)

APL – Armée populaire de libération (Armia Ludowo-Wyzwoleńcza)

BCOS – British Chiefs of Staff (Brytyjski Komitet Szefów Sztabów)

BEF – British Expeditionary Force (Brytyjski Korpus Ekspedycyjny)

BU – British Union (Unia Brytyjska)

CCS – Combined Chiefs of Staff (Połączony Komitet Szefów Sztabów)

CEF – Corps expéditionnaire français (Francuski Korpus Ekspedycyjny)

CFLN – Comité français de libération nationale (Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego)

CLNAI – Comitato di liberazione nazionale alta Italia (Komitet Wyzwolenia Narodowego Górnych Włoch)

CNR – Conseil national de la Résistance (Narodowa Rada Ruchu Oporu)

COSSAC – Chief of Staff of the Supreme Allied Commander (Szef Sztabu Generalnego Najwyższego Dowództwa Sojuszniczego)

CSIR – Corpo di spedizione italiano in Russia (Włoski Korpus Ekspedycyjny w Rosji)

DAF – Deutsches Arbeitsfront (Niemiecki Front Pracy)

DAK – Deutsches Afrikakorps (Niemiecki Korpus Afrykański)

EAM – Ethnikó Apeleftherotikó Métopo (Front Wyzwolenia Narodowego)

EDES – Ethnikós Dimokratikós Ellinikós Sýndesmos (Liga Narodowo-Demokratyczna)

ELAS – Ethnikós Laikós Apeleftherotikós Stratós (Ludowa Armia Narodowo-Wyzwoleńcza)

ETO – European Theater of Operations (Europejski Teatr Operacyjny)

FFI – Forces françaises de l’Intérieur (Francuskie Siły Wewnętrzne)

FFL – Forces françaises libres (Siły Zbrojne Wolnej Francji)

GPRF – Gouvernement provisoire de la République française (Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej)

GTE – Groupement de travailleurs étrangers (Zjednoczenie Robotników Cudzoziemskich)

JCS – Joint Chiefs of Staff (Połączeni Szefowie Sztabów)

KMT – Kuomintang

KPCh – Komunistyczna Partia Chin

KPD – Kommunistische Partei Deutschlands (Komunistyczna Partia Niemiec)

LN – Liga Narodów

MBB – Militärbefehlshaber in Belgien und Nordfrankreich (Zarząd Wojskowy w Belgii i Francji Północnej)

MBF – Militärbefehlshaber in Frankreich (Zarząd Wojskowy we Francji)

NS – Nasjonal Samling (Zjednoczenie Narodowe)

NSB – Nationaal-socialistische Beweging (Ruch Narodowo-Socjalistyczny)

NSDAP – Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Niemiecka Partia Narodowo-Socjalistyczna)

OKH – Oberkommando des Heeres (Najwyższe Dowództwo Armii Lądowej)

OKL – Oberkommando der Luftwaffe (Najwyższe Dowództwo Powietrznych Sił Zbrojnych)

OKM – Oberkommando der Marine (Najwyższe Dowództwo Marynarki Wojennej)

OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Najwyższe Dowództwo Sił Zbrojnych)

OSS – Office of Strategic Services (Urząd Służb Strategicznych)

OWI – Office of War Information (Urząd Informacji Wojennej)

PCF – Parti communiste français (Francuska Partia Komunistyczna)

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PWE – Political Warfare Executive (Polityczna Egzekutywa Działań Wojennych)

RAF – Royal Air Force (Królewskie Powietrzne Siły Zbrojne)

RSHA – Reichssicherheitshauptamt (Centralny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy)

SCAP – Supreme Commander for the Allied Powers (Najwyższe Dowództwo Sojuszniczych Sił Zbrojnych)

SEAC – South East Asia Command (Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej)

SHAEF – Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Najwyższe Dowództwo Sojuszniczych Sił Ekspedycyjnych)

SOE – Special Operations Executive (Specjalna Egzekutywa Operacyjna)

SOPADE – Sozialdemokratische Partei Deutschlands (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec)

SWPA – South West Pacific Area (Obszar Południowo-Zachodniego Pacyfiku)

UGIF – Union générale des israélites de France (Związek Generalny Izraelitów Francji)

USSBS – United States Strategic Bombing Survey (Raport w sprawie Amerykańskich Bombardowań Strategicznych)

WWS – Wojenno-Wozdusznyje Siły (Wojskowe Powietrzne Siły Zbrojne)

WSTĘP

„WYDAJE SIĘ, ŻE TA WOJNA WCIĄŻ SPYCHA NAS W DÓŁ epizodami o niewiadomej dramaturgii. Można powiedzieć, że doświadczamy wydarzeń w ich całkowicie anarchicznej naturze. Turbulencje są zbyt bliskie, zbyt gwałtowne, a nigdzie [...] nie widać obszaru, który pozostałby niezagrożony. W ten sposób morska kipiel wdziera się aż do lagun” – przyznawał stacjonujący wówczas w Paryżu Ernst Jünger[1]. Niemiecki pisarz się nie mylił. Nigdy wcześniej w dziejach świata żaden pojedynczy konflikt nie pochłonął tylu istnień ludzkich równie brutalnie i w tak krótkim czasie; walczący nigdy też nie użyli równie potężnych środków, by wygrać. Zwycięstwo uzyskane zostało przez aliantów za straszliwą cenę, w czasie tytanicznych zmagań, które – od Al-Alamajn po Midway, od Stalingradu po Iwo Jimę, od Pearl Harbor po Monte Cassino – objęły powietrze, ziemię i wody na czterech kontynentach. Bilans tej straszliwej próby przerasta wyobrażenia: zginęło od 60 000 000 do 75 000 000 mężczyzn i kobiet, w tym – co się dotychczas nie zdarzało – więcej cywilów niż wojskowych[2]. Druga wojna światowa w pierwszej kolejności i paradoksalnie była bowiem „doświadczeniem cywilnym. Działania czysto wojskowe pozostały ograniczone do początku lub końca konfliktu. W większej mierze była to wojna okupacyjna, represyjna, eksploatacyjna i eksterminacyjna”[3] – zauważa historyk Tony Judt, pisząc zarówno w kontekście Europy, jak i Azji. W ten sposób nazistowskie Niemcy przeprowadziły zagładę europejskich Żydów na skalę przemysłową – ewenement wcześniej w annałach ludzkości, choć pławiącej się w horrorze, niespotykany – one same zaś ruszyły na wschód w kampanii naznaczonej niebywałym okrucieństwem. Poza tym państwa Osi sprowadziły do poziomu niewolnictwa miliony istnień ludzkich. Zresztą, wszyscy walczący dokonywali nalotów z powietrza uderzających w ludność cywilną, niezależnie od tego, czy była ona wyznaczonym celem, czy też stawała się „skutkiem ubocznym”. Na nowo pojawiły się plagi znane z innej epoki – oczywiście głód, ale również epidemie czy kanibalizm. Wojna ta zebrała gigantyczne żniwo, pogrążając ludzkość w otchłani.

Na całym świecie druga wojna światowa uwolniła ciemne moce, które dokonywały mordów, gwałtów i grabieży; jednocześnie jednak wyzwalała ponadprzeciętne zasoby humanizmu, ukazując niespotykane przykłady heroizmu, altruizmu i poświęcenia. Szlachetność wciąż szła w parze z podłością – w czasie, gdy Brytyjczycy flegmatycznie znosili naloty Blitzu, Niemcy gromadzili warszawskich Żydów w przygnębiającym getcie; gdy strażnicy Auschwitz mordowali swoje ofiary, ludność Leningradu stoicko znosiła niekończące się oblężenie; podczas gdy japońscy oprawcy torturowali jeńców, mieszkańcy Stalingradu toczyli swą walkę na podobieństwo lwów. Chwała i hańba były bez wątpienia dwiema stronami tego samego medalu. Jak stwierdził Stefan Zweig, „ludzkość w swej integralności nigdy nie postępowała w sposób równie szatański i nigdy też nie dokonywała czynów równie zbliżonych do Bożych”[4]. Z pewnością były to:

[...] wielkie wichry ludzkiej ziemi – wielkie wichry wśród nas szalejące,

Które opiewały nam życia horror, które opiewały nam życia honor, ach, opiewały nam, opiewały największą grozę,

I w dźwiękach dzikich piszczałek niedoli wiodły nas, nowych ludzi, ku naszym nowym celom[5].

Konsekwencje tego konfliktu były więc ogromne, mimo że w przeciwieństwie do pierwszej wojny światowej tylko marginalnie zmienił on granice narodowe i nie doprowadził wcale do powstania nowych państw[1*]. Pozornie przywrócił mapę świata zarysowaną przez uczestników traktatu wersalskiego. Pozornie, gdyż nawet jeśli mapa nie uległa zmianie, to same narody musiały milionami migrować, co sprawiło, że w przeciwieństwie do systemu wprowadzonego w 1919 roku – kraje stały się pod względem etnicznym homogeniczne.

Przekształceniom uległa również geopolityka. Narody Starego Kontynentu przeszły powolną i gorzką degradację; Stany Zjednoczone potwierdziły swój status supermocarstwa, a Związek Sowiecki, pomimo przeogromnych strat wojennych, wzniósł się do pożądanego poziomu, narzucając na scenie międzynarodowej swoją obecność i kontrolując znaczną część Europy Wschodniej, by w 1949 roku włączyć do swojego arsenału bombę atomową. Tym samym alianckie zwycięstwo z 1945 roku zdefiniowało 2. połowę XX wieku, na nowo inicjując proces zmian. Wczorajsi sojusznicy – Związek Sowiecki i Stany Zjednoczone – konfrontowali się w zimnej wojnie, która podzieliła planetę i przedłużyła kryzys aż do upadku muru berlińskiego. Skolonizowane narody, intensywnie eksploatowane podczas konfliktu, odrzuciły dominację Zachodu – ruch wspierany okresowo w mrocznych latach przez Japonię – przez co udało im się dopiąć swych celów i z czasem wstąpić na ścieżkę niepodległości.

Przeżyte dramaty, bywa że upiększone marzeniami wyśnionymi w trakcie tych jakże mrocznych nocy, trwale wyryły się w pamięci. Ludzie, tak samo jak ich rodziny, zachowywali niezatarte ślady przeżyć, wypisane zarówno na ich ciałach, jak i w duszach, gdyż wspomnienie przebytych cierpień nie zniknęło niczym za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Obozowa gehenna naznaczała długo jeszcze po ich wyzwoleniu. Miliony sierot przeżywały brak drogich im istot, a wielu młodych opłakiwało rozwiane nadzieje, gdy ich zaangażowanie w szeregach walczących doprowadziło do kalectwa lub kiedy niedole tych czasów zmusiły ich do porzucenia marzeń. Cień drugiej wojny światowej pada zatem daleko poza rok 1945. Niektóre wspomnienia „nie chcą popaść w zapomnienie, niezależnie od czasu i losu, jaki nam przeznaczyło życie. Wspomnienia zachowujące całą ich świeżość i pozostające w nas jak zwornik naszej wewnętrznej świątyni” – notuje japoński pisarz Haruki Murakami[6]. Barbara – dziecko, które zostało ukryte – potwierdza w swoim stylu tę prawdę w pieśni Moje dzieciństwo:

Szłam z palącymi skroniami

Wierząc, że rozdepczę pod stopami

Ścieżki przeszłości, które nas nawiedzają

I powracają z biciem w dzwon

Jednakże pamięć drugiej wojny światowej nie ogranicza się do wspomnień wyrytych w zakamarkach świadomości lub obszarach intymności. Głęboko doświadczyła ona całe kraje, które odnoszą się do tych lat naznaczonych żelazem, by określić swoje zasady, ustawić kierunek własnej polityki czy przestawić dyplomację. Stosunki chińsko-japońskie długo pozostawały jeszcze pod wpływem wspomnień z kampanii prowadzonych w latach 1937–1945 przez armie cesarza. Pamięć o kobietach „do towarzystwa”, zmuszanych przez Japonię do nierządu, jeszcze dzisiaj zakłóca japońsko-koreańskie relacje. Z kolei wojna wszczęta w 2022 roku przeciw Ukrainie przez Władimira Putina ustrojona została w piórka „denazyfikacji”, przypominając o wydarzeniach „wielkiej wojny ojczyźnianej”, prowadzonej w latach 1941–1945 przez naród sowiecki. Chociaż w roku 1945 zamilkły armaty, to druga wojna światowa wciąż pozostaje wpisana w świadomość współczesnego świata.

Oznacza to, że wciąż potrzebne są badania nad drugą wojną światową. Prac poświęconych temu wielkiemu konfliktowi z pewnością nie brakuje. Wiele jego aspektów było studiowanych, od „dziwnej klęski” z 1940 roku po bitwę o Anglię, od Holokaustu po roboty przymusowe, od mobilizacji gospodarki po życie codzienne. Prace syntetyczne z kolei pozostają wyjątkiem, a dotyczy to całego świata. Prawda, że badania onieśmielają. Obfita, by nie rzec – przesycona, historiografia raczej zniechęca, nikt nie może dzisiaj choćby pokusić się o opanowanie mnogości opublikowanych na ten temat prac.

Mimo wszystko postanowiłem podjąć to wyzwanie, a to z trzech powodów.

Po pierwsze, wiele prac podejmuje temat drugiej wojny światowej tylko w określonym kontekście – najczęściej militarnym. A przecież należy objąć ten konflikt umysłem jako pewną całość, co tłumaczy tytuł tej książki. Niniejsza Totalna historia II wojny światowej proponuje nie tyle wyczerpującą lekturę o tej wojnie – cel do osiągnięcia raczej niemożliwy – ile opisanie nici łączących wiele jej aspektów. Zwycięstwa Armii Czerwonej pod Moskwą czy Stalingradem można z pewnością tłumaczyć talentami Żukowa, ale również zadziwiającymi możliwościami sowieckiej gospodarki. O beznadziejnym oporze III Rzeszy w 1945 roku tylko marginalnie decydowały wojskowe czynniki – stratedzy wiedzieli dobrze, że gra była przegrana, nawet jeśli dążyli do ułatwienia postępów sił anglo-amerykańskich, przeciwstawiając się parciu Armii Czerwonej. Walki wówczas prowadzone więcej mówią o nazistowskim systemie władzy i jego możliwościach dyscyplinowania ludności niemieckiej, zaślepionej morderczą ideologią, niż o beznadziejnej taktyce stosowanej przez zrezygnowanych generałów. Również fakt kapitulacji Japonii musi oczywiście uwzględnić sytuację wojskową kraju, lecz prowadzi też do refleksji nad systemem władzy cesarskiej i skomplikowaną grą dyplomatyczną prowadzoną przez Tokio, m.in. wobec Związku Sowieckiego. Krótko mówiąc, nie jest możliwe zaszufladkowanie historii drugiej wojny światowej pod kątem samych tylko czynników militarnych czy strategicznych.

Po drugie, usiłowałem ukazać najnowsze zdobycze historiografii, wciąż na nowo się definiującej. Nasza wiedza o drugiej wojnie światowej zanotowała bowiem niesamowity postęp. Zacytować tu warto chociażby Raula Hilberga, który pracował w samotności i przyznawał, niby głos wołającego na puszczy: „Żaden amerykański instytut akademicki nie zainteresował się tak naprawdę badaniami nad zagładą Żydów. Wiedziałem już w 1963 roku, że pozostanę w Vermont aż do końca mojej kariery”[7]. Ale od tych heroicznych czasów historia Holokaustu stała się intensywnym obszarem badawczym. Z kolei Mark Harrison, Richard Overy i Adam Tooze całkowicie zmienili podejście do ekonomii wojny, kładąc szczególny nacisk na wrażliwość gospodarki niemieckiej i sukcesy jej sowieckiego odpowiednika. Legendy jednakże mają długi żywot, a ich odporność na argumenty potrafi zaskakiwać. Praca ta stawia sobie za cel ich obalenie. Wbrew założeniom mitu stworzonego przez dr. Goebbelsa, feldmarszałek Rommel strategiem był marnym; interwencja niemiecka w Grecji w kwietniu 1941 roku wcale nie położyła się cieniem na operacji Barbarossa, której porażka została przypieczętowana jeszcze przed jej rozpoczęciem; tak potępiane bombardowania strategiczne przyczyniły się w znacznej mierze do klęski Rzeszy, lecz nie spowodowały odciągnięcia Niemców od ich Führera; rzekoma przedwczesna zima absolutnie nie tłumaczy porażki Wehrmachtu pod Moskwą w 1941 roku; Pearl Harbor w żadnym wypadku nie było błyskotliwym zwycięstwem Japonii; podbój Azji Południowo-Wschodniej był kiepskim interesem dla Kraju Wschodzącego Słońca itp. Prawdy te, choć ostatecznie ustalone przez historyków, nie zawsze docierały do szerokich mas – znak, że efekt propagandy, nie podlegając spłyceniu w miarę upływu czasu, przetrwał nawet po tym, jak zamilkły armaty. Zyskał on wręcz na sile, wzmocniony aktywnością sieci społecznościowych.

Po trzecie wreszcie, a być może przede wszystkim, pragnąłem pojąć kierującą aktorami tych zdarzeń logikę. „Być może uzna się, że epoka, która w ciągu pięćdziesięciu lat wykorzeniła, ujarzmiła lub wymordowała 70 000 000 istnień ludzkich, powinna być tylko osądzona. Trzeba, aby była ona jeszcze zrozumiana”[8] – pisał Albert Camus. Usiłowałem na miarę moich możliwości odpowiedzieć na to wezwanie, docierając do racji stojących u podstaw decyzji protagonistów, niezależnie od tego, jaki byłby spoczywający na nich osąd moralny. Zbiorowości ludzkie, decydenci, poszczególne osoby działają w myśl swoich interesów (rzeczywistych czy przypuszczalnych), w myśl założeń ich ideologii lub ich interpretacyjnego schematu. Ciąg ten odrzuca jakiekolwiek uproszczenia, co każe przypomnieć formułę, którą Tony Judt przekazuje powojennej Europie: „Nie mam wielkiej teorii [...] na tych stronicach do zaproponowania; żadnej powszechnej tezy do ukazania; żadnej wyjątkowej historii, która by wszystko obejmowała, do przekazania”[9].

Nie usiłując bronić powszechnie przyjętych tez, niniejsza praca przyjmuje zatem formę narracyjną, chociaż maksymalnie objaśniającą, tak aby uchwycić źródła tragedii, która nie przestaje dręczyć sumienia ludzkości. Inspiracją zaś dla tego projektu był poeta René Char, ponieważ „jesteśmy rozdarci pomiędzy chęcią poznania a rozpaczą, z samego poznania wynikającą”[10].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Ernst Jünger, Premier journal parisien. 1941–1943, Christian Bourgois, Paris 1980, s. 45.

[2] Jean-François Muracciole, Pertes. Essai de mortalité comparée, [w:] Jean-François Muracciole, Guillaume Piketty (red.), Encyclopédie de la Seconde Guerre mondiale, Robert Laffont (seria Bouquins), Paris 2015, s. 980.

[3] Tony Judt, Après-guerre. Une histoire de l’Europe depuis 1945, Armand Colin, Paris 2007 (wyd. popr. 2005), s. 27–28.

[4] Stefan Zweig, Le Monde d’hier, Gallimard, Paris 2013 (1. wyd. 1942), s. 22.

[5] Saint-John Perse, Vents, Gallimard (seria: Bibliothèque de la Pléiade), Paris 1972 (1. wyd. 1946), s. 249.

[6] Haruki Murakami, Kafka sur le rivage, 10/18, Paris 2007 (wyd. jap. 2003), s. 131.

[7] Raul Hilberg, La Politique de la mémoire, Gallimard, Paris 1996 (wyd. popr. 1994), s. 56.

[8] Albert Camus, L’Homme révolté, Gallimard, Paris 1977 (1. wyd. 1951), s. 14.

[9] T. Judt, Après-guerre..., s. 20.

[10] René Char, Feuillets d’Hypnos, Gallimard, Paris 1983 (1. wyd. 1946), s. 184.

[1*] Wszystkie poglądy, opinie, analizy czy interpretacje przedstawione w książce stanowią punkt widzenia autora. Nawet jeśli niektóre z nich mogą budzić kontrowersje lub odbiegać od powszechnie przyjętych perspektyw badawczych, ich ocenę pozostawiamy polskiemu czytelnikowi – przyp. red. pol.