Jan Błoński
Czesław Miłosz

Listy 1958–1997

Zebrał, przepisał i opatrzył przypisami
Adam Puchejda

fundacja terytoria książki

Listy

1. J. Błoński do C. Miłosza

Szanowny Panie!

Dziękuję za list Pański i pamięć. Odpowiadam też na Pańskie pytania.

Pańskie prośby spełniłem, z wyjątkiem Hertza¹, bo w W-wie jeszcze nie byłem. Tak że będę się starał wpłynąć na WL².

„Kultura”³ nie dochodzi absolutnie. Jest o nią rzeczywiście trudno.

Książki, które otrzymałem od p. Hertza⁴ dla p. Terleckiego⁵, przekazałem.

Proszę się nie obawiać o dotrzymanie terminu przygotowania antologii⁶. Już się tym zajmujemy. Otrzyma ją Pan w końcu br. albo na samym początku przyszłego. Znajdziemy też sami najwłaściwszy sposób przekazania wyboru tekstów ew. wycinków [*Opracowujemy całość, proszę więc nikogo już do współpracy nie wciągać].

Zastałem tu sytuację gorszą jeszcze, niż się spodziewałem. Nie ma prawie książki bez konfiskat⁷.

„Odwrót od października” jest tak wszechstronny, że można się już obawiać o dłuższe życie najważniejszego osiągnięcia, tj. „praworządności socjalistycznej”⁸. Rok, dwa chyba wytrzyma, ale później? Dlatego ludzie robią się ostrożniejsi i słusznie.

„Kultura” jest b. źle widziana. Kara za kontakty – odebranie paszportu [*tymczasem. A niektórzy sądzą, że lepiej się asekurować na przyszłość]. W związku z tym Ludwik⁹ i ja chcielibyśmy prosić, żeby Pan przerwał tymczasem kontakty ze mną tutaj. Bardzo bym chciał jeszcze bywać w Paryżu, między innymi dlatego, żeby móc z Panami jasno i szczerze rozmawiać¹⁰. Także pseudo„konspiracyjne” kontakty, przesyłanie listów itp. nic nie dają. Na dodatek ludzie nawet bardzo zaufani zawsze robią głupstwa (zwłaszcza jeżeli mieszkają na Zachodzie). Na przykład p. Janta¹¹, który dzwoni do mnie z hotelu „Orbisu” w Zakopanem (hotel dla cudzoziemców), mówiąc dramatycznym szeptem, że przekazuje pozdrowienia od „pana Jerzego z Paryża”. Lepiej już – po prostu „od p. Giedroycia”. Także – i to jeszcze przed pobytem w Paryżu – słyszałem skargi ludzi w W-wie na niemądre zachowanie mądrych ludzi, których prosił Pan o przekazanie jakichś próśb. Są to rzeczy, które b. odstręczają od Panów ludzi, i choćby dlatego warto to wziąć pod uwagę. Nie muszę mówić, że sympatia całego prawie środowiska intelektualnego do Pana działalności pozostaje niezmieniona i idzie tu tylko o formy i technikę kontaktów.

Lepiej rozmawiać w Paryżu niż pisać rzeczy powierzchowne; jeżeli Pana proszę, by Pan do nas nie pisał, nawet przez osoby prywatne, to nie znaczy, że utracę z Panem kontakt. Ale lepiej, żebym ja  s t ą d ¹² wybierał formę. Na przykład bardzo będę wdzięczny, jeżeli zechce Pan odpowiedzieć na ten list na adres nadawczyni. Ciotka¹³ moja przebywać będzie we Francji około trzy tyg. – jeden miesiąc.

Proszę wybaczyć szczerość – mam nadzieję, że nie będzie Pan miał o to do nas pretensji?

Jeszcze jedno: b. dziękuję za wiadomość o Fundacji Forda¹⁴. Będę się to starał dyskretnie załatwić, ale jeżeli mnie Związek¹⁵ nie wytypuje (albo Uniwersytet¹⁶, gdzie chciałbym w przyszłym roku pracować), to lepiej, żeby się nawet z przedstawicielem Fundacji nie kontaktował, bo to kontrrekomendacja – nie pozwolą wyjechać nikomu, kto ma kontakty nieoficjalne.

Proszę przyjąć bardzo serdeczne podziękowania i pozdrowienia dla Pana i Pańskich współpracowników

Jan Błoński

Kraków, 7 X [1958]

[Załącznik]

Szanowny Panie!

W załączeniu przesyłam list mego krewnego. Będę w Deville na pewno miesiąc. Proszę więc tu skierować ewent. korespondencję do niego.

Jadwiga Błońska¹⁷

Deville (Ardennes) 18 X 1958

68 Grand’rue chez M. Pena

[Adres na kopercie: „Revue Littéraire «Kultura» 91 Avenue de Poissy Maisons-Laffitte Seine et Oise”, z dopiskiem: „Prière de faire parvenir cette lettre à M. Czesław Miłosz”¹⁸]

2. J. Błoński do C. Miłosza

Drogi Czesławie,

Śpieszę przede wszystkim powinszować Ci amerykańskich sukcesów¹, o których głośno tu w Paryżu i które – przyznaję – w niejaki sposób mnie zmartwiły, ponieważ bardzo liczyłem na to, że będziemy się tu mogli widywać… a teraz pewnie zostaniesz na długo w Kalifornii. Nie miej mi za złe tych egoistycznych żalów.

Co ze mną? Jestem od paru miesięcy w Paryżu; wyjeżdżam niedługo do Polski, na wakacje, po to, by tu powrócić we wrześniu, już z rodziną²; nie wiem, czy doszło do Ciebie, że uzyskałem – po wielu konferencjach i kontrkonferencjach, zaleceniach i donosach – miejsce lektora na paryskim uniwersytecie. Asystuję więc Bourrilly’emu³, którego znasz pewnie, staram się nauczyć gramatyki, sam najpierw, żeby innym był z tego jaki pożytek. Jakoś to idzie, dość koślawo, ale niewinnie.

Poza tym oddycham; mnie przynajmniej Paryż do tego służy, jako że ojczyzna nad wyraz męcząca i po paru miesiącach ogarnia (mnie) rodzaj ogłupiałego zniechęcenia, w którym najprzyjemniejszy jest moment usypiania. Andrzej Kijowski⁴ opowiadał mi niedawno, jak po kilku już tygodniach Paryża (był tu prawie rok dzięki automobilom Forda)⁵ powrócił do  w ł a s n y c h  spraw, odpadło odeń wszystko, co było obowiązkiem, obyczajem, serwilizmem, konwencją, słowem – Warszawą; przywilej cudzoziemca zawsze i w każdym kraju, ale do nas odnosi się to jeszcze silniej. Więc coś podobnego ze mną – tyle że wpada się w nowe tarapaty. Tym razem jednak własne, co, jeżeli nie lepiej ani wygodniej, to przynajmniej moralniej (chyba tak?)[.] Dopiero teraz widzę wyraźnie, jak my, tu przyjeżdżający, jesteśmy pobandażowani w obce (tzn. nauczone, nieosobiście przeżyte) sprawy, naprawdę hermetycznie zagarnięci przez nacisk narzuconej odpowiedzialności; co jest chyba przeciwieństwem prawdziwej. Stąd rola Gombrowicza – on jest wymarzonym przeciwnym biegunem dla jakże wielu naszych kolegów. Zresztą, w kwestii tego „obandażowania”: domyślałem się tego na przykład po Twoim sposobie pisania, którego zawsze zazdrościłem, w tym sensie, że styl świadczył o postawie swobodnej: żadnych finitur⁶, „ja tak sobie myślę” i kropka.

Nie bardzo wiem, co mnie upoważnia do takich wyznań; ale Ci chyba mówiłem, jak dla wielu spośród nas przedstawiałeś coś w rodzaju dalekiego (odległością) sędziwego ojca, a raczej, jeśli można sobie pozwolić na kiepski dowcip, stryja – bo mniej wpływałeś bezpośrednim powinowactwem, ile przykładem pewnej godności i  x s a m o i s t n o ś c i  intelektualnej czy artystycznej. Stąd podejrzliwa ciekawość i pytanie: jak on to robi?

Brnę coraz głębiej w niedyskretne wyznania; ale też chciałbym mieć od Ciebie słów parę na jesieni, kiedy tu wrócę i będę mieszkał w mieszkaniu, które mi – co niezwykłe – przydzieliła Sorbona, w Sarcelles, na banlieue północnej⁷. Napiszę Ci wtedy raz jeszcze; jednym się tylko martwię, czy przypadkiem w lecie nie przylecisz do Paryża, i co wtedy? Ja będę tu od 15 września, gdyby Ci przypadkiem tak wypadło, że wówczas znajdziesz się we Francji, bardzo bym chciał się z Tobą zobaczyć.

Mało się stykałem z „Kulturą” itp., bo chcę się tu na dwa, trzy lata zadomowić, a wiem, że Obrzydliwcy węszą i ciągle piszą raporty; na ogół jeszcze ujdzie, ale stosunki brzydną z miesiąca na miesiąc i czasem nawet Polacy, którzy tu przyjeżdżają, wstydzą się przyznawać do jawnych tarapatów:  t a k i e  to wszystko głupie i przykre. Niestety, nie bardzo widzę, jak by się to mogło w najbliższym czasie naprawić.

Bywałem jednak w Montgeron⁸, u Wierzyńskich, od których też adres Twój dostałem; bardzo tam pięknie, domowo i „europejsko”, jak zawsze; biedny Wierzyński⁹ rozpaczał, że wraca do USA, bo ma tu do Polski bliżej, spotkań, kontaktów więcej. Na pożegnanie, trochę zawstydzony, kazał mnie i żonie pójść na Wawel, do Piłsudskiego w jego imieniu – tak mi się go żal zrobiło, mimo całej śmieszności, że się o mało nie popłakałem. Poza tym mnóstwo bardzo zabaw pijańskich dla paryskich Polaków, których tu jednak ciągle sporo. Ale pozdrawia Cię Ala Ślesińska¹⁰, która tu wielką karierę zaczęła i chyba ją dalej popchnie, jak dostanie pozwolenie, żeby się tu na dobre osiedlić (a ma nadzieję, że dostanie).

Przekaż, proszę, ukłony Żonie i ode mnie przyjm bardzo serdeczne pozdrowienia –

Jan Błoński

Paryż, 16 VI 61

3. J. Błoński do C. Miłosza

[*27 XII 1961]

Drogi Czesławie!

Bardzo to nieładnie, że tak długo nie pisałem, poprzednio się zapowiadając – więc przyjm najpierw Życzenia najlepsze, dla Pani i dla Ciebie, od nas obojga; bowiem wszystko dobrze poszło i już w październiku odnaleźliśmy się we Francji, pod następującym adresem: 2, Allée Paul-Verlaine, Sarcelles-Lochères, SetO – w całkiem przyzwoitym mieszkaniu, o które wystarał się – cud prawdziwy! – rektor Sorbony¹ (podobno lubił Słowian… z wyjątkiem Rosjan). Jesteśmy tu wszyscy, z dziećmi włącznie, i podczas gdy ja francuzieję, reszta rodziny przeżywa gwałtowny kryzys patriotyzmu. Dzieci, ze wstrętu do Francuzów i do „szkoły-męki” (tak nazywają francuską szkołę), całymi dniami czytają ni mniej, ni więcej, tylko Pana Tadeusza, a nie muszę mówić, że nigdy ich do tego nie namawiałem, przeciwnie, bo i wiek (dziesięć i osiem)², i byłem przekonany, że to ich znudzi; tak to małodusznie nie doceniałem tych rezerw polskości (czy litewskości, drogi Żmudzinie!), jakie w tej książce zawarte. Dodam jeszcze, że początek naszego pobytu był potworny, tak dokuczliwy i trudny pod każdym względem, mimo mojego tu obycia i znajomości, że aż niemiło wspominać. Teraz się to trochę poprawiło i może nawet jakiś wyższy pożytek da się z naszego pobytu wyciągnąć.

Oczywiście, dalej pracuję na Sorbonie, jak wiesz: w tym roku trochę to poważniej wygląda, zatwierdzono „licence”³ z polskiego, Bourrilly⁴ opowiada o Lilli Wenedzie i studenci gorączkowo notują: „qu’est qu’il a dit? La foret druidique? Slas? C’est quoi, Slas?”⁵ – a mnie zapędzono do mówienia o renesansie i, naturalnie, ćwiczeń gramatycznych. Tu mogłem sprawdzić raz jeszcze Twoją przenikliwość, kiedy poetów namawiałeś do nawiązywania do tych tradycji starych, do Szarzyńskiego, Szymonowicza itd. – jakie to skarby i głęboko współczesne, nie bardzo nawet wiem, dlaczego. Ale to jak do ściany mówić, zwłaszcza młodszym. Najgorsze, że przekonać nie można, bo nie masz nawet pojęcia, jak się utwierdził irracjonalny stosunek do poezji, może trochę w opozycji do aż nadto „racjonalnego” tłumaczenia, że literatura = ideologia itd. Przy tym – prawdziwa egzasperacja swoją młodością i główny problem, nad wszystkie ważniejszy: postawić się, wykazać, że jest się innym i że ma się rację, co  na jedno wychodzi; posyłam Ci książeczkę, którą wydałem niedawno na ten temat⁶ – przykro mi było, że nikt z młodszych, o których tam mowa, nic z niej serio nie podjął, a upieram się, że jest dość przenikliwa. Jak Cię polskie rzeczy nie nudzą (tzn. polskie współczesne), to może przeczytaj ją i napisz mi parę słów, najlepiej nieprzyjemnych, naprawdę, bo to pożyteczniej i nawet pochlebniej. À propos tego kompleksu niższości (czy wyższości), dręczącego młodych, godne uwagi było opowiadanie Czycza w „Twórczości” pt. And⁷.

Wakacje naturalnie spędziłem w Polsce. Jest to, jak Ci wiadomo, kraj osobliwy i nie bardzo się nawet mogę połapać w przeważającej tendencji. Z jednej strony UB niewątpliwie znacznie wzmogło swoją działalność, Aparat niewątpliwie obawia się ew. nawrotu rewizjonizmu, a gospodarka – po znacznej poprawie poprzednich lat – jak gdyby przystopowana. Z drugiej – lud pozostaje w całkowitym prawie „pozytywizmie” i kupuje telewizory, w czym ma zresztą rację. Kwasili się ostatnio profesorowie, no i kościół. Ale, jak to w Polsce, w miarę i żołądkowi społecznemu udaje się jak dotąd strawić posunięcia zmierzające do wychowania Nowego Człowieka. I tak polska rozlazłość oddaje nam pewne usługi. W literaturze fale ulg i zaciśnięć cenzuralnych wydają się zupełnie irracjonalne.

To mi przypomina, że w lipcu w Krakowie, na Szczepańskiej ulicy, bardzo szeroko otworzyłem gębę, widząc na Klubie Prasy i Książki⁸ afisz zapowiadający… wieczór Twoich wierszy. Ale potem się okazało, że odwołane z powodu choroby wykonawców… Osobliwe, nie choroba, ale to, że najpierw puścili. Skądinąd Twoi wielbiciele cytują Cię jak mogą, anonimowo, z dodatkiem „wielki poeta” albo jeszcze więcej, albo z nazwiskiem, jeżeli na gębę. Jeszcze niedawno, pisał mi ojciec, Wyka mnóstwo o Tobie mówił na jakimś odczycie. Piszę to, bo chyba przyjemne te nitki między Wawelem a Kalifornią.

Jeśli możesz, to napisz mi słów parę. Jeszcze raz – Najlepsze Życzenia i dłoń bardzo serdecznie ściskam –

Janek Błoński

4. C. Miłosz do J. Błońskiego

Czesław Miłosz

820 Euclid Avenue

Berkeley 8, California

Drogi Janku,

W pierwszych słowach mego listu wyrażam radość, że się wreszcie odezwałeś, bo myślałem już, że słabo bzycząc, ugrzązłeś w sieci zabiegowo-paszportowej i nie dojechałeś na tę posadę do Paryża. Znając trochę kraj rodzinny, zawsze należy się z tym liczyć. Następnie muszę ci powiedzieć, że od czasu do czasu mam nostalgię do połażenia po St. Germain i popicia wina, choć co prawda wińska tu dużo, robi się całkiem dobre tu w Kalifornii z miejscowych winnic. Ale tak naprawdę to do Paryża nie tęsknię, Francja stąd piekielnie maleje, no, coś w rodzaju Katangi¹. To zresztą niesłuszne, ale tak już jest. Natomiast intelektualiści francuscy zawsze mi się wydawali niezbyt realni, toteż nie odczuwam ich braku. Poza tym paryskie nowości można łatwo mieć w bibliotece uniwersyteckiej, która jest ładna i obficie we wszystko zaopatrzona. Nie mówiąc już o tym, że księgarnie przy uniwersytecie dają oskomę² większą niż księgarnie paryskie – ilość „paperbacka”, tj. tanio wydawanych książek, od klasyków tłumaczonych ze wszystkich języków do najbardziej fantastycznych opracowań, jest godna podziwu. W tym czuje się dziwne zmiany czasu – okładki z czerwonymi literami, te francuskie gallimardy³ etc., wydają się staroświeckie, formalnie, drukiem, i Polska zaczyna wyprzedzać, a co do treści, to obawiam się, że w Paryżu najciekawsze, co tłumaczone, z wyjątkiem filozofii i teologii. No więc wykładam tę literaturę polską, natykając się na różne problemy. Nie uświadamia się sobie, że Polska i jej literatura jest czymś wyjątkowo w świecie znienawidzonym. Trochę to się zmieniło w ostatnich latach, bo działa prestiż marksizmu, tak zwanych poważnych przeżyć z tym związanych i „liberalizmu”, ale ma się do czynienia ostatecznie z bardzo starymi reliktami. Weź pod uwagę ilość – miliony imigrantów z Europy Wschodniej w Ameryce, tzn. albo chłopów, kulturalnie wyjątkowo martwych (cały ciekawy problem socjologiczny), do tego stopnia, że to rozciągnęło się na kilka pokoleń, i studentów pochodzenia polskiego na humanistyce prawie nie ma, a jeżeli są, to najczęściej hebesy⁴. A druga grupa to Żydzi, kulturalny dynamit, z ciężkimi urazami antypolskimi i nie mniej silnymi kompleksami kultu Rosji, co dla mnie jest jedną z rzeczy najdziwniejszych i do dziś niezrozumiałych. I to się przekazuje, to nie jest rzecz jednego pokolenia. Dodaj do tego zupełny brak przyzwoitych książek po angielsku o historii Polski i o historii literatury polskiej. Książki są, nawet dużo, ale pisane szowinistycznie, wychwalające siebie, dmące się, jakby naumyślnie tak wynoszące Polskę pod niebiosy, żeby u każdego normalnego człowieka wywołać przekorę. Więc biorę na przykład w bibliotece historię Polski Dyboskiego⁵ (odwalał takie rzeczy służebne) i tam na marginesie, kiedy mówi o trzecim rozbiorze, wykrzykniki w rodzaju „Evviva Catherina!”⁶, albo przy jakiejś okazji „Obrzydliwy szowinnistyczny Pollack”, takież mniej więcej uwagi na marginesach Romantyzmu polskiego Juliana Krzyżanowskiego⁷ (sądź naszych luminarzy dopiero, jak przeczytasz, co wypisują na zagraniczny użytek – komentarz znajdziesz w Trans-Atlantyku Gombrowicza). Teraz Lednicki⁸, tutaj teraz profesor emeritus, którego b. lubię, wydał książkę o Sienkiewiczu⁹. Pytam go: ale po co pan tak tego Sienkiewicza wychwala, że taki inteligentny, taki błyszczący, taki wybitny, czy naprawdę pan go uważa za wielkiego pisarza? – Ee, nie, ale i tak na mnie Polacy wsiadają, że są u mnie złośliwości. Czyli popychają jedni drugich w brązowaniu, niepojęte, że nie rozumieją, jaki to ma skutek. Opracowań historii literatury rosyjskiej po angielsku mnóstwo i dobrych. Też siebie nieźle wychwalają, ale ich sytuacja nie jest tak delikatna, jak Puszkin, Gogol, Tołstoj, to już wiadomo, zresztą robią to inteligentniej. I w samej rosyjskiej literaturze, w samej problematyce jest uniwersalny oddech. Wiesz, że kto jak kto, ale ja szowinistą nie jestem, do mnóstwa polskich „wielkich” mam stosunek podejrzliwy albo wręcz ich wielkości nie uznaję, wydęte to nad miarę, bo akurat trzeba było mieć kogoś na świeczniku (niech inne narody itd.). A jednak jeżeli nie można zestawić wobec amerykańskich studentów czarności nowel Żeromskiego z czarnością nowel Czechowa, bo to zakłócenie proporcji, nieprzystojność –  j a k i ś  Żeromski i sam Czechow: to i mnie szlag nieraz trafia. Zresztą studentów b. lubię i nie z poszukiwania popularności biorę często udział w ich pijaństwach, ale dlatego, że mi to sprawia przyjemność. Nie wiem, jak to wygląda u was na Sorbonie – ale tu wszędzie, na wszystkich amerykańskich uniwersytetach fakt, że slawistyka to w dziewięćdziesięciu procentach rusycystyka – z odpowiednim urabianiem perspektywy przez rusycystów (Polska to jakiś niewydarzony appendix Rosji) – to ma skutki. Z tych względów wszystkie moje najlepsze życzenia, żeby tej propagandzie Polski Ludowej jakoś się udawało. Pismo „Poland”¹⁰ jest dobrze robione, bierze sprawę plastyczną i jakoś trochę pogardy odrabia. Tak samo pokazy krótkometrażowych filmów – jeżeli uda się je zorganizować, co nie zawsze łatwe – są tu na uniwersytecie sukcesem. Z tego możesz wywnioskować, że – zresztą sam dośpiewasz. Tyle prestiżu Polski, że należy do wschodniego bloku i że zarazem jest trochę odrębna. Wyobraź sobie nienawiść, gdyby to była Polska z Andersem na białym koniu. Oczywiście nastroje środowisk intelektualnych czy tego awangardowego uniwersytetu nie są miarodajne. Ale nie piszę tego z Kuby i nie chodzi o żadne ich ciągoty prokomunistyczne ani o sympatie do Moskwy, tylko o powagę i wymiar zjawiska, które nazywa się Rosja, tu, gdzie i Francja jest trochę Czombe¹¹.

O książce Twojej¹² napiszę, jak ją dostanę i przeczytam. Staram się sprowadzać tu możliwie wszystko, co ukazuje się w Polsce ciekawszego, ale przez obustronną biurokrację biblioteczno-zamówieniową trwa to nieraz miesiącami. Skończyłem studium o Brzozowskim, powinno się wkrótce ukazać w formie książkowej¹³. Starałem się zażyć z nowej beczki, trudno powiedzieć, na ile mi się udało, problematyka olbrzymia i pogmatwana, ale gdybym w nią brnął i napisał pięćset stron, pożytek z tego i dla mnie, i dla czytelników byłby mniejszy chyba niż z krótkiego (sto osiemdziesiąt stron) studium zrobionego w pięćdziesięciolecie śmierci, żeby go jednak stanowczo zrehabilitować. Jest to właściwie historia zaszczucia człowieka i szukanie odpowiedzi, dlaczego go zaszczuto. Przygotowałem też tom wierszy, również, myślę, się niezadługo ukaże¹⁴.

Kalifornia? Z całą pewnością obrazy, jakie się tobie kojarzą, są mylne. Sienkiewicza listy z Ameryki¹⁵ są dobrym dziennikarstwem, tu siedział ze dwa lata, dużo się zmieniło, ale coś z aury jest. Zresztą nie tylko znalazł tu prototyp Zagłoby i napisał Szkice węglem. Moim zdaniem Ogniem i mieczem jest transpozycją amerykańskiej przyrody i stosunków, jakie oglądał, jadąc przez równiny Dzikiego Zachodu do Kalifornii. Nie wiem, czy ktoś o tym pisał. Lednicki sugeruje, że także lasy w Krzyżakach to lasy kalifornijskich Sierras¹⁶. Jak by tu o Kalifornii? Niby Riviera, ale na dziko – i to mimo że z okna mam widok na pięć miast neonowych, nie mniejszych razem niż Paryż z banlieue. Dzikość polega na czym innym, na spaleniu, na eukaliptusach, na górach jak z księżyca, na podminowaniu pustynią, na oceanie bynajmniej nie spokojnym, ale wściekłym, walącym w skały i pustki, jednym słowem, na grandieux¹⁷, czy, jak by powiedzieli Rosjanie, na grandjeznym¹⁸. Czy na sąsiedztwie smrodu chemikaliów nad przemysłowymi miastami, z grzechotnikiem i szczekaniem fok.

Rozpisałem się zanadto, wybacz, ale to Twój list winien, sprawił mi przyjemność. Spóźnione życzenia noworoczne Tobie i rodzinie. Mój starszy syn¹⁹ szkoły francuskiej nie znosił, to dla niego też była szkoła-męka i zrzucił ją z siebie lekko, wracając do swojej skóry naturalnej, tj. amerykańskiej, bo zaczynał od amerykańskiego kindergartenu²⁰ w Stanach. Młodszy²¹, ponieważ nic nie znał prócz francuskiej szkoły, traktował ją jako rzecz równie naturalną jak zrządzenia przyrody. I przywyczki francuskie raczej mu w szkole przeszkadzają, bo tam samodzielności w pracy nie uczą, wszystko zadane od przecinka do przecinka. Która szkoła gorsza, która lepsza, to bym się wahał dziś powiedzieć. Niby ogólna opinia, że amerykańska zła. Ale na poziomie liceum co dzień dwie godziny biologii czy chemii to lepiej niż cyrkać po dwie godziny tygodniowo przez kilka lat. Może. Nie wiem. I co dzień godzina gimnastyki czy pływania etc.

Ściskam Cię

Czesław

PS. Jak będziesz pisać, to podaj mi tytuł książki Bourrilly’ego o Słowackim, wydawcę i rok wydania oraz cenę²². To sobie sprowadzę.

5. J. Błoński do C. Miłosza

Sarcelles, 13 I [1962]

Drogi Czesławie!

Bardzo Ci dziękuję za list, który mi sprawił wielką radość, trochę dziecinną, cieszyłem się jak mój młodszy syn, kiedy dostanie list od kolegi z Polski: bo to i z Kalifornii, z daleka, i od Ciebie przede wszystkim, a wiesz, jaka Ty jesteś dla mnie Bardzo Ważna Osoba. Zabawiła mnie przy tym zmienność Twoja, bo doskonale pamiętam, jak – wiodąc mnie przez las, chyba Sénart?¹ – oświadczałeś, że nic nie ma nad dobrą starą Europę, która i najładniejsza, i najmądrzejsza. Ale pewnie masz rację i zresztą ja nigdy uprzedzeń antyamerykańskich nie miałem ani nie będę miał, przeciwnie. Też o mądrość europejską coraz trudniej, przynajmniej we Francji. Ale to chyba powołanie tego kraju, dawać światu małe spektakle polityczno-kulturalne, nie za ostre, nie za brutalne, aby nie naruszyły podstawowej równowagi (na przykład Pétain², okazuje się, wcale nie naruszył), ale na tyle serio, aby stanowiły okazję filozoficzno-politycznej gadaniny, z której rozmaite kraje mają pożytek i zabawę. To jest chyba warunek działalności kulturalnej: sprawy społeczne nie mogą przekroczyć pewnej granicy natężenia, za którą myśl okazuje się niegodna doświadczenia, za słaba i trochę wstydliwa. Kalifornię rzeczywiście niedołężnie sobie wyobrażałem, bardziej „ogrodowo” – zawsze te europejskie urojenia, jak ładne, wakacyjne, to musi być zagospodarowane; teraz zrobiłem sobie w głowie obraz inny, jak Côte des Maures³ + Ocean. Bardzo bym chciał kiedyś zajechać do USA i nawet myślałem sobie przed rokiem, że na zakończenie mojego pobytu w Paryżu zdołam namówić jakąś amerykańską fundację na zaproszenie mnie do Stanów, tymczasem czasy się zmieniają i nie wiem, czy mógłbym sobie na to pozwolić, zakładając naturalnie, że znalazłbym rozrzutnego fundatora. I z moim angielskim nieświetnie.

Tak czy inaczej, myślę, że na te lub przyszłe wakacje przyjedziesz do Europy, choćby w interesach? – gdyby tak było, powiedz mi zawczasu, abym wiedział, jak ułożyć moje podróże ewentualne itp., bo nie wybaczyłbym sobie straconej sposobności spotkania.

To, co mówisz o nienawiści do Polaków, bardzo jest słuszne. „W Europie Wschodniej zawsze jest źle”⁴. Obserwuję to po innych Polakach i nawet po sobie czasem: u prostszych natur (naiwnie snobistycznych albo po prostu dziecinnych, zatroskanych, aby się za nic nie różnić od otoczenia) poczucie swoistości polskiej przybiera najczęściej formę zwykłego wstydu; u zawilszych – zostaje jakiś osad inności, dla nich samych niezrozumiałej: Polak w Paryżu to nie jest to samo, co Holender, Fin czy Grek w Paryżu. (Pomijam wszystkie przypadkowe sprawy, biedę polską itd.) Dlaczego? Prawdopodobnie dlatego, że niejasno czuje, iż szczególnie, nie bardzo serio go traktują; przynajmniej w wielu wypadkach. Jest to – moim zdaniem – dowód zarówno słabości, jak siły kulturalnej, ale niedostatecznej. To znaczy: Polacy chcą z reguły stworzyć inny system wartości niż ten, który powszechnie obowiązuje w Europie czy świecie. Są na tyle silni, aby starać się go stworzyć, za słabi, aby go narzucić albo wyznawać go bez poczucia, że jest psychiczną rekompensatą. W wyniku powstaje Pułkownik, czyli jeden z najświatlejszych umysłów XIV wieku⁵. Że ten mechanizm jest wciąż aktualny, także w swojej „czerwonej” formie, dowodzą takie książki, jak Rudnickiego albo Brandysa dzienniki podróży po Europie⁶; czytałeś je może. Piszę o tym trochę w mojej książce, którą dopiero dzisiaj Ci wysyłam. Z drugiej strony nie można zapominać, że uczucia względem naszej ojczyzny zostały ukształtowane przede wszystkim przez Niemców i Rosjan, u których zwykły szowinizm, imperializm i inne grzechy główne maskowały się troską o Postęp, Higienę, Cnoty ewangeliczne itp. Tak że i ofiarami, i winnymi jesteśmy. Obłędy polskie są w powietrzu i nie można się od nich wyzwolić. Starszy mój syn szedł tu do szkoły i pytamy go, jak się przedstawi, jeżeli go w klasie nauczyciel zapyta o nazwisko etc. W odpowiedzi słyszymy: Je dirai, Christophe Błoński, Polonais!⁷ (to Polonais z odpowiednią intonacją). A przecież nie przypuszczasz, żebyśmy mu udzielali korepetycji z hurrapatriotyzmu, ani nawet z patriotyzmu. Tak się już sam – w szkole, na podwórku – ustawił wobec świata.

W Ameryce ta „nienawiść” może być jeszcze przykrzejsza, bo tam przecież – o ile mi wiadomo – sprawy narodowościowe mniejszą (czy inną) odgrywają rolę; więc taki wyjątek tym bardziej gniewa. Osobliwe jest to spostrzeżenie o żydowskiej sympatii do Rosji (ale i do Niemiec dawniej). Ja bym to tak tłumaczył: rządził Rosjanin, miał rzeczywistą potęgę, bił Żyda i Polaka. Polak był wszakże (z żyd. punktu widzenia) Pierwszym z Lokajów, puszył się i wynosił, czuł także uprawniony do bicia Żyda, wyciągał czasem stare papiery, z których wynikało, że dom do niego niegdyś należał. Żyd, bity przez wszystkich, bardziej nienawidził Pierwszego Lokaja niż Pana: ten miał siłę i prawo bicia, ten je sobie uzurpował. Inna rzecz, że ja bardzo nie lubię u Żydów tego kompleksu antypolskiego, przy wyrozumiałości dla rzeczywistych szermierzy antysemityzmu, Rosjan, i długim „zaufaniu” do Niemców. Zapewne, grzechy nasze wobec Żydów są bezmierne. Ale najmniejsze wobec tych, którzy ocaleli, bo ci ocaleli tylko dzięki Polakom. I wyobrażam sobie, ilu – przy podobnym natężeniu prześladowań – Żydów ocaliliby na przykład Francuzi. O tym trochę wstyd mówić, wstyd się bronić, jak się pomyśli o tym, co można było zrobić, mimo wszystko. Ale popatrz: pamiętam w „Temps Modernes”⁸ dyskusję o antysemityzmie w ZSRR⁹. Dyskusja toczyła się tylko między Żydami, podana w formie „materiałów”. Zaraz się znaleźli tacy, którzy z oburzeniem negowali fakty o segregacji, spychaniu ze stanowisk, morderstwach nawet. Nigdy nie spotkałem w słowie pisanym „obrony” Polaków. Ale jak się o nią dopominać, skoro tyle zarzutów słusznych? To trochę tak, jak dyskutować, który grzech śmiertelniejszy, zabić dwu ludzi czy czterech.

Tu także, naturalnie (dopiero tu!!) polskie sprawy są na uniwersytecie mizernym przyczynkiem rosyjskich. Daje to śmieszne efekty, na przykład po odczycie Kotta zapytał go jakiś student, jakie były wpływy rosyjskie na polski XVIII wiek. Na szczęście znalazł się Francuz, który to zaraz wyśmiał. Inaczej znowu poszłoby na zarozumialstwo narodowe… Ale Ty w Berkeley i tak wszystkich tych rusycystów bijesz, jestem pewien. Wspominasz o książkach, więc na wszelki wypadek pytam, czy przypadkiem nie jesteś w kontakcie z takim biurem Uniwersytetu Warszawskiego, które niedawno powstało dla pomagania polskim ośrodkom za granicą (tzn. ośrodkom polskich studiów). Nazywa się Studium Języka i Kultury Polskiej dla Cudzoziemców, Oboźna 8¹⁰. Nam bardzo pomogli, montując zalążek biblioteki w trzy miesiące, za darmo. Organizują też stypendia, kurs wakacyjny itp. Zresztą na pewno wiesz. Doc. Frybes¹¹, który tym zawiaduje, jest człowiekiem miłym i rozsądnym. Jeżeli nie masz z nimi żadnych kontaktów, to warto napisać, jak najbardziej oficjalnie, choćby dla dobra studentów, którzy by mogli pojechać itd., także ze względu na książki, które mogłyby szybciej przychodzić albo na zasadzie wymiany, albo za darmo. To tak tylko piszę, na wszelki wypadek, może o tym nie wiesz (chociaż w USA wszystko wiedzą). Teza Bourrilly’ego [*niezbyt oryginalna, ale mocno udokumentowana, jak tu zwykle] nazywa się: Jean Bourrilly, La Jeunesse de Slowacki, Nizet 1961, kosztuje chyba z dwa i pół, może trzy? Ciekaw jestem, jak i czego Ty tam ich uczysz – chętnie bym się zapisał, ja tak strasznie nic nie umiem, a tu gramatyka tyle czasu pożera, zresztą z pewnym pożytkiem.

Brzozowskiego Twego nad wyraz jestem ciekaw, zresztą już fragment bardzo mnie zastanowił¹²: przeżywa on w Polsce pewien renesans, ale koślawy, bo jak tu całkiem szczerze niektóre sprawy, jeszcze palące, rozpatrywać. Tak że jest zbieżność między Twymi kalifornijskimi zajęciami i polską modą…

Kończę już – napisz do mnie koniecznie, jak trochę czasu znajdziesz. Łączę ukłony dla Pani i dłoń wylewnie ściskam –

Janek

2, Allée Paul-Verlaine, Sarcelles-Lochères, S-et-O

6. C. Miłosz do J. Błońskiego

C. Miłosz

820 Euclid Avenue

Berkeley 8, California

[*7 II 62]

Drogi Janku,

Chcę Ci podziękować za książkę, na gorąco, bo właśnie ją otrzymałem i natychmiast połknąłem. Jest to dobra, bystra, mądra książka, chciałbym być jej autorem. Niektóre szkice znałem (o Grochowiaku¹). Ze wszystkim się zgadzam, tylko  b a r d z i e j  może niepokoi mnie niewspółmierność bujnego życia literackiego i literatury, poezji i prozy. A także, jeżeli nie neguję twego twierdzenia o nowości układu elementów w tej kombinacji, niepokoi mnie zbyt duże podobieństwo z „moderną” i Młodą Polską – czy aby płyta naszej historii jeszcze raz nie wygrywa tego samego? Bo niektóre sądy Brzozowskiego o polskiej aurze pasują jak ulał. Szał mizerabilizmu i kręcenia się w kółko za swoim ogonem jest w literaturze różnych krajów ciekawy jako powrót do wielkiego tematu eschatologicznego, kondycji człowieka, ale pod warunkiem, że jest zadatkiem, siłą motoryczną do intelektualnych przemyśleń. Ale za „moderny” z aparatem umysłowym było nietęgo u nas. I kto wie, czy tak samo dzisiaj drwina ze wszystkiego nie pokrywa słabości intelektualnej, czy nie jest nawet oryginalność kupowana za tę cenę. Jest sporo ludzi młodych i dobrze przygotowanych, ale oni sobie, a młoda literatura sobie. Sytuacja jest oczywiście inna, także przez to, że są przynajmniej krytycy, ale czy tak wewnątrz, od strony wymknięcia się przez  p r e t e n s j ę   d o,  to nie jestem pewny. [*Zresztą z twojej książki między wierszami więcej spokoju przeziera niż w zdaniach].

Mój Brzozowski² i tom wierszy (Król Popiel)³ składają się, liczę na uczciwą recenzję twoją w liście.

Przygotowywanie wykładów jest niezłą robótką, zabiera sporo czasu, mam w tym semestrze romantyzm polski i rosyjski, także literaturę polską nowoczesną, trochę wariacki pomysł, bo nie ma tekstów po angielsku, więc przedstawię główne linie, programy, grupy, od 1900 roku, tłumacząc naprędce wypowiedzi czy poszczególne wiersze. Polską literaturę bierze na ogół niewielu studentów, ale kiedy przyszedłem na pierwszy wykład „polskiego i rosyjskiego romantyzmu”, klasa była za mała, siedzieli na podłodze. Wymaga to czytania różnych dzieł rosyjskich i medytacji nad odmiennymi cechami polskiej i ros. literatury. Otóż polska łatwość całkowitej licencji, burzenia kanonów, jak dzisiaj, nie zdarza się po raz pierwszy i jest to jakby potok, który, dlatego że za łatwo płynie, druzgoczącej siły ma mało. Inaczej Rosjanie – już w początkach XIX wieku – opowiadania Puszkina, proza Lermontowa, Gogol. Nie jest wykluczone, że u młodych sowieckich pisarzy odbywa się coś podobnego i że warto ich śledzić, żeby porównać. Opowiadania fantastyczne⁴ Terca, Mówi Moskwa⁵ Arżaka w „Kulturze” – tam też jest bezradność i brak rozwiązań, ale czuje się potencjalność silniejszą, bardziej zdyscyplinowaną. Już to Rosjanie mają energię formy, nie ma co gadać. Choć co do liryki, to Polska na zupełnie innej planecie.

O erotyzmie w swojej książce napisałeś słowo w słowo niemal, co ja pisałem po francusku parę lat temu o „miłości niemożliwej”⁶. Miło mi.

Mam ciągłe wyrzuty sumienia, bo powinienem byłbym omówić kilka książek, które na to zasługują, na przykład antologię poezji polskiej we francuskim przekładzie, Pankowskiego⁷. Przemilczanie książek, co jest plagą pism emigracyjnych, jest krzywdą i świństwem, z tego już tylko nawet punktu widzenia te narodowe kostnice, jak londyńskie „Wiadomości”⁸, uprawiają szkodnictwo i sabotaż. Ale co robić, kiedy się jest zbyt zajętym. Zacząłem nową książkę⁹, nie mam pojęcia, czy coś z niej wyjdzie, bo dziwaczna, nawet gatunku nie umiałbym określić, ale jak się to kombinuje z wykładami, cały czas, jaki jest, wypełnia się taką czy inną aktywnością.

Mgła, buczą syreny okrętów. Myślę o tobie czule, a myślę głównie utylitarnie, przyznaję, już to my wszyscy jesteśmy tknięci tymi zbiorowymi celami, to znaczy, że zrobić dobrego na świecie możesz mnóstwo i twoje chciwości są potrzebne. Powinieneś polepszyć swój angielski, żeby móc wygłaszać odczyty, może kiedyś tu zawitasz, ale i z innych względów, aparat się polepsza, rozszerza. A także, zważywszy, jak mi się widzi, na nowe wigory pod powierzchnią literatury sowieckiej i w ogóle na tematy za mało dotykane z przeszłości, rosyjski.

Jeżeli bawi ciebie zmienność moich sądów o Europie i Ameryce, to zgoda. Jest to mądrość chytrego Litwina: ponieważ nie mogłem wtedy pojechać do Ameryki, psychologiczna przebiegłość wobec siebie doradzała Europą się cieszyć, zamiast na nią się wybrzydzać. Ale nie wybrzydzam się i teraz. To, co ci pisałem, pisałem o Berkeley, nie o wszelkich zasadniczych problemach. Miejsce b. specyficzne, mało typowe. Ta specyfika wciąga, bo przecie nasze możliwości wszędobylstwa są skromne. Zapraszali mnie na kwiecień do Middle West, do tamtejszych uniwersytetów, ale jak pomyślałem, że w ciągu tygodnia odwalić cztery odczyty, ściskać mnóstwo rąk i latać z miejsca na miejsce samolotami, a potem powrócić skonanym, to chęć mi odeszła. Oczywiście nadal podtrzymuję zdanie, że Europa potrzebna, bo trzeba sobie uświadomić, że od oświecenia Ameryka jest wyrwą, rozwinęła się autonomicznie, jest to jedyny dzisiaj kraj zmodyfikowanego oświecenia, ale bez tego wszystkiego, co Europę w ciągu XIX [wieku] targało. Staruchowie tak doskwierający Mrożkowi tutaj nie z ery Franza Josepha, ale Benjamina Franklina i lóż masońskich. Tam są tutejsze korzenie, tam jest forma. I to, brak ogniw pośrednich, wiele tłumaczy.

Z powodu nawału zajęć, jeżeli jeździmy, to tylko w niedalekie sąsiedztwo, do mojego kolegi szkolnego z Wilna¹⁰ o 60 mil, inżynier, i cały materiał do legendy w Polsce – dom w ogrodzie cytryn i pomarańcz, dwa samochody, choć to całkiem inaczej wygląda stąd, i żona haruje jak źwirz, żeby ten dom i ogród w ładzie utrzymać, albo do Palo Alto, gdzie drugi tutejszy wielki uniwersytet Stanford i dużo znajomych, jedzie się przez najdłuższy podobno na świecie most, a potem księżycowymi ślimakami autostrady nad drapaczami San Francisco i dalej w zapatrzeniu sroczym w tył samochodu – przed nami. Ale kupiliśmy śpiwory i mamy zamiar wypuszczać się na weekendy w okoliczne góry i lasy redwoodów, czyli sekwoi.

Przerywam i kończę, bo muszę jeszcze dziś przetłumaczyć Confiteor Przybyszewskiego do wykładu.

Ściskam Cię, ukłony i pozdrowienia żonie

Czesław

7. J. Błoński do C. Miłosza

Sarcelles, 12 II 62

Drogi Czesławie!

Jest mi bardzo wstyd, że tak późno odpisuję, bierze się to częściowo stąd, że obiecuję sobie napisać Ci coś mądrzejszego, zastanawiam się, przez to zwlekam itd.; częściowo zaś stąd, że starałem się trochę nadrobić czas stracony, pisać jak najwięcej – zresztą z małym rezultatem. Teraz już nie mam złudzeń… i wyjeżdżamy do Włoch, małe wakacje, a potem do Krakowa, koło 15 lipca. Powinienem wrócić pod koniec września, na początku października najpóźniej, wtedy zaraz do Ciebie napiszę. Oczywiście, jest ta jedna możliwość na sto, że się coś zatnie i do Paryża nie wrócę. Byłby to jednak skandal, zwłaszcza na Sorbonie, powodów do gniewu Władz na mnie nie ma – słowem, nie przypuszczam, aby się tak stało. Szału bym chyba dostał ze złości, nie dlatego, że muszę żyć w Paryżu, bo wcale nie muszę, im dłużej tu jestem, tym wyłączniej zajmuję się polskimi sprawami; raczej dlatego, że jeśli mam rzeczywiście wyciągnąć jaki pożytek z tego pobytu, to tylko w przyszłym i ewentualnie zaprzyszłym roku: adaptacja, i materialna, i duchowa, przynajmniej żony i dzieci, okazała się trudniejsza, niż myślałem; i ten rok, co minął, gdyby nie to, że przygotował następne, uważałbym w dużej mierze za stracony. Ale jak będzie, tak będzie. Dosyć się tu nabiegałem, nazłościłem, nauczyłem rzeczy mało potrzebnych; tyle że XVI wiek poznałem i w końcu nie jest wykluczone, że – trochę na wariata – napiszę o tej poezji pracę¹, narażając się na gniewy „specjalistów”; trzeba w końcu trafić na uniwersytet, za Twoim przewodem, a w Polsce to jeszcze bardziej się zaleca, bo, jak Ci wiadomo, profesorowie są ponad prawem; Wyka bardzo zabawnie kiedyś mi to wbijał do głowy. (Zarazem jednak wpakował w pracę doktorską, której tu nie mogę napisać z braku książek etc.) À propos: może Cię to zabawi, że Sandauer został w W-wie docentem²; chętnie bym pobiegł na wykład, posłuchać, jak odsądza od wartości wszystko, z wyjątkiem Greków, Gombrowicza, pierwszego tomu Białoszewskiego i Robbe-Grilleta³. Czy tam w swoim Berkeleju musisz zajmować się choć trochę filologią? Zauważ, że w głębi ducha jestem przekonany, że doskonale się na tym znasz; krążą o Tobie rozmaite anegdotki, z których wynika, że umiesz wszystko, starannie to maskując; z Brzozowskiego⁴ też by to wynikało, wolałbym jednak napisać Ci o tej książce później, w Polsce chciałbym zajrzeć do jego tekstów; ale zrobię to na pewno i na pewno list na ten temat dostaniesz. W każdym razie, jak Ci wiadomo, jest teraz w Polsce silne zainteresowanie Brzozowskim i Twoja książka niezwykle celnie trafia: u nas to zainteresowanie jest trochę koślawe, bo dopowiadać pewnych spraw – najistotniejszych – nie można czy trudno. W jednym miejscu piszesz w swojej książce, że nie mogłeś znaleźć przedmowy do Newmana⁵ – jak chcesz, to dam ją przepisać i poślę do Berkeleju? Jeszcze jedna – wstępna – uwaga: wszystko się w myśleniu kulturalnym trzyma i z chwilą, gdy nastąpi prawdziwe przewartościowanie tradycji, dorobku, polska literatura będzie „ocalona”: otóż wysunięcie Brzozowskiego (tak jak Norwida itd.) jest niezbędnym warunkiem. Właściwie marksiści zupełnie przegrali walkę o odnowienie kultury polskiej i rozmiary tej porażki nie przestają mnie dziwić, w końcu nie brakowało im ani środków, ani nawet mózgów. Cała ich taktyka doprowadziła albo do rehabilitacji rozmaitych pozytywistycznych i oświeceniowych nicości (ludzi może godnych szacunku, ale kruchych, ciasnych), albo do przeznakowania tradycyjnych uwielbień (Mickiewicz etc.), tak że w końcu nie ma wielkiej różnicy między Chrzanowskim i Żółkiewskim, z tym naturalnie, że Chrzanowski więcej wiedział, lepiej znał szczegóły. Podobno pojawiło się ostatnio trochę wartościowych prac z historii, historii myśli i kultury; w każdym razie to, co ja widzę w historii literatury, jest międleniem oczywistości albo chamowatym spłycaniem, pełnym tej „postępowości” z „Argumentów”⁶ czy kawiarni PIW-u, gdzie ¾ problematów kulturalnych załatwia się wzruszeniem ramion (musisz to znać: „mistyczne brednie”, „ciemnogród”, „mętne”). Zdziwi Cię może moja złość; na pewno masz rację, w tym sensie, że ja nie znałem już tego okropnego rzeczywistego ciemnogrodu przedwojennego i nie „czuję” go nosem, mało mnie on obchodzi: dla mnie ciemnogrodem zajeżdżało zwykle od innej strony. Ale w końcu to nie moja wina, że czas płynie. „Postępowości” ojczyste przypominają mi nieraz Gomułkę, który na zebraniu młodzieży tłumaczy dwudziestoletnim chłopcom, jak to źle było przed wojną, jak wiele zdziałano, i dziwi się, że śpią. Oczywiście, on ma rację, ale stare sprawy nikogo nie obchodzą, przynajmniej zaś nie obchodzą dwudziestolatków, którzy szaleją za techniką, komfortem i dość mają trzeźwości, by zauważyć, że w ich fabryce technologia staroświecka, płace na głowie, tysiąc rzeczy do zrobienia, byle tylko pomyśleć. I tak „starzy” działacze mówią do własnych wspomnień, młodsi zaś – powtarzają rytualne zwroty.

Chociaż takie zbliżenie może Cię zaskakiwać, muszę powiedzieć, że Twoja rzecz o Brzozowskim jest dowodem myślenia zupełnie wyzbytego tych historycznych obciążeń, w jedną albo drugą stronę, tym samym zaś – dowodem absolutnego słuchu historycznego, który jeszcze rzadszy niż muzyczny.

Czytałem tu trochę „Kulturę” i też mnie na ogół złościła. Dlaczego Giedroyc popadł w ten irrealizm emigracyjny, którego się przecież dość długo umiał wystrzegać? Rolę „Kultury” rozumiałem tak: przede wszystkim trybuna paru pisarzy, bez których nasza literatura nie może się obejść; dalej – „głos trzeźwy, wolność ubezpieczający”, tzn. miejsce dyskusji rozmaitych poglądów natury polityczno-kulturalnej, pisanych raczej z pozycji klerkowskich, bez trosk taktycznych ani uczuciowej zajadłości, ale za to trzeźwych i intelektualnie bezkompromisowych; słowem, pielęgnowanie miejsca osobnego, gdzie by wypowiadali się ludzie zdolni abstrahować od chwilowych namiętności i na tyle rozsądni, aby zdawać sobie sprawę, że nie można robić polityki na odległość i dobrymi radami. To, mnie się zdaje, było zawsze w Polsce rzadkie i dlatego tak mogłoby być pożyteczne. Tymczasem „Kultura” tak strasznie przeżywa zawód na Gomułce, jak nie przymierzając Salan⁷ na de Gaulle’u; ostatecznie ten Gomułka, przy całych swoich zasługach, nie był nigdy w Polsce przedmiotem kultu sfer intelektualnych, skąd więc ta zawiedziona miłość? Poza tym co innego jest stawiać na rewizjonizm, a w końcu wszyscy stawiają, od Kennedy’ego do Chruszczowa, co innego o tym trąbić na każdej stronie. Nigdy bym, jak niektórzy, nie zalecał ostrożności intelektualnej, przemilczania („bądźmy cicho, bo w ten sposób pomagamy siłom liberalnym”), ale to jest co innego niż zajadłość, prowokowanie. Na przykład ta historia z Tercem⁸, która podobno postawiła na nogi całą policję Imperium z przyległościami, a tymczasem słyszę tutaj z kilku stron, że autor nie jest bynajmniej już obywatelem Związku, ale przez Polskę wyemigrował do Izraela. Jeśli tak jest naprawdę, to Giedroyc wariuje. Zaopatruje na przykład artykuły, dziwnie obce stylem warszawskim przyzwyczajeniom, w wstępiki⁹, że w Wwie odbyło się tajne zebranie, na którym mu ten memoriał wygotowano etc. – widziałeś na pewno. Dalej te wojny z Kisielem¹⁰ itd. (nb. Kisiel też się wpakował trochę niezręcznie w miłość do obrazu) [*w tym sensie, że „obraz do niego ni razu”]. Co Ty o tym myślisz? Odpiszesz mi ewentualnie na jesieni. Ostatecznie chętnie przyznam, że się mylę, ale nie widzę możliwości zwycięstwa w wojnie Maisons-Laffitte z KC PZPR. Więc po co? Roboty z Polską związanej i tak jest dużo; oczywiście, rozumiem mechanizm, jaki działa w Giedroyciowej duszy, ale właśnie myślałem, że tam nie podziała…

Ale dość już polityki. Dodam tylko, że my tu, w Europie, bogacimy się i niedługo Was, Amerykanów, przegonimy. Żarty oczywiście, bo z wszystkiego, co o USA słyszałem, wynika, że jest to już cywilizacja jakościowo inna, niemniej rozkwit tutejszy Polaka trochę zaznajomionego z Zachodem (a nie naiwnego, co przyjeżdża i rozczarowany, bo mu się przyśniło, że nylony z nieba spadają) uderza i zastanawia. I niejako martwi, raz z brzydkich powodów („znowu im się udało!”), raz ze szlachetnych, bo jak w tej sytuacji będzie reagował Związek i jak potoczą się nasze losy, w kraju, którego naturalna logika gospodarcza popycha teraz ku Wschodowi? – Znowu politykuję, bo to najłatwiej, aż mi wstyd. Wolałbym zadawać Ci różne niedyskretne pytania, w rodzaju: czy wierzysz (wierzyłeś) w Boga, kiedy, od kiedy i w jakim sposobie; co to jest Polska dla „Litwina”; czy rozmaite zmiany, jakim dawałeś wyraz, odczuwałeś dialektycznie, jako pewien konieczny rozwój, czy też dramatycznie, jako wykluczające się sprzeczności, z którymi nie wiadomo, co zrobić; czy naprawdę „bałeś się” marksizmu, czy też od razu mniej więcej wiedziałeś, jak sobie z nim poradzisz; czy opinia literacka (o Tobie) była dla Ciebie czymś istotnym, inaczej mówiąc, czy zmieniając się, brałeś poprawkę na reakcję czytelnika „literackiego” (pytanie niby błahe, ale mógłbym pod nim ukryć rozmaite zasadzki); jak układał Ci się spór między pojęciem człowieka – „dziecka natury” i człowieka – całkowicie „kulturalnego”, społecznego; czy Ty z roku, powiedzmy, 37 podobasz się sobie, czy też patrzysz na tamtego ze zgrozą itp. Ale muszę to najpierw przestylizować na bardzo „literackie” pytania, utopić w odpowiedniej frazeologii, tak żeby były Entretiens avec¹¹ … Jeżeli pozwolisz, jeżeli Cię takie pytania i pretensje o odpowiedź z mojej strony nie gniewają i nie śmieszą zanadto (albowiem doskonale rozumiem odpowiedź: a pomęcz, wydedukuj na swój rozum z tego, co napisałem, ja miałem już z tym dość kłopotu!) – kilka takich pytań (a raczej odpowiedzi) to byłoby dla mnie istotne. Jesteś bowiem wielokształtny i czasem przewrotny, co krytyka, którym mimo wszystko trochę jestem, niepokoi i dręczy; a poza tym w końcu też jestem człowiek i chciałbym Wiedzieć. (to drugie ważniejsze, ważniejsze…) Bardzo Cię proszę, nie miej mi za złe tych nagabywań, a raczej zapowiedzi nagabywań, przyjm moje przepraszania, Żonie przekaż ukłony, ja zaś Ciebie ściskam –

Janek

8. J. Błoński do C. Miłosza

Sarcelles, 30 października

Drogi Czesławie,

Odzywam się wreszcie – dopiero teraz, bo późno przyjechaliśmy. Nie, żadnych kłopotów paszportowych (chociaż po cichu przyznaję, że za każdym razem, jak wracam do Polski, odchorowuję zupełnie jak dotąd – tfu, tfu! – nieuzasadniony strach przed kaprysami ubeków, którzy ze specjalną troską odnoszą się do wyjazdów zagranicznych, niezbyt się z tym kryjąc); umarła matka mojej żony¹, chorowała, łudziliśmy się, nie wiedzieliśmy, co robić, w końcu stało się jasne, że tylko czekać trzeba, i stało się.

Chciałbym zapytać Cię o kilka spraw, które zapowiadałem przed wakacjami, ufam, że Cię moja bezceremonialność nie uraziła; ale najpierw chciałbym Ci zrobić przyjemność i uspokoić pewną troskę, którą kiedyś wyczułem, może mylnie, ale chyba nie; mianowicie odnosiłem wrażenie, że Ty się niepokoisz o los swojej poezji w Polsce, o jej oddziaływanie. Zastanawiałem się jeszcze nad tym z okazji artykuliku o poezji, który chcę napisać do „Przeglądu”² (zacząłem tam pisać tygodniowy felieton, w ślad za Kijowskim i za sobą, bo to przed paru laty robiłem³), o tej osobliwej trochę ścieżce liryki naszej, która wydaje mi się właściwie zupełnie schizofreniczna, oderwana od reszty tego, co się dzieje w literaturze, ale też i przez to lepsza, choć zupełnie, mówiąc modnie, wyalienowana. Niewątpliwie wśród poetów dojrzałych najwięcej wpływu, mimo wszystko, ma Przyboś (złośliwie można powiedzieć, że to „za grobem zwycięstwo”, bo on sam jakiś strasznie skostniały mi się wydaje, choć go b. lubię, zastrzegam się), nie Gałczyński, którego notowania znacznie spadły, ani Jastrun, Ważyk etc.; ten – pośredni – wpływ Przybosia (Twoje o nim określenie ciągle cytowane!⁴) zasługuje na analizę: jest to wpływ czysto estetyczny, biedak patronuje właściwie sztuce dla sztuki, „ładnym zdaniom”, co dość zabawne, tym bardziej że te zdania nie tak sprawdzalne, jak u niego. Skrytszy, trudniejszy wpływ Twój (zabawię się i spróbuje to napisać – a nuż chwyci?!⁵), ale to osobna sprawa. Zjawia się właściwie wszędzie przy staraniu refleksyjnym i ośmieliłbym się powiedzieć – „obywatelskim” czy moralnym: zdumiewające są wręcz kalki z Twoich wierszy w ostatnim, dobrym, zbiorze Szymborskiej (Sól⁶); dalej, mniej oryginalnie, u „pseudoklasyków anglosaskich”, jak Rymkiewicz czy Sito; wreszcie, siła obrazowania znacznie wpływa na takich, jak Bryll czy może Grochowiak?; chwaliłeś kiedyś tego Brylla, powtórzyłem mu to, ze znacznym spóźnieniem, umierał z radości. Słowem, wszystkie znaczniejsze aspekty Twojej poezji są czynne. Ale jest tak: pełnisz rolę niejako Mitu, mitu poety, nie dlatego, by Twoich wierszy nie znano; są znane; w Krakowie pokazywano mi, ku memu zdumieniu, Króla Popiela⁷ przepisanego na maszynie od a do z, nie wiem, jakie emigracyjne dzieło mogłoby do takiego kolportażu pretendować, zwłaszcza że polityka dziś nie pasjonuje; mityczność Twoja polega na czymś innym; nie tylko że oddalenie usuwa Cię od wszelkich literackich podstępów, kwasów i zasadzek, ale, co ważniejsze, sam rozwój czy ewolucja Twoja jest typu zupełnie w Polsce zanikłego; mianowicie jesteś skazany na siebie, każdy krok jest, siłą rzeczy, tylko Twój, nie ma, przynajmniej bezpośredniej, presji wydarzeń, mody intelektualnej, „tego, co się nosi” w tzw. środowisku; a zdajesz sobie zapewne sprawę, że ta presja jest niezwykle silna, już po kilku miesiącach można usłyszeć, że coś jest „przebrzmiałe”, choć przed pół rokiem uchodziło za najważniejsze; daje to pewną stadność i małą niezależność w myśleniu i rozwoju pisarzy. Czynnik środowiskowy, gettowy jest wciąż niezwykle istotny dla rozumienia literatury u nas. Otóż w tej perspektywie zmiany, posunięcia Twoje intelektualno-poetyckie nabywają swoistego znaczenia; oto ktoś, kto daje sobie sam radę, kto jest niezależny, zarazem dość zagadkowy:  j a k   o n   t o   r o b i?  Tym bardziej że nie jesteś poetą „czystym” typu Białoszewskiego, który właściwie wszystko, co jest poza jego wierszami, ma gdzieś; wiersze Twoje wchodzą w grę, w strategię literacką szerszą. Stąd w końcu pomieszanie podziwu z jakby „strachem”, sam  t y p  twórczości, postawy wydaje się odrębny, różny, dziwny; postać à part⁸, dla której nie ma punktu odniesienia. Inaczej mówiąc, Twoja obecność jest natarczywa i zagadkowa jednocześnie. Paradoks jest w tym może taki, że wyemigrowawszy ze względów w końcu politycznych, zdumiewasz jako przykład poety tworzącego poza naciskiem obyczaju literackiego, mody etc., a więc, w ostatecznym rachunku, poza naciskiem polityki (w szerokim sensie).

W końcu więc, przypuszczam, że – psychologicznie – obecność Twoja interweniuje w polu bardzo indywidualnym, na jednostkę w jej jednostkowości, wyrażając się pretensjonalnie, a nie w porównaniach typu: on i my, my – oni, taka grupa – taka grupa. To jest w końcu sprawa, jak już mówiłem,  t y p u  poety, sprawa osobistej odpowiedzialności. Więc: przy nieobecności w grupowych rozgrywkach, porównaniach itp. reprezentujesz wartość do indywidualnego rozważenia. (Pod „grupowy” rozumiem tu grupy artystyczne, kierunki poezji itd.)

Jest tu może sprawa ogólniejsza do rozważania, sprawa ogólnej pozycji pisarza w Polsce, który nabył, silniej, niż się mu kiedykolwiek zdaje, właściwości sejsmografu społeczno-obyczajowego, a zarazem stracił znacznie poczucie odpowiedzialności indywidualnej, nie tylko moralno-politycznej, ale też artystycznej.

Polska dziwne na mnie zrobiła wrażenie. Możliwe zresztą, że rozszczepiam nieistniejące włosy na czworo. Zostawiam na boku sprawy gospodarczo-polityczne, choć widać i tam jakieś rozszczepienie, kolosalne postępy przy zastoju czy cofaniu się gdzie indziej. Sprowadza się to zapewne do koszmarnego zacofania organizacyjnego i potwornej wydajności pracy, obu właściwie nieuleczalnych, bo najgłębszą przyczyną zamętu jest istnienie partii, podwójna administracja i polityzacja ekonomii, czyli sama ultima ratio systemu. Motyw zbędności partii narzuca się ku odruchowemu zadziwieniu wszystkich w niejednej dyskusji. Ale kolosalnie działa przyzwyczajenie i w końcu nikt nie reaguje żywiej. Powierzchnia życia bardziej przypomina Europę Zachodnią i nawet tradycyjne porównania „podróżników” słabiej działają. Ale w głębi różnica rośnie, na to trzeba dłuższej obserwacji. Polska jest krajem tak trudnym do zrozumienia, że już poprzednie zdanie budzi we mnie opór. Różnica rośnie – owszem, ale jednocześnie znika inna różnica: między krajem rolniczo-tradycyjnym a zurbanizowanym, przemysłowym. Właściwie doszedłem do tego, że nic nie potrafię jasno, bez zastrzeżeń i zakrętasów, powiedzieć. Jeśli interesują Cię jakieś konkretne sprawy czy problemy, wymień je, a ja w miarę sił odpowiem.

Dlaczego „dziwne wrażenie”? Z dwu względów, które może są tym samym. Taka straszna klęska ludzkich wartości, które miał ten socjalizm przynieść. Obojętność społeczna, prymitywny indywidualizm, nieumiejętność współpracy, kooperacji, zanik odpowiedzialności; tak naprawdę to ludzie są bardzo dalecy jeden od drugiego. Nawet życie towarzyskie jakieś przypadkowe, niesystematyczne, raz natręctwo, raz obojętność. Zanik  f o r m y  współżycia. A jednocześnie Polacy skarżą się na „zimny” Zachód! Jakby maź ludzka, raz się klei do siebie, lepi, że oderwać nie można, a potem odrywa się nie wiadomo dlaczego i odpływa w pustkę, w nic.

Inna rzecz: ja już czuć zaczynam, że wszystko, czym się wychowałem, już nie bardzo działa. (Zwracam Ci uwagę, że zostałem wychowany bardzo tradycyjnie, choć rozsądnie i tolerancyjnie). Śmierć frajerom, ale nie w imię dalej sięgającego, rozsądnie-zimnego wyrachowania, jak na przykład we Francji, ale dla chwilowej korzyści, cwaniactwa. A zwłaszcza: dla prestiżu, bo wszyscy są chorzy na uraz mniejszej wartości. Jeden wobec drugiego, nie tylko w stosunkach Wschód–Zachód. Pod tym względem Gombrowicz był genialnie prekursorskim diagnostą. Ponieważ nie istnieją żadne hierarchie i korektorka w gazecie uważa, że powinna jeździć cadillakiem i być szanowaną, docenioną etc. jak profesor uniwersytetu, każdy uważa się jednocześnie za skrzywdzonego i za „lepszego”. Karykaturuję to trochę, ale tak jest, a zresztą przykład z korektorką autentyczny. Nie muszę Ci mówić, że z ortografią u niej nie najlepiej.

To wszystko sprawia – a przecież jest jeszcze sprawa kryzysu tysiąca wartości, kryzysu w praktyce społecznej (takich jak patriotyzm – przy całym trzewiowym szowinizmie! – rodzina, religia, sztuka – już minął czas nabierania dziewczynek na sztukę – skarżył mi się niedawno żartem Flaszen…⁹) – otóż to wszystko sprawia, że niejeden z moich przyjaciół, a i ja sam po trosze, trochę się obco zaczynamy czuć we własnym kraju. Co nie znaczy wcale, żeby swojsko gdzie indziej! Na przykład Tadeusz Nowak, pamiętasz go na pewno jako poetę, tak przywiązany do wsi, wychowany w Tarnowskim, przesiąknięty chłopskim radykalizmem¹⁰: to już nie moja wieś – mówi – ja ich nie rozumiem. Cytuję Ci to, bo mnie zadziwiło; w sferach inteligenckich odczucie znacznie wyraźniejsze, częstsze. Ale może to jest kwestia wyobcowania tzw. „starej” inteligencji, do której wszyscy prawie należymy? To możliwe, ale wcale dla nas nie weselsze. W końcu zostanie się człowiek niby jakiś „południowiec” z amerykańskiej literatury, nieaktualny, aż zaczną to za pięćdziesiąt lat odkrywać pisarze.

Naturalnie, przesadzam, wiem, że przesadzam. Mówię Ci rzeczy dość głęboko ukryte. Tylko w literaturze można by to wypowiedzieć, ale ja nie jestem powieściopisarz. Może zawsze byłem zanadto związany z przeszłością, trzeba było zapalać się do ZWM-ów¹¹, udawać, że się robi rewolucję itd. Ale nie mogę opędzić się od wrażenia, że cały ten okres – 44–47 – jest już zupełnie zmistyfikowany. Dla jego aktorów i dla młodszych. Największy zapewne sukces propagandowy PRL – wmówić w siebie, że robiło się rewolucję na własny rachunek. Zapewne inaczej to było wśród chłopów, robotników. Ale jak? Nikt już nie wie. Chłopów obchodzi rzeczywiście tylko jedno: ziemia. Teraz wybrzydzają na Gomułkę, jak na Bieruta, ponieważ umierają ze strachu przed rekolektywizacją (która nie nastąpi) i nie mogą jeszcze brutalniej łupić miast. A jak ich „miastowi” nie lubią! Jest to wszystko dosyć groteskowe – przynajmniej w Krakowskim, tylko o tym mogę mówić. Wracając do czasów Zdobycia władzy¹² – wątpię, żeby się kiedyś te lata w powszechnym odczuciu inaczej ułożyły. Już za późno. Ale kto umie powiedzieć, jak naprawdę wyglądał rok 1832 albo 1863? Trzeba by Faulknera na wstrząs w pamięci narodowej, na słowo godne tego wszystkiego. Wspomniałem o Zdobyciu władzy – na pewno nie uważasz tej powieści za najlepszą ze swoich książek, ale to jest zapis, w którym sprzeczności nie są eskamotowane, jak w znienawidzonym przeze mnie Popiele i diamencie, który naprawdę już uchodzi w wielu oczach za „obiektywną prawdę” – cała ostrość, nieludzka, sprzeczności i zupełna niemożliwość oceny, oceny tego, co się dzieje.

Obawiam się, że piszę o sprawach, które dawno już przeżywałeś, i nieciekawych dzisiaj; wracają one pośrednio, w innym kształcie, w innym pokoleniu. Napisz mi słów parę, a ja tymczasem muszę znowu przygotować się do udawania, że znam gramatykę polską –

Łączę ukłony dla Pani i Ciebie, najserdeczniej pozdrawiam –

Janek

2, Allée Paul-Verlaine, Sarcelles-Lochères, S-et-O

PS. Czy „Jankesi” denerwowali się Kubą¹³ i bali, tak naprawdę? Napisz, jak to u przeciętnego Amerykanina, będę wiedział o tej sprawie od W-wy po Kalifornię!?

9. C. Miłosz do J. Błońskiego

Czesław Miłosz

978 Grizzly Peak Blvd.

Berkeley 8, California

[*9 XI 1962]

Drogi Janku,

Wielka przyjemność z Twego listu, nie wiedziałem, kiedy zawitasz do Paryża. Adres mój, który podaję tu, jest już „stały”, bo kupiliśmy dom¹, po długim szukaniu, mamy wymagania wiejskości, jak w Montgeron. Otoczenie tutaj tym bardziej ważne, ze względu na klimat – listopad teraz, a krótkie rękawy i sandały. Dom b. wiejski, naokoło grube sosny i sekwoje, a nazwa ulicy mimo woli symboliczna? – Niedźwiedzi Szczyt. Bo to wysoko – na wysokości Rabki, z patio (tak tu się mówi) widok na Zatokę San Francisco, mosty, różne miasta na dole. A bierzesz autobus i w 10 minut jest się koło uniwersytetu. Zieleń i ptaki całkiem rozkoszne. Miasto mi całkiem niepotrzebne, więc albo w domu, albo na uniwersyteckim campusie, który zresztą jest miejscem odwiedzanym przez mnóstwo ludzi, tak że coraz to ktoś z Polski.

Naturalnie pogłaskałeś mnie porządnie swoim listem, nie wiem, czy jestem kot niedopieszczony, ale mruczałem. Życie moje polega na pracy i umiarkowanym piciu, na uniwersytecie można do zajęć odnosić się dwojako, albo brać to za serwitut, albo starać się wyciągnąć ile się da frajdy, raczej obieram to drugie, daję w tym semestrze kurs historii polskiego teatru, właściwie roczniki „Pamiętnika Teatralnego” od 1956 roku i antologia Lewańskiego² starczyłyby za materiał. Gdybym nie dawał tego kursu, nie przeczytałbym nigdy tylu tekstów barokowych, z wielkim dla siebie pożytkiem, więc szkółka ma zalety. Drugi kurs powtarzam, literatura poromantyczna, łatwiej, bo wykłady mam już opracowane, ale powtarzać – to już wkrada się nuda. Seminarium tylko kilku studentów, ale za to po polsku, więc używam, czytam różne wiersze i opracowania krytyczne – także Twoje. Poza tym chodzę, bo mnie to interesuje, na seminarium Kesicza³, Serba, o Bizancjum i historii wschodniego chrześcijaństwa. A z własnych prac to trochę obawiam się, że za dużo srok ciągnę za ogon. Latem przetłumaczyłem dużo wierszy z polskiego: Różewicza, Wata, Herberta głównie, także trochę Staffa (późne wiersze), Jastruna. 5 wierszy Herberta w moim przekładzie ukazało się w londyńskim „Observerze”⁴ z entuzjastycznym wstępem ich poetyckiego redaktora, poza tym BBC III program nagrało ładną audycję o nowoczesnej poezji polskiej, którą nada w styczniu, sporo tam moich przekładów. Mam oferty od najlepszych pism amerykańskich na nowoczesną poezję polską i nikt by nie uwierzył, ale tu na przeszkodzie moje lenistwo czy nadmiar różnych zajęć i zwlekam, tak jak nie mogę zdobyć się na zajęcie się swoimi wierszami zebranymi, choć chce to drukować po polsku tutejsza University Press. Poza tym przetłumaczyłem na polski sporo wierszy Robinsona Jeffersa⁵, poety Kalifornii, i napisałem dwa rozdziały dłuższej pracy o nim⁶, właściwie nie o nim, on jest pretekstem do takiego studium porównawczego poezji od strony „treściowej”, bo on reprezentuje ciekawy i właściwy naszym czasom powrót całkiem do Greków, do stoików. No i obiecałem „Tematom”⁷ (nie wiem, czy znasz to pismo, wychodzi w New Yorku, taki digest dla intelektualistów), że przetłumaczę im trochę Whitmana. Dodaj lektury i jak tu dać radę. Tzn. społecznym obowiązkiem byłoby napisać podręcznik literatury polskiej albo choćby podręcznik do jednego jej okresu, mamy tu po angielsku tylko Kridla⁸, w miarę nudnego i szablonowego. Ale z czego uczyć się mają na przykład historii teatru? Marzenie ściętej głowy, jakbym wlazł w pisanie podręczników, to by mnie zarżnęło.

Tak, zgadzam się z Tobą, poezja polska jest dość odrębna od reszty literatury i lepsza. Tylko że wybuchy dość spazmatyczne, mogą być okresy martwoty, przez tę stadność właśnie, i krytyka raczej naskórkowa, zbyt wiele fundamentalnych uświadomień pomijająca, co łączy się z ogólnym omijaniem wulgarnie prostych, ale ważnych pytań pryncypialnych, kiedy czyta się prasę polską, podziwia się nieraz kunszt chodzenia na rękach, jakby nogi wyszły już z użytku. No, to już ogólny polityczny klimat.

Pytasz, jak tu było w czasie kubańskiego kryzysu. Określiłbym to jako spokojną determinację, że raz kozie śmierć. Ameryka, jak każdy kraj, jest trudna do zrozumienia, łudząca. Sądząc po wrzaskach pacyfistów (którzy składają się z kilku speców ciągnących sznurki i mnóstwa obolałych naiwniaków ciężko chorych na frustrację), należałoby się spodziewać grozy, ale proporcja stających twardo i zrozpaczonych była jak dziesięć do jednego. Częste pomyłki Europejczyków (Niemcy nie wierzyli, że Ameryka przystąpi i podczas I, i II wojny etc.) pochodzą z amerykańskiego pyskowania na swój kraj i pokojowej apatii, która umie przeradzać się w furię, ale do tego dużo trzeba, Wuj Sam musi być kopnięty w kostkę i stąd bardzo zawiłe manewry prezydentów, jeżeli chcieli Amerykę do wojny wciągnąć, to niełatwa sprawa. Nie tak dawno Chruścik⁹ powiedział Robertowi Frostowi¹⁰ podczas jego wizyty w Moskwie (tu się podśmiewali, że Ameryka takiego dziadygę patrzącego na księżą oborę do rozmów kulturalno-dyplomatycznych wybrała), że przecież Amerykanie bić się nie będą. Być może w całej kubańskiej awanturze [*tj. w zaangażowanie się w nią Rosjan]¹¹ zaważyły jakoś raporty dyplomatyczne sowieckie, mylne, przesadzające strach żon i matek, czy strach w ogóle przed wojną atomową. Tutaj (akurat w największe napięcie byłem na piciu, że niby lepiej wypić butelki, póki czas) było przekonanie, że inwazja na Kubę to kwestia najbliższych godzin. Nie wnikam, na ile to było słuszne, ale było takie przekonanie.

Wybory¹² – wspaniałe widowisko. Dla nas zwłaszcza. Nikt z Polaków nie może rozumieć, na czym demokracja może polegać, bo wyborów u nas nie było od dawna – chyba przez parę lat po 1918, i to tylko na modłę francuską, dość wątpliwej demokracji. Tutaj całą noc na telewizji podawano wyniki wyborów, niech się wszystkie końskie wyścigi schowają. I wybrzydzanie się komunistów polskich (znasz to na pamięć) niesłuszne, to jest sprawa  j e d n e g o  głosu, wagi tego jednego głosu, który nieraz przeważa szalę, czyli wagi każdego – ciebie, mnie – a stawka nie taka błaha, jak się wydaje tym, co krzyczą, że między partiami nie ma różnicy. Widzi się to tylko lokalnie, na przykład tu, w Kalifornii, oprócz głosowania na kandydatów także niektóre ustawy i projekty stanowe poddane pod głosowanie, ja dałem składki, żeby przeciw jednym, za innymi, no i masę zależało od tego, czy zwycięży Nixon, czy Brown. Duże konsekwencje nie tylko dla Kalifornii, ale też dla całej Ameryki, że Nixon przewalił i politycznie jest na zawsze wykończony¹³, już do prezydentury nikt go nie wysunie. To pokazuje najlepiej mechanizm od dołu, od wagi głosów w wiosce gdzieś w górach.

To, co piszesz o Polsce, o wzajemnych nienawistnościach, jest mi znane i zrozumiałe, choć teraz jakby z dystansu, przez mgłę, bo byt kształtuje przecie człowieka. Gdyby napisać książkę o różnych gatunkach frustracji, innych w każdym systemie i w każdym kraju, cóż to byłaby za książka. A nawet porównanie dwóch, amerykańskiej i polskiej, by wystarczyło. Tu jest przecie i najogólniejszy problem ludzkich społeczeństw, że sama ich organizacja techniczna zmusza miliony ludzi do wykonywania funkcji podrzędnych, jak tę korektorkę z twego przykładu. Ja nie jestem bardzo powołany do sądów, bo w Ameryce mam wysoki status – profesor to szczyt społecznej piramidy w opinii publicznej, nie pieniężny, ale estymy, a w dodatku profesor uniwersytetu, gdzie laureatów Nobla liczy się na kopy. Ale coś przecie do mnie dociera. Tylko że zajad, który w Polsce wyładowuje się na zewnątrz („Pan nie wiesz, z kim pan masz do czynienia”, kelnerzy etc.), tu idzie do wewnątrz, powierzchnia jest gładka, naoliwiona i uśmiechnięta, nie wiem, co lepiej. Komplikacja jeszcze, że skala zarobków niekoniecznie odpowiada podziałowi opinii na zawody gorsze i lepsze – śmieciarze dlatego b. dużo zarabiają, że zawód brzydki. No i dodaj stratyfikację kolorów. Robotnik, który przyszedł do nas coś tam naprawiać w gazie, to nasz sąsiad, z tej samej dzielnicy na górze, ale żółtych tu prawie wcale nie ma, ich dzielnica nisko, a czarnych jeszcze niżej, nad samą zatoką. Zresztą, mój syn, wielki demokrata, do swoich murzyńskich kolegów w szkole odnosi się niechętnie, bo wśród nich normalni ludzie to wyjątki, reszta to rodzaj małp z przenośnym radiem przy uchu, w takt którego cały dzień podrygują. To tylko może z Europy różne sprawy wyglądają prosto, bo są daleko. Więc do wewnątrz – i rozmiary ukrytej frustracji olbrzymie, jeden profesor tu twierdzi, że „paperbacks” mają takie powodzenie właśnie z tego powodu. Za parę centów możesz dostać najwspanialsze dzieła napisane w jakimkolwiek języku, więc kiedy z czyichś marzeń nic nie wyszło i poszedł pracować w banku albo został szoferem autobusu, kupuje, stawia na półce i jakby kompensata, nadzieja, że przeczyta, dopędzi. U studentów nerwowe napięcie, nacisk, ten bat, jakim jest system wszystkich egzaminów piśmiennych, niby w mandarynacie¹⁴. I w istocie rozpaczliwe dość poszukiwanie światopoglądu, którego uniwersytet nie może dać. Rozkawałkowanie wiedzy, brak kilku choćby zasad porządkujących, tu się ocenia to, przez co każdy z nas musiał tak czy inaczej przebrnąć, przyswajając sobie, to nic, że nie wiarę, umiejętność myślenia historycznego i syntetyzującego, a nie masz pojęcia, jaka to jest przewaga, ten, nazwijmy to, spryt dialektyczny. A biedne młodziaki tutejsze ani rusz z tym, jak gada taki komuch na rogu koło uniwersytetu, gapią się z otwartą gębą i co my znamy na pamięć, dla nich niesamowita egzotyka. Co ja mam robić, powiedz, z takim wypadkiem typowym. Amerykanin polskiego pochodzenia, tu urodzony, zżerany najokropniejszymi kompleksami, ogromne intelektualne pragnienia a półinteligent, na skromnej posadce, studiował przez rok w Heidelbergu, chorobliwa idealizacja Europy i tychże Niemiec Zachodnich, na które pisarze niemieccy, jak Heinrich Böll, płakali mi w kamizelkę. W głowie groch z kapustą, pisze wiersze po angielsku o szarży husarzy pod Wiedniem, czyta Brzozowskiego: horror dla mnie. Taki by się w Polsce nie uchował. Choć ja mam wyrzuty sumienia z powodu pisania o Brzozowskim. Przez tego właśnie faceta, który zasługuje na głębszą analizę. Bo nie on jeden, robiłem te obserwacje także na studentach z Polski. Otóż jest w Polakach pociąg do „orlich rzutów”, do takich syntez i skrótów, że niech cały marksizm się schowa – żeby wszystko połączyć ze wszystkim i objąć od razu. Z półinteligentów i samouków można się śmiać, ale sam Brzozowski był tak echt¹⁵ polski, że trudno by czystszego Polaka znaleźć, i jeżeli  d z i ś  w Polsce Brzozowski może się przydać, to może chyba dlatego, że marksistowska szkółka odrobinę, tylko odrobinę, tę umysłową husarię poskromiła. A mój delikwent: odraza do bezdusznej Ameryki, gdzie każdy się specjalizuje, gdzie wąskie przegródki, on chciałby Króla Ducha i tyle właśnie, czytając Brzozowskiego, rozumie, dokładnie jak nasi dzielni ś.p. narodowcy. Trafiali mi się tacy tutaj wśród studentów, niedawni z Polski uciekinierzy, zwykli amerykańscy studenci na egzaminach piśmiennych coś tam dulczą przyziemnie a pracowicie, ale Polak zrywy, wszechogarnianie, błyskotliwe przejścia z idei do idei, aż obrzydliwość bierze i z angielszczyzną wstrętne hopki wyrabia, choć to język nieznoszący entuzjazmu. Jak odgadujesz, „bezduszność” Ameryki nic mi nie przeszkadza, ale co prawda, przyznajmy, też dlatego, że swoje lata mam.

Szkoła tutejsza. Powszechne  ś r e d n i e  wykształcenie – komu to kilka dziesiątków lat temu mogło pomieścić się w głowie? Są stany, gdzie sto procent ludności ma to wykształcenie, są inne, na Południu, gdzie ten procent minimalny. Europejczycy są skłonni mieszać to z poziomem liceum i to zupełny błąd. Gdyby tak było, frustracja idących do fabryki z maturą byłaby okropna. Chodzi o to, że w szkole, do której chodzi mój starszy syn, tylko część bierze przedmioty trudne (bo jest wolny wybór), reszta przewałęsa się, grając w piłkę, pływając, i tylko trochę się otrze. Żeby dostać się na uniwersytet, trzeba mieć zaliczone przedmioty trudne [*Nie ma tu klasowego raczej podziału, jak we Francji od VIc] (matematyka, sciences¹⁶, języki), a zważywszy na przepełnienie uniwersytetów, trzeba mieć z nich dobre stopnie. Z dobrymi stopniami uniwersytet, stypendia – cokolwiek chcesz. Ta selektywność w istocie musi podpierać opinię, na której i ja się łapię: ma jakiś jegomość trzydzieści lat, cienko śpiewa, nic nie osiągnął i zaraz podejrzliwość: a dlaczego tak? Los? Czy brak danych, skoro każdy idzie do szkoły przymusowo i jeżeli tam pokaże jakieś zdolności, wpiszą mu dobre stopnie, z tym wszędzie droga otworem. Upraszczam, są te rodziny, młodziak niech idzie na stację benzynową, żeby dom wspomóc. Mój syn uzdolniony do sciences, zapowiada się na naukowca, ale bierze też kurs literatury francuskiej, na uniwersytecie (szkoła pozwoliła, bo jego francuski, niemal rodowity, za dobry na szkołę średnią). Młodszy nie tak kapryśny, bardziej przyziemnie pilny.

Naturalnie, że mogę odpowiedzieć Ci na pytania, jakie chcesz, tylko nie wiem, czy chcesz, żebym odpowiedział na te, które przysłałeś, czy chcesz sformułować na nowo. Więc napisz.

Mógłbym dużo gadać, ale nich będzie tym razem finis¹⁷. Aha, mamy zamiar zjechać do Europy w czerwcu i zabawić tam wiele miesięcy, aż do środka zimy, bo tutaj po trzech latach akademickich ma się jeden semestr wolny. Myślę, że wyjedziesz do Polski na wakacje i wrócisz na jesieni, tak by Ci wypadało życzyć, więc powinniśmy się w Paryżu spotkać.

Czytałem Twoje pierwsze artykuły z nowej serii w „Przeglądzie”¹⁸– do biblioteki uniwersyteckiej przychodzi lotniczo. Właściwie ty i Kijowski macie tak olbrzymie brzemię odpowiedzialności, że aż strach, bo kto? Zauważyłem, że lansujesz Brzozowskiego¹⁹, moje mieszane uczucia wyłuszczyłem, choć miejmy nadzieję, że  t e r a z  już Brzozowski byłby jadalny, ale jest jakaś sprawiedliwość w tym, że długo nie był.

[*Czy myślałeś o Królu Duchu, o Wyspiańskim jako  e s e n c j i  (biologicznej?) polskości? Tu ich pola! Micek był Litwin. A i też broił].

Ściskam Cię

pozdrowienia rodzinie

Czesław

[Kolejność dwóch następnych listów: 10 i 11, odwrócona – zgodnie z chronologią ich powstania].

11. J. Błoński do C. Miłosza

Sarcelles, 3 lutego

[*to ten list poprzedni, co go teraz skończyłem!]

[1963]

Drogi Czesławie,

Bardzo, bardzo mi wstyd. Bo na niewielu rzeczach tak mi zależy, jak na Twoich listach i opiniach, a sam nie umiem na czas odpowiedzieć. Ale naprawdę jedno warunkuje drugie, zawsze chcę napisać coś mądrego i przez to nie piszę nic. Lepiej już pleść, a zawsze coś się z tego dorozumiesz.

Życiowo i bytowo u nas niewiele nowego, tyle że pracy sporo, jak na moje lenistwo przynajmniej, nie zawsze mądrej, także, niestety, zarobkowej. Ale to nieważne. Czytałem Twoje ostatnie publikacje, które dają dużo do myślenia. Co do poezji, to nie ze wszystkim się zgadzam. Upraszczając nieco, można powiedzieć, że zarzucasz poezji kontynentalnej, w przeciwieństwie do anglosaskiej, pielęgnowanie uczuć rzadkich, coraz rzadszych, destylację liryczną, która szła w parze ze swoistym antyintelektualizmem, a raczej – z désintéressement¹ dla filozofii, światopoglądu, dyskusji. Słowem, to okaleczało człowieka, było rezygnacją. Tak to może wygląda, sądząc po epigonach i uczniach prowincjonalnych. Lecz mnie się zawsze zdawało, że – w porównaniu z uprzednimi epokami (nie dawnymi, oczywiście) – właśnie troska mistyczna, światopoglądowa, filozoficzna jest szczególnie obecna, od Rimbauda i Mallarmégo począwszy, w całym symbolizmie, Rilke, Leśmian, w nadrealizmie także. Oczywiście, drugorzędnym zostawały ogryzki, czyli estetyzm. Chyba więc rzecz jest w czymś innym, bo co do „arystokratyzmu lirycznego” masz naturalnie rację. W czym, dość trudno powiedzieć. Starałem się to trochę zgłębić w dwu artykułach² w „Przeglądzie Kulturalnym”, które może widziałeś. Może lęk przed „niepoetyckością” jest, w ostatecznym rachunku, lękiem przed nauką? Albo przed społeczeństwem masowym? Jesteśmy niescałkowani, niezintegrowani, tego poezja nie może tolerować, więc poeci własną jedność mogą ocalić tylko wtedy, kiedy ją ograniczą do małego wycinka. Że to trzeba przełamywać, zgadzam się całkowicie. W ogóle zgadzam się z terapią, tylko do diagnozy zgłaszałbym pewne pretensje, wątpliwości.

Druga sprawa to Twoje opowiadanie czy wspomnienie o nieszczęsnym Francuzie³, co w Bolszewii zginął. Piszę wspomnienie, bo nie wątpię, że to autentyczna historia. I ten smutek i złość, że „na nasze wyszło”, a wyście – intellectuels de gauche⁴ – usiłowali nas zastraszyć i prawie się wam udało. Oczywiście, intellectuel de gauche jest potwór. Lecz to francuska specjalność, jak ślimaki, ten doktryner, tak do gruntu nieracjonalny, że przy nim Polinezyjczyk to kartezjańska jasność, jest, we Francji przynajmniej, jedyny, któremu sprawy tego kąta świata, i sprawy socjalistycznej przyszłości leżą na sercu (mimo całego kabotyństwa, o którym trzeba pamiętać). Stąd dramat, żal i w końcu zwykła złość, którą odczuwa każdy, którego doświadczenie przekracza nadsekwańskie kawiarnie i łóżka, tak samo Polak, jak Żyd (ciekawie na ten temat rozmawiałem z Piotrem Rawiczem⁵, dla którego intellectuel de gauche to też bête noire⁶, tylko, powiada, muszę udawać, że tak nie jest, bo co ze mną będzie? a zresztą, jak powiedzieć, to i tak nie rozumieją… Mnie też ten problem do szału męczył, starałem się to – w notatkach rozmaitych – intelektualnie rozplątać, wykazać sprzeczność, ale teraz wiem, że to nic z racjonalnością i intelektem nie ma wspólnego. Oni są mitomani i jako tacy muszą być nieświadomie okrutni. Z tym jest trochę tak, jak z paryską modą na okultyzm i wróżki, która się przecież w najświatlejszych niby kołach szerzy. Jak wyrzucić drzwiami tę część nieracjonalną człowieka, której zachowania domaga się zdrowy rozsądek, to ona, wypaczona i ogłupiała, wraca oknem. W tym świetle – doktrynerstwo racjonalistyczne przechodzące „dialektycznie” w podejrzany mistycyzm, racjonalizm historii w rozpasanie terroru – można by spojrzeć na Twój Umysł⁷, który mnie nieraz jeszcze męczy i zastanawia. Trafia on do – i w – intelektualistów typu zachodniego, z jakimi i Ty miałeś do czynienia w Polsce, jakieś Borejsze etc. I dzisiejsi, wymierający zresztą, intellectuels de gauche to materiał na takich właśnie Borejszów, Bermanów, i znowuż trzeba by bronić się przed nimi „bełkotem i mamrotaniem”⁸, formułka, która mnie fascynowała:  o d w a ż y ć  się napisać coś podobnego. W końcu więc w polemice tylko może w pewien typ przeciwnika celowałeś, który w Polsce, przy mokrej robocie, degenerował się szybko w zwykłego łobuza, ale w Paryżu, trwając w stanie dziewiczym, kwitł. Zresztą i tu trafiają się osobliwe ewolucje, na przykład takiego Péju⁹, eks-sekretarza „Temps Modernes”¹⁰, opowiem Ci kiedyś o nim, bo go trochę znałem. Jedno tylko usprawiedliwienie dla Francuzów, potworność ich niewzruszonego mieszczucha i konserwatyzm niezłomny Chin Europy, z ich dyplomami, przedziałami klas, majątku, wykształcenia, tradycji, zawodu etc.

Słowem, nie przejmuj się, broń Boże, tymi sartrami i sartciątkami, bo – nie mówiąc o tym, żeśmy już to brali i wiemy lepiej – „wiatr historii” w inne wieje żagle i największe – he, he – rozczarowania szykuje im nie kto inny, jak ich ukochani Rosjanie, których oni naturalnie zupełnie nie rozumieją i którzy, jeśli ich nie powystrzela w przystępie złego humoru jaki rewolucyjnie cnotliwy generał – będą zapewne najstraszliwiej wymóżdżali dobrej Europie nie tylko stalinizm, ale wszelki progresizm, humanizm, racjonalizm etc.

Małe wtrącenie: czy czytałeś w „Twórczości”¹¹, jak Sandauer – bardzo pretensjonalnie i intelektualnie ubogo, niestety, piszę to z żalem, bo go cenię i lubię – podejmuje Twoją interpretację Gałczyńskiego?

Ale wracam, a raczej zaczynam o istotniejszych sprawach. Zafrapowały mnie pewne religijne, jeśli nie tony, to zainteresowania Twoje. Lecz tu wyłania się cały problem. Mianowicie „proteuszowość”¹² Twojej poetyckiej natury: od bardzo dawna, jeszcze od czasu, kiedy na ankietę „Odrodzenia”¹³, w liceum będąc¹⁴, odpowiadałem, uderzała mnie wielostronność Twojej poezji i wielka trudność, jaka czeka każdego, kto by jakoś chciał zamknąć w jedną formułkę, co zawsze marzeniem jest nie tylko krytyka, ale chyba każdego umysłu w końcu? Można by to naturalnie rozumieć w złym sensie, i widzisz, że nie same komplementy Ci piszę. Można by pomyśleć, że jesteś po prostu dość zmienny, poddany najwyraźniej jakimś wpływom tajemnym, tzn. niezrozumiałym, i stąd te zakola, jakie zataczasz. Lecz lata ostatnie, pobyt Twój za granicą i twórczość ostatnia uchylają ten zarzut, bo przeciw prądowi piszesz. Jest też pewien, zapewne litewski… upór i zaciekłość, które każą wciąż wracać do pewnych spraw. Niemniej zdajesz sobie zapewne sprawę, że Twe wiersze, czytane zwłaszcza w wyborze i bez dat czy bez komentarza, wywołać mogą wrażenie wielkiej nieuchwytności: jakby ten poeta, ten człowiek, szedł w wielu kierunkach jednocześnie, z niczego nie mógł zrezygnować, łapczywy był życia? idei? co na jedno zresztą wychodzi. I nawet trochę lubował się w swojej nieuchwytności, trochę wystawiał czytelnika do wiatru: nie, ja tego nie powiedziałem, ja też inny potrafię być… itd. Na przykład Ocalenie¹⁵ miało dwa zakończenia, a celowe to być musiało. Czy tak należałoby to rozumieć, że jest jakby dwu ludzi: jeden – z niektórych wierszy przedwojennych, z Doliny Issy¹⁶, ten, co chciał sięgnąć „serca ziemi”, który szukał jakiegoś poetyckiego sposobu porozumienia się z naturą, z „istotą rzeczy”, dostępną przez poetyckie poznanie? w przedwojennych zwłaszcza wierszach jest trochę deklaracji w tym sensie, ale nie mogę naturalnie wiedzieć, o ile to było założone programem osobistym; i drugi, zapowiedziany przez katastrofizm, który wziął górę razem z Głosami biednych ludzi¹⁷ i przeważa do tej pory, przejęty zagadką historii i życia społecznego, eseista i „intelektualista” w poezji. Słowem, jak by powiedział Mann, „dziecię natury” i „dziecię kultury” w jednej osobie. Ale takie rozróżnienie nic jeszcze nie wyjaśnia, ponieważ ciekawe jest zwłaszcza powiązanie tych dwu sprzeczności, ich wzajemna dialektyka. Pozycja niewygodna, zapewne, ale z dobrą stroną jedną: pozwala bronić się przed nadmiernymi uroszczeniami czy to historii, czy natury… Czy okupacja była dla Ciebie tym momentem wewnętrznego wstrząsu – i w jakim sensie, bo od wtedy właśnie zacząłeś płynąć pod prąd – bronić się przed zbiorowymi nastrojami, którym, mimo wszystko, katastrofizm ulegał przecież? Nie nalegam na odpowiedź, chyba ogólnikową, bo doskonale zdaję sobie sprawę, że pisarz, kiedy coś jaśniejsze mu się stanie, to pisze o tym, a nie chowa pod korcem. Lecz rozumiesz już, jak to wpływa na temat, od którego zacząłem, to znaczy na sprawy religijne: nie mylę się chyba, przypominając, że interesowało Cię to czas pewien przed wojną: ale wtedy postawa poety – czarnoksiężnika, który poznaje własnymi sposobami naturę i „istotę rzeczy”, musiała być, z punktu widzenia psychologicznego i intelektualnego, zupełnie inna: szło chyba o utożsamienie poezji i religii, w duchu brémondowskim¹⁸ jakby? Teraz natomiast wydaje się, że – trochę w duchu Brzozowskiego – zajmuje Cię najbardziej przygoda historyczna ludzkości, ludzkość jako kościół, i oczekiwany koniec historii w Bogu? Wymagałoby to rozświetlenia Twojego pojęcia o historii, które mnie zawsze zastanawiało: otóż mnie się zdaje, że zajmowała Cię nie zmienność historii, to, co przemija, i reguły tej zmiany, ale przeciwnie, to, co zostaje, tzn. cywilizacja, kultura, sumowanie się doświadczenia. Punkt widzenia nie historyczny właściwie, nie dialektyczny i heglowsko-marksistowski, ale antropologiczny i ośmieliłbym się powiedzieć, strukturalny?… W Dolinie Issy uderzyło mnie właśnie szukanie wartości cywilizacyjnych na „niskim” piętrze życia społecznego, w obyczaju, tradycji, moralności – także w wierszach często to wraca, obrazy uczty, dysputy, obecność postaci filozofa, mędrca dowodnie by o tym świadczyły. Dość to mętnie piszę, ale może zrozumiesz, o co chodzi. Zdaje mi się po prostu, że starasz się zastąpić dramatyczną, rozrywaną sprzecznościami (i w końcu nonsensowną metafizycznie) wizję historii wizją całościową i w pewnym sensie docelową: oczywiście, gwarancja celowości jest kwestią wiary. Stąd chyba ta fascynacja osiągnięciami cywilizacyjnymi ludzkości, także dzisiaj, na przykład Twoja przychylność dla USA, ale na tej samej zasadzie, na jakiej trwa w pamięci na przykład miasto greckie albo wielkie budowle starożytne, systemy przeszłe. Jakbyś starał się uchwycić ludzkość jako całość, świat kulturalny w przeciwstawieniu do naturalnego, który intryguje, ale którego się w pewnym sensie boisz; i naturalnie, antropologiczna celowość tego świata. B. znamienne jest w Świetle dziennym¹⁹ to zdanie, że „ja dam im wieczność”²⁰, że człowiek nie może być przypadkiem, ponieważ jego dzieła są nazbyt wielkie i piękne; że on niejako zasłużył sobie na nieśmiertelność, jako na efekt, nagrodę swej kosmicznej czy globowej pracy. Czy myślisz, że ja to właściwie interpretuję? Są to rzeczy, gdzie nieraz odpowiedzieć trudno, i dlatego nieśmiało pytam. W każdym razie wydaje mi się, że trudno dobrze zrozumieć Twoją poezję bez tych dwu spraw: 1) stosunek historia–natura 2) koncepcja historii (inna niż u Brechta i Ionesco, mówiąc przykładami: ani logika postępu, ani nonsens zmian i wstrząsów); w tym sensie jeszcze raz byłbyś „przeciwko”, bo dziś co modniejszego niż onanizowanie się jałowością tragedii historycznej – u paru ludzi to autentyczne – u innych denerwujące przez swą reakcyjną monotonię, ciągłe namawianie ludzi, żeby się powiesili… bo historia się nie „składa”… Tyle najważniejszych uwag, tymczasem. Serdecznie – Janek

10. J. Błoński do C. Miłosza

20 marca

Drogi Czesławie,

List Twój zawstydził mnie bardziej jeszcze, niż powiedzieć mogę; pamiętasz o mnie zupełnie niezasłużenie; prawdę mówiąc, już przed miesiącem przeszło zacząłem pisać wielki list, który załączam, alem go nie skończył [*teraz skończyłem!], bo zacząłem poprawiać, zmieniać, rozmaite myśli nieśmiało wyrażałem i chciałem to udoskonalić, i znowu się zwlokło, tym bardziej że rozmaitej roboty niesłychanie czasochłonnej miałem sporo: dla radia francuskiego takie dwugodzinne prezentacje polskiej literatury współczesnej, co wymaga gromadzenia cytatów, sprawdzania przekładów, biegania po przyjaciołach, żeby poprawiali moje ew. pomyłki stylistyczne etc. – poza tym jeszcze jakieś wstępy, tłumaczenia etc., wszystko, żeby „drogocenne dewizy” (jak mówią w Polsce) złapać. Ale to wszystko żadnym nie jest wytłumaczeniem. U nas wszystko w porządku mniej więcej; wybieram się na Wielkanoc do Włoch zabawić się i odpocząć trochę. Najdziwniej w ojczyźnie się dzieje: dopiero niedawno trafiłem na kogoś rozsądniejszego, który mi tzw. sytuację opisał: twierdzi on, że w kołach wtajemniczonych kultywuje się (czyżby celowo, może przed zjazdem Partii?) panikę gospodarczą: nieurodzaje, mrozy, przeinwestowanie (naturalnie! zawsze to samo) zrujnowały (rzekomo) ekonomikę, na wszystko brakuje pieniędzy, a plan św. wykonanym być musi; stąd, z jednej strony, groteskowe czasem oszczędności, wojennego wręcz typu (widzisz gazety – nie ma papieru!), z drugiej – czuła troska o morale narodowe. Osobliwe to są manewry, w których wietrzę jakieś rozgrywki wewnątrzpartyjne – ale jakie, nie wiem naturalnie. W każdym razie – zapewne zauważyłeś to w pismach – nowe wcielenie pojedynku Syfona z Miętusem, to znaczy nieskończone polemiki wokół książek p. płk. Załuskiego¹ nie są podobno przypadkowe i najwyższe czynniki popierają tego dzielnego oficera, który wyruszył do boju przeciwko przegniłym środowiskom intelektualnym. Kiedy słuchałem o tym, ciągle mi w uchu brzęczało Twoje zdanie: Jest ONR-u spadkobiercą partia…², lecz przezornie język za zębami trzymałem, bo najstraszniejsze to zdanie, jakieś kiedykolwiek wypowiedział… Załuski, jakeś może zauważył, uważa, że skargi na bohaterszczyznę nie mają sensu, narodu opluwać nie można, a pacyfizm i sceptycyzm intelektualistów trzeba tępić. Ten szantażysta, skądinąd nieźle piszący, utożsamia a) kult wojska etc. z ideowością; b) intelektualne „wykolejenia” z oportunizmem życiowym i wieprzowatością. Słowem, Słonimski jest winny, że inż. Kowalski w Zgierzu ma wszystko w d… z wyjątkiem swego motocykla. Lecz najwyższe czynniki troskają się o ducha narodowego i nie z intelektualistami chcą walczyć, broń Boże, lecz z klimatem bezideowości. Na to Czeszko w „Przeglądzie”³ dość złośliwie ostatnio odpowiedział, pytając o socjalne przyczyny tego osławionego „tumiwisizmu”. Takie są teraz Polaków zabawy. Oczywiście, narodek nabierać się daje, jak zwykle, na ten nowy sojusz tronu i ołtarza (Francuzi są nieznośni, ale mowy nie ma, żeby się tak dawali nabierać!), kupuje Załuskiego, pisze listy o bohaterach naszych szanownych etc. Nie muszę Ci mówić, że ja w najmniejszym stopniu nie jestem przeszłościoburcą, lecz idiotyzm takiego stawiania sprawy krzyczy wręcz i obraża rozum. Lecz to nic nowego, bo wiadomo, że kiedy władza mówi o cnocie, tradycji etc., źle się dzieje. Ale naiwność publiczności smuci trochę. Publiczność źle sobie wyobraża świat i nie wie, że nikt w USA czy Francji nie wije krajowi i społeczeństwu wieńców, że krytyka jest przyrodzonym stanem intelektualnym etc. (mówię oczywiście o poważnych głosach). Lecz to są już odchylenia w pedagogii społecznej – każda krytyka nabiera u nas zaraz charakteru szargania, stąd klimat histeryczny wokół tych spraw. Nic, nic się nie zmienia, jak widzisz.

Poza tym myślę, że kwitnie schizofrenia kulturalna, to znaczy, że wyznaczniki twórczości są naprawdę zupełnie gdzie indziej niż w życiu społecznym świadomym, instytucjonalnym – najgłębsza to zapewne przyczyna tego niedomyślania do końca problemów, o którym lubisz mówić. Z tym wszystkim i literatura jeszcze nie najgorsza, tylko zawsze ten żal, że sto razy lepiej mogłoby to wszystko wyglądać. Zdaje mi się, że pisarzy zaczyna trochę już gniewać to odcięcie wszelkiej awangardowości od tzw. życia, które na wpół celowo zostało przeprowadzone – wysychają inspiracje obce, jeżeli nie można ich transformować i adaptować do doświadczenia własnego.

Dobrze Cię rozumiem, że nudzi Cię to powtarzanie starej płyty, w kółko to samo, i „obowiązek” woła do spraw, które w końcu są warunkami myślenia i literatury, a nie nią samą. I nie Ty jeden to tak odczuwasz, ale mało kogo stać na płodną splendid isolation, na ogół to trzeba ludziom klimatu, współpracy, aby ufali w sens i potrzebę tego, co robią i piszą.

Nie muszę Ci mówić, jak się cieszę z Twojego przyjazdu w czerwcu – zabawne to, że Cię Ameryka trochę zmęczyła i „na stare śmiecie” do Paryża wracasz. My tu w czerwcu na pewno jeszcze będziemy, a potem na wakacje trzeba będzie wracać do Krakowa, ufam, że drogą okrężną, aby jeszcze świata zobaczyć. Chciałbym do Anglii zajrzeć… ale gdzie ja nie chciałbym jechać – jedyna to właściwie choroba moja, podróże, i wręcz trudno mi sobie wyobrazić, jak by to było, gdybym gdzie za nogę przywiązany został na czas dłuższy! Chce mi się wracać do Polski, nigdy bym tu w ogóle nie przyjechał, gdybym mógł w Krakowie wsiąść w każdej chwili w pociąg i wybrać się tam, gdzie mi przyjdzie ochota… – a zarazem trochę ze strachem myślę, jak to będzie, kiedy wrócę tam na stałe, i każda wycieczka znowu stanie się problemem…

Nie gniewaj się na mnie za to milczenie obrzydliwe – łączę ukłony dla Pani i Ciebie, najserdeczniej pozdrawiam –

Janek

12. C. Miłosz do J. Błońskiego

C. Miłosz

978 Grizzly Peak Blvd.

Berkeley 8, California

10 III 63

Drogi Janku,

Nie wiem, dlaczego nic do mnie piszesz. Co się z Tobą dzieje? Myślę o Tobie często i z polskiej prasy literackiej czytam właściwie tylko Ciebie i Kijowskiego. W końcu czerwca mamy całą rodziną udać się do Europy i zostać tam, głównie we Francji, do stycznia 1964, bo mam tzw. semi-sabatical¹, tj. jeden semestr wolny co trzy lata. Ale wtedy znowu Ty pewnie będziesz w Polsce? Więc popraw się. Nie odpowiedziałeś na mój list.

Ze świata rozumiem coraz mniej. Słońce, olbrzymiość krajobrazów, eukaliptusowe parki, gdzie strzela się z łuku (łuki wymyślne, używane tu do polowań na jelenie), pijackie parties², fantastycznie ułożone spiralami autostrady, ocean, z okna niesamowite zachody słońca nad oceanem i dojmujące poczucie fikcyjności ludzkiej budowli, jakie jest specyficznie kalifornijskim doświadczeniem. W głowie może się pokiełbasić od konieczności ciągłego absorbowania tylu zmiennych klimatów i cywilizacji. I myśl o jeździe do Francji jak na stare śmiecie. Dzieci nie straciły francuskiego – starszy syn studiuje Pawła Valéry³. Też jeszcze jedna dziwność: kłócić się ze swoim szczeniakiem, co znaczy ta i ta linia Valéry, i studzić jego literackie zachwyty: uwielbia na przykład Tristrama Shandy⁴, tudzież Fieldinga⁵, co zresztą nie oznacza, że ma być humanistą – elektronika i chemia.

Niebezpieczeństwa tutejsze – dużo ich. Na wielkim świecie opierałem się jak umiałem temu zobojętnieniu, które powstaje z zaniku fanatyzmów domowych, [nieczytelne], lokalnych. Ale kiedy wchodzi pod skórę olbrzymiość przestrzeni, zalęga się też jakaś szczególna perspektywa czasu, wszystko poniżej liryków lozańskich traci smak, jest dużo świadomości i mnóstwo tematów, z których każdy starczyłby na książkę, a właściwie nie chce się, bo po co.

Tak że życzliwie odnoszę się do nudzących mnie politycznych handryczeń się „Kultury”. Ktoś to musi robić, bo żyjemy w okresie, kiedy tak wiele rzeczy maleje, że aż znika. Co do polityki, to wczorajszy dzień, tj. 9 III 63, był epokowy. „New York Times” (mamy tu zachodnie wydanie, drukowane w Los Angeles) podał obszerne streszczenie chińskiego ataku na traktaty graniczne Rosji carskiej z Chinami⁶. No, jeżeli jest podniesiona kwestia Turkiestanu i Władywostoku, to już to początek czegoś w wymiarze co najmniej stuletnim i w skali problemu zasadniczego: przyrostu ludności. Tudzież wszystkie wizje literackie „żółtego niebezpieczeństwa”, łącznie z Nienasyceniem Witkacego.

Miałem dużą frajdę (studenci też), wykładając kurs historii polskiego teatru (mnóstwo o teatrze barokowym). Doskonałe wyniki. Teraz bawię się kursem o reformacji i kontrreformacji w Polsce⁷. Notabene urocza lektura to historia polskiego protestantyzmu Waleriana Krasińskiego, wydana w Londynie w 1838⁸. Po angielsku – nie wiem, czy kiedyś ukazała się po polsku⁹.

Ściskam Cię mocno

Czesław

13. C. Miłosz do J. Błońskiego

Czesław Miłosz

978 Grizzly Peak Blvd.

Berkeley 8, California

[*3 IV 63]

Drogi Janku,

List Twój jest tak prowokujący, postawiłeś tyle pytań, że tej właściwie ankiecie muszę ulec. Na początku dwie uwagi wstępne. 1) Nie można mówić sensownie o przeszłości, bo się nie pamięta i tylko się konstruuje. Ja nie pamiętam całych dużych rozdziałów życia, zostaje tylko dobrze utrwalony szczegół sensualny, ale nic z „okoliczności”, i to niemal przeraża. Tak więc niedawno usłyszałem o swoim egzaminie z filozofii prawa i nawet nazwisko filozofa angielskiego, z którego zdawałem¹: a tego nazwiska dziś nie znam; usłyszałem też o swoim odczycie w Wilnie o faszyzmie w 1936 i muszę to przyjmować na wiarę; u Jerzego Zagórskiego (w „Tyglu”)² przeczytałem o swoim druzgoczącym wystąpieniu na STO (Sekcja Twórczości Oryginalnej) w Wilnie w 1931 i uznałem, że tak, że pamiętam szczegóły (stół, lokal, twarze). 2) Jest sprzeczność pomiędzy uprawianiem poezji i całą działalnością intelektualną. Żeby pisać wiersze, muszę dużo spać i notować, co dane, jest to ta bierność, o której mówi Borys Pasternak w jednym ze swoich wczesnych artykułów³. Ale ciągle przeszkadza temu chciwość, żeby czytać, zrozumieć czy zadziałać. I to dla mnie jest trudność po prostu techniczna, wiersze formują się powoli, na zasadzie wegetatywnej, tak że u mnie w szufladzie zawsze dużo urywków, linii, od których odrywa aktywność. Więc może nie trzeba za daleko iść w próbach ustalania jedności wszystkich naszych dziedzin.

Ta podwójność utrudnia mi jakiś opus, gdzie bym wyłożył, co myślę. A jak wiesz, ma się przesąd, że odsłaniając za wcześnie to, co powinno być treścią opus, doprowadzi się do wyładowań jałowych, dlatego w listach czy rozmowach wymiguję się. Ale skoro tak prowokujesz, zrobię, myślę, wyjątek.

1) Poza głupawymi porywami w wieku lat czternastu nie miałem skłonności panteistycznych czy monistycznych, silne manichejskie. „Mama Natura” była dla mnie straszna. A zajmowałem się w szkole poważnie biologią i gdzieś do siódmej klasy chciałem być przyrodnikiem.

2) Zauważ, że nie trzeba mieszać „Natury” z czymś innym, tj. z kultem tej cechy rzeczy, która określą się słowem esse. Être rzeczy, rozrzedzony w porównaniu z Être czystym, idealnie zgęszczonym, tj. zgodnie z teologią, Bogiem. Ten kult był we mnie b. mocny i możesz to znaleźć w Guciu zaczarowanym, kiedy „Kultura” wydrukuje te dziwaczne wiersze⁴.

3) Dolina Issy⁵ nie jest książką „dziecka natury”. Wyraża się w niej przekonanie, obecne chyba we mnie w wieku b. młodym, że obojętność Natury na nasze wartości nie dostarcza żadnej ostoi, że więc wszystko musi być skonstruowane przez człowieka, artificiel⁶. Patrz, co mówi czarownik Masiulis⁷ o człowieku, który jest jak owca konstruująca nad sobą inną owcę. Dolina Issy jest antynaturalistyczna.

4) Tę dążność do artificiel można wykazać na przykładzie książek, które mnie porywały, poczynając od decydującej, w szkole: Doświadczenia religijne Williama Jamesa⁸, do zachwycającego mnie (i przełożonego podczas wojny, choć przekład zaginął) Constantina Guys Baudelaire’a⁹. Pociąg do pewnego rodzaju pragmatyzmu¹⁰. Notabene dziedzina ważna, ale w polskiej literaturze mało zbadana. Ale pragmatyzm wywodzi się, tak czy inaczej, z amerykańskiego transcendentalizmu¹¹ (Emerson¹², też mocno tym naznaczony Whitman), a Emerson i Mickiewicz z Kursu¹³ to mleczni bracia. Z kolei pragmatyczne zainteresowania Brzozowskiego decydowały o jego podatności na Kurs literatur słowiańskich. Dziedzina mało zbadana, bo historycy literatury, nie filozofowie przecie, nie wiedzieli, co robić z Kursem. Notabene warto też byłoby, żeby ktoś napisał, że Mickiewicz nie skończył się po Panu Tadeuszu – Liryki lozańskie, Zdania i uwagi, Słowa Najświętszej Panny – szczyt.

5) Dość wcześnie wyrobiłem sobie pogląd, że blisko prawdy może być tylko mąż bogobojny, a wszyscy, którzy temu zaprzeczają, są skazani na kabaret idei. Tu bezpośredni wpływ Oskara Miłosza¹⁴, który był plackiem przed mistrzami życia duchowego i tkwił w wieku XVIII. Notabene poglądy w Polsce na ten wiek są dziecinne. Jest tam na przykład wielka enigma – Swedenborg¹⁵, z którego brali pełnymi garściami wszyscy: Emerson, Mickiewicz (choć raczej via St. Martin)¹⁶, Baudelaire, Balzac. Nie mam na myśli wpływologicznych ciekawostek. Pewien wpływ wywarł na mnie Louis Lavelle¹⁷, czytany przed wojną i podczas wojny. Stąd też moja praca nad Simone Weil¹⁸ i sympatia do Camusa, który utrzymywał cały wzór szacunku dla męża bogobojnego i właściwie prawdy jako Łaski, choć sam był ateistą zrozpaczonym. Doświadczenie potwierdziło mój pogląd całkowicie – poza tym wzorem jest tylko grymas tanich satanistów. Nie znaczy to, żebym sam uważał się za męża bogobojnego, byłbym winien pychy. Ale wierzę, że prawda jest tylko dana.

6) Jeżeli zabrałem się do Robinsona Jeffersa¹⁹, to w nadziei, że uda mi się wyjaśnić, jaką rolę spełniają dziś koncepty Natury i Historii. Przy czym Jeffers jest dla mnie wygodny jako zjawisko przeszłe i reprezentujące w stosunku do Europy specyficzne opóźnienie. Nawet nie wahałbym się twierdzić, że jego problematyka jest podobna do tej, jaką z nieporównanym artystycznym niedołęstwem parał się Kasprowicz. Krótko: Jeffers, pochodzący z kalwińskiej rodziny, uległ scjentyzmowi i kalifornijskiej przyrodzie (która jest monstrualnie olbrzymia i niwecząca człowieka). Okrucieństwo i obojętność Natury doprowadziły go do wniosku o okrucieństwie i obojętności Boga, który został zidentyfikowany z Naturą. Co należy zrobić, to zanalizować  o b r a z y  Uniwersum, jakie istnieją w świadomości dzisiejszego człowieka – zrozum, nie dyskusja teologiczna mnie obchodzi, ale te obrazy. Otóż moja teza jest, że ktokolwiek będzie tak uczciwy, jak Jeffers, a zarazem tak absolutnie obojętny na Historię, tak antyhistoryczny, musi, jak on, powrócić do greckiej koncepcji wiecznego powrotu, do Uniwersum jako koła, bez jakiegokolwiek „sensu” (Nietzsche – Jeffers, jest ta linia). Ciekawe, że kult samego esse rzeczy jest u Jeffersa zachowany.

7) Jedyne przeciwstawienie się greckiej koncepcji ruchu w kole przyniosła religia biblijna, która daje ruch jako strzałę zmierzającą w pewnym kierunku (pochód narodu żydowskiego przez czas, oczekiwanie, przyjście Chrystusa, Paruzja). I obrazy Kosmosu dzisiaj mogą być tylko takie, jak u Jeffersa, albo wywodzące się z jedynej religii historiozoficznej. Bardzo mieszane towarzystwo tutaj dziedziczy: Kościół, progresizm Oświecenia, Hegel, teoria ewolucji, Marks, intellectuels de gauche. Jeffers pisał: „Czy tak trudno ludziom stać na własnych nogach / Że muszą czepiać się Chrystusa, Marksa albo choćby Postępu?”²⁰. Pomysły ruchu wstępującego są oczywiście strukturalizacją czegoś, co ludzkim pojęciom się wymyka, niemniej wyraża się w tym pewien tonus²¹ witalny dla gatunku korzystny i tutaj baron Münchhausen²² rzeczywiście sam siebie wyciąga za włosy, tylko tak powstała cywilizacja rakietowa.

Ale uderzające, że poezja nowoczesna, poczynając od Baudelaire’a, robi inny wybór i jeżeli jej obrazy uznać za ważne, świadczące, to wypadałoby uznać jakąś jałowość, powierzchowność konceptów ruchu wstępującego, bo ta poezja poczyna się z zaprzeczenia historii zarówno w wersji chrześcijańskiej (Opatrzność, Odkupienie), jak zsekularyzowanej (samoczynny ruch wstępujący immanentnego bóstwa), jej tęsknotą jest Noc, nirwana, powrót do łona, chwila, kiedy bóstwo wciągnie świat z powrotem w siebie. Patrz Poe i Baudelaire.

8) Przypuszczam, że odradzanie się obrazów Całości (a nie mogą one opierać się na absurdzie, bo to contradictio²³) jest do pomyślenia tylko przy wyczuciu wymiaru historycznego. Kto wie, jestem skłonny wierzyć, że wtajemniczenie w historicité²⁴, siła, ten przymus, który nas otworzył na pasje ludzi z pierwszych dekad XIX wieku (kiedy reszta tego wieku odwracała), spełnia rolę prekursorską. Jeffers, który nie miał o tym pojęcia, zasługuje na współczucie (historia dla niego była jak dla wielu starych Polaków: „g. te same, tylko muchy się zmieniają”). Ale właśnie dlatego, że jest to newralgiczny węzeł dzisiejszości, trzeba tępić bzdury, jakie go obrastają. Zgodziłbym się z Simone Weil, kiedy mówiła, że chrześcijaństwo zaszczepiło ludzkości truciznę: ideę postępu. Chociaż wadą jej była antybiblijność i zbytnia greckość (źródło wszystkich herezji), nie negowała ruchu, pojmowała to tak, że ilość dobra (w duszach ludzkich pod okiem Boga) nie wzrasta w czasie (największy wg niej błąd postępowców, marksistów etc. – cytuję z pamięci – sądzili, że maszerując prosto przed siebie, wzbijają się w powietrze). Zgodziłbym się też z Oskarem Miłoszem, który mówił o „wielkim złudzeniu postępu”, choć jego filozofia była filozofią ruchu. Jasne, że nie widzę tu łatwych wyjść, ale cały Postęp jest naładowany znaczeniami wziętymi z Wieku Rozumu, kupuje dziwnie tanio immanentną dobroć w stworzeniu i oczekuje raju na ziemi zawsze w następnej dekadzie. Poza tym licho wie skąd ta opatrznościowa dialektyczna mądrość w samej wiecznej materii. Ale i z chrześcijańską historiozofią niewiele lepiej. Sukcesy Teilharda de Chardin²⁵ (nic innego niż Słowacki w Genezis z Ducha) – to jest poważne, ale drażni mnie, bo jest, jak mówią Amerykanie, goggle-eyed²⁶, czy można tak eskamotować Zło, że niby drobiazg? A co z Iwanem Karamazowym, który zwracał bilet?

Wygłosiłem tu niedawno odczyt o Borysie Pasternaku²⁷ – próbę rewizji. Chodzi o to, że Pasternak jest świętą krową, i mnie to irytowało. Niedawno ukazały się w Ameryce jego dzieła zebrane po rosyjsku²⁸, pod redakcją mego kolegi, prof. Gleba Struve²⁹. Więc przyrządziłem przyjazną i taktowną krytykę. Zaczynając od poezji, od jej analogii z naszymi witalistami³⁰. Dalej, że jedyną obroną Pasternaka przed naciskiem doktryny było mamrotanie (nie przesadzaj z moją odkrywczością, w którymś z esejów zastosował słówko Aldous Huxley³¹), ale że taka linia obrony,  j e d y n a  w pewnych warunkach, jest dla poezji pyrrusowym zwycięstwem. A dalej, że historiozofia Pasternaka (Doktor Żiwago jest dziełem, après tout³², historiozoficznym i mesjanicznym) jest taka, jak każdego sowieckiego obywatela, tylko że zinterpretowana witalistycznie (Życie samo zwycięży, Życie samo rozwiąże) i religijnie (rewolucja jako część chrystologicznego pochodu ludzkości: nie darmo Pasternak uwielbiał Teilharda de Chardin). Odczyt b. się podobał publice, choć sądzę, że nie uchwyciła prawdziwej w nim zagwozdki, tzn. że powodem jego był spór między nami Słowianami – czujesz tkankę historyczną, brawo, ale kiedy jesteś tak nią zafascynowany, że korzysz się, bo ona siama-siama wszystko załatwi, że przez cierpienie Rosja nosicielka Chrystusa (jak u Błoka Chrystus na czele pochodu krasnoarmiejców³³), to jesteś sparaliżowany, wzdychasz i modlisz się, a goryle tobą rządzą. Zresztą mnie się wydaje, że formacja Tuwima i jego pokolenia (patrz Życie u Iwaszkiewicza), mimo wszelkich różnic podobna do Pasternakowskiej, wiele wyjaśnia, i ja rozprawiałem się z naszymi witalistami per procura³⁴.

9) Moje widzenie Historii? Nie wiem. Wiem tylko, że świat ludzki jest dla mnie niewypowiedzianie cudowny. Przez to, że oderwany od Natury, że sam się strukturalizuje jako artificiel. Jeżeli nie jestem za Baudelaire[’em] (choć cóż to za wspaniały poeta!!!), to jego zasługa wielka, kiedy pisał pochwałę pudru i różu, kiedy cały wysiłek wkładał w podbudowanie się ponad swoją naturą. I moje doświadczenie osobiste: ludzkość jako wzrost świadomości. Może się mylę, może to Polska tak mnie tylko przekonała. Lata wojny to było  j e d n a k  wyzwolenie. Z bliżej niezdefiniowanego idiotyzmu utrzymującego świadomość na niskim poziomie. I kontrast biblioteki uniwersyteckiej, gdzie się przyczepiłem jako tragarz³⁵, na marchwianych zupkach, z ulicą – chyba wtedy naprawdę po raz pierwszy poczułem ludzkość czy cywilizację jako olbrzymi ser, ja w tym serze, cóż za uczta – i odtąd tak ze mną stale. Naturalnie już w latach uniwersyteckich pojmowałem, że można być dźwignią, uczestniczyć, że każde nasze słowo coś zmienia. Ale odtąd już mocniej. Jestem ostatnim z ludzi, który by tęsknił do wczoraj. Całe doświadczenie do dziś – jak myśl się kształtuje, jak toruje sobie ścieżki, jak wielu w Polsce ludzi, z którymi jestem równy, mogę rozmawiać, być zrozumiany – a nie jak dziwadło otoczone przez wrzeszczących oenerowców – uczestnictwo w historii, problem wolnej woli i determinizmu rzeczywiście chyba rozwiązuje się tylko przez praxis. Mój  s z c z e r y  entuzjazm dla młodych poetów (no, nie wszystkich!), dla dziwacznego kulturalnego zgęszczenia, pomimo żałosnych kur dźwiganych przez baby tuż pod drzwiami awangardowego teatru. Ludzkość jako Kościół? Pewnie tak. Czy wierzę w Boga-Człowieka? W Człowieka Boga na pewno nie. Ale jeżeli nie mogę nie wierzyć w Boga, to jedyną implikacją jest Bóg-Człowiek, bo mają rację teologowie, kiedy twierdzą, że bóstwo nie-ludzkie i poza-ludzkie rozpływa się w mgławicę albo zostaje utożsamione z ludzkim umysłem, jak to się zdarzyło teologowi Heglowi.

10) Nie przeciwstawiam poezji anglosaskiej poetom kontynentalnym. Notabene zabawne, że moda na teatr absurdu stąd, że Beckett dwujęzyczny³⁶, bo jego teatr zawarty już w Eliocie (Wydrążeni ludzie, wiersz sprzed kilku dziesiątków lat³⁷). Nie przeciwstawiam. Literatura amerykańska, tak jak rosyjska, równa się specyficzna obróbka motywów z zachodniej Europy, z opóźnieniem, zbitkami, nadaniem niektórych motywów większej ostrości. Jeffers na przykład interesuje mnie jako zbitka i opóźnienie.

Poe i Baudelaire zresztą czasowo niemal równolegli. Nowoczesna poezja w Europie to przygody Ja romantycznego, które zatrzymało się na okrzyku: „Nie ojcem świata jesteś, ale carem”³⁸. Więc to Ja, bez oparcia poza sobą, musiało swoje własne gospodarstwo zbudować. Ani mi w głowie lekceważyć Baudelaire’a jako myśliciela i tylko ponurą przestrogą może być jego recepcja w Polsce. Co z niego brali? Przecie umieli po francusku. Ale wir teologiczny, jakim są jego pisma, ich omijał. Ta precyzja słowa – a u nich zakalec. W nim tyle, że potem poezja właściwie może być uważana za rozwinięcie jednych albo drugich jego elementów. Z jego Wyobraźni, jako władzy pozwalającej wnikać w nieprzenikalną poza tym istotę bytu (jego Correspondences³⁹, słowo też ukradzione z systemu Swedenborga, wyrwane, izolowane z kontekstu), wziął się Rimbaud i „deréglement de tous les sens”⁴⁰ aż po różne wody po kisielu. Wyobraźnia Przybosia, Bieńkowskiego⁴¹ etc. Z jego artificiel, demiurgicznej woli artysty, wzięli się Mallarmé, Valéry. Też równe związki, aliaże tych postaw. Centralny dla badania poezji nowoczesnej jest problem religijny. Bóstwo Baudelaire’a jest odhistorycznione, raczej hinduskie, jeżeli był katolikiem, to bez Odkupienia. Ale zaraz to bóstwo poezję opuszcza, zostaje Ja samo w świecie jako chaos i tyle ma, co potrafi samo z tego chaosu demiurgicznie zorganizować. Są tu chwiania się, przesunięcia nacisków, ale na ogół estetyzm jest tylko pozorem, bo naprawdę chodzi o ciągłe wynajdywanie jakiejś „metafizyki zastępczej”. Zestawiałem gdzieś Yeatsa i Leśmiana⁴², nie dlatego, że podobni z temperamentu, ale dlatego, że borykając się z tym samym problemem (istnienie jako absurd, natura bez początku i końca), wpadali na podobne rozwiązania, niezależnie od siebie. Ten Leśmianowski wysiłek, żeby stworzyć nowy wszechświat, als ob⁴³, z własnym jego, choć na niby, Panem Bogiem, aniołami, mitycznymi stworami! Była i wyższa szkoła gry dialektycznej – Lautréamont⁴⁴ w jego Poèsie, gdzie demiurgiczna wola rozszerza się, wykracza poza poezję i poza subiektywizm. Tylko prymitywizm umysłowy marksistów może wyjaśnić, dlaczego nie obrali Lautréamonta za fundament swojej nieistniejącej nadal estetyki.

Całkowicie więc doceniam, nic nie wyrzucam za burtę, zawdzięczam dużo, jak każdy z nas, o żadnych niemożliwych powrotach wstecz nie marzę. Ale nie ustosunkować się aktywnie, nie spierać się, znaczyłoby być smakoszem, jakich tu zresztą pełno, pasożytów na poezji przeszłości, łącznie z tym obrzydliwcem, który tu niedawno przez godzinę analizował L’après-midi d’un faune⁴⁵, robiąc z niego niemal Lolitę, a ja zastanawiałem się, czy zdjąć but i cisnąć w niego.

Zaważył Oskar Miłosz, dla którego poezja nie była kwestią literacką. I dziś przyznaję mu słuszność. To nic, że Ja romantyczne (którego okna na świat coraz bardziej się zatykały) mnóstwo zdołało zdobyć przez swój warsztatowy demiurgizm – a sam powiedziałem już, ile winienem Baudelairowskiemu artificiel. Jest to impas, bo z Bogiem chrześcijańskim ulotniła się też i Historia. Mallarmé to zupełny impas, tupik⁴⁶, jak mówią Rosjanie. Nieprzystępny dla ironii historycznej, skorupiejący, chiński. I kiedy Konstanty Kawafis zbuntował się przeciwko swoim francuskim mistrzom, wydostał się z zacieśnienia, ale przez co? Przez zerwanie z Ja, które zamiast dawnego zmieniło się w narratora jego cywilizacji, smętnie-ironicznych dziejów cywilizacji helleńskiej.

Diagnoza jest trudna, bo poezja nowoczesna jest częścią u-człowieczania się, antropologizacji obrazu świata i na przykład Brzozowski spokrewniony, jeżeli wniknąć głębiej, z Leśmianem, jego katolicyzm logicznie wynikał z historicité do n-tej potęgi i był tak samo jak u Leśmiana metafizyka „na niby” postulowany, wywodzony z ludzkości, różnica stopnia. To nie znaczy, że należy wybrzydzać się na religijność poczynaną z refleksji nad człowiekiem, pragmatyczną jakby, że niby ona postulowana tylko, sztuczna. Mnie się wydaje, że właśnie tu tkwi wielka zagadka, a Feuerbacha, wbrew jego intencjom, można też czytać jako obrońcę religii.

Dobrze, powiesz, rewizja poezji nowoczesnej to dla mnie rewizja całego XIX wieku, w ostatecznym rachunku rozprawa z Ja romantycznym, którego nie kultywowali Mickiewicz ni Norwid, bo byli chrześcijańsko-historyczni. Pewnie tak, ale można to i ująć trochę węziej. Marksiści, walcząc z „formalizmem”, trafiali, jak to zwykle oni, w jakieś sedno, ale zaraz, jak to oni, musieli swój wynalazek zapaćkać. Zwężanie się poezji nowoczesnej to wynik wiary w zbawianie poprzez formę, nawet u chłodnych demiurgów-konstruktorów gdzieś tam pod powierzchnią tkwi przekonanie, że przez samą formę wnikają w istotę bytu, w nienazwany noumen⁴⁷. Ważne konsekwencje wynikają, jeżeli uznamy to za złudzenie. Przypomina to przygodę rzeźbiarza tutaj, który przygotował mnóstwo gliny i zażył peyotlu⁴⁸, żeby w transie pracować (déréglement de tous les sens, stąd pociąg nowoczesnych artystów do peyotlu, marihuany etc. Witkacy (Czysta Forma!) prekursor⁴⁹, ale i kontynuator haszyszu, opium, absyntu). Otóż ten rzeźbiarz w transie miał takie widzenia, że jak szalony rzeźbił gigantyczne kształty, ale kiedy przebudził się, okazało się, że wyrzeźbił figurkę wielkości pół pudełka zapałek.

Jeffers przez to ciekawy, że światopoglądem nie różnił się od większości nowoczesnych poetów, tj. był i poza chrześcijaństwem, i poza historicité, ale ich wiary w zbawienie poprzez formę nie podzielał. Jego wiersze są nagie, treściowe, rytmiczna medytacja nad tym, co miał, tj. Naturą. Jego długie poematy (chybione) są krwawsze i okrutniejsze niż tragedie greckie, co chyba nieuniknione, Brzozowski już o tym pisał, w swoich czasach zauważył to spadanie artystów w świat ślepej Kary, Fatum i tę inwazję Grecji wyjaśniał więdnięciem chrześcijaństwa.

Nie wyciągaj wniosku, że oczekuję (choćby ateistycznego) Dantego albo Miltona, koherentnego obrazu Uniwersum w poezji. Nie na naszą to miarę. Ale chodzi o uratowanie poezji od przygody tego rzeźbiarza. Nie sądź też, że wykreślam dla siebie program. Moje tezy są połączone z moim ja podskórnym, śpiącym, wegetatywnym, jednak ono ma swoje też nałogi, wychowało się w określonej epoce.

11) W Polsce „magia słowa” skamandrytów i metaforitis krakowska⁵⁰ były dwiema stronami tego samego medalu. Notabene nie rozumiem zupełnie jednego aspektu poezji europejskiej. Na kilka lat przed i wojną światową zaczyna się w niej pogoda, élan⁵¹, optymizm, pochwała energii. Różne odmiany: Staff u nas, akmeiści, Marinetti, Blaise Cendrars etc. I pierwsza wojna, zdawałoby się, nie fraszka, tego nie przerywa. Natężenie wpływu Walta Whitmana można dokładnie umieścić: 1912–1922. Na seminarium (Ameryka i literatury słowiańskie) dałem niedawno studentom do czytania wspomnienia Czukowskiego⁵², o tym, jak Majakowski, leżąc na kanapie, słuchał w 1915 jego przekładów z Whitmana i na co reagował (tylko na brutalność). Najzabawniejsze, że, jak pisze Czukowski, popularność Whitmana w Rosji utorowała drogę Majakowskiemu, czytelnicy interpretowali go jako rosyjskiego Whitmana. Czy whitmanowska faza u młodego Tuwima stąd, że czytał po rosyjsku? Bo u nas tłumaczono Whitmana mało. Zbadaj to. W każdym razie afirmacja świata wprowadza zmiany do modelu. Cendrars na przykład to wcale nie dążenie do czystości poetyckiej, to jej przełamywanie. Tak samo u młodego Tuwima, u wczesnej awangardy. Ten rozpęd, swoboda, optymizm (bardzo antyczystościowy) zamiera stopniowo, aż koło 1930 nic z niego nie zostaje.

Poezję polską po II wojnie wolę. Jest w niej potencjalność, obietnica. Nawet choćby Herbert pisał, że „najpiękniejszy jest przedmiot, którego nie ma”⁵³ (to bluźnierstwo). Rozśmieszył mnie atak Przybosia na turpizm⁵⁴, co prawda widzę w tym głębsze powody. Brzydota w malarstwie i literaturze (pleśń, rozkład, jałowe ziemie, kalekie drzewa itd.) łączy się z mizerabilizmem i teoriami alienacji, a teatr absurdu zastrzykuje potężne dawki. Niemniej w młodej poezji polskiej jest jakby powrót do źródeł, z których dopiero wypłynął estetyzm. Tzn. do fazy jeszcze metafizycznej. Weź pod uwagę, że w estetyce Baudelaire’a i Poe wielką rolę odgrywały le Macabre, le Hideux, le Laid⁵⁵, jako składniki L’Etrange⁵⁶ – a przez to Étrange oni nawiązywali kontakt z Mysterium Tremendum⁵⁷. Tak że Przyboś, który jest Monsieur Homais⁵⁸ (a stał się tym przez pogwałcenie w sobie naturalnych swoich skłonności metafizycznych), wyczuł pismo nosem, tj. metafizyczne w istocie motywacje turpizmu. Dokąd to one poprowadzą, nie wiem, należałoby życzyć, żeby nie do zamkniętej demiurgii.

[Dodatek]

Z wielkim uznaniem przeczytałem Twój artykuł o polskiej formie⁵⁹. Dobrze zrobiłeś, dodając notę o Conradzie – to dla równowagi było konieczne i może szkoda, że tylko notka. Właśnie niedawno odwaliłem lekturę, trudna ze względu na bazgroły, chaos i nienumerowane strony, materiałów przysłanych przez starego Polaka z Anglii, eks-ziemianina spod Drui (granica łotewska). Siedział w sowieckich łagrach. A materiały dotyczą głównie dziejów „białoruskiej” linii Miłoszów, jego sąsiadów, choć to niebywała kopalnia do dziejów W. Księstwa Litewskiego, od początku XIX wieku. I oczy się przeciera. Jak oni to robili, że sama zacność, staropolska cnota, patriotyzm, poświęcenie, „utrzymywanie placówek” etc. przeciwko rosyjskiemu barbarzyństwu – i ja wiem, że to wszystko prawda, ale wiem też, że wszystkie brudy pochowane, sza-sza, sama sublimacja, odmowa zaglądania w grzech. Gdybym był powieściopisarzem, to tam jest materiał na całą powieść. Wykorzystam tak czy owak. Dla mnie materiały pasjonujące, bo oczerniają rodzinę Oskara Miłosza, podają wersję jego najbliższych krewnych z Drui: jego matka, Żydówka, „nienawidząca wszystkiego, co polskie”, hojnie wyposażała kościoły, ale w domu świeczniki paliły się w szabas, ubezwłasnowolniła męża (był jednak na starość naprawdę obłąkany), sprzedała dobra Rosjanom i wywiozła syna do Francji (choć wtedy Oskar miał koło trzydziestki) itd. No i Oskar Miłosz został zdrajcą, tzn. był za niepodległością dla Litwy⁶⁰. Moim zdaniem negatywna tylko analiza tej mentalności nie wystarcza. Trzeba to drążyć.

Uff, napisałem tyle, że będziesz mnie przeklinał. To mam na swoje wytłumaczenie, że moja pisarska ekspansja jest przyhamowana, niekoniecznie przez zewnętrzne czynniki. Ten ser cywilizacji, o którym wspomniałem, jest naładowany taką ilością książek, że nieraz odbiera ochotę, żeby jeszcze tę ilość mnożyć. A nawet, zabierając się do pisania, cierpię na „osiołkowi w żłoby dano”⁶¹, bo chciałoby się i to, i to. Zresztą przy spotkaniu i rozmowie wiesz, jak to bywa, jak się skacze z tematu na temat, więc może i dobrze, że tak mnie sprowokowałeś do kobylastego listu.

Ściskam Cię

Czesław

14. J. Błoński do C. Miłosza

Sarcelles, 18 maja

Drogi Czesławie,

Chociaż to głupio wygląda, muszę Ci powiedzieć, że właśnie trudność, z jaką przychodzi mi odpowiedzieć na Twój list, świadczy, jak mnie on uderzył i przejął. Jest prawie nie do wiary, jak to wszystko, co mi piszesz, jest mi bliskie i wyjaśnia dziesiątki rzeczy, nad którymi się zastanawiałem i z których zupełnie nie umiałem znaleźć wyjścia. Ale tyle tego jest, że tylko na niektóre punkty umiem odpowiedzieć.

Najpierw co do Twojej poezji, to przeciwstawienie, które sugerowałem (natura–kultura), wyjaśniasz zupełnie moją pomyłką, tj. skłonnością do mieszania esse–natury¹. Oczywiście, to przeciwstawienie jest, ale nie umiałem go dobrze odróżnić od innego: poezja jako klucz do „istoty bytu” – poezja medytacji intelektualnej. Teraz, opierając się na tych dwu przeciwstawieniach, zapewne już umiałbym jako tako odtworzyć Twoje ewolucje i sens poszukiwań poetyckich. Oczywiście, jako tako – znaleźć główne linie.

Sposób, w jaki łączysz mnóstwo spraw odległych, bardzo mnie uderzył i zachwycił – zawsze dla mnie, jako krytyka, to był główny problem, nie popaść, z jednej strony, w bełkot krytyczno-metafizyczny, a z drugiej, nie widzieć „wszystkiego-osobno”, jak to robi najnudniejsza krytyka pod słońcem i najmniej potrzebna, tzn. ogólnie biorąc, formaliści nasi i obcy. Odnaleźć historię idei w formie, zobaczyć związek między doznaniem świata a jego intelektualizacją, to jedyne zadanie, które mnie naprawdę pociągało, bo po co inaczej krytyka? i jedyny naprawdę sposób zrozumienia ludzi przez ich dzieła, jakaś próba niezdarna syntezy, w czasach, kiedy już wszystkie dyscypliny zupełnie się rozleciały w różne strony i nikt nikogo w tej wieży Babel nie rozumie – okropnie nas Pan Bóg pokarał tym pomieszaniem języków, a ktoś, kogo ambicją po prostu dobre czytanie literatury, już najsrożej na tym cierpi.

Główna teza Twoja, co do poezji, obraca się, jeśli dobrze zrozumiałem, wokół pojęcia ruchu i celu. Sprawdza się ona bardzo dobrze w dzisiejszej naszej poezji. Na przykład u Różewicza, który niewymownie cierpi nad tym, że czas stanął (co już jest w technice jego), bo sens utożsamił z celem, z ruchem naprzód, ale widzi, że nic nie chce naprzód iść, i rozpacza. Napisałem o tym od razu w Twoim duchu do „Przeglądu”², może widziałeś. Przepraszam za to, że nie cytowałem… Ostatni tom Różewicza³ prawdziwie mnie przeraził, męka tego człowieka, eskamotowana nawet przez wielbicieli, bo jak tu napisać, że dla Róż.[ewicza], wszystko (a więc i socjalizm) stanęło w miejscu i czeka na ostateczną katastrofę. Zresztą i w tych artykułach moich co drastyczniejsze uwagi poskreślano. Tak pisarze wyrażają rozmaite rzeczy okropne, dobrze wyrażające stan ich umysłów, ale wyjaśnić to nawet trudno, bo wygląda na quasi-denuncjację. Zresztą wiesz. Poza tym „Przegląd” miał rację, że skreślał – już przestaje istnieć. Łączą go z „Nową Kulturą”⁴ pod redakcją największej szui, Wilhelmiego Janusza⁵. Pamiętasz połączenie „Nowin Literackich” i „Odrodzenia”⁶?

W ogóle, na mój rozum, to w Polsce jest tak ponuro, jak dawno nie było. Jest naturalnie równoległość ekonomia–kultura, wyrażająca się w nieuchronnej, nieprzezwyciężalnej tendencji do zupełnego paraliżu, tendencji, która leży, zdaje się, w istocie biurokracji tego typu i którą może tylko teoria informacji mogłaby zanalizować. Na przykład w administracji doskonale widać, że cała machina dąży do stanu nieruchomości, nic nie robić, nic nie załatwiać, nic nie zmieniać – to jest jakby w naturze układu. Tatarzyn trzyma Kozaka coraz silniej za łeb i nie ma wyjścia, obaj zaciskają się coraz mocniej i gorzej. Kiedy trzeba coś mimo wszystko zrobić – posunięcia typu komunizmu wojennego, mobilizacyjnego, na przykład podwyżka o 100%, albo skierowanie całego wysiłku partii w jedną stronę, z zaniedbywaniem reszty itp.

W kulturze jest analogicznie i Twój artykuł⁷ był znakomitym podsumowaniem wszystkiego, co się ostatnio działo. Jest prawie nie do wiary, jak można być tak obecnym w Warszawie, jak w tym artykule. Pesymizm Twój – a mój jest jeszcze stokroć gorszy – polega na tym, że patrzysz na możliwości, a nie w przeszłość, jak zachwyceni „żywością intelektualną” Polski cudzoziemcy. A te możliwości zmniejszają się, bo maszyna dąży do zera, do możliwie idealnej barwy szarej. Istnienie ludzi typu Wilhelmiego – nowy gatunek – bardzo pomaga do takiego celu. Jest to facet, któremu idealnie wszystko jedno: wyobraź sobie, że w okresie stalinowskim był heroicznym neopozytywistą, wydrwiwał marksizm etc. Musiał w pewnym momencie zdać sobie sprawę, że skoro nic nie jest ścisłe, jak pouczył go Carnap, to nic nie ma znaczenia. Nihilizm intelektualny, analogiczny do tego, o którym pisał Dostojewski. Jeśli nic nie jest prawdziwe, oprócz zdań typu: stół jest z drzewa, to wszystko jest dozwolone. I można spokojnie hodować na przykład złote rybki (jego hobby w pewnym czasie). Ale jestem pewien, nie tylko, że problem słuszności słów, które on wypisuje, jest dla niego w ogóle nieistniejący, ale także, że nie ma żadnych zahamowań moralnych, na przykład mógłby równie dobrze służyć faszyzmowi albo Chińczykom, albo wikingom, gdyby się nagle zjawili i nas zawojowali. Dowcip polega na tym, że – w przeciwieństwie do dawniejszych oportunistów – tacy ludzie nie dyskutują, nie wywnętrzają się nigdy, nie mają żadnych słabych punktów. Ale nie doktryna ich broni – to jest jeszcze ludzkie – tylko totalna obojętność, ukryta tak, że nigdy nie wyjdzie na wierzch.

Aż dziwne, jak ten nasz system, można by powiedzieć, zradykalizował postawy ludzkie. Nie ma żadnych stanów pośrednich, cynizm nie jest na przykład aimable⁸, oportunizm utemperowany pogodną wesołością i sympatią do ludzi, nie, wszystko jakieś skrajne i ponure, neurasteniczne. Przepraszam, że piszę Ci o tym wszystkim, w końcu ani to nowe, ani ciekawe, ale mnie strasznie martwi i smuci. Kiedy miałem dwadzieścia lat, stałem na wyspie, którą co parę tygodni wyżej zalewała woda, robił się stalinizm, ale ratowała mnie młodość, w końcu karta jest zupełnie w tym wieku niezapisana, i wewnątrz człowieka, i, dodać by można, na policji… Miałem, naturalnie, straszne lęki: życie zupełnie zmarnowane, przekreślone czekaniem na coś, co może nigdy się nie zdarzy, na odmianę. Ale to krótko trwało i lata odwilży były właściwie bardzo optymistyczne i radosne. Teraz już to inaczej wygląda. Raz z osobistego mojego punktu widzenia, paru młodości nikt nie da. A dwa: czy ten system w ogóle jest naprawialny? Czy jego ogromna, potworna nieruchomość nie przeważa nad wszelkimi możliwościami reform i zmian? Rosja carska nie była naprawialna, jak wiemy. Sprawa jest jeszcze gorsza: czy w ogóle dziś, w społeczeństwie przemysłowym, miejskim, społeczeństwie oplątanym siecią – złej, zgoda, ale niezbędnej! organizacji, możliwe jest jeszcze działanie oddolne, reforma istotna, czy sama struktura władzy nie daje takiej przewagi rządzącym, że nadzieja reform jest właściwie zakazana. Patrz na Francję na przykład i na ten powszechny napór ku totalizmowi czy centralizmowi politycznemu, ten rosnący ruch ku rządom autorytatywnym. Słowem, czy chaos i rzeź nie stały się jedyną możliwością zmiany? Ale za takie przyjemności to ja już też dziękuję.

„Coś się skończyło – nic się nie chce zacząć”⁹ – pisze z głupia frant Różewicz i zapewne dobrze wyraża uczucia powszechne. I spoza tego wszystkiego straszy właściwie widmo Witkacego, zobaczysz, że to się stanie nasz krajowy prorok, teraz dopiero¹⁰. Wracając do poezji, to niewątpliwie rozsypanie się idei postępu (w końcu niczego innego nie przeżywamy) musiało wpłynąć pośrednio na powrót obrazów koła, nirwany etc., jak słusznie piszesz. Zresztą w Polsce istnieją koła, głoszące te rzeczy dość konsekwentnie, z całą aparaturą metafizyczno-artystyczną. Myślę o teatrze Grotowskiego w Opolu¹¹, gdzie i Flaszen współpracuje. Opowiem Ci kiedyś o tej grupce – i zarazem jednej z największych mistyfikacji polskich, jako że teatr, zrozumiały dla pięciu osób w Opolu, istnieje na zasadzie walki o duszę autochtona¹².

Mnie osobiście wszystkie te wschody, buddy, zen obce są i nawet czasem poniżające dla umysłu, dzisiaj, dla nas. Nie żebym pogardzał Wschodem, przeciwnie, na pewno tam wiele mądrości jest i prawdy, ale zainteresowanie tym ma, przynajmniej w Polsce?… wyraźne cechy dekadenckie, jak nie można sobie poradzić ze światem, intelektualnie ma się rozumieć, to idzie się po pomoc do cywilizacji obcych, po to, by swą niemoc ładniej ubrać. W praktyce przekłada się to na filozofię erotomanii i prowokacji kawiarnianej. Ale być może i w tym jest sens głębszy, właśnie ze względu na katastrofizm podskórny. Mówi się u nas o katastrofizmie bomby – nawet niejeden w to wierzy, ale katastrofizm bomby jest właściwie pochodną katastrofy największego przedsięwzięcia, jakie od stu lat wymyślił Zachód, to jest komunizmu. Teraz już nawet taki Kott zdumiewa Francuzów tutejszych swoim radykalizmem w pesymizmie historycznym – oczywiście, on jest awanturnikiem intelektualnym, który wyciąga wnioski ze swoich awantur, ale rzecz jest znamienna. Może więc ten zwrot w stronę, jak mówisz, „powrotu do łona” jest odnowieniem katastrofizmu po prostu. Jakimś wyjściem, dla mnie rozpaczliwie nie do przyjęcia.

Piszę, jak widzisz, niechlujnie, bo tyle rzeczy poruszyłeś, że się w nich zgubić łatwo – a poza tym martwią mnie nasze krajowe kłopoty niewymownie. Boję się, żem swojej porcji przyjemności historycznych i narodowych jeszcze nie napoczął. A odważny nie jestem ani wytrzymały.

Najważniejsze teraz pytanie, kiedy mianowicie wybierasz się do Europy. Ja na wakacje muszę do Polski wrócić. Ufam, że znajdę się i za rok tutaj – to dobre, że wydatków dewizowych ojczyźnie nie przysparzam, więc nie ma pretekstu dla zlikwidowania placówki mojej. Ale co to wiadomo. A wielką radością byłoby Ciebie zobaczyć, porozmawiać szerzej i dłużej, i po prostu zobaczyć, poistnieć chwilę wspólnie; napisz więc, na kiedy masz bilet, bo wiem, że wy tam w Ameryce jesteście w takich rzeczach „zorganizowani” na miesiące naprzód. Do końca czerwca to ja tu chyba na pewno będę.

Łączę ukłony dla Pani i ściskam Cię bardzo serdecznie, dziękując raz jeszcze za wielki List –

Janek

15. C. Miłosz do J. Błońskiego

[1963]

Drogi Janku,

Wyjeżdżamy za parę dni. Mamy być w Londynie 22 czerwca i zabawić tam z tydzień. 26 mam mieć wieczór autorski zorganizowany przez „Kontynenty”¹. Więc do Montgeron doczłapiemy się koło 1 lipca. Jeżeli wyjeżdżacie w końcu miesiąca, to pewnie się teraz nie zobaczymy. Żal. Dopiero kiedy wrócisz do Paryża w jesieni.

Bardzo uważnie i kilka razy czytałem Twój list. Co mnie jątrzy teraz, kiedy niebo jest terenem propagandy (co w porównaniu z tym samoloty kreślące reklamy Coca-Cola!), to nie, że jeden czy drugi kraj nie ma potęgi, ale wieczna strefa dowcipów, pastiszu i niemocy, zadomowienie się w tym. Antyrządowe dowcipy w paryskiej „Kulturze”² doprowadzają mnie do szału. I pastisz jest z tym jakoś połączony – chciałbym kiedyś napisać o Sienkiewiczu jako mistrzu pastiszu (droga polskiej prozy aż do Mrożka?). Ale nie chodzi tylko o Polskę. Wygląda na to, że przesłanki wielkich zrozpaczonych zostały zeskamotowane jako zbyt brutalne, natomiast cała literatura i sztuka kulturalnej subtelności na nich się opiera, nie przyznając się do nich. Pójść oglądać „teatr absurdu”, europejski czy amerykański, filmy Antonioniego – i tylko powiesić się. Wszystko to jest unik, chytrość – podaje się rezultaty pewnej filozofii przez aluzje, nie mając odwagi potykać się z nią oko w oko. Dlatego wolę Jeffersa, mogę się z nim potykać, czy też nawet rozumiem Twoje zainteresowanie Witkacym.

Kto wie, przyszło mi ostatnio do głowy, czy nie jestem dzisiaj, na tle tego wszystkiego, znacznie bardziej racjonalistą skłonnym wierzyć w ludzki rozum, bardziej niż kiedykolwiek przypuszczałem. Myślę też, że krytyka literacka jest dzisiaj jednym z najważniejszych narzędzi ludzkich, na samym pograniczu, na Dzikich Polach [*Nie rozpaczaj. Rób porządek]. Ale pod warunkiem, że wyzwoli się z tego chwytania się prawą ręką za lewe ucho, do jakiego zmuszają ją wszystkie teorie poezji itd. jako ineffable³ Różewicza na przykład – a to stosuje się i do innych – powinien być zbadany jako filozofia, jako światopogląd: trzyma się czy nie? Czytałem, co o tym okólnie pisałeś w „Przeglądzie”⁴. Czytam teraz książkę Yvora Wintersa o poetach amerykańskich⁵, przez parę dziesiątków lat był izolowany, szedł przeciw prądowi, a wychodzi na jego rację. Daje straszne bicie najbardziej cenionym – T. S. Eliot, Wallace Stevens etc., wykazując mętność ich filozofii, ich stosunku do poezji. (Sam intelektualista w tradycji jakby Pawła Valéry). Muszę się z nim spotkać kiedyś, bo jest profesorem tu niedaleko, w Stanford, godzina samochodem.

Wiesz, zasadniczy problem dekadencji. Czytaliśmy o tym u Witkacego, uczyli nas marksiści i jednak ja nie mogę inaczej, nie umiem, patrzeć na świat zachodni niż jako na stadium opisane przez Witkiewicza. Tyle potwierdzeń. I najdziwniejsze chyba to widzieć tę dekadencję odrodzoną w Polsce, po wszystkich zmianach strukturalnych, pod atomowym sowieckim parasolem. Zrozum, że jeżeli dla mnie życie na Zachodzie jest ciągłym oporem przeciwko zarażeniu się tą aurą, zaakceptowaniu jej – co jest warunkiem pisarstwa i dlatego nie myślę nic „rzucać na rynek”, wycofałem się, ani ja, Nabokov, ani Gombrowicz – to jak mogę patrzeć na obżarstwo tych polskich młodych, ich ucztę przy stole zastawionym ochłapami? Przyczyniłem się, tłumacząc różnych poetów naj-naj? Ale tu jest grube nieporozumienie. Ja dziękuję za socrealizm, ale dziękuje też i za takie mody.

I tak to jest, wciąga nas albo nobliwa publicystyka, jak Grochowiaka, albo kulturalna subtelność, pies ją trącał. Trudno w Polsce pisać nie w najwyższych snobistycznych rejestrach, wiem, ale powinieneś próbować. Poddanie analizie zimnej tego systemu wierzeń, który jest u podstaw Iwaszkiewicza, Tuwima, różnych młodych, nie mówiąc o tym, jak świadczy taki typ, jak Gałczyński – niezła zabawa. Wszystko to wydaje mi się na niby, niedociśnięte, bredzące, sprowadza się do pasożytnictwa na swojej przeszłości i na obcych.

Notabene tenże Winters powiada: intelektualizm oświecenia? Bzdura, nie nadmiar intelektualizmu, ale jego słabość, płytkość, sprowadzenie do konwencjonalnych formuł, romantyzm to nie był bunt przeciwko intelektualizmowi, tylko wydobycie jego najbardziej m[i]ęsnogłowych elementów.

Przepraszam, że skaczę. Mickiewicz myślowo ubogi i wszystko w nim z XVIII wieku. Wszystkie jego koncepcje już w lożach mistycznych. A już Towiański – ciekawy fenomen opóźnienia, cokolwiek u niego z myśli, to cudze i znakomicie, lepiej rozwinięte w lożach – na przykład w swedenborgiańskiej loży Grabianki w Lyonie [*choć te loże mistyczne same w sobie rzecz poważna].

Pasożytnictwo na przeszłości, owijanie się dokoła sarmatyzmu, potwierdzające, jak u Sienkiewicza, czy przeczące, ten wieczny pastisz to dowód dużej kultury – tylko społeczeństwa dość wyrafinowane tak się bawią i niewątpliwie Polska jako nacja jest dziwnie aluzyjna. Ale i niemocy. Plus pogarda dla wszystkiego na świecie, dlatego że za całą działalność ma się antyrządowe dowcipy. Jakaś obrzydliwa niewolniczość w tym. Może to i awangardowe: cała ludzkość wchodząca w stosunek ze swoimi władcami tylko przez plotki o ich niedosiężnym życiu prywatnym, na tych szczytach, gdzie tablice z guzikami do wypuszczania rakiet. Ale mnie to mało odpowiada.

Ściskam Cię serdecznie

i mam nadzieję, że się zobaczymy

Czesław

16. J. Błoński do C. Miłosza

Loches, 3 sierpnia [*64]

Kochany Czesławie,

Wyrzucam sobie, że nie napisałem Ci wcześniej – przypuszczam zresztą, że po powrocie do Stanów miałeś dużo roboty i wolałeś myśleć o tamtejszych sprawach. Zapewne też i Europa zdążyła w Twojej pamięci i wyobraźni znowu się przekształcić i jawi się pod nową postacią. Nie mógłbym jednak wyjechać z Francji, nie posławszy Ci pozdrowień i nie przypomniawszy Ci o moim istnieniu. Jestem teraz w Loches¹, w Touraine, miejscu bardzo kojącym i wiecznościowym, jak mawiał Eile² – już to, dla mnie, to, co mieszczańskie i prowincjonalne, przybiera łatwo cechy wieczności, i czuję się znakomicie, ponieważ w wieczności zawszeć łatwiej żyć (przynajmniej tymczasem). Zajęcia moje tutaj polegają na słuchaniu wykładów etc. o renesansie – sam też musiałem jeden z siebie wydusić, co dość zniechęcające, ponieważ w próżni tekstowej i historycznej – oraz na oglądaniu pobliskich kościołów, zamków etc., co mogę bez końca i w dowolnej ilości. A za parę dni wyjeżdżamy do Polski. Przypuszczam, że jeszcze jeden rok będę mógł tu spędzić na moim stanowisku, ale już chyba na pewno ostatni³ – zresztą powoli to przesiadywanie tutaj straciłoby sens, więc muszę przyjąć postawę zrezygnowaną. Ale co to wiadomo – wolę planami nic nie zauraczać (nie wiem, czy można takie słowo stworzyć) i cieszyć się tym, co jest; a jest bardzo pięknie, tak jak w Twoim wierszu o Alzacji⁴ (o miasteczku, którego nazwy nie mogę sobie przypomnieć, ale doskonale pamiętam nastrój poematu, bo go na własny rachunek przeżywam).

Nie dziękowałem Ci jeszcze za książkę – przeczytałem raz jeszcze L’autre Europe⁵, jak gdyby z francuskiej perspektywy, i muszę powiedzieć, że niesłychanie mi się podobała, bardziej jeszcze niż za pierwszym razem; znakomita to rzecz i bardzo głęboko schodząca w wrażliwość i mentalność naszą, co swoboda, trochę melancholijna, tonu i narracji jeszcze podkreśla i uwyraźnia. Chciałbym, jeśli wolno to powiedzieć, żebyś wracał do analizy tych czasów i tej przeszłości tak niesłychanie wciąż żywej i ważnej. Dla mnie Twoje rachunki z przeszłością, niedawną przecież, są nieocenionym przewodnikiem, na Twoim rozeznaniu opieram to, co myślę o tych czasach, więc nie dziw się mojej interesowności.

Co do pobytu Twojego w Paryżu, wiele o nim myślałem, i niezmiernie Ci jestem wdzięczny za chwile, któreśmy spędzili⁶, jedyny żal, że tak krótkie, ale też trzeba być naiwnym, żeby nie wiedzieć, jak bardzo taka podróż męcząca i jak szarpie człowieka na wszystkie strony. Więc nie gniewaj się, proszę, za moje nagabywania i łapczywość, z jaką na Ciebie polowałem i starałem się tak rzadką zwierzynę dla siebie zachować.

Mimo rozmaite melancholie i depresje myślę, że mnie tutejszy pobyt znacznie umocnił i dał nie tylko pewne rozeznanie w świecie, o którym, siłą rzeczy, mogłem mieć tylko pojęcie intelektualne, a nie przeżyte, instynktowne, ale także i większą swobodę duchową, niezależność od otoczenia. Tym bardziej zresztą cenię sobie naszą korespondencję i spotkania – to było niezbędne dla uświadomienia sobie wielu rzeczy i skonfrontowania polskości własnej z innymi; pamiętasz może, żeśmy o tym właśnie rozmawiali ze Sławkiem Mrożkiem w rosyjskiej restauracji, która go tak zabawnie (ale zrozumiale) mroziła i przerażała⁷. W końcu te dylematy narodowe rozwiązuje się chyba tylko przez umocnienie wewnętrzne i obojętność na determinacje własne – nie obojętność „w ogóle” (chociaż i to jest możliwe), ale spojrzenie na siebie z boku i przezwyciężenie sprzeczności, obciążeń rozmaitych przez zrozumienie względności swoich losów i dążenie do bardziej uniwersalnych rozwiązań. Piękny program na samouczek o kształceniu charakteru… zobaczymy, jak z tym będzie w praktyce, bo, oczywiście, akomodacje moje nie są łatwe.

Ściskam Cię bardzo serdecznie, proszę także, przekaż Żonie nasze ukłony i pozdrowienia –

Janek

2, Allée Paul-Verlaine, Sarcelles-Locheres, SetO.

PS. Napiszę do Ciebie oczywiście po powrocie.

REDAKCJA Małgorzata Jaworska

INDEKS Małgorzata Groth

PROJEKT GRAFICZNY I TYPOGRAFICZNY Janusz Górski

DTP Stanisław Danecki

Copyright © 2016, The Estate of Czeslaw Milosz. All rights reserved

Copyright © 2016, The Jan Błoński Estate. All rights reserved.

Copyright © 2016 for this edition by Fundacja Terytoria Książki

Sygnet i koncepcję układu typograficznego Biblioteki Mnemosyne zaprojektował Janusz Górski

Fundacja Terytoria Książki

ul. Pniewskiego 4/1, 80-246 Gdańsk

tel.: 58 341 44 13, 345 47 07

fax: 58 520 80 63

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2019

ISBN 978-83-7908-155-4

Skład wersji elektronicznej: Ola Baszun

konwersja.virtualo.pl