Recenzenci: prof. dr hab. Ryszard Stachowski, dr hab. Krzysztof Krzyżewski

Redakcja: Małgorzata Jaworska

Korekta: Katarzyna Warska

Projekt graficzny i typograficzny: Stanisław Salij

Skład: Krzysztof Gotowicki

© Mira Marcinów

© Fundacja Terytoria Książki, 2015

Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Fundacja Terytoria Książki

80-246 Gdańsk, ul. Pniewskiego 4 / 1

tel. (58) 345 47 07, fax (58) 520 80 63

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2017

ISBN 978-83-7908-103-5

Skład wersji elektronicznej: Aleksandra Baszun

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Prolog

Część I
Homo psychologicus i polski statek szaleńców

1. Polska myśl psychiatryczna w XIX wieku – spóźnione echo myśli zachodniej?

Homo psycho(pato)logicus

Polska psychiatria XIX wieku – terra incognita?

Cel i projekt

2. Historia pojęć, historia idei, historia intelektualna

3. Historia psychopatologii i pomijane konteksty

Zmagania z formą psychologiczną

Z dziejów psychiatrii europejskiej

Historia polskiego szaleństwa

Część II
Studium melancholii.
Historia dziewiętnastowiecznej zadumy w Polsce

1. Uwagi wstępne o współczesnej (historii) melancholii

Melancholia w historii kultury Zachodu

Acedia, czyli tszczyca

Frasobliwy człowiek renesansu

Barokowy taniec melancholii

Chory na melancholię – wiek XVIII i XIX

2. Polska psychopatologia zadumy – terminologia, czyli semantyka melancholijna

3. Przypadki ludzi zadumowych – syntaksa melancholijna

Po czym rozpoznać smutnodur? (Perzyna, 1793)

Znaki melankolii (Linde, 1809)

Przypadki ponurowatych – Dorota S., Joanna O. i Kunegunda J. (Frydrych, 1845)

Jak rozpoznać pisma melancholijne? (Łowicki, 1846)

Po co melancholik pisze?

Za czym melancholik tęskni?

Zamyślone melancholijne dzieci

Piersiowo-brzuszni i brzuszni melancholicy

Podbrzuszne melancholiczki

W czym przejawia się melancholijność trupa? (Maleszewski, 1846)

Przypadek zmiennej zadumy (Rolle, 1864)

Jak przejawia się melancholia cataleptica (Chomętowski, 1870)

Ludwik L. – melancholik z depresją w sferze woli (Chomętowski, 1871)

Objawy posępnicy (Munkiewicz, 1871)

Jak przejawia się ból umysłowy w zadumie? (Blumenstok, 1872)

Batalia dyskursów: oświadczenie zadumowego i medyka sądowego

Tęsknica w zadumie

Przypadek wybuchu zadumowego

Wino i kąpiele natryskowe – mierniki melancholii

Rozmowa z człowiekiem zadumowym

Dalsze losy Tomasza Ostafina

„Zabiłem albo zraniłem ojca” – przypadek zadumy Ignacego Mazurkiewicza (Kralczyński, 1872)

Listy chorego na zadumę

Obserwacja i gawędka z zadumowym

„Śledziennictwo, a nawet pewne stopnie zadumy” w przebiegu malarii (Oettinger, 1873)

Chory na zadumę „dumki duma” (Rasp, 1873)

Człowiek zadumowy może oskarżyć żonę o zdradę i nie uznać swoich dzieci (Rolle, 1873)

Przypadek zadumy jako obłędu małości (Laskiewicz-Friedensfeld, 1878)

Zaduma z odrętwieniem umysłowym (Opolski, 1880)

Jak objawia się posępnica? (Erlicki, 1897)

Posępność z trwogą przysercową w godzinach porannych (Lewald, 1897)

Typy posępności

Objawy melancholii w pierwszej polskiej monografii zadumy (Nartowski, 1900)

Zaburzenia duchowe w zadumie

Stadia zadumy

Odmiany zadumy

Podsumowanie przypadków ludzi zadumowych

Tabela symptomów

4. Uwarunkowania melancholijne

Miłość własna skłania do boleści (Minasowicz, 1771)

Nieodporni na smutnodur (Perzyna, 1793)

Ponurowata na skutek namiętności (Frydrych, 1845)

Chorowitość nerwu sympatycznego przyczyną pism melancholijnych (Łowicki, 1846)

Podręcznikowe wzmianki o przyczynach melancholii (Janikowski, 1864; Rolle, 1864)

Powody zadumy u przestępców

Somatyczne bądź psychiczne uwarunkowania zadumy (Chomętowski, 1870, 1873; Munkiewicz, 1871)

Niejasne przyczyny zadumy Tomasza Ostafina (Blumenstok, 1872)

Dlaczego Ignacy Mazurkiewicz zabił swego ojca? (Kralczyński, 1872)

Przyczyny zadumy potencjalnych samobójców (Rasp, 1873; Laskiewicz, 1878)

Wzruszenia moralne powodem posępnicy (Lewald, 1897)

Nostalgia i inne zmartwienia zwiększające ryzyko zadumy (Nartowski, 1900)

Podsumowanie uwarunkowań melancholijnych

Etiologia zadumy

5. Lekarstwo na zadumę – pragmatyka melancholijna

Podróż – lekarstwem na smutnodur. Powrót – remedium na domarad (Perzyna, 1793)

Podręcznikowe sposoby na ponurowatość – dobry i zły policjant (Frydrych, 1845; Rolle, 1864)

Czarna żółć wchłonięta przez czarny atrament – leczenie pisaniem (Łowicki, 1846)

Duże dawki i elektrowstrząsy (Maleszewski, 1846, 1851, 1862)

Terapia jedzeniem, zimnymi okładami i elektrycznością – leczenie melancholijnego ciała (Chomętowski, 1870, 1873)

Sześć pijawek za ucho i prąd przerywany – o uleczeniu z posępnicy (Munkiewicz, 1871)

Natryski na niebezpiecznego zadumanego (Blumenstok, 1872)

Chemiczne wypędzanie zadumy (Oettinger, 1873; Sawicki, 1874)5

Leczenie z dala od radości (Erlicki, 1897)

Makowcem i pytaniem, czyli terapia melancholijnych samobójców (Lewald, 1897)

Leczenie „napomnieniem chorego, dobrym przykładem, poleceniem czyszczenia ust wodą do płukania” (Nartowski, 1900)

Podsumowanie – remedia na zadumę

Terapia zadumy

6. Na zakończenie studium polskiej zadumy

Odpowiedzi na pytania badawcze – nowe problemy

Jakich jeszcze terminów używano, dotykając tematu melancholii?

Przykłady, przyczyny, objawy i leczenie melancholii

Podmiotowość melancholika i nowe pytania

Bezpośrednie odpowiedzi na podstawowe pytanie: czym właściwie była melancholia?

Portret dziewiętnastowiecznego Polaka melancholika

Polska romantyzacja zadumy i przedstawienia melancholii w sztuce dziewiętnastowiecznej

Melancholia a histeria

Koda: „Ostatnie stare ryby melancholii”

Epilog

Źródła do historii dziewiętnastowiecznego szaleństwa w Polsce

1. Żona, matka, histeryczka

Beniamin Rosenblum, Kobieta, miłość i małżeństwo, 1884

Roman Wnorowski, Ciąża urojona. Przypadek histerii, 1884

Henryk Łuczkiewicz, Urywki higieniczne i lekarskie. O chorobie nerwowej „histerią” zwanej, 1884

A. Poradnia, Szczególny symptom histeryzmu u kobiety, 1852

2. Kobieca końska seksualność

Leon Blumenstok, Sprawozdanie sądowo-lekarskie o stanie cielesnym i umysłowym Barbary Ubrykównej, 1870

Bartłomiej Frydrych, O ponurowatości, 1845

Władysław Gajkiewicz, O spazmie skaczącym, 1892

Władysław Gajkiewicz, Przypadek tzw. obrzęku histerycznego, 1893

3. Histeria u kobiety, kota i kanarka

Henryk Higier, Histeria u kota i kanarka, 1898

Stanisław Michalski, Historia choroby Szprincy Henniger, 1885/1886

J. Rompalski, Asthma nervosum hystericum, 1850

Konstanty Stróżewski, Symptomatologia histerii u Izraelitów polskich, 1897

Czesław Wroczyński, Niemota trwająca 72 godziny jako objaw histerii, 1884

Ludwik Eliasz Bregman, O wymiotach kałowych w histerii, 1900

L. Hirt, Histerycznych drgawek w szkole wiejskiej epidemia, 1893

4. Matkobójstwo

Gustaw Neusser, Kilka słów o oddziale dla umysłowo chorych w szpitalu św. Ducha w Krakowie, 1870

Michał Zawadzki, Matkobójstwo spełnione pod wpływem obłędu chwilowego, 1883

5. O oziębłości

A. C., O oziębłości mężczyzn w wieku naszym dla płci pięknej, 1819

Leon Wachholz, O przewrotnym popędzie płciowym, 1892

Mężczyzna czy kobieta?

6. Męska histeria

A. Peyer, Zaburzenia nerwowe kiszek na tle neurastenii (płciowej) u mężczyzn, streścił Henryk Pacanowski, 1893

1. Nerwice kiszek ruchowe

Albert Rosenthal, Hipochondria w dziedzinie zboczeń umysłowych, 1884

7. Uzdrowieni przez wyobraźnię

Jan Władysław Dawid, Uzdrowieni przez wyobraźnię, 1886

Adam Wizel, W sprawie sanatoriów dla niezamożnych chorych nerwowych, 1890

Wilhelm Lubelski, Kilka słów o leczeniu złudzeń zmysłowych za pomocą szaleju wielkiego, 1859

8. Dzieciobójstwo

Leon Grabowski, Obłęd w bólach porodowych, 1853

Dr Berger, Dzieciobójstwo popełnione z zadumy, 1862

Adam Helbich, Dochodzenie sądowo-lekarskie w sprawie Elżbiety K., 1869

Romuald Pląskowski, Zabójstwo własnego dziecka przez uduszenie, czy było rozmyślne, czy w obłąkaniu spełnione? W sprawie przeciwko Franciszce B. o dzieciobójstwo obwinionej, 1870

Cazeneuve, Niezwykły przypadek dzieciobójstwa, 1893

9. Kastracja kobiet nerwowych

Antoni Józef Rolle, Patologia i terapia spazmów z Valleixa, 1856

Stanisław Kondratowicz, O pozornej kastracji kobiety, 1881

Alfred Sokołowski, Przypadek porażenia kończyn dolnych natury histerycznej u mężczyzny, 1883

10. Psychiczna wielooosobowość człowieka

Ludwik Perzyna, O wadzie zdawania się. De hallucinatione, 1793

Antoni Złotnicki, Psychiczna wieloosobowość człowieka, 1890

Źródła tekstów

Przypisy

Literatura przedmiotu

Album

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Prolog

Kiedy jesienią 2011 roku zaczynałam pisać książkę o polskim dziewiętnastowiecznym obłędzie, nie miałam pojęcia, z jak ogromnym materiałem przyjdzie mi się uporać. Kiedy rozmyślałam o polskiej psychiatrii tamtego okresu, nie przypuszczałam nawet, że niebawem będę porządkować wciąż rosnącą liczbę tekstów źródłowych w woluminy, gdyż w jednym tomie zabrakłoby miejsca dla samoistnych opowieści o rodzimej melancholii, histerii i psychozie.

Księgi polskich obłąkanych XIX stulecia nie ma – czy muszę dodawać, że tym bardziej nie ma księgi polskich „zmedykalizowanych melancholików”? – gdyby jednak istniała, trzeba by jej szukać gdzieś pomiędzy Liber chamorum, spisem luźnych ludzi czy katalogiem przypłotnic, a zatem w rejestrze osobników marginalizowanych, o których zaczęła rozprawiać ówczesna nauka. Mieszkańcom szalonych kamienic, czubkom, smutnodurnym, ludziom zadumowym – jak nazywano chorych umysłowo – należałoby się jednak szczególne miejsce w tym konglomeracie wykluczonych.

Historia polskiego szaleństwa w XIX wieku jest bowiem historią bezprecedensowej medykalizacji. Im bliżej końca stulecia, tym rozpoznanie choroby umysłowej stawało się częstsze. Wiek XIX uznał prawo do choroby umysłowej, ale to wiek XX i XXI całkowicie utożsamił szalonego z „chorym na szaleństwo”.

Historia zaburzeń psychicznych w Polsce minionego i obecnego stulecia jest historią przejęcia i synergii działań psychiatrów, która doprowadziła do spsychologizowania języka w potocznym dyskursie. Współczesne – powszechnie podzielane – konceptualizacje obłąkanego zaskakująco przypominają scjentystyczne racjonalizacje z XIX wieku. Nie jestem i nigdy nie byłam historykiem, a mimo to mam poczucie, że to właśnie opowieść o polskich dziejach szaleństwa dostarcza nam niezbędnych narzędzi do zrozumienia tego, jak obecnie myśli się u nas o chorobie psychicznej. Opowiadam tu więc historię rodzimych teorii chorób umysłowych nie tylko dla niej samej. Nie chcę jedynie referować poglądów pierwszych lokalnych psychiatrów. Chodzi mi o odczytanie ich w sposób, który może być interesujący dla czytelnika współczesnego. Zamiast więc snuć przypuszczenia dotyczące zaburzeń psychicznych na podstawie własnej praktyki klinicznej, zestawiam koncepcje rodzimych psychopatologów dziewiętnastowiecznych. Sporządzam studium cudzego martwego pacjenta.

Bez melancholii nie sposób wyobrazić sobie psychiatrii, przynajmniej tej polskiej w XIX wieku. Dlatego tom pierwszy poświęcam kategorii z kręgu depresji. Zapowiedziany tom drugi, dotyczący rodzimej histerii, tworzy z nim ścisłą całość, podobnie jak będący w przygotowaniu wolumin o psychozie. Każdą część tej psychiatrycznej trylogii jednak można czytać osobno, jako samoistne historie. Podobnie jest zresztą z rozdziałami tej książki. Jej dwie zasadnicze partie stanowią niezależne opowieści. Pierwsza, metodologiczno-metateoretyczna, zainteresuje pewnie niewielu. Jest bowiem przede wszystkim kierowana do psychologów, którzy – podobnie jak ja – chcieliby podjąć trud badań nad historią myśli psychopatologicznej. Czytelnik bardziej zainteresowany kwestiami merytorycznymi od razu może przejść do części drugiej, co najwyżej zatrzymując się przy dwóch ostatnich podrozdziałach Historii psychopatologii i pomijanych kontekstów, kreślących główne wydarzenia w polskim i zagranicznym świecie ówczesnej psychiatrii.

Dodam jeszcze, że ukazana przeze mnie galeria wyobrażeń na temat chorób psychicznych, a może raczej przewodnik po polskiej literaturze psychopatologicznej XIX wieku, jest próbą stworzenia archeologii polskiego szaleństwa. Archeologii, która wymagała ode mnie przygotowania luźnej paraleli w postaci opracowania ikonografii i tekstów źródłowych. Skłoniło mnie to do stworzenia – zamieszczonej tu – Antologii oraz Albumu, który w komiksowym skrócie ilustruje treść tej książki. Późno zrozumiałam, że ta opowieść zainteresuje raczej literaturoznawców czy artystów – którzy potraktują ją jako katalog dyskursywnych ekscentryczności – niż psychologów i psychiatrów. Dlatego dopiero w podsumowaniu studium rodzimej melancholii pozwalam sobie amatorsko zboczyć na tory literackie i plastyczne, aby pokazać, jak w topografii polskiego szaleństwa zazębiają się miejsca psychiatryzacji i estetyzacji obłędu. I dlatego też tom niniejszy nosi tytuł zaczerpnięty z literatury pięknej. „Słońce wśród czarnego nieba” Zygmunta Krasińskiego lepiej niż określenia rodzimych psychopatologów oddaje specyfikę polskiej posępnicy. Wszechobecność melancholika w wyobraźni dziewiętnastowiecznych Polaków nie pozwala jednak poprzestać na samej literaturze pięknej. Trzeba szukać głębiej. Trzeba pytać: co pozostało melancholii po rodzimej protopsychiatrii? Na to i na wiele innych pytań próbuje odpowiedzieć ta książka, której główną bohaterką jest polisemiczna melancholia.

Niniejsza książka nie powstałaby, gdyby nie osoby, które miały znaczny wpływ na jej obecny kształt. Przede wszystkim chciałabym podziękować mojemu opiekunowi naukowemu w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz wieloletniemu współpracownikowi dr. hab. Bartłomiejowi Dobroczyńskiemu za wiele celnych uwag, zarówno formalnych, jak i merytorycznych. Ponadto jestem wdzięczna tym myślicielom, którzy poprzez wielogodzinne dyskusje zachęcili mnie do głębszego namysłu nad problematyką tej książki. Wśród nich największy dług wdzięczności mam wobec prof. Fátimy Alves (Universidade Aberta Porto), prof. Marca Décimo (Université d’Orléans), dr. Angusa Gowlanda (University College London), dr. hab. Sebastiana Kołodziejczyka (Uniwersytet Jagielloński), prof. Louisa A. Sassa (Rutgers University) oraz prof. Stevena M. Silversteina (Rutgers University).

Źródłem największej inspiracji byli dla mnie jednak moi studenci, zawsze zadający wiele cennych pytań. Nie sposób wymienić ich wszystkich. Szczególnie dziękuję uczestnikom seminarium „Nieświadomość: sacrum, szaleństwo czy goetheański porządek” oraz konwersatoriów z historii myśli psychologicznej w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W końcu książka ta nie powstałaby, gdyby nie pomoc mojej rodziny. Najgłębsze podziękowania należą się mojemu mężowi i córce za ich pełną miłości obecność oraz mojej mamie, która uczyła mnie odwagi intelektualnej.

Mojej mamie,
Longinie z Markiewiczów Drabińskiej (1958–2017)