Dr hab. n. społ. Ewa Wilczek-Rużyczka, prof. KAAFM
Dziekan Wydziału Psychologii i Nauk Humanistycznych oraz kierownik Katedry Psychologii Zdrowia Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Dr n. o zdr. Magdalena Kwak
Specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego, wykładowca w Zakładzie Pielęgniarstwa Instytutu Zdrowia Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu

© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022

Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. nadzw. dr hab. Karol Mausch

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Beata Cynkier

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl
Zdjęcie na okładce: melitas/Shutterstock

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022 r., (wyd. I)
Warszawa 2022

ISBN 978-83-200-6628-9
DOI: https://doi.org/10.53270/2021.034

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Angelika Kuler-Duchnik/ Woblink

Spis treści

Wstęp

1. Zdrowie psychiczne

Czym jest zdrowie psychiczne i jakie ma znaczenie?

Zdrowie psychiczne jako element zdrowia

Wybrane modele i sposoby ujmowania zdrowia psychicznego

Zdrowie psychiczne jako wymiar zdrowia publicznego

Zdrowie psychiczne w koncepcjach różnych autorów

Determinanty wpływające na zdrowie psychiczne

Współczesne zagrożenia dla zdrowia psychicznego

Kontekst społeczny zagrożeń dla zdrowia psychicznego

Zagrożenia dla zdrowia psychicznego wynikające z pandemii SARS-CoV-2

2. Koncepcja poczucia koherencji Aarona Antonovsky’ego w kontekście wzmacniania zdrowia

Wprowadzenie do teorii salutogenezy

Poczucie koherencji oraz pozostałe czynniki wpływające na zdrowie

Poczucie koherencji i jej komponenty: poczucie zrozumiałości, poczucie zaradności, poczucie sensowności

Uogólnione zasoby odpornościowe

Stresory – uogólnione deficyty odpornościowe

Zachowanie zdrowotne i styl życia

3. Stres i jego wpływ na zdrowie człowieka

Modele i koncepcje stresu: biologiczne, psychologiczne i społeczne

Uwarunkowania stresu: stres jako bodziec, reakcja i relacja

Koncepcja stresu Hansa Selye’go

Teoria stresu Richarda Lazarusa i Suzan Folkman

Stres i Teoria Zachowania Zasobów Stevana Hobfolla

Konsekwencje zdrowotne stresu

4. Radzenie sobie ze stresem

Radzenie sobie ze stresem a zdrowie psychiczne

Radzenie sobie ze stresem jako proces, strategia i styl

Rodzaje stylów radzenia sobie ze stresem

Uwarunkowania podmiotowe oraz sytuacyjne radzenia sobie ze stresem

Ogólne właściwości podmiotowe wpływające na proces radzenia sobie ze stresem

Czynniki sytuacyjne wpływające na proces radzenia sobie ze stresem

5. Praktyczne wskazania dla wzmocnienia zdrowia

Wzmacnianie zdrowia psychicznego w kontekście podejścia salutogenetycznego

Wzmacnianie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w kontekście podejścia salutogenetycznego

Praktyczne wskazania w kontekście radzenia sobie ze stresem

Zarządzanie stresem

Zakończenie

Piśmiennictwo

WSTĘP

Tematyka poruszana w monografii pt. „Zdrowie psychiczne – współczesne zagrożenia i możliwości wzmacniania” jest w obecnych czasach niezmiernie ważna, a to z uwagi na występowanie wielu czynników wpływających negatywnie na zdrowie psychiczne społeczeństwa. Wskazują na to wyniki licznych badań naukowych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych, zwracające uwagę szczególnie na rosnącą wciąż liczbę osób mających problemy związane z ich zdrowiem psychicznym, i to w każdej grupie wiekowej. Zjawisko to od ponad roku ulega ciągłemu nasilaniu w związku z zagrożeniami i ograniczeniami spowodowanymi przez pandemię COVID-19, która stała się wyzwaniem nie tylko medycznym, lecz także społecznym i dla zdrowia psychicznego. Dlatego właśnie zawarte w monografii informacje o zdrowiu psychicznym, jego determinantach i zagrożeniach, a także wzmacnianiu zdrowia psychicznego według koncepcji salutogenetycznej i radzenia sobie ze stresem będą przydatne w zasadzie dla każdego człowieka. Pozwoli to bowiem każdej osobie, rozumiejącej radzenie sobie ze stresem jako proces, strategie i style, uzyskać praktyczne wskazówki, uwzględniające uwarunkowania osobiste, psychologiczne i sytuacyjne radzenia sobie ze stresem dla wzmocnienia zdrowia psychicznego. W szczególności odbiorcami tej monografii będą lekarze, pielęgniarki, psycholodzy, pedagodzy szkolni, dyrektorzy szkół i ośrodków szkolno-wychowawczych, nauczyciele oraz studenci kierunków przygotowujących do tych zawodów. Można tu dodać, że w przypadku kierunków studiów przygotowujących do pracy z pacjentami niniejsza pozycja może być pomocna podczas kształcenia na różnych latach studiów. Dla przyszłych psychologów, pedagogów i nauczycieli zagadnienia zdrowia psychicznego, szczególnie dzieci i młodzieży, stają się w ostatnim czasie priorytetem – z uwagi na wzrastające dynamicznie potrzeby w tym zakresie u młodych osób. Ponadto monografia ta będzie cennym źródłem informacji na temat wzmacniania zdrowia psychicznego dla wielu innych grup zawodowych, a także dla indywidualnego odbiorcy, gdyż brak aktualnej pozycji książkowej dotyczącej zdrowia psychicznego.

ZDROWIE PSYCHICZNE

Czym jest zdrowie psychiczne i jakie ma znaczenie?

Zdrowie i jego konceptualizacja zajmuje od lat przedstawicieli nauk medycznych i społecznych. Pomimo bogatego materiału teoretycznego i empirycznego nie ma ujednolicenia i zgodności w jego definiowaniu. Podejście naukowe do tematyki zdrowia jest zróżnicowane u poszczególnych badaczy i współcześnie zdrowie zwykle jest ujmowane w kategoriach dobrostanu, dyspozycji, potencjału oraz właściwości człowieka – jako proces, kontinuum, a także jako wartość i element rozwoju. W pojęciu zdrowia wyodrębniono wymiary biologiczny, psychiczny i społeczny, a niektórzy badacze wymieniają jeszcze jego wymiar duchowy. Zdrowie w życiu człowieka rozpatrywane jest obecnie jako zasób, który może podlegać ocenie obiektywnej i subiektywnej. We współczesnych koncepcjach odpowiedzialność za stan własnego zdrowia przeniesiono na indywidualnego człowieka i to założenie stoi u podstaw promocji zdrowia we wszystkich jego wymiarach [1]. Wymiar psychiczny zdrowia składa się ze zdrowia umysłowego, związanego z procesami poznawczymi, oraz emocjonalnego, wynikającego ze zdolności do wyrażania i przeżywania emocji. Natomiast wymiar społeczny zdrowia psychicznego określa możliwość nawiązywania i podtrzymywania prawidłowych interakcji w środowisku życia człowieka [2].

Zdrowie psychiczne jest obecnie w centrum zainteresowań naukowych wielu badaczy, w szczególności jego uwarunkowania, promocja i wzmacnianie. Przyczyniają się do tego w dużej mierze niepokojące doniesienia epidemiologiczne dotyczące zagrożeń dla zdrowia psychicznego we współczesnym świecie. Problematyka zdrowia psychicznego stanowi obszar interdyscyplinarny, podejmowany w badaniach przez profesjonalistów różnych nauk i dziedzin [3]. Naukowcy dostrzegają konieczność analizy zdrowia psychicznego ludności oraz jego wzmacniania ze względu na systematycznie pogarszającą się kondycję psychiczną społeczeństw w skali globalnej. Z roku na rok obserwuje się zjawisko zwiększania liczby osób chorych psychicznie we wszystkich grupach wiekowych [4]. Zdrowie psychiczne od wielu lat jest analizowane przez badaczy z dziedziny nauk społecznych – socjologii medycyny i psychologii zdrowia, którzy coraz silniej zaznaczają jego powiązania z czynnikami psychospołecznymi i kulturowymi. Poszukuje się związków pomiędzy uwarunkowaniami na poziomie makrostruktury społecznej w relacji do uwarunkowań mikrostruktury i przeżyć oraz doświadczeń indywidualnych człowieka [5]. Nurt psychologii zdrowia wniósł istotny wkład w analizę czynników psychologicznych i badanie ich wpływu na zdrowie człowieka [6]. Podkreśla się w nim holistyczne podejście do zagadnień zdrowia, we wszystkich jego wymiarach, z uwzględnieniem aspektu duchowego [7]. Holistyczny model zdrowia ujmuje człowieka jako jedność biopsychospołeczną, a zdrowie jako potencjał, właściwość, zasób umożliwiający człowiekowi osiągnięcie pełnię swoich możliwości fizycznych, psychicznych i społecznych oraz reagowanie na wyzwania środowiska. Zdrowie jest więc procesem zachowania dynamicznej równowagi między wymaganiami a własnymi zasobami w osiąganiu celów osobistych i społecznych (model holistyczno-funkcjonalny). Zdrowie należy zawsze rozpatrywać w odniesieniu do cyklu życia człowieka, gdyż ma ono różne właściwości w toku rozwoju fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego, które są dostosowane do danego okresu życia [8]. W rozważaniach nad koncepcjami zdrowia warto wymienić podejście związane z funkcjonalnym modelem zdrowia, które uwzględnia założenia teoretyczne radzenia sobie ze stresem oraz podejście salutogenetyczne. Autorka tego modelu przedstawia zdrowie jako proces twórczego i skutecznego radzenia sobie ze stresem, zdeterminowany przez zasoby podmiotowe (m.in. pozytywną samoocenę) oraz społeczne, zmierzający do utrzymania dynamicznej równowagi między wymaganiami otoczenia a możliwościami jednostki. Człowiek jest tu kreatorem zdrowia i w dużej mierze odpowiada za jego stan [9].

Współcześnie, szczególnie w krajach rozwiniętych całego świata, zagadnienia związane ze zdrowiem psychicznym mają coraz wyższą rangę oraz są rozpatrywane w kategorii problemów społecznych. W badaniu zdrowia psychicznego naukowcy posługują się dwoma rodzajami podejść: negatywnym i pozytywnym. Podejście negatywne koncentruje się na analizie odstępstw od zdrowia psychicznego, czyli na zaburzeniach postrzeganych jako objawy psychopatologiczne, i służy głównie do badań epidemiologicznych. W podejściu pozytywnym korzysta się z osiągnięć psychologii i socjologii, w których badania nad zdrowiem psychicznym skoncentrowane są na jakości życia, satysfakcji, radzeniu ze stresem, samoocenie, poczuciu dobrostanu i zadowoleniu z życia [10]. Pozytywne ujęcie zdrowia nadaje mu również pewien subiektywizm, zwrócenie uwagi na to, co pochodzi z wnętrza człowieka, na jego opinie i odczucia. Odrzucone zostaje wyłącznie medyczne podejście oparte na objawach choroby. Ponadto zdrowie psychiczne jest osadzone w kontekście społecznym i kulturowym oraz dotyka zagadnień związanych z aktywnością człowieka w różnych sferach życia, z poczuciem samorealizacji i ze zdolnością do pełnienia ról. Zwraca się większą uwagę na relacje interpersonalne oraz możliwości przystosowawcze w codziennym funkcjonowaniu [11].

Zdrowie psychiczne jest pojęciem niełatwym do zdefiniowania, co potwierdzają liczne doniesienia naukowe [4]. Trudno jest badaczom jednoznacznie sformułować, co jest jeszcze normą psychiczną, a co ją przekracza; jakie kryteria odróżniają zdrowie od patologii. Niektórzy są skłonni uznać za zdrowie psychiczne to, co występuje w społeczeństwie najczęściej (norma ilościowa), oraz to, co jest akceptowalne w danej społeczności [12]. W ujęciu ogólnym zdrowie określamy jako dobro osobiste i społeczne, jako wartość, do której dąży wielu ludzi, jednakże nie stanowi ono celu dla wszystkich. W dawnym rozumieniu zdrowie było ujmowane jako dobrostan ciała; obecnie wiemy, że dotyka ono również sfer psychicznej, społecznej i duchowej. Ma też swój wymiar publiczny i według niektórych autorów nie stanowi sprawy osobistej, ale ma znaczenie dla ogółu społeczeństwa. Człowiek, dążąc do rozwoju, utrzymania i zwiększenia potencjału zdrowia, może realizować swoje zadania życiowe i cele, uzyskując dobrostan fizyczny, psychiczny, społeczny i duchowy [13]. Definicja Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) z 1948 roku określa zdrowie jako stan pełnego fizycznego, psychicznego i społecznego dobrego samopoczucia, a nie tylko brak choroby czy ułomności [14]. Innowacją w odniesieniu do dotychczasowych definicji było wzbogacenie jej o wymiar psychiczny i społeczny. Podkreślało się mianowicie, że nie istnieje zdrowie bez zdrowia psychicznego (poziom niezależności, osobiste przekonania, szczęście, kreatywność, środowisko zewnętrzne, duchowość i inne). W Ałma Acie (1978), na światowej konferencji poświęconej promocji zdrowia podtrzymano główne założenia wynikające z definicji Światowej Organizacji Zdrowia, ale sformułowano ją w szerszym wymiarze społecznym jako zdolność do produktywnego, sensownego i twórczego życia w sferze społecznej i ekonomicznej. Obydwie definicje poddane były przez wielu naukowców szerokiej krytyce, gdyż nie spełniały ich oczekiwań [15]. W polskim prawodawstwie, zgodnie z zapisem w preambule do Ustawy o Ochronie Zdrowia Psychicznego z dnia 19 sierpnia 1994 roku, zdrowie psychiczne jest określane jako fundamentalne dobro osobiste człowieka, którego ochrona jest obowiązkiem państwa [16]. W Raporcie WHO z 2001 roku „Zdrowie psychiczne: nowe zrozumienie, nowa nadzieja” zdrowie psychiczne jest definiowane jako dobrostan, w którym jednostka realizuje swoje możliwości, radzi sobie z sytuacjami i stresami życiowymi, owocnie uczestniczy w życiu społecznym oraz potrafi efektywnie pracować. Zdrowie psychiczne jest nazywane fundamentem dobrego samopoczucia i funkcjonowania w społeczeństwie, nie oznacza ono wyłącznie braku zaburzeń psychicznych [17–20]. W takim podejściu zdrowie psychiczne utożsamiane jest z jakością życia, stanowiącą jeden z wymiarów poczucia szczęścia [21]. Raport powyższy wskazuje zdrowie psychiczne jako światowy priorytet zdrowia publicznego i kluczowy warunek do osiągnięcia dobrostanu jednostki, społeczeństwa i państwa [22]. Zdrowie psychiczne w definicji WHO jest rozumiane jako jeden z podstawowych elementów ogólnego zdrowia i oznacza nie tylko brak zaburzeń czy choroby, lecz także potencjał psychiczny, umożliwiający człowiekowi zaspokajanie swoich potrzeb, osiąganie sukcesów, czerpanie radości i satysfakcji z życia, oznaczający zdolność rozwoju, uczenia się, radzenia sobie ze zmianami i pokonywania trudności, jak również sprzyjający nawiązywaniu i utrzymywaniu dobrych relacji z innymi ludźmi oraz aktywnemu udziałowi w życiu społecznym [23–25]. Europejska Deklaracja Ochrony Zdrowia Psychicznego przyjęta w Helsinkach w 2005 roku określa, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego, gdyż stanowi ono integralną i istotną część polityki publicznej, a konieczność jego zapewnienia wynika także z praw człowieka. Wśród wielu postulatów Deklaracji podkreślono konieczność promowania w społeczeństwie dobrostanu psychicznego całej populacji. W związku ze zmieniającą się globalną polityką w zakresie zdrowia psychicznego WHO przyjęła nowe strategie i zobowiązania na lata 2013–2020 mające na celu m.in. umożliwienie wszystkim ludziom równych szans na osiągnięcie jak najwyższego poziomu psychicznego dobrostanu we wszystkich okresach życia [22, 26].

Zdrowie psychiczne jako element zdrowia

Pierwsze wzmianki o zdrowiu pochodzą z IV w p.n.e., od Hipokratesa, który utożsamiał zdrowie z dobrym samopoczuciem. Jednocześnie podkreślał ścisły związek człowieka z jego otoczeniem oraz indywidualny sposób życia jako czynnik, który warunkuje zdrowie [27]. Początkowo zdrowie definiowano w sposób negatywny, określając go jako brak choroby czy brak zakłócenia funkcjonowania organizmu. Dopiero w połowie lat 50. XX wieku sformułowano pozytywną definicję zdrowia. Definicja ta została opracowana przez WHO. Określa ona zdrowie jako stan dobrego, pełnego samopoczucia psychicznego, fizycznego i społecznego, a nie tylko brak choroby czy ułomności. Definicja ta w latach 80. XX wieku została uzupełniona o sprawność do prowadzenia produktywnego życia ekonomicznego i społecznego.

Te wymiary zdrowia są ze sobą powiązane i opisywane w następujący sposób [28]:

- zdrowie fizyczne, które definiowane jest jako prawidłowe funkcjonowanie organizmu, wszystkich jego narządów i układów;

- zdrowie psychiczne, które opisywane jest przez pozytywny afekt i pozytywne rysy osobowości traktowane jako zasoby człowieka pozwalające mu na radzenie sobie z trudnościami i unikanie załamania stanu zdrowia – można tu wyróżnić zdrowie umysłowe (jasne, logiczne myślenie, wyrażanie sądów) oraz zdrowie emocjonalne (poznawanie własnych uczuć i wyrażeń, radzenie sobie ze stresem, depresją, lękiem i agresją);

- zdrowie społeczne, które definiowane jest jako zdolność do utrzymania prawidłowych relacji z innymi ludźmi oraz pełnienia określonych ról społecznych, wyraża się ono satysfakcjonującym życiem rodzinnym, podejmowaniem różnego rodzaju aktywności z innymi osobami, pełnieniem ról społecznych, poczuciem przynależności, dobrymi kontaktami z innymi, byciem sobą, poczuciem pewności i zachowaniem tożsamości wśród innych ludzi;

- zdrowie duchowe, które związane jest z wierzeniami i praktykami religijnymi albo obejmuje osobiste podejście do utrzymania wewnętrznego spokoju.

Współcześnie w literaturze przedmiotu funkcjonuje wiele definicji zdrowia, które charakteryzują je w różny sposób. Mimo wielu różnic w definiowaniu tego terminu, panuje zgodność, że jest to pojęcie wielowymiarowe, pozytywne i odrębne od kategorii choroby [29]. Charakteryzując zdrowie, można wykorzystać trzy ogólniejsze kategorie: stan, dyspozycje i proces. Zdrowie rozumiane jako stan charakteryzuje się brakiem objawów chorobowych, natomiast w podejściu dyspozycyjnym jest to poddająca się zmianom zdolność człowieka do osiągania szczytu własnych możliwości fizycznych, psychicznych i społecznych oraz umiejętność pozytywnego reagowania na wyzwania środowiska. Z kolei zdrowie rozumiane jako proces określa sposób radzenia sobie ze stresem, samoaktualizację, przystosowanie się i rozwój [28].

Zatem zdrowie jest jednym z podstawowych zasobów pozwalającym człowiekowi na wszechstronny rozwój, osiąganie celów życiowych i adaptację do zmieniających się warunków.

Za jedno z najważniejszych wydarzeń w psychologii XX wieku uznaje się powstanie i rozwój psychologii zdrowia. Jest to wynikiem postępującej globalizacji i związanej z nią szybkością dokonywania się zmian, wzrastającego tempa życia, a także pojawienia się nowych zagrożeń, które mogą wywierać wpływ na problemy psychiczne większej części społeczeństwa, a ich skutki stają się coraz poważniejszym problemem zdrowotnym świata [30]. W literaturze przedmiotu brak również jednej, powszechnie przyjętej definicji zdrowia psychicznego. Większość z nich podkreśla, że zdrowie psychiczne i zaburzenia psychiczne nie są do siebie przeciwstawne. Badacze uważają, że brak rozpoznanej choroby psychicznej nie musi oznaczać zdrowia psychicznego.

Jest ono jednak niezbędnym i integralnym elementem zdrowia, które może być rozpatrywane w trzech aspektach [28]:

- pozytywnym, który oznacza stan emocjonalnie dobrego samopoczucia, umiejętność radzenia sobie w życiu i pełny rozwój osobowości;

- funkcjonalnym, które rozumiane jest jako zdolność do spełniania stawianych przed człowiekiem oczekiwań;

- negatywnym, który związany jest z brakiem występowania zaburzeń psychicznych.

W tabeli 1 przedstawiono przykładowe pozytywne i negatywne zmienne charakteryzujące wymiar zdrowia psychicznego.

Tabela 1.

Przykładowe zmienne charakteryzujące pozytywny i negatywny wymiar zdrowia psychicznego

Zmienne

Pozytywny wymiar

Negatywny wymiar

– poczucie koherencji

– optymizm życiowy

– poczucie własnej wartości

– poczucie własnej skuteczności

– radzenie sobie z trudnościami

– poczucie satysfakcji z życia

– inteligencja emocjonalna

– kompetencje społeczne

– zaangażowanie

– psychologiczny dystres

– występowanie zaburzeń psychicznych kwalifikowanych według ICD-11 lub DSM-V

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Kluczyńska S.: Zdrowie psychiczne – wybrane definicje i koncepcje wyjaśniające. W: Sokołowska E., Zabłocka-Żytka E., Kluczyńska S., Wojda-Kornacka J.: Zdrowie psychiczne młodych dorosłych. Wybrane zagadnienia. Difin, Warszawa 2015, s. 28.

Pozytywny wymiar zdrowia psychicznego oznacza zatem rozwijanie swoich mocnych stron, czyli kompetencji pozwalających na konfrontację i harmonijne przechodzenie do trudności, niepowodzeń i zagrożeń.

Pojęcie zdrowia psychicznego funkcjonuje w wielu dziedzinach, a każda z nich w inny sposób go definiuje [30]:

- medycyna określa zdrowie psychiczne jako niewystępowanie objawów psychopatologicznych, brak defektów w strukturze i funkcjach psychicznych, homeostazę w procesach fizjologicznych;

- psychologia charakteryzuje zdrowie psychiczne jako zdolność do twórczego rozwoju i samorealizacji, zdolność do osiągnięcia satysfakcji z życia, akceptację i poczucie własnej wartości, realistyczną percepcję rzeczywistości;

- socjologia opisuje zdrowie psychiczne jako zdolność przystosowania się człowieka do norm kulturowych i środowiska społecznego, umiejętność prawidłowej koegzystencji w grupie i właściwe w niej funkcjonowanie.

Według WHO zdrowie psychiczne to stan dobrego samopoczucia, które pozwala człowiekowi na wykorzystanie swoich zdolności, radzenie sobie ze stresem w codziennym życiu, wydajną pracę i wnoszenie pewnego wkładu w życie danej wspólnoty. Jest ono nieodłączną częścią ogólnego zdrowia człowieka, dobrostanem w sferze emocjonalnej, psychicznej, społecznej i somatycznej pozwalającym człowiekowi na efektywne działanie w otoczeniu, rozwój osobowości i uzyskiwanie osiągnięć [31]. Tak więc zdrowie psychiczne oznacza dużo więcej niż brak zaburzeń psychicznych.

Małgorzata Wojciechowska definiuje zdrowie psychiczne jako brak jakichkolwiek objawów zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania. Jest ono harmonijne w obrębie struktury osobowości, zdolności do pracy, dobrego samopoczucia, zdolności do przyjaźni i miłości oraz działalności twórczej i środowiska społecznego, w którym funkcjonuje człowiek [32].