Jan Lam

Z kronik ziemi halickiej

O bitwie pod Zawichostem śpiew historyczny

przedmową opatrzyła Joanna Sarwa

Armoryka

Sandomierz

Redaktor tomu: Marta Sarwa

Projekt okładki: Juliusz Susak

Recenzent: dr Mariusz Głuszko

Na okładce: Виктор Михайлович Васнецов (1848—1926), Богатыри
(licencja public domain),
źródło: Internet - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Богатыри.jpg
[dostęp: 24.03.2012]

Copyright © 2013 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-066-6

Przedmowa

Jan Lam

Jan Paweł Ferdynand Lam urodził się 16 stycznia 1838 w Stanisławowie na Ukrainie (zabór austriacki) jako syn Conrada Lamma – austriackiego komisarza skarbowego i Polki - Joanny Ziołeckiej, która będąc zagorzałą patriotką, zaszczepiła synowi miłość do Polski. Młody Lam zdobywał wykształcenie najpierw w prowadzonym przez ojców bazylianów gimnazjum w Buczaczu, a następnie na Uniwersytecie Lwowskim. Patriotyczne wychowanie i wpływ matki zaowocowały udziałem w powstaniu styczniowym. Swoje powstańcze zaangażowanie okupił pobytem w więzieniu.

Jan Lam był powieściopisarzem, satyrykiem i felietonistą, redaktorem „Dziennika Polskiego”. Największy rozgłos przyniosły mu publikowane od 1868 do 1886 roku cotygodniowe felietony z cyklu „Kroniki lwowskie”. Ukazywały się one najpierw w „Gazecie Narodowej” a potem w „Dzienniku Polskim”. Jak pisze badacz twórczości Lama – Stanisław Frybes: „Poruszał w nich ze znajomością realiów i niezwykłą werwą satyryczną codzienne sprawy miasta, problemy obyczajowe, ekonomiczne, kulturalne, w których interesował go przede wszystkim aspekt polityczny. Przedstawiając wydarzenia autentyczne przemieszane z fikcją literacką i wprowadzając fikcyjne postacie symbolizujące określone osoby, obozy i postawy polityczne, tworzył na poły fantastyczny świat, będący konsekwentnym i logicznym upostaciowaniem parodiowanych i doprowadzonych do absurdu założeń i programów przeciwników” (S. Frybes, „Wstęp” [w:] Lam J., „Wybór kronik”, Warszawa 1954). Jak podkreśla Stanisław Frybes, Lam „ośmieszał skutecznie najwybitniejsze postaci życia politycznego w Galicji i w Austrii. „Kroniki Lwowskie” entuzjastycznie przyjmowane przez licznych czytelników, zostały potępione za nihilizm i paszkwilanctwo przez krytyków konserwatywnych”. Swojego dziennikarskiego mistrza miał w nim widzieć sam Bolesław Prus.

Talent satyryczny Lama ujawniał się także w powieściach: „Pan komisarz wojenny”, „Wielki świat Capowic”, „Koroniarz w Galicji”, „Głowy do pozłoty”, „Idealiści”, „Dziwne kariery”. Jan Lam jest także autorem tekstu Marsza Sokołów, obranego na hymn przez Towarzystwo Gimnastyczne Sokół.

Zmarł 3 sierpnia 1886 we Lwowie. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.

Bitwa pod Zawichostem

Zaszczepiona przez matkę w młodym Lamie miłość do ojczystej historii znalazła swój wyraz w poetyckiej opowieści o średniowiecznej bitwie między Polakami a Rusinami. 19 czerwca 1205 pod Zawichostem doszło do bitwy między wojskami małopolskimi a oddziałami ruskimi. Kością niezgody były tereny Grodów Czerwieńskich, o które już od X wieku toczył się spór. Zawichost okazał się miejscem sromotnej klęski dla wojsk ruskich, które nie tylko poniosły ogromne szkody ale też utraciły swojego wodza – księcia Romana, który poległ w bitwie.

A oto, jak okoliczności poprzedzające bitwę i bitewne zmagania opisuje Jan Długosz w swoich „Kronikach”:

„Połączywszy zatem liczne wojska konne i piesze, zaraz z wiosną wkroczył Roman - książę ruski w granice Polski, i najpierwej ziemię lubelską jako przyległą sobie nawiedził. Wnet i zamek lubelski, w którym rycerstwo polskie stało załogą, obległ i całymi siłami kusząc się o jego zdobycie, gdy Polacy dzielnie zamku bronili, miesiąc czasu pod nim zmitrężył. Pojmane w niewolę branki, niewiasty poważne, żony i córki rycerskie, w jakimś zamknięciu jak trzodę kazał trzymać i Rusinom sowim pozwolił bezwstydnie sromocić.

Tymczasem z rozkazu książąt Leszka i Konrada pościągały znaczne wojska z ziem: sandomierskiej, mazowieckiej i kujawskiej, które złożyło nie tylko rycerstwo ale i chłopi, a powiększyła jeszcze garść ochotników z krakowskiego księstwa.

Roman, uwiadomiony przez szpiegów, że Leszek i Konrad z połączonymi wojskami stoją pod bronią, porzuciwszy oblężenie Lublina, które widział, iż mu nie szło po myśli, ruszył dalej w głąb kraju, niszcząc wszystko łupiestwem i pożogą. Odgrażał się przy tym: „że nie tylko Polskę całą spustoszy, ale i łacinnikom z ich nabożeństwem koniec położy”. Wysłani zatem: Pełka - biskup krakowski wraz z Witem - płockim biskupem i niektórymi panami w celu złagodzenia jego wściekłości jęli namawiać go do zawarcia pokoju, oświadczając, że Polacy gotowi byli dać mu słuszne zadośćuczynienie, jeżeli w czym nadwerężyli wzajemnej przyjaźni sojuszu. Lecz on - w duszy niechętny - pokój wprawdzie obiecał i posłów złudzonych nadzieją odprawił, napady jednak po kraju coraz dalej począł zapuszczać. Pojmawszy niektórych duchownych, kazał miotać na nich strzałami, aby wycisnąć z nich wierne zeznanie, kędy się Leszek z wojskiem swoim ukrywał.

A gdy przybył do rzeki Wisły, przeprawił się przez nią częścią na statkach i czółnach, częścią w bród, znalazłszy w kilku miejscach sposobne przejścia, bowiem w czasie posuszy letniej wody znacznie opadły i pod miasteczkiem Zawichostem położył się obozem. Tam go przez liczne wzwiady doszła wieść, że Polacy się przybliżają. Natrząsał się Roman z tego doniesienia, aczkolwiek potwierdzali je żołnierze wysyłani na czaty. Gdy więc i tym nie wierzył i utrzymywał, że nigdy Polacy nie zechcą przyjść z nim do rozprawy, dnia dziewiętnastego czerwca, w dniu świętych Gerwazego i Protazego - męczenników, o wschodzie słońca książęta Leszek i Konrad z wojskami polskimi, których wodzem był Krystyn - wojewoda mazowiecki nadciągają i stawią w oczach jego szyki gotowe do boju.

Roman - wprzódy tak zarozumiały, teraz przelękły i zmieszany - gdy nacierający zewsząd łucznicy polscy w ciasnych miejscach nie dozwolili mu pierwszych hufców rozwinąć, wojska rozrzucone gromadnie raczej niźli porządnym szykiem wyprowadza i bitwę stacza. Z obu stron wojska huknęły głośnym okrzykiem i z wymierzonymi groty wzajem na siebie natarły. Z początku z równym szczęściem walczono, gdy Polaków gniew słuszny, że ich hołdownik, żadnej nie doznawszy urazy, sam ich wojną zaczepił, Rusinów zaś pamięć dawnej swobody i zachęcające namowy wodza do wytrwałości w boju zapalały. Książęta polscy Leszek i Konrad lubo obecni na wyprawie do walki jednak dla młodocianego wieku nie dopuszczeni nieco opodal od tej rozprawy oczekiwali losu bitwy, chwiejąc się między nadzieją a trwogą i uglądając przejść bezpiecznych, kędy by w razie przegranej z przydaną sobie strażą uskoczyć mogli.

Tymczasem z wzmagającą się walką, gdy pierwsze Rusinów szyki orężem polskim przełamane uległy, poczęli Polacy brać górę. Rusinów sprawa upadała. Ale gdy nieprzyjaciół wielka była mnogość, a Roman w miejsce ubitych lub rannych świeże podstawiał roty, za obrotnością i przemysłem księcia Romana walka w wielu miejscach słabnąca ożywiła się znowu i wzmogła. Polacy nie na Rusinów ale na księcia ich - Romana, jako wiarołomcę i odstępcę, zagniewani, spiknęli się najzawzięciej na jego głowę, i zatoczywszy koło, gdzie go w pierwszym zastępie walczącego po znakach książęcych poznano, natarli i uderzyli nań gwałtownie.

Widział książę Roman zagrażającą mu ostateczną klęskę. Widział, że wszystek zastęp rycerstwa, który wziął go był do środka i mężnie dotąd bronił, już legł pod orężem polskim, że najwaleczniejsi i najdzielniejsi rycerze przy nim wyginęli, a stosy trupów z obu stron zalegających przeszkadzały i jemu, i innym Rusinom do ucieczki.

Bacząc zatem na ostateczne niebezpieczeństwo, już bowiem i koń, na którym siedział, mnogimi strzałami przeszyty, jął go podrzucać i zsadzać, przebił się przez sam środek nieprzyjaciół i dotarł do rzeki Wisły, gdzie nareszcie i koń zemdlony pod nim upadł. Ale wtedy cięższą jeszcze ujrzał przed sobą ostateczność, nie wiedząc, w jaki by sposób uniknąć miał bez szkody rąk nie przyjacielskich i dostać się na drugą stronę rzeki. Przecież podstawiono mu, jak mówią, klacz starą, na której przebrnął wpław Wisłę, dziękczyniąc onej szkapie, jakby drugiemu ojcu lub matce, że za jej pomocą rzekę przebył i ocalał. Zmieszany potem w tłumie Rusinów uciekających przed pogonią zwycięzców od Polaków, którzy go wzięli za prostego rycerza, zarąbany został.

Inni tymczasem rycerze i żołdacy księcia Romana, gdy unosząc życie z niebezpieczeństwa, przepłynęli Wisłę i na przeciwnym brzegu stanęli, a skupieni w gromadę przypatrywali się ucieczce reszty Rusi, ziemia nadbrzeżna kopytami końskimi wzruszona, a ciężaru ich utrzymać niemogąca, oberwała się i zwaliła w Wisłę, w której wiele ludu utonęło.

Chwałę odniesionego nad Rusinami tak znakomitego zwycięstwa przyznawano wszystkę Krystynowi - wojewodzie płockiemu, który był wodzem rycerstwa, a swą przezornością i obrotem tak szczęśliwie zwiódł onę walkę. Rusini wcześniej już skłaniający się do ucieczki, gdyby ich był Roman nie wstrzymywał, pierzchnęli nareszcie, i do rzeki Wisły, od której niezbyt daleko toczyła się walka, pędząc jak kto mógł na oślep, w rozpaczy powskakiwali, kędy chłonieni falami, jeden drugiego popychając w natłoku, potonęli. Wielu także, przepłynąwszy na drugą stronę, z ziemią kopytami końskimi rozrobioną zesunęli się w rzekę i pogrążyli w jej głębi.

Mała tylko liczba ocalała przez zręczność w pływaniu albo sił tęgich i wytrwałych koni, ale i za tymi Polacy, puściwszy się w pogoń, pędzili ich dniem i nocą aż do Włodzimierza. Część rozproszeńców błąkających się po lasach, albo szukających po wsiach przytułku, chłopstwo pobiło lub pobrało w niewolę. A tak z owych ogromnych wojsk Romana niewielu uszło z życiem, aby ponieść do swoich wieść o tak straszliwej klęsce. Na brzegach Wisły leżały stosy trupów. Gdy bowiem Rusini napierani w ucieczce wahali się powierzyć jej nurtom, przyszło tam było do krwawej i liczbę wojska niemal przechodzącej rzezi, tak, iż Wisła rzeka, krwią ludzką zafarbowana, długo z czerwonością mieszając swoją barwę przyrodzoną, świadczyła patrzącym o okropności owej bitwy. Wielu także obciążonych zbroją albo wiekiem podeszłym, a stąd niemogących pływać, pochłonęły fale.

Polacy, opanowawszy ruskie obozy, w których bogate zdobyli łupy, obłowili się i spanoszyli wielce naczyniami od złota i srebra kosztownej rzeźby, szatami, końmi i wojennym rynsztunkiem. Zwycięstwo to stało się tak rozgłośnym i sławnym, że w narodach sąsiednich brzmiało z wielkim podziwem. Sami także Polacy, którym się dostało w korzyści i którzy z niego w sławę, bogactwa i zaszczyty urośli, opiewali to zwycięstwo i jego wydarzenia w rozmaitych pieśniach, jako po dziś dzień jeszcze słyszymy je wdzięcznie na widowiskach publicznych (in theatris) nucone.

Zwłoki kniazia Romana, które już z rozkazu księcia Leszka w Sandomierzu pochowane były, ruscy panowie podnieśli z grobu, wypuściwszy pierwej na wolność wszystkich brańców polskich, których on był pojmał, i wykupione od Leszka za tysiąc grzywien srebra powieźli do Włodzimierza, kędy je pogrzebano.

Leszek i Konrad - książęta polscy, Opatrzności Boskiej i przyczynie Świętych Pańskich, a zwłaszcza tych, w których dniu bitwa stoczoną była, przypisując owo zwycięstwo, wystawili w kościele krakowskim ołtarz Św. Gerwazemu i Protazemu i hojnymi go dochodami uposażyli, które - jak wiemy - w późniejszym czasie tak dalece obcięto, że tylko na ulicy Poselskiej jedna kamienica i to spustoszona, i od zaciekania wody deszczowej zniszczona, z tak wielkich nadań pozostały. Klęska zaś księcia Romana i jego wojska ruskim narodom i panom znacznie przytarła buty, że już odtąd nie śmieli Polski orężem zaczepiać. („Jana Długosza kanonika krakowskiego dziejów polskich ksiąg dwanaście”, przekład Karola Mecherzyńskiego, Kraków 1868).

Lam wrócił do wydarzeń opisanych przez Długosza, ukazując niezłomnego ducha polskiego rycerstwa. Czytając utwór od razu da się zauważyć, iż autor wyraźnie - zarówno stylem, jak i klimatem wierszowanej opowieści - bardzo wyraźnie nawiązał do „Słowa o wyprawie Igora”. Wydawnictwo „Armoryka” postanowiło przypomnieć tę niezwykłą opowieść, która uwieczniła jedną z najjaśniejszych kart polskiego oręża. Bitwa pod Zawichostem obecna jest wciąż w pamięci mieszkańców Ziemi Sandomierskiej. Osiemsetlecie bitwy pod Zawichostem uczczono sesją naukową w sandomierskim Zamku. Wśród prelegentów znaleźli się: prof. dr hab. Leszek Słupecki (Zakład Archeologii Średniowiecznej Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie), dr Tomisław Giergiel (Wyższa Szkoła Humanistyczno - Przyrodnicza w Sandomierzu), prof. dr hab. Jan Ptak (Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza w Sandomierzu) oraz prof. dr hab. Feliks Kiryk. Uroczystościom przewodniczył bp Andrzej Dzięga, który w miejscowym kościele modlił się za bohaterskich rycerzy a potem poświęcił dedykowany im pomnik.

Joanna Sarwa

Wstęp

Kniaź Roman Mścisławicz, prawnuk Włodzimierza Monomacha, początkowo Włodzimierski, później Halicki książę, był bez wątpienia jednym z najdzielniejszych władców, których wydała rozrodzona niesłychanie dynastja Ruryka. Za młodu już zgromił wychylającą się podówczas po raz pierwszy na widownię dziejów Litwę i Jadźwingów, ale tylko broniąc dzielnicy swojej od ich najazdów; gdyż ówcześni kniaziowie nie zaczepiali sąsiadów u których nie było skarbów do złupienia. Dlatego też przechowały nam latopisy przypowieść powstałą z powodu wojen Romana z Litwą: „Romane, chudym żywieszy, Łytwu oreszy.” Przy pomocy opiekunów małoletniego brata swego ciotecznego Leszka, księcia krakowskiego, Roman opanował Halicz, i tworzył z niego i z dzielnic sąsiednich kniaziów, nowe państwo ruskie; gdy już kijowscy wielcy kniaziowie stali się byli poddanymi Włodzimiersko-Klazmeńskich, protoplastów Iwana Srogiego i poprzedników łagodnego a nader ludzkiego Aleksandra Wtórego. Chociaż wypadek ten ostatni w pośrednim tylko związku zostaje z opowiedzianemi w niniejszej pieśni zdarzeniami, jest on jednak tak wielkiej doniosłości, a oprócz autora Dziejów Litwy i Rusi tak mało polskich pisarzy o nim wspomina, że nim się rozpowszechnią prace nowszych badaczy, mianowicie gorąco badaniem i rozróżnieniem ruskich a moskiewskich dziejów zajmującego się p. Duchyńskiego, krótki pogląd na ówczesne stosunki Rusi, jakkolwiek niewyczerpujacy i niewprawną ręką skreślony, może być pożądanym.

Ze Słowiańszczyzną graniczyły od wschodu ludy uralskiego, fińskiego czyli czuchońskiego jako też turańskiego szczepu, ludy liczne a dzikie, z których wyszli prócz wielu innych, niezbyt w dawnych czasach łagodnością obyczajów wsławieni Madiarowie i Bulgarowie.

Zawichost - śpiew historyczny

Stań u rozdorożi stepu obidnoho

Tam tia mohyły do sebe zaprosiat;

Ałe uże kostej ne znajdesz z nikoho

Tylko na hrobach worony hołosiat.

Tymko Padura

Kniaź Roman pułki zbiera do wyprawy,

Zewsząd rycerstwo pod znaki się zbiega:

Od trąb i kotłów i wojennej wrzawy

W halickim grodzie odgłos się rozlega,

Dalekie szlaki ćmi tuman kurzawy.

Od granic Lachów do dzierżaw Olega

Ruś zbrojna staje, i posłuszna panu

Trzema szlakami pospiesza do Sanu.

Kniaź Roman pułki przesilne oblicza,

I hołd mu ruskie oddają narody,

Bo odtąd bramy wysokie Halicza

Przewaga Lachów i kniaziów niezgody

Otwarły groźnej władzy Mścisławicza

Od gór węgierskich do Dnieprowej wody

Ruś, w jedno ciało, choć niewolą zlana,

Najwyższym panem uznaje Romana.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Przedmowa

Wstęp

Zawichost śpiew historyczny