Projekt okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redaktor

Joanna Perzyńska

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Recenzent

Prof. dr hab. Andrzej Sopoćko

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2008, 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. II)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19531-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

Część I. Ogólna charakterystyka rynków finansowych

1. Istota i funkcje rynków finansowych

1.1. Pojęcie oraz podstawowe rodzaje rynków

1.1.1. Pojęcie rynków finansowych

1.1.2. Funkcje rynków finansowych

1.2. Regulacja rynków finansowych − rola państwa

2. Klasyfikacja rynków finansowych

2.1. Rynek pieniężny

2.2. Rynek kapitałowy

2.3. Rynek walutowy

2.4. Rynek instrumentów pochodnych

2.5. Rynek pierwotny i wtórny

2.6. Rynek publiczny i rynek prywatny

2.7. Rynek transakcji natychmiastowych i rynek terminowy

2.8. Rynek inwestycji tradycyjnych i alternatywnych

3. Instrumenty finansowe

3.1. Pojęcie i rodzaje instrumentów finansowych

3.1.1. Pojęcie i forma papierów wartościowych

3.1.2. Rodzaje papierów wartościowych

3.1.3. Emisja papierów wartościowych

3.2. Instrumenty pochodne

3.3. Waluty

4. Uczestnicy rynków finansowych

4.1. Emitenci

4.2. Inwestorzy

4.3. Pośrednicy finansowi

4.3.1. Banki

4.3.2. Zakłady (towarzystwa, firmy) ubezpieczeniowe

4.3.3. Fundusze inwestycyjne

4.3.4. Fundusze emerytalne

4.3.5. Pozostałe instytucje finansowe

4.4. Instytucje regulujące i nadzorujące rynek

4.5. Instytucje obrotu instrumentami finansowymi

4.5.1. Giełda papierów wartościowych i rynek pozagiełdowy (OTC)

4.5.2. Depozyt papierów wartościowych

4.5.3. Domy maklerskie

4.5.4. Firmy zarządzające aktywami

5. Makroekonomiczne uwarunkowania rynków finansowych

5.1. Sfera realna gospodarki a rynki finansowe

5.2. Wybrane parametry makroekonomiczne a rynki finansowe

5.2.1. Stopa procentowa

5.2.2. Kurs walutowy

5.2.3. Inflacja

5.3. Polityka makroekonomiczna

5.3.1. Polityka fiskalna

5.3.2. Polityka pieniężna

6. Mikroekonomiczne uwarunkowania rynków finansowych

6.1. Mikroekonomiczna teoria wyboru w sytuacji ryzyka

6.2. Wybór międzyokresowy

6.3. Teoria gier

6.4. Mikrostruktura rynków finansowych

6.4.1. Uczestnicy tradingu

6.4.2. Systemy tradingowe

6.4.3. Rodzaje zleceń giełdowych

6.4.4. Inne elementy mikrostruktury rynku

6.5. Kształtowanie cen na rynkach finansowych

Część II. Rynki i instrumenty finansowe w Polsce

7. Instrumenty finansowe według rodzajów i rynku notowań

7.1. Instrumenty finansowe według rodzajów

7.2. Instrumenty finansowe według wybranych rynków notowań

8. Rynek pieniężny i walutowy

8.1. Rynek bonów skarbowych

8.1.1. Rynek pierwotny

8.1.2. System dealerów skarbowych papierów wartościowych

8.1.3. Rynek wtórny

8.2. Bony pieniężne

8.2.1. Rynek pierwotny

8.2.2. Dealerzy rynku pieniężnego

8.2.3. Rynek wtórny

8.3. Transakcje o charakterze lokacyjnym

8.3.1. Niezabezpieczone lokaty międzybankowe

8.3.2. Lokaty zabezpieczone

8.4. Krótkoterminowe komercyjne papiery dłużne

8.4.1. Krótkoterminowe papiery dłużne banków komercyjnych

8.4.2. Krótkoterminowe papiery dłużne przedsiębiorstw

8.5. Rynek walutowych transakcji natychmiastowych

9. Rynek kapitałowy

9.1. Prawne podstawy funkcjonowania rynku kapitałowego

9.2. Rynek obligacji

9.2.1. Podstawy prawne emisji obligacji

9.2.2. Struktura rynku obligacji

9.2.3. Dług Skarbu Państwa z tytułu obligacji

9.2.4. Zasady emisji oraz rodzaje obligacji skarbowych

9.3. Rynek akcji

9.3.1. Podstawy prawne działania spółek akcyjnych

9.3.2. Struktura rynku akcji

10. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie

10.1. Powstanie i rozwój GPW w Warszawie

10.2. Organizacja GPW w Warszawie

10.3. Kasowe i terminowe transakcje giełdowe

10.4. System UTP

10.5. Systemy notowań giełdowych

10.6. Rodzaje zleceń

11. Instrumenty notowane na GPW w Warszawie

11.1. Papiery wartościowe

11.1.1. Akcje

11.1.2. Pozostałe papiery wartościowe

11.1.3. Indeksy giełdowe

11.2. Instrumenty pochodne

11.2.1. Kontrakty terminowe

11.2.2. Opcje

11.2.3. Warranty

11.3. Produkty strukturyzowane oraz krótka sprzedaż

11.3.1. Produkty strukturyzowane

11.3.2. Krótka sprzedaż

12. Pozostałe instytucje obrotu instrumentami finansowymi

12.1. Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych i KDPW_CCP

12.2. BondSpot

12.3. Rynek NewConnect

12.4. Rynek Catalyst

12.4.1. Zasady działania rynku Catalyst

12.4.2. Listy zastawne

12.4.3. Obligacje

12.5. Firmy prowadzące działalność maklerską

Część III. Instytucje pośrednictwa finansowego w Polsce

13. Aktywa finansowe gospodarstw domowych i instytucji finansowych w Polsce

14. Sektor bankowy

14.1. Regulacje prawne

14.2. Bank Centralny

14.2.1. Zasady działania NBP

14.2.2. Cele i narzędzia polityki pieniężnej

14.2.3. Zasady polityki kursowej

14.2.4. Nadzór bankowy

14.3. Banki komercyjne

14.4. Skonsolidowany bilans sektora bankowego

14.4.1. Bilans Narodowego Banku Polskiego

14.4.2. Bilans pozostałych monetarnych instytucji finansowych

15. Fundusze inwestycyjne

15.1. Zasady działania funduszy inwestycyjnych

15.2. Organy funduszy

15.3. Tytuły uczestnictwa emitowane przez fundusze

15.4. Ograniczenia inwestycyjne funduszy

15.5. Szczególne konstrukcje i typy funduszy

15.6. Rozwój rynku funduszy inwestycyjnych w Polsce

16. Firmy ubezpieczeniowe

16.1. Podstawy prawne działalności ubezpieczeniowej

16.2. Charakterystyka działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej

16.3. Warunki i zasady wykonywania działalności ubezpieczeniowej

16.3.1. Formy zakładów ubezpieczeń

16.3.2. Zasady gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji

16.4. Zakłady ubezpieczeń w latach 2002−2014

16.5. Lokaty zakładów ubezpieczeń w latach 2002−2014

17. Instytucje kapitałowych ubezpieczeń emerytalnych

17.1. Założenia zreformowanego systemu emerytalnego

17.2. Otwarte fundusze emerytalne

17.2.1. Zasady działania

17.2.2. Otwarte fundusze emerytalne w latach 2002−2014

17.3. Pracownicze programy emerytalne

17.3.1. Zasady działania

17.3.2. Pracownicze programy emerytalne w latach 2002−2014

17.4. Indywidualne konta emerytalne oraz indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego

17.4.1. Zasady działania

17.4.2. Indywidualne konta emerytalne w latach 2004−2014

17.4.3. Indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego w latach 2012−2014

17.4.4. Dobrowolne fundusze emerytalne

18. Pozostałe firmy pośrednictwa finansowego

18.1. Firmy leasingowe

18.2. Firmy faktoringowe

18.3. Firmy zarządzające aktywami

Część IV. Instrumenty finansowe – wycena

19. Podstawy teorii wyceny

19.1. Wprowadzenie do teorii wyceny

19.2. Wartość pieniądza w czasie

19.3. Realna stopa zwrotu

19.4. Efektywna roczna stopa procentowa

19.5. Nadwyżkowa stopa zwrotu

19.6. Renta czasowa i wieczysta

20. Wycena instrumentów udziałowych

20.1. Ogólny model dyskontowy

20.2. Wycena w zależności od polityki dywidendy spółki

20.3. Wycena praw poboru

21. Wycena instrumentów dłużnych

21.1. Wycena bonów skarbowych

21.2. Obligacje zerokuponowe

21.3. Wycena obligacji kuponowych

21.4. Stopa zwrotu w terminie wykupu

22. Wycena instrumentów pochodnych

22.1. Wycena kontraktów forward i futures

22.2. Wycena opcji

22.2.1. Miary elastyczności cen opcji

22.2.2. Wycena opcji z wykorzystaniem drzewa dwumianowego

22.2.3. Model Blacka−Scholesa

22.3. Wycena kontraktów swap

Przypisy

Część II
Rynki i instrumenty finansowe w Polsce

Rozdział 7
Instrumenty finansowe według rodzajów i rynku notowań
Jan Czekaj, Maciej Bolisęga

Rysunek 7.1. Papiery wartościowe zarejestrowane w KDPW w latach 2002−2014

Źródło: na podstawie danych KDPW.

Szczegółowe zestawienie danych dotyczących liczby wyemitowanych instrumentów według ich rodzajów w omawianym okresie zawiera tabela 7.2.

Tabela 7.2. Instrumenty finansowe zarejestrowane w KDPW w latach 2002−2014 (stan na koniec roku)

Wyszczególnienie

2002

2004

2006

2008

2010

2012

2014

I. Papiery wartościowe razem

656

738

754

934

1173

1718

2272

Akcje krajowe

459

466

457

575

690

947

994

Akcje zagraniczne

1

6

12

26

11

21

23

Akcje uprzywilejowane

−

−

−

−

57

54

53

Certyfikaty inwestycyjne

6

17

34

48

58

59

34

Certyfikaty strukturyzowane

b.d.

0

0

36

7

7

242

Hipoteczne listy zastawne

0

2

6

14

17

25

34

Obligacje BGK

−

−

−

−

2

8

9

Obligacje EBI

2

8

9

5

4

2

1

Obligacje korporacyjne

5

44

31

19

57

282

442

Obligacje municypalne

3

7

9

9

28

31

61

Obligacje niepubliczne

1

1

0

1

4

36

76

Obligacje Skarbu Państwa

123

138

161

172

191

222

286

Obligacje zamienne

5

6

3

2

7

7

3

Obligacje z prawem pierwszeństwa

0

3

1

0

1

1

1

Jednostkowe prawa poboru

5

5

12

10

11

10

8

Prawa do akcji

2

3

18

16

28

6

5

Pozostałe papiery wartościowe

44

32

1

1

0

0

0

II. Inne instrumenty finansowe razem

71

119

439

403

422

574

2077

Opcje

0

48

390

362

360

476

1936

Kontrakty terminowe

70

70

48

40

61

97

141

Indeksowane jednostki udziałowe

1

1

1

1

1

1

−

Ogółem

727

857

1193

1337

1595

2292

4349

Źródło: na podstawie danych KDPW.

Łączna liczba emisji papierów wartościowych zarejestrowanych w KDPW wzrosła w analizowanym okresie ponad trzykrotnie. Postępował jednocześnie szybki proces urozmaicania rynku – do obrotu wprowadzono wiele nowych papierów wartościowych. Z biegiem lat struktura papierów wartościowych ulegała istotnym zmianom. Na szczególne podkreślenie zasługują m.in. takie wydarzenia, jak wprowadzenie w 2002 r. do rejestru papierów wartościowych i obrotu na polskim rynku regulowanym akcji spółek zagranicznych, co jest wyrazem docenienia przez emitentów zagranicznych jakości polskich rozwiązań prawnych, regulujących obrót papierami wartościowymi, oraz przejawem dobrej oceny perspektyw rozwoju polskiego rynku finansowego. Wydaje się, że w analizowanym okresie szczególne znaczenie miała przeprowadzona pod koniec lat 90. ubiegłego wieku reforma systemu emerytalnego, w wyniku której utworzony został kapitałowy filar ubezpieczeń emerytalnych, zapewniający systematyczny dopływ na rynki finansowe znacznych funduszy. Niemniej jednak w obliczu istotnych zmian w tejże reformie w latach 2011−2014 dopływ nowych środków na rynek finansowy został dramatycznie ograniczony. W 2001 r. pojawiły się w Polsce obligacje Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), a liczba emisji papierów tego emitenta, zarejestrowanych w KDPW, wzrosła do dziewięciu w 2006 r., a następnie spadła do poziomu jednej emisji na koniec 2014 r.

Spośród innych zmian wart odnotowania jest przyrost liczby emisji obligacji korporacyjnych. W 2002 r. w KDPW zarejestrowanych było tylko pięć emisji tych istotnych instrumentów finansowania przedsiębiorstw, natomiast w 2014 r. liczba emisji wzrosła do 442. Warto zwrócić uwagę, że wśród emitentów obligacji korporacyjnych pojawiły się również podmioty zagraniczne. W analizowanym okresie liczba emisji obligacji Skarbu Państwa (wzrost ze 123 w roku 2002 do 286 w roku 2014) wzrosła ponad dwukrotnie. Obligacje skarbowe stanowiły trzecią pod względem liczby emisji, po akcjach krajowych oraz obligacjach korporacyjnych, grupę papierów wartościowych. Liczba spółek krajowych, których akcje są zarejestrowane w KDPW, podwoiła się (wzrost z 459 na początku analizowanego okresu do ponad 900 w latach 2012−2014).

Rozdział 8
Rynek pieniężny i walutowy
Remigiusz Lipiec

8.1. Rynek bonów skarbowych

Tabela 8.2. Struktura terminowa emisji bonów skarbowych w latach 2002−2014a (w %)

Bon

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

02D

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

4,3%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

01T

0,0%

0,0%

0,0%

4,8%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

03T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

6,9%

0,0%

3,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

05T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

7,6%

0,0%

1,1%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

06T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

22,8%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

10T

0,0%

6,1%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

13T

3,9%

4,9%

3,3%

6,0%

0,7%

5,9%

21,4%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

20T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

63,4%

25T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

2,3%

0,0%

0,0%

0,0%

36,6%

26T

5,0%

6,1%

1,2%

0,0%

3,4%

0,0%

14,7%

10,3%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

27T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

5,3%

0,0%

0,0%

28T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,9%

0,0%

5,3%

0,0%

0,0%

30T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

17,1%

0,0%

31T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

11,4%

0,0%

39T

1,7%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

2,6%

3,8%

0,9%

3,3%

0,0%

0,0%

0,0%

44T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

3,7%

0,0%

0,0%

45T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

3,8%

0,0%

0,0%

46T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

3,2%

0,0%

0,0%

48T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

3,9%

5,5%

0,0%

0,0%

49T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

1,8%

0,0%

19,7%

19,1%

0,0%

50T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

14,2%

0,0%

0,0%

51T

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

0,0%

13,7%

0,0%

0,0%

52T

89,4%

82,9%

95,5%

89,1%

81,4%

68,6%

51,7%

83,7%

92,8%

25,6%

52,4%

0,0%

Średni okres do wykupu (w tygodniach)

48,9

45,9

50,4

47,2

43,9

38,8

35,1

48,3

51,4

47,4

45,3

21,8

a W 2014 r. nie odbył się żaden przetarg bonów skarbowych.

Źródło: na podstawie danych Ministerstwa Finansów (D oznacza dni, T – tygodnie).

Struktura emitowanych bonów skarbowych uległa w analizowanym okresie istotnym zmianom. Polegały one głównie na wzroście udziału bonów o dłuższych terminach zapadalności. Zmiany te były wyrazem przemodelowania strategii zarządzania długiem publicznym, która ma za zadanie nie tylko zapewnienie płynności budżetowi państwa, lecz także minimalizowanie kosztów obsługi długu. W nowej wersji strategii potrzeby pożyczkowe były zaspokajane w większym stopniu środkami, które pozyskiwano z emisji krajowych obligacji skarbowych.

W 2009 r. zapoczątkowano stopniowe ograniczanie roli bonów skarbowych w finansowaniu potrzeb Skarbu Państwa (zob. rys. 8.1). W maju 2012 r. Ministerstwo Finansów poinformowało, że nie planuje emisji bonów skarbowych, przy czym w przypadku dużych zawirowań na rynkach finansowych nie wykluczono ich emisji. W efekcie od kwietnia 2013 r. do końca 2014 r. bony skarbowe nie były oferowane w sprzedaży.

Rysunek 8.1. Udział bonów skarbowych w krajowym zadłużeniu Skarbu Państwa z tytułu skarbowych papierów wartościowych w latach 2002–2014a

a W 2014 r. nie odbył się żaden przetarg bonów skarbowych.

Źródło: na podstawie danych Ministerstwa Finansów.

Rozdział 12
Pozostałe instytucje obrotu instrumentami finansowymi
Jan Czekaj, Janusz Raganiewicz, Andrzej Zyguła

Krajowe podmioty prowadzące działalność maklerską w Polsce można podzielić na domy maklerskie i banki prowadzące działalność maklerską. Na początku lat 90. XX wieku na polskim rynku kapitałowym dominowały banki prowadzące działalność maklerską, jednak ich liczba od połowy lat 90. zmniejszyła się. Na koniec 2014 r. dominującymi podmiotami na rynku były domy maklerskie (zob. rys. 12.2).

Rysunek 12.2. Krajowe podmioty prowadzące działalność maklerską w latach 2002−2014

Źródło: na podstawie danych KNF.

W latach 2002−2014 liczba podmiotów prowadzących działalność maklerską wahała się w granicach od 36 do 71. Początkowo, w latach 2002−2003, liczba tych podmiotów zmniejszała się, a następnie w sposób nieprzerwany rosła aż do 2013 r. (71 podmiotów) − w 2014 r. było ich 66. Proporcje udziału domów maklerskich oraz banków prowadzących działalność maklerską były ustabilizowane i w całym okresie oscylowały wokół 80%.

Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej domy maklerskie z Europejskiego Obszaru Gospodarczego uzyskały prawo prowadzenia działalności maklerskiej w Polsce. Jedynym warunkiem jest przesłanie zawiadomienia o podjęciu działalności do organu nadzoru − Komisji Nadzoru Finansowego.

Do końca czerwca 2015 r. notyfikowanych, czyli dopuszczonych do działania na rynku polskim, było 2214 firm inwestycyjnych i instytucji kredytowych (z czego 9 zostało wycofanych), w tym:

• 1768 to firmy inwestycyjne działające bez otwierania oddziału;

• 402 to instytucje kredytowe działające bez otwierania oddziału;

• 15 to firmy inwestycyjne prowadzące działalność w formie oddziału (z czego sześć nie rozpoczęło działalności);

• 29 to instytucje kredytowe prowadzące działalność w formie oddziału.

Większość instytucji, które notyfikowały rozpoczęcie działalności w Polsce, pochodzi z Wielkiej Brytanii (około 67%).

Rynek usług maklerskich jest silnie skoncentrowany. W 2014 r. ponad 55% obrotu akcjami na GPW w Warszawie generowało osiem firm maklerskich (zob. rys. 12.3). Największy udział w obrotach miały: Dom Maklerski Banku Handlowego (13%), PKO BP (9%), oraz IPOPEMA (7%).

Rysunek 12.3. Udziały największych instytucji prowadzących działalność maklerską w obrotach akcjami na GPW w Warszawie w 2014 r.

a  Wood&Company Financial Services A.S.

b Credit Suisse Securities (Europe) Limited.

Źródło: na podstawie danych GPW.