nr 6/1215

MIESIĘCZNIK czasopismo wydawane na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zalecane do użytku w szkołach i innych placówkach oświatowo–wychowawczych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej

ZESPÓŁ:

Grzegorz Filip redaktor naczelny

Anna Stypułkowska sekretarz redakcji

Małgorzata Borczak,

Juliusz Gałkowski,

Małgorzata Kąkiel,

Andrzej Skalimowski,

Maria Sokołowska,

Piotr Szewc

Teresa Kurek oprac. techniczne

Joanna Majczak sekretariat

PROJEKT TYPOGRAFICZNY: Piotr eL

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Krzysztof Rumowski

ZDJĘCIA: Krzysztof Dubiel

KOREKTA: Bogna Piotrowska

ADRES REDAKCJI: 00–052 Warszawa, ul. Mazowiecka 11, lok. 5

tel. red. nacz. 22 826 70 36,
sekretariatu 22 826 62 60,
tel./faks 22 826 62 35,
e-mail: noweksiazki@instytutksiazki.pl

WYDAWCA: Instytut Książki
31–148 Kraków, ul. Z. Wróblewskiego 6

Dział Wydawnictw:
01–699 Warszawa, ul. J. Parandowskiego 19
tel. 22 697 05 32, 22 697 05 34

NUMER INDEKSU 36682X PL, ISSN–0137–8562

Materiałów niezamówionych redakcja nie zwraca, w tekstach publikowanych zastrzega sobie prawo skrótów, zmiany tytułów oraz poprawek stylistycznych. Za treść reklam redakcja nie odpowiada.

Cennik reklam znajduje się w „Kurierze Nowych Książek”.

WARUNKI PRENUMERATY REDAKCYJNEJ

KOSZT PRENUMERATY NA ROK 2020

kwartał 30 PLN, półrocze 60 PLN, cały rok 120 PLN

„Nowe Książki” można zaprenumerować, wpłacając

(na dowolny okres) na konto wydawcy

Instytut Książki, ul. Z. Wróblewskiego 6, 31–148 Kraków

Bank Gospodarstwa Krajowego

konto: 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001

KOSZT PRENUMERATY ZAGRANICZNEJ ROCZNEJ

€ 60 lub $ 80 Bank Gospodarstwa Krajowego

konto: PL 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001
swift code: GOSKPLPW

WARUNKI PRENUMERATY POZAREDAKCYJNEJ

Prenumerata realizowana przez RUCH S.A.:

Prenumerata krajowa:

Zamówienia na prenumeratę przyjmują Zespoły Prenumeraty właściwe dla miejsca zamieszkania klienta.

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: prenumerata@ruch.com.pl

Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę:

Informację o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania można uzyskać na www.ruch.pol.pl

e-mail: prenumerataz@ruch.com.pl

Prenumerata i pojedyncze numery są dostępne w wersji elektronicznej na e-kiosk.pl i nexto.pl

Instytut Książki z siedzibą w Krakowie,

przy ul. Z. Wróblewskiego 6 jako Administrator danych

informuje, że Państwa dane osobowe będą przetwarzane wyłączenie w celu realizacji prenumeraty Czasopism Patronackich. W związku z przetwarzaniem Administrator

może podpowierzyć dane osobowe podmiotom zewnętrznym. Przysługuje państwu prawo dostępu do treści swoich danych,

ich poprawiania, cofnięcia zgody na dalsze przetwarzanie,

prawo do bycia zapomnianym oraz wniesienia skargi na zasady przetwarzania danych do organu nadzorczego

tj. Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych jest dobrowolne, lecz niezbędne w celu założenia zamówienia

na prenumeratę. W sprawach związanych z danymi osobowymi można kontaktować się z inspektorem ochrony danych

– iod@instytutksiazki.pl.

Bezpłatny fragment

OKŁADKA

Grzegorz Filip Wojna i czułość

ROZMOWY „NOWYCH KSIĄŻEK”

Wszyscy szukamy dziś arkadii. Z profesorem Janem Tomkowskim rozmawia Aleksandra Wójtowicz

RECENZJE

NASZA OKŁADKA

Marcin Lutomierski Pan Tadeusz inaczej czytany (Jan Tomkowski „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny)

O LITERATURZE

Piotr Łuszczykiewicz Poeta Grochowiak (Jacek Łukasiewicz Poeta Grochowiak)

Jerzy Franczak Schulz: lektura i tortura (Józef Olejniczak Pryncypia i marginesy Schulza)

Marta Tomczok Dolny Śląsk jako obiekt sporów (Wojciech Browarny Historie odzyskane)

Andrzej Juchniewicz Próby zapisu bycia w (nie)byciu (Ewelina Suszek Figuracje braku i nieobecności)

Konrad Zych O myszach i (post)ludziach (Anita Jarzyna Post-koiné)

Piotr Prachnio Krytyka literacka W.G. Sebalda (W.G. Sebald Opis nieszczęścia)

LISTY

Agnieszka Papieska Ciągle jest trzęsienie ziemi (Gustaw Herling-Grudziński, Jerzy Giedroyć Korespondencja. Vol. 2. 1967–1975)

Andrzej Juchniewicz Kronika dozgonnej przyjaźni (Ryszard Przybylski, Tadeusz Różewicz Listy i rozmowy 1965–2014)

DZIENNIKI | ZAPISKI

Maciej Libich Czy dobrze pamiętam? (Piotr Bratkowski Mieszkam w domu, w którym wszyscy umarli)

Józef Franciszek Fert Rafała Pastwy dzienne sprawy (Rafał Jakub Pastwa Zrost)

KULTURA

Patrycja Chajęcka Jak powstają opowieści? (Dubravka Ugrešić Lis)

Katarzyna Bieńkowska Chwycić wszystko za kark (Tomasz Genow Kosmos jest ze słów)

Paweł Majcherczyk Ocenzurować cenzurę (Piotr Marecki Cenzobot)

PROZA POLSKA

Dariusz Nowacki Niealternatywna historia alternatywna (Michał Zygmunt Krew i honor)

Jakub Beczek Ciemne struktury i zakamarki (Jan Emil Skiwski Umierające miasto)

Jarosław Petrowicz Dziennik licealisty (Zbigniew Chojnowski Aktorstwo)

Artur Madaliński Szorstkim być (Anna Cieślar Berdo)

Jacek Bielawa Gdyby nie on! (Paulina Jóźwik Strupki)

Jadwiga Nowak Nie zjedzą cię kruki na krzyżu (Janusz Węgiełek Krukowate)

PROZA OBCA

Anna Maślanka Dyktatura ciała (Marek Šindelka Mapa Anny)

Milena Schefs Perypetie Dagoberta Nordlichera (Petr Rákos Corvina, czyli książka o krukach)

Bożena Witowicz Coście zrobili z moją Ukrainą?! (Anatolij Krym Ukraińska kabała)

Elżbieta Żurawska Choreografia miasta (Lars Saabye Christensen Ślady miasta)

Alicja Piechucka Przed katastrofą (Jesmyn Ward Zbieranie kości)

Marcin Kołakowski Spełnione marzenie o elektrycznych owcach (Samanta Schweblin Kentuki)

Katarzyna Sarek Wypatroszony geniusz (Yi Sang Kości dziecka)

POEZJA

Oskar Meller My wszyscy (Piotr Matywiecki Wszyscy inni)

Tomasz Mizerkiewicz Nowa Druga Awangarda ( Żagary)

Marta Tomczok Z czego otrzepuje się serce (Anna Frajlich W pośpiechu rzeka płynie)

Marek Olszewski Przelotnie (Aleksander Trojanowski Parkingi podziemne jako miasta spotkań)

SZTUKA

Magdalena Durda-Dmitruk Wokół lubelskiej sztuki (Sztuka Lublina od średniowiecza do współczesności)

Przemysław Trzeciak Wydobyte z zapomnienia ( Pionierki)

Marta Leśniakowska Partyzant Banksy ( Banksy)

Krzysztof Lipka Socjologia sztuki – wyjaśniająca czy rozumiejąca? (Nathalie Heinich Sztuka jako wyzwanie dla socjologii)

POPULARYZACJA NAUKI I WIEDZY

Piotr Wojciechowski Szympans widziany cierpliwie (Danuta Tymowska Jane Goodall)

Magdalena Fikus Arcytyp (Adam Rutherford Księga ludzi)

Jan Woleński Na szczytach wiedzy matematyczno- -przyrodniczej (i nie tylko) (Jim Holt Idee, które zmieniły świat )

Andrzej Sołtan Niebo oswojone (Marco Bersanelli Wielki spektakl na niebie)

Czesław S. Nosal Nietypowe mózgi (Eric R. Kandel Zaburzony umysł)

FILOZOFIA

Piotr Legutko Testament konserwatysty (Roger Scruton O naturze ludzkiej)

Zbigniew Mikołejko Wittgenstein po czesku (Ladislav Čumba Wittgenstein: wiadomo, że…)

RELIGIA | KOŚCIÓŁ

Adam Talarowski Z całą stanowczością (Ewa Polak-Pałkiewicz Café Katedra)

Adam Szostkiewicz Biskup buszujący w wierze (Grzegorz Ryś O rzeczach ważnych)

REPORTAŻ | LITERATURA FAKTU

Marian Hanik Mołdawskie kompendium (Kamil Całus Mołdawia)

Marek Paryż Wola przetrwania (Stephanie Land Sprzątaczka)

Andrzej Wróblewski Bóg, honor, rodzina (Lene Wold Honor)

Karolina Bińkowska Źle wychowane? (Jacek Hołub Niegrzeczne)

POLITYKA | SPOŁECZEŃSTWO

Paweł Kozłowski Atom i wzór szwedzki (Joshua S. Goldstein, Staffan A. Qvist Energia dla klimatu)

Marek Cichocki Przygodność, dramat, to co nieuniknione (Adolf Bocheński Między Niemcami a Rosją)

Wojciech Stanisławski Dwuznaczny urok sieci (Niall Ferguson Rynek i ratusz)

Stanisław Gałkowski Darwinizm międzynarodowy (John J. Mearsheimer Tragizm polityki mocarstw)

HISTORIA

Jan Wilkowicz Wyjątkowo długi rok (Andrzej Chwalba 1919)

Teresa Rutkowska Perswazja i dydaktyka (Janina Hera Losy artystów polskich)

Piotr Abryszeński Ci nieustraszeni milicjanci (Dorota Skotarczak Otwierać, milicja!)

Tomasz Leszkowicz Melodia piosenek wymazanych z historii (Bartosz Żurawiecki Festiwale wyklęte)

DLA MŁODZIEŻY

Jolanta Kossakowska Chodź, pomaluj mi świat! (Clive Gifford Historia kolorów)

Hanna Diduszko Nauka alfabetu po wrocławsku (Ewa Pawlak, Paweł Pawlak Wrocławski abecadlik)

LITERATURA POPULARNA

Juliusz Gałkowski Powieść graficzna (Harper Lee Zabić drozda)

Piotr Jezierski Okno na orbitę (Mathieu Bablet Shangri-La)

JAKA JESTEŚ, KLASYKO?

Jan Gondowicz Wirus i dyktator (K. Čapek: Biała zaraza)

KSIĄŻKI DO SŁUCHANIA

Karolina Chyła Sto lat zarazy (Gabriel García Márquez Miłość w czasach zarazy)

LITERATURA I KINO

NOTY

Magdalena Wasąg: W cieniu ojca : awangarda prozatorska lat 30.

Dominika Lewandowska: Androgyn czy hermafrodyta? : studium

Ula Ryciak: Poławiaczki pereł : pierwsze Polki

Małgorzata Osińska: Międzymiejsce : współczesny Hongkong w poszukiwaniu własnej tożsamości

Helena Kowalik: Słynne procesy II Rzeczypospolitej

WYDAWCY | RYNEK | BIBLIOTEKI

Adam Wiesław Kulik Polscy twórcy pięknodruków poza krajem, cz. II

KRONIKA

JĘZYCZEK UWAGI

Jan Gondowicz Symetryści

POCZUCIE EWENTUALNOŚCI

Adam Poprawa Piosenka do napisania książki

KSIĄŻKI NADESŁANE

NOWOŚCI I ZAPOWIEDZI WYDAWNICZE

OKŁADKA

Wojna
i czułość

Grzegorz Filip

Liberałowie potrafią dziś bez mrugnięcia okiem tworzyć książki będące świadectwem myślenia spiskowego, tłumacząc to koniecznością udziału w wojnie kulturowej, która nie pozostawia miejsca na czułości. Bywa, że radykalizując się, przyjmują perspektywę marksistowską. W skrajnej postaci przykładem zjawiska może być książka Klementyny Suchanow To jest wojna albo jej recenzja pióra Renaty Lis (dwutygodnik.com). Wersje łagodniejsze znajdziemy w licznych esejach, reportażach i prozie innego rodzaju, tworzących już pewien nurt.

Język liberalnej refleksji kulturowej i społecznej niebywale się zaostrzył w ciągu ostatnich lat. Za radykalizacją środków zwykle idzie jednak skurczenie się samej obserwacji i poziomu rozważań. Liberalna krytyka, od kiedy porzuciła praktykowanie wolności na rzecz konstruowania ortodoksji, zgubiła jakość argumentacji, ostrość widzenia, skostniała w ideologicznych formułach, pełnych przesądów na temat przeciwników.

Kiedy czytam „Dwutygodnik”, „Czas Kultury” i inne czasopisma, dochodzę do wniosku, że rozpoznania intelektualistów pozostają wtórne wobec publicystyki i propagandy gazet i portali. Nie inaczej potrafi sobie poczynać nauka. Językoznawcy tworzą szlachetne słowniki, piętnując „język dobrej zmiany” i sugerując najgorsze skojarzenia. Przyszpiliwszy źdźbło, prześlepiają belkę nadużyć językowych drugiej strony, posługującej się nagminnie znacznie gorszymi etykietami. Cóż ciekawego można powiedzieć o kulturze, kiedy z zaciśniętymi zębami cedzi się wciąż nowe określenia wroga: faszyści, populiści, fundamentaliści, ultrakonserwatyści, autorytarni, patriarchalni, antykomuniści, imperialiści, kapitaliści, nowe średniowiecze, kontroświecenie, irracjonalizm? Mnożenie terminologii pozostaje wyłącznie świadectwem bezradności.

Prawa strona „dyskursu” nie podejmuje wyzwań, przyczajona w bezpiecznym kokonie własnego środowiska. Ogranicza się do potępiania wulgarnych ekscesów artystycznych, ataków na religię, rejterując przed głębszą analizą takich dzieł sztuki. Poprzestaje na konserwatywnych staraniach o zachowanie substancji kultury, kultywowaniu pamięci, niechętnie wchodzi w spór, przekonana, że musiałoby się to wiązać z przyjęciem reguł przeciwnika i jego języka. Silna pozostaje obawa, że wraz z nim przeszczepią się sposoby myślenia. Prawa strona wciąż hoduje w sobie bezsilność i poczucie oblężenia, podczas gdy lewa uważa, że jest całym światem, poza którym nic już nie istnieje. Liberałowie nie dyskutują z przeciwnikami, od kiedy dysponują narzędziami do eliminowania ich z debaty.

Język strony konserwatywnej buduje się z własnych zasobów, wzbogacanych ostrożnie, język strony liberalnej powstaje w dużej mierze z chwytanych łapczywie, nieledwie bez zastanowienia, zapożyczeń. To, co nazywa ona otwartością, okazuje się przede wszystkim gotowością do imitacji modnych gdzie indziej, zmieniających się co sezon pojęć, paradygmatów, metodologii i zwrotów. Można powiedzieć, że wojna kulturowa ujawnia nie tylko różnicę języków, ale i postaw czy temperamentów. Po lewej nerwowość, czasem popłoch, frenezja, po prawej spokój, trwanie i cicha rezygnacja. Obie postawy potrzebne kulturze, gdy się przenikają, lecz nie wtedy, gdy ją rozrywają na dwie wrogie prowincje.

Gdybyż owe dwa języki rywalizowały, kłóciły się ze sobą o pierwszeństwo w opisie rzeczywistości kulturowej czy choćby się uzupełniały, tworząc wzajemnie komplementarną całość, bogatszą niż każda część z osobna! Niestety powstały one do obsługi dwóch baniek i z czasem coraz trudniej im się ze sobą komunikować. Rozdzielone pozostają nie tylko języki opisu, lecz także przedmioty zainteresowania. Jeżeli dwie odseparowane grupy krytyków kultury będą prowadzić refleksję nad dwoma różnymi światami kulturowymi, używając przy tym odmiennych języków, to droga do ukształtowania się dwóch obcych i wrogich sobie, nawzajem niezrozumiałych kultur stoi przed nami otworem.

Skąd może wyjść ratunek dla kultury, jeśli nie od strony zacietrzewionych intelektualistów, którzy doskonale się odnaleźli w wojennej sytuacji właśnie dzięki podziałowi, i nie od strony badaczy, krytyków? Myślę, że spodziewać się jej trzeba jedynie od strony samych dzieł. To one mogą się poddawać ułomnej, częściowej egzegezie lub jej nie ulegać, ujawniając wyższość nad ideologicznym rozbiorem. Z pewnością istnieją dzieła kultury współczesnej przedstawiające wartość dla obu stron. W obecnej sytuacji trudno się o tym dowiedzieć, lecz przecież wciąż jest to możliwe. Wciąż jest możliwe spotkanie czy nawet zbliżenie odmiennych światów dzięki kulturze.

ROZMOWY „NOWYCH KSIĄŻEK”

Wszyscy
szukamy dziś
arkadii

Z profesorem Janem Tomkowskim rozmawia Aleksandra Wójtowicz

Pańska książka Pan Tadeusz – poemat metafizyczny pokazuje, że nawet dzieło tak „obciążone” kanonicznymi interpretacjami, jak epos Mickiewicza, można czytać na nowo, wydobywając sensy niedostrzeżone wcześniej. Dowiódł pan, że jest to możliwe nie dzięki zoperacjonalizowaniu modnego instrumentarium, ale dzięki wnikliwej, filologicznej lekturze tekstu. W tym radosnym, sielankowym i pogodnym poemacie, jak się okazuje, ogromny ładunek semantyczny mają krew, śmierć, wojna, zdrada – obecność zła. Lektura Pana Tadeusza – poematu metafizycznego przywodzi na myśl rozważania obecne w Domu chińskiego mędrca. Które ujęcia stanowiły główne podłoże warsztatowe, jak przebiegała praca badawcza prowadząca do takiego odczytania?

Zawsze wydawało mi się, że Pana Tadeusza trzeba czytać poważnie – ale co to właściwie znaczy? Na pewno wbrew schematom, stereotypom, uproszczeniom zadomowionym w szkolnej i akademickiej edukacji. Wszystko zaczęło się bardzo niewinnie, od artykułu, w którym zamierzałem rozjaśnić niepokojącą zagadkę. Niektórzy mówią, że nasze narodowe arcydzieło to „poemat metafizyczny”. Na początku XXI wieku to przecież trzeba rozumieć jakoś inaczej niż w czasach Mickiewicza, inaczej „przed” Heideggerem, a inaczej znów „po” Heideggerze. Rozumieć? A może raczej przemyśleć? Ten proces zajął mi pięć lat. Na szczęście duchem opiekuńczym książki była profesor Ewa Hoffmann-Piotrowska, która zapraszała mnie nieustannie na różne konferencje i sesje, koniecznie „z referatem”. Właściwie od początku miałem jakąś wizję całości, ale nie byłem przekonany, że zdołam ją opisać. Od kogo nauczyłem się najwięcej?

Starałem się przeczytać, a w ostateczności przejrzeć, opracowania i komentarze poświęcone różnym sprawom, często marginalnym. Nawet niektóre fundamentalne rozprawy są w gruncie rzeczy mało znane: specjaliści o nich wiedzą, ale zwykli czytelnicy do nich nie sięgają. Przykładem niech będą Osiemnastowieczne realia „Pana Tadeusza” Jerzego Michalskiego. Bardzo pouczający tekst! Wymarzyłem sobie co najmniej półroczne seminarium, podczas którego zastanawialibyśmy się razem ze studentami, kim też byli tacy bracia Buzwikowie. Piękny temat! No, ale takiej szansy od losu nie dostałem. Wspominam natomiast jak najsympatyczniej spotkanie w praskim Liceum imienia Władysława IV – przez kilka godzin dyskutowaliśmy o Panu Tadeuszu i chyba nikt się nie nudził. Takie rozmowy dają do myślenia. I zachęcają do pracy, rzecz jasna…

W rozmowie z Kingą Michalską na antenie Polskiego Radia wspominał pan, że kluczem do metafizycznego odczytania poematu była „nieoczywistość” oraz wskazywał, że w Panu Tadeuszu mamy raczej do czynienia z bytem niż nicością, że poemat jest pełnią bytu. Czy taka demaskacja świata z kart Pana Tadeusza (ukazująca obecność zła) nie jest jednocześnie demaskacją zastałych „kokonów” interpretacyjnych? Zdarza się bowiem, że – zwłaszcza w odniesieniu do arcydzieł – określone odczytania uznano za kanoniczne i podjęcie próby ich poszerzenia czy polemiki wymaga odwagi. Pokazał pan, że poemat Mickiewicza wciąż żyje, a ostatnie księgi stanowią intrygujący materiał, gdzie „Kochajmy się” staje się nie tyle tytułem, co apelem…

Pięknie to pani odczytała. Zawsze wydawało mi się, że arcydzieło to książka, która pozwala nam zmierzyć się ze współczesnością. Pisząc dziś o Mickiewiczu, nie ma sensu udawać, że wszyscy myśliciele, pisarze, artyści, których poeta nie znał, po prostu nie istnieją. Nie możemy też odrzucić doświadczeń, które nie były wprawdzie jego udziałem, lecz które nas ukształtowały. Często spotykałem się z opinią, że Pan Tadeusz to taki edukacyjny zabytek, pomoc naukowa, hm… Że w związku z tym czegoś tam nie wolno. A niby dlaczego nie wolno? Wielcy interpretatorzy, tacy jak Kleiner, Wyka czy Pigoń, wykonali ogromnie pożyteczną pracę i na pewno moim celem nie jest i nigdy nie będzie prostowanie drobnych (i trochę mniej drobnych) omyłek, których się dopuścili. Ale przecież tkwili oni w swoim czasie, czytali arcydzieło w zupełnie innym otoczeniu. Czy to powinno nam wystarczyć? Nie sądzę. Mówi pani o odwadze, częściej słyszałem o bezczelności, cóż… A najładniej ujęła to słuchaczka moich wykładów w Krynicy. „Pan jest niezależny”, powiedziała. O, pomyślałem nieskromnie: „niezależny” to już jest coś! Do rozmaitych awantur jestem przyzwyczajony. Gdy byłem jeszcze młodziutkim doktorantem, wybitna uczona powiedziała: jak może pan powoływać się na książki, których ja nie znam? Gdybym zwrócił się tak do moich studentów, chyba wyrzuciliby mnie przez okno. No, w każdym razie dużo straciłbym w ich oczach. Czasy są już zupełnie inne. Mogę teraz dostać w internecie burę od trzynastolatki, ale ostatecznie nie wszystkie zmiany zasługują na potępienie.

Ważnym wątkiem jest fenomen księgi oraz metafora księgi-przestrzeni, księgi-pałacu. Na czym według pana polega tu „zamieszkiwanie”, ale – co ważne – widziane z perspektywy zarówno pisarza, jak i literaturoznawcy – teoretyka i interpretatora? W zbiorze pana esejów o literaturze Zamieszkać w Bibliotece czytamy, że wygasanie potrzeb metafizycznych może oznaczać powolne zamieranie literatury, zaś tytuł tego zbioru jest jakby hasłem wywołującym zestawienie Heideggera z Borgesem (metafor ludzkiego bytu i wszechświata). Oba te nazwiska pojawiają się zresztą w odniesieniu do dzieła Mickiewicza. Jak to jest z tym czytaniem klasyki przez pryzmat innych doświadczeń lekturowych? Jak w tym kontekście jawi się ponadczasowość arcydzieł?

Paradoks polega może na tym, że wszystko się zmienia. Przyzwyczailiśmy się postrzegać Bibliotekę niczym Parmenidesową kulę bytu, niezmienną, wieczną, niewzruszoną. A tu ktoś wpada między półki, zaczyna robić porządki, a nawet otwiera okna, zagląda do różnych zakamarków, unoszą się tumany kurzu… Ujmijmy to może inaczej. Paul Valéry mówi, że arcydzieło „traci żar”, ale nie ulega „dekompozycji”. Aha, to znaczy, że staje się pomnikiem. Zupełnie się nie zgadzam, ale proszę teraz zauważyć, do jakiego interesującego spotkania doszliśmy. Z jednej strony martwy pomnik, z drugiej – żywe dzieło, tekst, który do mnie mówi, o ile potrafię go zrozumieć, a może nawet ze mną rozmawia. W przeciwieństwie do pomnika, rzecz jasna, który pozostaje milczący. Exegi monumentum… Dlatego papier jest trwalszy od spiżu. Właściwie nie papier, tylko ludzka myśl, wyrzeźbiona w języku przez kogoś, kto ma poczucie piękna. Zapytany, a raczej przyparty do muru, wypowiadałem się wielokrotnie na temat perspektyw literatury, żywotności klasyki, przyszłości książki. Byłem raczej optymistą, bo wydawało mi się, że nie można człowieka (generalnie rzecz biorąc) do niczego przymusić. No, ale ludzkie potrzeby są różne, a jak się okazało (moi studenci wiedzieli o tym od dawna), potrzeby nie pojawiają się same. Trzeba ludziom uświadomić, czego naprawdę potrzebują. Od tego jest reklama, no i media. Co więc nam pozostaje? Rozczarowanie. Inteligentny badacz mógłby napisać monografię rozczarowania w europejskiej kulturze. Heidegger umierał rozczarowany, a Mickiewicz nie? A Owidiusz? Proszę, mamy temat. A czytelnik albo się zainteresuje, albo nie. To jest ryzyko każdego pisania.

Intertekstualność i gra z konwencją stanowią cechę pańskiego pisarstwa. Abstrahując w tym momencie od licznych prac naukowych, chciałabym zatrzymać się nad powieścią z 2018 roku Jesień. Jej wybór nie jest przypadkowy w kontekście rozmowy o czytaniu poematu Mickiewicza przez pryzmat metafizyki. Jesień odbieram jako próbę odpowiedzi na ponowoczesne spojrzenie na powieść egzystencjalną. Edward Kasperski wskazywał na dystans egzystencjalizmu i ponowoczesności, który sprowadził egzystencjalizm (dawniej aktualny) do czasu dokonanego i przewartościowania przeszłości. Czy to nie jest tak, że w pańskiej twórczości ten dystans zostaje przezwyciężony poprzez formę i narrację? Tu nic się nie dewaluuje, trwanie jest ponadczasowe, a absurd, inaczej niż w wydaniu Camusa, nie oczyszcza, lecz staje się reakcją obronną bohatera. Jak ta powieść jest postrzegana? Czy nie jest także powieścią metafizyczną?

Mam nadzieję, że jest, co oczywiście oceni czytelnik. Mało kto przeczytał Jesień, chociaż ja sam uważam tę powieść za moją najlepszą i najważniejszą książkę. Jak jest postrzegana? Jedna z moich dawnych magistrantek powiedziała, że to książka „wymagająca” – czy ja wiem? Z kolei pewna recenzentka napisała, że to powieść bardzo prosta i od początku wiadomo, ku czemu narrator zmierza, żadnych trudności tu nie ma. No i bardzo dobrze, ja nie boję się prostoty. Pan Tadeusz też jest prosty – to znaczy prosty do czasu, po pierwszej, drugiej, może trzeciej lekturze. A potem pojawiają się komplikacje, których również nie unikam. Trudno mi spojrzeć na swój tekst z perspektywy teoretyka literatury, bo przy takiej postawie powieść zamieniłaby się szybko w jakiś akademicki elaborat, o ile nie martwy preparat, który jakiś życzliwy badacz umieści na szkiełku mikroskopu albo i nie. A jeśli zacznie się nudzić podczas lektury, to już katastrofa! Pisząc Jesień, trzymałem się właściwie dwóch pomysłów i trzech wątków (to chyba rzeczywiście jest bardzo prosta powieść!). Te trzy wątki są oczywiste, więc nie będę ich wymieniał.

A pomysły?

Po pierwsze, starałem się, by narrator był jak najmniej podobny do mnie, co zdaniem jednych się udało, zdaniem innych raczej nieszczególnie. Pedantyczni czytelnicy chwytają mnie za guzik i dręczą pytaniami w rodzaju: tu przecież jest ten pan, którego nie lubisz, a tam – pani, która na ciebie doniosła… Ach, tego pewnie nie da się uniknąć. Tak czy inaczej, na ogół piszemy o tym, co nas spotkało. Drugi pomysł pożyczyłem od Gombrowicza i innych. Narrator mojej powieści nie jest do końca szczery ani wiarygodny, zauważyła pani? On na pewno nie mówi wszystkiego, co wie, za to podsuwa czytelnikowi mnóstwo niepotrzebnych albo wręcz zmyślonych informacji. Jak to było z tachionami? Jak to jest z tym chipem ratującym życie w obliczu katastrofy? To niegodziwe, powiedziała moja znajoma. Tak przecież nie wolno. A jakże! Lecz przecież wiadomo od dawna, że używamy słów, by coś ukryć, zagmatwać, przeinaczyć. Nie tylko komunikujemy czy wyrażamy nasze prawdziwe emocje. Istnieje ciemna strona języka, bez której trudno się obyć. Mówimy, żeby nie powiedzieć. Każdy czytelnik jest skarbem, zwłaszcza w tych ciężkich czasach. A czytelnik wnikliwy, czujny, nieufny? Ach, takiego należałoby przywiązać do fotela i obdarzyć stosem lektur. Niech siedzi i czyta.

Obecność zła w Panu Tadeuszu przedstawił pan mówiąc o „migotaniu zła”, o jego przenikaniu się z dobrem i dyskretnej obecności. Postaci w Jesieni to w znacznej mierze ludzie niespełnieni, których marzenia przegrywają w konfrontacji z rzeczywistością. Czy w tych obrazach mamy do czynienia z „migotaniem zła”? Albo inaczej – co z problemem woli w procesie czynienia zła?

Zło jest oczywiście (może obok cierpienia?) największym tematem literatury, ale także filozofii, najważniejszym dylematem metafizycznym. Heidegger je omija, może żył za krótko (ha!), żeby dokładniej mu się przyjrzeć. Jeśli chodzi o Pana Tadeusza, to wydaje mi się, że jest to pytanie kluczowe. Albo – jak twierdzą niektórzy badacze – w zakończeniu poematu wszystkie tarcia, przeciwności, dysonanse ustępują i zaczyna się idylla (zaczyna ponad i poza historią, bo przecież wiemy, a Mickiewicz też wiedział, jak skończy się marsz Napoleona na Moskwę), albo też zło JEST. Ukrywa się czasem i wtedy go nie widać, ale jednak pozostaje. Ma swoje światło i swoją moc przyciągającą, stąd to „migotanie”. Dlaczego ludzi kusi zło? Mamy na przykład odpowiedź Baudelaire’a i mamy wizję Dostojewskiego, chyba nie do przyjęcia dla kogoś, kto nie wychował się w prawosławiu. No i mamy analizę Mickiewicza, która i dziś wydaje się godna przemyślenia. W swojej książce starałem się poddać arcydzieło najcięższym próbom – nie bigos, nie polonez, nie serwis (choć to wszystko piękne i ważne), lecz zło, krew, zemsta, trud istnienia. Czy Mickiewicz dopomaga mi jeszcze w zrozumieniu czegokolwiek? Czy mogę iść jego śladem, czy na początku XXI wieku nasze drogi, autora i czytelnika, jednak się rozchodzą? Moim zdaniem, Mickiewicz wychodzi z tej konfrontacji zwycięsko. Kto chce, niech powie, że przecież jest prorokiem. Może i tak.

Co do Jesieni, to oczywiście ma ona raczej ciemny koloryt, nie tylko dlatego, że tytuł kojarzy się z porą roku symbolizującą raczej schyłek niż dojrzewanie czy rozkwit. Jesień cywilizacji, jesień kultury, jesień Zachodu, jesień dla naszej planety? Mnóstwo inspiracji, prawda? Ale jest jeszcze jesień w życiu narratora, bo on przecież się starzeje. Jest hipochondrykiem i strasznie boi się najmniejszego skaleczenia – bardziej nawet niż końca świata, tak myślę. A że zaczęła się dla niego jesień, to uświadamia mu nie tylko cała ta krzątanina związana z kosmiczną katastrofą, ale i spotkanie z rozkoszną lolitką.

Jak trochę pożyjemy, każdy z nas usłyszy to, co słyszy narrator: jesteś starym człowiekiem, nie lubimy takich jak ty, nie jesteś jednym z nas. Czy to – z perspektywy wrażliwej i ambitnej jednostki – nie jest już końcem świata?

Kim jest Henryk – głosem pamięci, „Wergiliuszem”?

Autor chyba nie powinien znać odpowiedzi, lecz wsłuchiwać się w głos czytelnika. Zacznę od wyjaśnienia, że w moich książkach postacie noszą takie imiona, jakie muszą mieć, by były wiarygodne. Wykazuję jakieś skłonności kabalisty, który wierzy święcie, że odebranie komuś prawdziwego imienia pozbawia tę osobę tożsamości, a może i egzystencji. To stawało się już nieraz przyczyną moich kłopotów. Jedni mówią więc: ależ to Henryk S., z którym kiedyś się przyjaźniłeś, bo to przecież w jego młodzieńczej powieści pojawia się słynna „misiówka”, której poszukują daremnie twoi bohaterowie. Oczywiście, Henryk jest lepszym znawcą alkoholi niż ja, choć pojawiające się w tekście ulubione wino Michela Houellebecqa to już mój pomysł. Henryk S.? I tak, i nie. Bo przecież od razu na początku rozgniewana pani nauczycielka nazywa Henryka „Ofterdingenem”. No cóż, nie ukrywam, że Henryk von Ofterdingen Novalisa to dla mnie bardzo ważna powieść. Autor był jedynym mistykiem, który dopuszczał tę możliwość, że zaświaty znajdują się pod ziemią, a nie w niebie. Dla niego górnik był właściwie mistykiem. W zakończeniu Jesieni podziemia stanowią naturalne otoczenie dla Henryka.

Czym jest „asteroida”, która staje się symbolicznym rekwizytem? Niczym u von Triera pokazuje w skali kosmicznej kwestie obecne nie tylko w Jesieni, ale także w zbiorze Dom chińskiego mędrca, którego podtytuł brzmi przecież „eseje o samotności”, czy w Ciemnych skrzydłach Ikara – rozważaniach o rozpaczy. Czy scenariusze schyłku lub gwałtownego końca zawsze kończą się tak samo?

Tak, niestety, scenariusze są zawsze takie same – tylko w tandetnych filmach katastroficznych pojawiają się dzielni naukowcy ratujący świat (często są to zresztą naukowcy-amatorzy albo znakomici, lecz ekscentryczni uczeni wydaleni z placówek naukowych, pozbawieni katedr za głoszenie nieprawomyślnych poglądów). Te najrozmaitsze sposoby ocalenia są powodem irytacji krytyki filmowej i widzów, wyśmiewających niewiarygodne koncepty, w które wierzą tylko naiwni. O ile dobrze pamiętam, scenariuszy zagłady jest jedenaście: uderzenie asteroidy, zmiany na Słońcu, wtargnięcie nieznanej planety (jak w Melancholii Larsa von Triera), epidemia, inwazja obcych i tak dalej. Jest jeszcze scenariusz zapowiedziany w Objawieniu św. Jana, ale i tutaj Ziemia ma raczej marne szanse przetrwania. Po co Ziemia tam, gdzie będzie niebo, „niebo wszędzie”, jak pisał Krasiński? Skończyłem Jesień bodaj pięć lat temu i już wówczas media informowały o możliwym końcu świata, nieuniknionym spotkaniu z asteroidą, mniejszą lub większą. Jednak również uczeni zajmujący się badaniem kosmosu nie mają dla nas dobrych wiadomości. Nasz spokój i optymizm wynikają może z faktu, że humaniści i ludzie stroniący od fizyki czy astronomii, zajęci swoimi codziennymi kłopotami, myślą głównie o tym, co wydarzy się za tydzień, za miesiąc, za rok. Kto martwiłby się katastrofą, której prawdopodobnie nie dożyjemy? Czytając te wszystkie mroczne przepowiednie, myślałem: to przecież cud, że jeszcze żyjemy. I odkrywałem straszną i bolesną prawdę: wobec tych wszystkich kosmicznych zjawisk jesteśmy kompletnie bezbronni. Nie ma statków ratowniczych, nie ma skutecznej ochrony pod ziemią czy pod wodą, nie ma ucieczki. Możemy jedynie zaufać wyobraźni, religii, czy ja wiem?

Mój pamiętnik literacki (wart uwagi także dlatego, że istnieje w formie cyfrowej i jest dziełem w procesie) jest tym rodzajem tekstu, w którym wątki biograficzne obrastają w kolejne doświadczenia – życiowe i lekturowe, ale przede wszystkim to tekst o literaturze. Czy nie jest tak, że niektóre wątki stały się swoistymi metaforami i leitmotivami powracającymi także w pańskich utworach powieściowych? W eseju o Stempowskim przywołał pan porównanie eseisty do flâneura, a jak określiłby pan pisanie tego „cyfrowego pamiętnika”?

To wszystko się rzeczywiście jakoś łączy. Nie potrafię pisać bezosobowo, staram się wypowiadać zawsze we własnym imieniu, co niektórych ogromnie denerwuje. Nie zastanawiali się chyba nigdy nad istotą autobiografizmu. Dlaczego tak się dzieje, że o jednych sprawach nie możemy i nie chcemy mówić, a inne wprost domagają się ujawnienia? To tylko pozornie zależy od autora – o ile jest prawdziwym artystą, sam ustanawia granice, o ile jest człowiekiem, który nie chce mieć kłopotów, zachowa wszystko dla siebie albo poprzestanie na towarzyskiej plotce. Pisanie nie jest procesem do końca racjonalnym i wiele racji mają ci, którzy twierdzą, że coś (albo ktoś) nami „pisze”, tak jak pisze się piórem umoczonym w kałamarzu. Przecież pani wie, jak bywa. Czasem palce same biegną po klawiszach, a czasem gotowi jesteśmy iść po zakupy, umyć podłogę, nawet zrobić pranie, byle tylko nie pisać. Bo wiemy (ale skąd właściwie wiemy?), że przy biurku nie czeka nas nic dobrego! Szkoda, że nie posługujemy się tak zwanym kwestionariuszem Prousta, bo odpowiedziałbym od razu bez wahania, że moją największą wadą jest naiwność. Zdecydowałem się opowiedzieć historię powstania każdej z moich książek, bo doszedłem do wniosku, że młodsze i najmłodsze pokolenie na dobrą sprawę nie wie już, jak kiedyś się pisało i wydawało, jakie trudności trzeba było przezwyciężyć, by dotrzeć do czytelnika. Wierzyłem głęboko, że jeśli napiszę prawdę, to nikt się nie obrazi. Tytuł i pomysł zaczerpnąłem od Weyssenhoffa, którego powieść o Podfilipskim cenię znacznie wyżej niż większość historyków literatury. To moja pierwsza książka, a raczej książeczka, pisana w odcinkach. Nie miałem pojęcia, że wywoła tyle negatywnych reakcji. Nie planowałem skandalu, ale i nie chciałem niczego ukrywać.

Czy przenikanie się zagadnień problemowych widocznych w pańskich utworach literackich i eseistycznych objawia się już na etapie twórczym? Czy to efekt „zaplecza myślowego”, powracających inspiracji filozoficznych i doświadczeń, przetwarzanych na różny materiał literacki, czy też świadome dążenie, by różne opisy ludzkiej egzystencji ostatecznie układały się w spójną całość?

Spójność nie jest i nigdy nie była moim celem, zwłaszcza że chodzi tu o pojęcie tak wieloznaczne. Dziś pożądanym kryterium estetycznym jest raczej różnorodność, a nawet rozproszenie, rozbicie, brak scalenia. No, zresztą w sztuce najnowszej wolno właściwie wszystko. Napisałem Mój pamiętnik literacki, bo chciałem się przyjrzeć temu, co przez mniej więcej czterdzieści lat zrobiłem. Ktoś powie, że napisałem za dużo i że pisałem o wszystkim. Nie jest to prawdą, bo pisząc, ograniczałem się właściwie do kilku tematów. W czasach mojej młodości modne były próby ujmowania wieku XIX jako całości. W Polsce jest to szczególnie pożądane, bo jak ktoś bada romantyzm, to lekceważy tak zwany pozytywizm, a znów pozytywiści nie dostrzegają Młodej Polski i tak dalej. Chciałem ogarnąć dwa stulecia: wiek XIX, dla naszej historii niezbyt pomyślny, był jednak prawdziwym „wiekiem literatury”, „wiekiem książki”. Pisarze narzucali mody, ustanawiali styl, rządzili na salonach i w gazetach. To były naprawdę piękne czasy. Nigdy już, wcześniej ani później, nie szanowano tak pisarzy i nie obawiano się tak bardzo ich opinii. Na świecie Stendhal, Flaubert, Baudelaire, Dostojewski, a u nas Mickiewicz, Norwid, Prus, Wyspiański. Fantastyczna epoka. A później przyszedł wiek XX – pisarze wcale nie gorsi: choćby Proust, Eliot, Joyce, Rilke – ale jednak zaczął się już kryzys, może nawet zmierzch, którego następstwa dziś oglądamy.

Oczywiście dla kogoś takiego jak ja esej jest gatunkiem bardzo dogodnym. Napisałem Moją historię eseju, ułożyłem i opatrzyłem obszernym wstępem antologię Polski esej literacki. Próbowałem udowodnić, że w naszych czasach esej nie jest już marginesem czy gatunkiem „paraliterackim”, jak to się kiedyś mawiało. Skoro znika dramat jako samodzielna forma pisarstwa, to może jego miejsce w klasycznej trójcy rodzajów literackich – obok poezji i powieści – zajmuje esej? Tak to widziałem, ale kiedy po esejach o samotności, wierności i rozpaczy ukończyłem tom esejów o śmierci, nikt nie chciał go opublikować. W szufladzie mam powieść Zanim przyjdą Chińczycy, której szukają bohaterowie Jesieni – szukają, bo nigdy nie została wydana. Ktoś szuka mojego niewydanego rękopisu – piękna perspektywa, ale bardzo ryzykowna.

W szufladzie zostało jeszcze trochę miejsca? Co ostatnio do niej trafia?

Sielanki. Może nie są podobne do utworów Wergiliusza czy Szymonowica, ale… No cóż, trudno ukryć, że wszyscy poszukujemy dziś arkadii.

RECENZJE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NASZA OKŁADKA

Pan Tadeusz
inaczej czytany

Marcin Lutomierski

Jan Tomkowski

„Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny

Wrocław : „Ossolineum”, 2019

374 s. ; 23 cm. – (Osso Wczoraj i Dziś). – zł 39

Mickiewiczowskie arcydzieło było i jest odczytywane przede wszystkim w kontekstach biograficznym, literackim, kulturowym czy historycznym, o czym świadczy bardzo pokaźna literatura przedmiotu. Pana Tadeusza wielokrotnie interpretowano w krytycznoliterackich komentarzach, przyczynkarskich artykułach oraz szczegółowych studiach i monografiach.

Tekst poematu stanowił również istotne wyzwanie dla edytorów naukowych. Po wielu nierzadko burzliwych dyskusjach i polemikach historyków literatury oraz dzięki żmudnej pracy wybitnych edytorów (przede wszystkim Stanisława Pigonia, Konrada Górskiego, Zofii Stefanowskiej-Treugutt i Zbigniewa Jerzego Nowaka) tekst poematu został oczyszczony z tzw. błędów pióra, błędów drukarskich oraz nadmiernych ingerencji wydawców. Starania edytorów naukowych zaowocowały również takimi modernizacjami interpunkcji i pisowni, które nie zmieniając intencji Mickiewicza, umożliwiają współczesnemu czytelnikowi zrozumiałą lekturę utworu.

Pan Tadeusz doczekał się wielu różnego typu twórczych kontynuacji i nawiązań w tekstach kultury – nie tylko literaturze, ale i teatrze, malarstwie, filmie czy reklamie. W związku z powyższym dzisiejszy odbiorca jednego z najbardziej znanych dzieł Mickiewicza może odnieść wrażenie, że wszystko, co najważniejsze o tym utworze, zostało już powiedziane, a badać można jedynie wąskie aspekty. Ponadto współczesny czytelnik ma praktycznie nieograniczony dostęp do tekstu poematu Mickiewicza. Wiele bibliotek cyfrowych udostępnia dawne wydania, wśród których jest nawet pierwodruk. Za pośrednictwem m.in. biblioteki wolnelektury.pl arcydzieło Mickiewicza można czytać w nowoczesnych formatach przy użyciu smartfona, tabletu czy innego urządzenia mobilnego. Dodatkowo Wolne Lektury oferują bezpłatny audiobook z tekstem całego utworu. W nietypowy sposób treść poematu przybliża książka Pan Tadeusz w obrazkach, czyli historia szlachecka z roku 1811 i 1812 opowiedziana kreską po 200 latach! (narysowała Magdalena Wosik, 2012). W kontekście dostępności utworu warto jeszcze wspomnieć, że jesienią ubiegłego roku jedna z największych sieci sklepów w Polsce dystrybuowała reprint lwowskiej edycji poematu z ilustracjami Michała Elwira Andriollego opublikowany przez „Świat Książki” w bardzo przystępnej cenie.

W tak złożonych okolicznościach recepcji Mickiewiczowskiego eposu wielokrotnie analizowanego i dostępnego „na wyciągnięcie ręki” ukazuje się monografia prof. Jana Tomkowskiego „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny. Jest to obszerny tom gromadzący osiemnaście niezwykle interesujących esejów, których autor jeszcze raz bierze pod lupę tekst arcydzieła. Jednakowoż lupa ta wydaje się zgoła inna od tych, którymi posługiwali się dotychczasowi badacze. W swoich dociekaniach Tomkowski odczytuje poemat na nowo – w kontekście metafizycznym, choć z uwzględnieniem wcześniejszych interpretacji (niestety, mankamentem książki jest brak bibliografii oraz indeksu osobowego). Dostrzega, że „za materialną zasłoną rzeczy coś się jednak kryje, coś większego, coś istotniejszego, może bardziej wieloznacznego i na pewno bardziej mrocznego”. Efektem tak wnikliwej i niestandardowej lektury są naukowe eseje o walorach literackich. Dzięki temu książkę czyta się jak zbiór pasjonujących gawęd, które prezentują dotychczas słabo rozpoznane lub nieznane odsłony Pana Tadeusza.

Badacz analizuje szczegóły, ale wciąż ma na uwadze całościową wymowę poematu. Tutaj konkret ukazany w innej perspektywie „przestaje być dekoracją, rekwizytem, muzealnym eksponatem. Rzeczy i byty budują świat, nie tylko ozdabiają go, nadając kolory i walor autentyczności”. Zawsze wychodząc od tekstu, autor wydobywa z niego frapujące fragmenty, których sygnałem niech będzie tajemniczy wieprz zgrzytający zębami i kradnący snopy zboża (X, 31—32).

Jednym z najważniejszych wniosków z dociekań Tomkowskiego wydaje mi się odrzucenie idylliczności poematu. „Ci wszyscy – przekonuje autor – którzy chcieliby dojrzeć w Panu Tadeuszu poemat pełen humoru i radości, mają mimo wszystko kłopot, znajdując w nim raz po raz sceny nagłej i gwałtownej śmierci, brutalnego i bezlitosnego zabijania, przykłady okrucieństwa i przemocy”. Niekiedy są one zawoalowane, a innym razem dosłowne. Badacz przypomina zarówno o obrazach śmierci i umierania, które są przejmujące nie mniej niż analogiczne sceny w Dziadach, jak i o elementach makabrycznych. Jednocześnie wojna okazuje się tu nader kuszącym żywiołem – odrywającym od teraźniejszości, odrzucającym analizy i pozwalającym marzyć – a przy okazji toczyć prywatne boje i dokonywać własnych porachunków. Taka postawa była bliska nie tylko Gerwazemu, Dobrzyńskim, ale i Sędziemu oraz innym przedstawicielom szlachty. Jakże trafna i smutna zarazem jest więc konstatacja badacza, że skłonność do konfliktu – który nigdy nie zakończy się zgodą – jest zakorzeniona w psychice większości bohaterów Pana Tadeusza. Przecież nawet pokojowo nastawiony wobec świata Wojski ma… nóż w rękawie. Eseista przekonująco dowodzi, że zło migocze w całym poemacie Mickiewicza.

Oprócz rozważań na temat obecności zła w świecie Mickiewiczowskiego eposu chciałbym jeszcze tylko zasygnalizować występujący na różnych kartach tej książki motyw nieoczywistej postaci Maćka Dobrzyńskiego – krytycznego, szorstkiego, bezgranicznie samotnego, niezależnego w opiniach, który „wydaje się dla każdej wspólnoty prawdziwym, choć rzadko docenianym skarbem”.

Monografię Jana Tomkowskiego można, a nawet trzeba, polecić nie tylko badaczom literatury, lecz także nauczycielom i dziennikarzom oraz innym popularyzatorom wiedzy o Mickiewiczowskim arcydziele. Sądzę, że książka będzie prawdziwą ucztą dla wszystkich czytelników Pana Tadeusza, którzy chcą zejść z wymierzonego i dobrze ubitego gościńca, żeby wędrować krętymi ścieżkami i nasycać się nowymi widokami na treść poematu.

O LITERATURZE

Poeta
Grochowiak

Piotr Łuszczykiewicz

Jacek Łukasiewicz

Poeta Grochowiak

Wrocław : Wrocławski Dom Literatury

„Warstwy”, 2019

531 s. ; 24 cm. – zł 59

Z Jackiem Łukasiewiczem, naukowcem, krytykiem literackim i poetą, łączy mnie kilka rzeczy. Przede wszystkim pewne podobieństwo nazwiska, dzięki któremu podpisywałem już książki wybitnego badacza, aby nie robić polującym na autograf przykrości.

Odsyłałem także PIT jakiejś nieznanej mi instytucji do Wrocławia, co przez chwilę dezorientacji przyniosło mi trochę marnej pociechy. Jednak przede wszystkim łączy nas Stanisław Grochowiak, wybitny autor pokolenia przełomu politycznego 1956 roku, którego rówieśny mu Łukasiewicz znał od dzieciństwa i którego do przedwczesnej śmierci poety w 1976 roku był przyjacielem. W moim zaś przypadku Grochowiak stał się przedmiotem czteroletnich studiów doktoranckich, a jego wiersze miłosne uczyniłem obiektem rozprawy, która bez wielu rad Łukasiewicza miałaby na pewno inny, niechybnie gorszy kształt. Biograficznie dzieli nas całe trzydzieści lat, ale cóż to jest, jeśli uświadomić sobie, że od odejścia Grochowiaka minęły już grubo ponad cztery dekady. Tyle, ile trwała cała powojenna epoka polityczna i literacka.

To czas, po którym krytyczne przemyślenia zamieniają się powoli w historię literatury, kiedy wiemy już znacznie więcej o osobistych i zbiorowych kontekstach powstałych dzieł, gdy wypróbowaliśmy różne pryzmaty w naukowych oglądach twórczości. Czy rzeczywiście tak jest w przypadku Stanisława Grochowiaka? Nie wiem. Wydaje mi się, po lekturze książki Jacka Łukasiewicza, że większość artykułów i książek na temat koryfeusza odwilżowej generacji – nie wyłączając i mojej, niech nawet będzie, że pionierskiej monografii – więcej powiedziała o badaczach, o ich metodologiach i wyobraźniach, niż o badanym autorze i jego poezji. To cenne doświadczenie dla naukowca, niemniej nieco zbyt prywatne, by dzielić się nim z szerszym odbiorcą. Jeżeli ktoś pragnie dziś czegoś się dowiedzieć o Stanisławie Grochowiaku, zwłaszcza poecie, ale też i prozaiku czy dramaturgu, powinien czytać – oczywiście prócz samych wierszy – przede wszystkim doskonale objaśniające tę twórczość teksty Łukasiewicza. To ułatwienie, ale i ubezpieczenie. Zainteresowany nie trafi bowiem wtedy na faktograficzne przeinaczenia, interpretacyjne fantazje bądź zwykłe głupstwa, wynikające z nieczytania czy z niedoczytania źródeł albo – co gorsza – z czytania ich z drugiej ręki, za pośrednictwem istniejących, a pełnych usterek opracowań.

Nie chcę się znęcać nad koleżankami i kolegami z branży ani użalać nad samym sobą, nie będę zatem wchodzić w rozmaite zawstydzające szczegóły bibliografii przedmiotowej, a nawet podmiotowej Grochowiaka, ponieważ i w licznych wydaniach wierszy roi się od karygodnych błędów. Łukasiewicz tymczasem gwarantuje poprawne lekcje utworów, które znał zazwyczaj wcześniej niż inni, jeszcze przed drukiem, względnie starannie odcyfrował z rękopisów. Nade wszystko jednak wrocławski naukowiec z niedościgłą wiedzą historyczną oraz mistrzowskim przygotowaniem hermeneutycznym analizuje dzieła swojego przyjaciela, czego przykładem jest najnowsza książka, Poeta Grochowiak. Pisze Łukasiewicz w jej wstępie: „Książka składa się z dwóch części. W pierwszej przedstawiam moją lekturę wierszy Stanisława Grochowiaka opublikowanych przez niego w tomach, zachowując porządek chronologiczny, w drugiej – sięgam także do ineditów i tekstów rozproszonych, omawiam również kilka zagadnień, które można uznać za wnioski z lektury, jej uzupełnienie oraz podsumowanie. Są to kwestie należące do poetyckiej antropologii, poetyckiej teologii i poetyckiej sztuki. Stąd tytuły rozdziałów. Omawiam też wydarzenia historyczne, ich wpływ na poezję autora Nie było lata”.

Nadzwyczaj skromny jest ów pierwszy akapit ogromnej, bo ponad pięciusetstronicowej pracy, będącej monografią – nie, nie „życiopisania” czy też „życiopoezji”, jak podpowiadałyby dawne roztrząsania nad Markiem Hłaską bądź Edwardem Stachurą, lecz raczej „pisaniożycia” lub „poezjożycia”. Można by wręcz powiedzieć, że Jacek Łukasiewicz stworzył publikację w rodzaju encyklopedii artystycznej Grochowiaka, zupełnej i skończonej, gdy idzie o stworzone przez leszczyńskiego autora wiersze, lecz także uzupełnionej, gdzie tylko było to możliwe, o nieskończenie bogate pozaliterackie nawiązania.

A więc: wiersz po wierszu, temat po temacie, kontekst po kontekście. Czy daje to obraz całkowity niezwykle w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych popularnego autora? Twórcy estetyki turpizmu, względnie – jak sam wolał o tym mówić – mizerabilizmu, czyli liryki bytów ułomnych i przedmiotów zużytych, owej – tak silnie osadzonej w realiach zdemolowanej przez wojnę Polski – groteski, ale i metafizyki marności. Tak zarazem czułej i współczującej? Po wielokrotnej, i nieustannie sprawiającej poznawczą przyjemność, lekturze Poety Grochowiaka jestem pewien, że tak. Jacek Łukasiewicz zbudował obraz swojego bohatera inaczej, niż to miało miejsce ostatnio w wielkich monografiach, na przykład Andrzeja Franaszka o Czesławie Miłoszu. Wyszedł nie od życia człowieka, którego nie da się nigdy do końca ogarnąć i przeniknąć, lecz od jego dzieła, będącego sumą najprawdopodobniej – tego jednak definitywnie nie wiemy – wszystkich istniejących utworów artysty. Podążanie ową ergocentryczną ścieżką dało w tym wypadku znakomity rezultat. Życia Grochowiaka bowiem – burzliwego w sferze emocjonalnej i skomplikowanego zawodowo, ale krótkiego i kameralnie ograniczonego przez peerelowską rzeczywistość – nie da się porównać z ponad dwa razy dłuższą, międzynarodową, chciałoby się powiedzieć, symfoniczną biografią Noblisty. Niemniej i ten wizerunek, nakreślony przez Łukasiewicza, jest również, w innych wymiarach i proporcjach, niezmiernie ciekawy: „Na obraz Grochowiaka poety nakładało się postrzeganie jego osoby w innych życiowych rolach. Był to więc Grochowiak redaktor, fascynujący gawędziarz, przyjaciel. I Grochowiak wyniosły, wypowiadający się w różnych okazjach w telewizji, zaangażowany politycznie czy quasi-politycznie. Autor przenikliwych sądów o poezji, a także dramaturg i powieściopisarz. Był wspaniały biesiadnik Grochowiak i jakże inny Grochowiak, dotknięty chorobą alkoholową. Re-lektura wszystkich kolejnych tomików wierszy pozwala zakwestionować wiele z uproszczonych wizerunków”.

Pozostawiam już analizy i interpretacje wierszy. Nie da się ich sprawozdać w recenzji. Są jednocześnie przykładem wirtuozerii warsztatowej i znaczeniotwórczej powściągliwości – nader rzadkiego połączenia w dzisiejszym świecie nauki i krytyki, pełnym egocentrycznych fantazmatów objaśniaczy uprawiających literaturoznawstwo jako gatunek literacki. Zwrócę jednak uwagę na pewne – być może niezaplanowane – osiągnięcia monografii Łukasiewicza. Przekazał on na przykładzie Grochowiaka gorzką prawdę o kręgach wolności wypowiedzi artysty. Bezsprzecznie jest ona największa w dziełach artystycznych, gdzie naturalna polisemia języka, stylowo-kompozycyjna energia kreacji, swoboda wyobraźni twórczej, a nawet ideowa dezynwoltura nie dają się spętać – lub z takich pęt ciągle się wyślizgują – wszelkim koncesjom zewnętrznym. Oczywiście nie dotyczy to tekstów programowo dogmatycznych, ale o takich tu nie ma mowy. Dużo gorzej rzecz się przedstawia w publicystyce czasopiśmienniczej, natomiast prawdziwym niszczycielem wolności są media audiowizualne, w tym zwłaszcza telewizja. Jeśli ktoś pragnie nadal czytać i lubić Grochowiaka – podobnie zresztą jak na przykład Zbigniewa Herberta – nie powinien sięgać po zapisy audycji i wywiadów dla szatańskiego srebrnego ekranu. Działa on na poetów i w ogóle na artystów jak trująca mikstura, czyni z nich rezonerów spłaszczonych powinności sztuki, zasłuchanych w swoje uroczyste głosy i tokujących do wyobrażonej władzy i wirtualnego społeczeństwa obezwładniające wprost niekiedy bzdury. Na szczęście telewizja i jej archiwa starzeją się znacznie szybciej niż poezja. A poezja Stanisława Grochowiaka jest na wyciągnięcie ręki. Głównie za sprawą Jacka Łukasiewicza.

Schulz: lektura
i tortura

Jerzy Franczak

Józef Olejniczak

Pryncypia i marginesy Schulza

Eseje

Gdańsk : Fundacja Terytoria Książki, 2019

159 s. ; 24 cm. – (Biblioteka Schulz / Forum 7)

Henri Lewi

Bruno Schulz, czyli strategie mesjańskie

przeł. z fr. Tomasz Stróżyński

Gdańsk : Fundacja Terytoria Książki, 2019

155 s. ; 24 cm. – (Biblioteka Schulz / Forum 6)

Właśnie ukazały się dwie książki o pisarstwie Brunona Schulza – przekład francuskojęzycznej monografii oraz zbiór szkiców polskiego badacza. Tworzą one ciekawe, kontrastowe zestawienie; jedna z nich jest erudycyjna, uważna i subtelna, drugą natomiast cechuje niekompetencja, dogmatyzm i efekciarstwo.

Tytuł rozprawy Józefa Olejniczaka, Pryncypia i marginesy Schulza, wydaje się mylący; autorowi daleko do pryncypialności, a rozważania, którym przypisuje marginalny charakter, znacząco wzbogacają stan badań. Śląski literaturoznawca zaczyna od toposu skromności: twierdzi, że mimo wieloletniej fascynacji unikał pisania o Schulzu. Gdy w końcu wstąpił do „zakonu egzegetów”, poniechał gestów likwidatorskich i postanowił wzbogacić refleksje wielkich poprzedników, takich jak Sandauer, Ficowski czy Jarzębski. Autor przedstawia nam „kolaż namysłów” – zbiór tekstów, z których większość miała swoje pierwodruki. Nawroty wątków i powtórzenia w niczym nie umniejszają wagi tak skomponowanej całości.

Olejniczak nie ustanawia jednej mocnej wykładni, nie próbuje zrewolucjonizować schulzologii poprzez ustanowienie radykalnie nowej perspektywy, jak to miało miejsce w publikacjach Krzysztofa Stali czy Michała Pawła Markowskiego. Przejmuje tezy znane z literatury przedmiotu: te o poszukiwaniu „brakującego słowa”, o afabularności i kryzysie reprezentacji, o dziele otwartym i autotematyzmie. Mnoży filozoficzne konteksty, sięgając do wokabularzy Derridy, Blooma, Foucaulta czy Baudrillarda. Buduje nieoczywiste paralele: zestawia Sklepy cynamonowe i Sanatorium pod klepsydrą z twórczością Wata i Wittlina w kontekście dyskursów Zagłady, przedstawia prozę Myśliwskiego jako przykład „promieniowania dzieła Schulza”, czyta Wiosnę w kluczu tematycznym, budując genealogię motywu sięgającą Pana Tadeusza i naświetlając jego związek z problematyką niepodległościową (Herostrates Lechonia, wiersze Leśmiana). Osobne analizy poświęca odmianie powieści „sanatoryjnej” (z koniecznym odniesieniem do Czarodziejskiej góry Manna), proponuje też zbilansowane ujęcie złożonej relacji Schulza i Gombrowicza.

Takie podejście chroni go przed pryncypialnością i jednostronnością sądów. Całkiem na odwrót sytuacja wygląda w książce francuskiego eseisty, stanowiącej popis interpretacyjnego redukcjonizmu, arogancji i ignorancji. Zacznijmy od tej ostatniej; Henri Lewi nie zna języka polskiego, znajomi (jak dowiadujemy się z podziękowań) przełożyli dla niego Regiony wielkiej herezji Ficowskiego, listy Schulza i utwory nieuwzględnione we francuskojęzycznej edycji z 1974 roku. Doskonała nieznajomość stanu badań sprawia, że autor niejednokrotnie wyważa otwarte drzwi – i to z mizernym skutkiem, choćby w odniesieniu do wątków mesjańskich, znakomicie opracowanych przez Władysława Panasa. Gorzej, że ignorancja rozciąga się na całą historię literatury polskiej, tudzież na historię społeczno-polityczną Europy Środkowej. A w połączeniu z arogancją daje taki oto efekt: zachodni literat, zafascynowany dziełem pisarza z egzotycznego dlań obszaru kulturowego, usiłuje zinterpretować je w świetle mocnych hipotez, odwołując się do jednego opracowania biograficznego i jednej książki historycznej.

Zacznijmy od hipotezy: Schulz pisał białym atramentem, w sposób umowny – poprzez aluzje i przemilczenia – odsyłał do realiów dwudziestolecia międzywojennego. Wyrażane przezeń pragnienie, by czytać go „abstrakcyjnie”, to część „systemu obronnego, świadomego zamiaru niemówienia niczego, co mogłoby zostać użyte przeciwko autorowi”. Jego program streszcza się w takim imperatywie: „nie mówić jako Żyd o sobie, o Żydach w ogóle, o społeczeństwie i teraźniejszości, jak ktoś, kto nie ma o tym pojęcia”. Ze wszystkich sił pragnie zataić „wstydliwy sekret”, czyli swoje czasy – rzeczywistość tak potworną, że „nie do nazwania”. Biograficzna książka to zasobnik z dowodami. Weźmy przykład autocenzury; z przedruku Wiosny w „Skamandrze” Schulz usunął wątek Paschy i choć Ficowski argumentuje, że w grę wchodziły względy estetyczne, Lewi powiada, że wzmianka ta przywoływała problem mordu rytualnego, co było niebezpieczne w kraju, gdzie pogłoski o zabijaniu chrześcijańskich dzieci „wielokrotnie dostarczały pretekstu do pogromów”.

Tutaj pojawia się jedyne źródło wiedzy o przeszłości, czyli książka Pawła Korca Les Juifs en Pologne (Żydzi w Polsce) z 1980 roku. Narracja historyka jest jednostronna, a Lewi radykalizuje ją dla własnych celów, aby udowodnić, że dla wszystkich Żydów „okres międzywojenny był naprawdę okropny”. Na przykład fragment o pogromach roku 1918 odnosi do całego okresu: „Fala ekscesów antysemickich i pogromów zaczyna się zaraz po odzyskaniu niepodległości i szerzy się z nadzwyczajną prędkością. (…) W tym okresie Żyd nie jest bezpieczny ani w domu, ani na ulicy, a tym bardziej na drogach czy w pociągach”. Niewypowiedziana wojna przeciwko Żydom tłumaczy się tym, że „Żydzi stanowią zagrożenie dla Polaków w samym ich jestestwie”. Ma to swoje analogie dziejowe („Polska roku 1930 przypomina Hiszpanię w czasach Inkwizycji”) i konsekwencje polityczne („Polska nawiązuje w latach trzydziestych sojusz z nazistowskimi i bratnimi Niemcami”). Ta galopująca bzdura wydaje się groźna sama w sobie: wzmacnia zarówno dyskursy resentymentowe, jak i turbopatriotyczne, utrudnia precyzyjne rozpoznawanie prawdziwego antysemityzmu w II RP.

W książce Lewiego przekłada się to na historycznoliteracką bajędę. Otóż Sklepy cynamonowe zostały dobrze przyjęte przez żydowski odłam inteligencji (Tuwim, Słonimski), spotkały się natomiast z „nienawistnymi recenzjami krytyki oficjalnej” – musimy więc przyjąć, że „Wiadomości Literackie” były inicjatywą niszową. Całe życie literackie ukształtowała głęboka ksenofobia: „Bruno Schulz, polskojęzyczny pisarz żydowski – w niepodległej Polsce międzywojennej rzecz nie jest wcale taka oczywista” – zapomnijmy więc o innych „dziwnych przypadkach”, jak Leśmian, Peiper, Wat, Jasieński, Stern, Ważyk, Rudnicki, Jastrun, Brzechwa, Lec (długa to lista).

Nawet dzieje przyjaźni z Gombrowiczem to materiał na opowieść o konflikcie etnicznym. Ich odmienność „sprowadzała się ostatecznie do odmienności Polaków i Żydów jako odmiennych bytów”. Gombrowicz dopuścił się zdrady, gdy zainicjował wymianę listów otwartych (słynny spór o doktorową z ulicy Wilczej) – w tym bezpardonowym ataku wezwał eks-przyjaciela, by ten „zatańczył z polskim gminem”. Podłożem podstępnej napaści była zakamuflowana wtórność (Ferdydurke „świadczy o nasiąknięciu Gombrowicza światem Schulza”). Schulz, który już „wcześniej podejrzewał Gombrowicza o dwulicowość”, broni swojej innoplemiennej swoistości. Gombrowicz po latach „stawia Żydowi Schulzowi zarzut (…), że nie jest on dostatecznie polski, że jest właśnie zbyt europejski, zbyt uniwersalny”. Jeszcze wspomnienia zanotowane w Dzienniku z lat sześćdziesiątych „pokazują stopień antysemickiego zaczadzenia najlepszych polskich umysłów okresu międzywojennego”.

Teza, iż nowele Schulza odmalowują obraz Polski lat trzydziestych, „zbiorowego szaleństwa, rosnących w potęgę mrocznych sił”, sama w sobie frapująca, domagałaby się subtelnego rozwinięcia. U Lewiego dominuje i zagarnia wszystko. Nostalgia do Austro-Węgier? Tęsknota za multi-kulti sprzed katastrofy, czyli antysemickiej II RP. Wątek mesjański? Nadzieja dyskryminowanej mniejszości na wyjście z historycznego koszmaru. Powrót do dzieciństwa? Marzenie o ucieczce poza dziejowość. Lewi operuje na prokrustowym łożu, przycina i naciąga dzieło (i biografię) Schulza, byle pasowało do wyjściowych założeń. Zamiast przyglądać się tym torturom, lepiej wrócić do klasycznych opracowań lub sięgnąć po nowe interpretacje – jak rewelacyjna praca Pawła Dybla (Mesjasz, który odszedł) czy zachęcająca do uważnej lektury książka Józefa Olejniczaka.

LISTY

DZIENNIKI | ZAPISKI

KULTURA

PROZA POLSKA

PROZA OBCA

POEZJA

SZTUKA

POPULARYZACJA NAUKI I WIEDZY

FILOZOFIA

RELIGIA | KOŚCIÓŁ

REPORTAŻ | LITERATURA FAKTU

POLITYKA | SPOŁECZEŃSTWO

HISTORIA

DLA MŁODZIEŻY

LITERATURA POPULARNA

JAKA JESTEŚ, KLASYKO?

Wirus
i dyktator

KSIĄŻKI DO SŁUCHANIA

LITERATURA I KINO

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NOTY

Magdalena Wasąg

Dominika Lewandowska

Ula Ryciak

Małgorzata Osińska

Helena Kowalik

WYDAWCY | RYNEK | BIBLIOTEKI

Polscy twórcy
pięknodruków
poza krajem, cz. II

KRONIKA

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

JĘZYCZEK UWAGI

Symetryści

POCZUCIE EWENTUALNOŚCI

Piosenka
do napisania książki

KSIĄŻKI NADESŁANE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NOWOŚCI I ZAPOWIEDZI WYDAWNICZE

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.