Gdy byłam małą dziewczynką i pytano mnie,

kim chcę zostać, jak będę duża, odpowiadałam:

CHCĘ BYĆ DOBRYM CZŁOWIEKIEM.

Książkę tę dedykuję mojej mamie, która nauczyła mnie,

jak nim być...

Ilona Felicjańska

Zaskoczyła mnie otwartość, z jaką Ilona mówiła o sprawach bolesnych i intymnych. Jej szczerość na granicy ekshibicjonizmu i odwaga w głoszeniu niepopularnych poglądów to rzadkość w czasach, gdy najważniejszy dla osób publicznych jest tak zwany wizerunek.

Aneta Pondo

Aneta Pondo, dziennikarka, redaktor naczelna czasopisma „Miasto Kobiet” i portalu miastokobiet.pl

Aneta Pondo w rozmowie z Iloną Felicjańską

Fot. Arkadius Mauritz

Aneta Pondo w ciągu ostatnich dwóch lat przeprowadziła z Iloną Felicjańską kilka wywiadów prasowych w kluczowych dla modelki momentach. Jesienią 2011 roku, gdy Ilona rozpoczęła trwający do dziś okres abstynencji i odważnie w mediach mówiła: „Już nie piję”; wiosną 2012 roku, zaraz po rozwodzie, gdy musiała się publicznie tłumaczyć, dlaczego nie walczyła w sądzie o opiekę nad dziećmi; zimą 2013 roku, gdy wydała książkę „Wszystkie odcienie czerni”, która została poddana krytyce, zanim jeszcze trafiła do księgarń.

Ostatnia rozmowa, ta najważniejsza, której efektem jest wywiad-rzeka „Ilona Felicjańska. Cała prawda o...”, trwała niemal sto dni, od lutego do kwietnia 2013 roku. Toczyła się w domu, kawiarni, hotelu, pociągu, tramwaju, na spacerze, w czasie sesji zdjęciowych, w Warszawie, Krakowie i Łodzi.

– Każdy wywiad to spotkanie z żywym człowiekiem, jego emocjami, przekonaniami, jego mikrokosmosem. Kluczem do zrozumienia rozmówcy jest odkrycie tego, co się czai między wypowiedzianymi zdaniami – mówi Aneta Pondo.

Dziennikarka na potrzeby książki przeprowadziła dodatkowo rozmowy z kilkudziesięcioma osobami, które poznały Ilonę Felicjańską na różnych etapach jej życia. Wszystko po to, by zrozumieć, jakie koleje losu doprowadziły modelkę do miejsca, w którym się znalazła. Na pytania Anety Ilona odpowiada szczerze, bez upiększeń, bez próby wybielania, bez znieczulenia.

– Nasze spotkania były intensywne, jak wizyta u terapeuty. Bardzo dużo emocji, bo prawda bywa bolesna – przyznaje Ilona Felicjańska. – Wierzę, że ta książka pomoże wielu osobom spojrzeć inaczej na własne życie.

Spis treści

Koniec czy początek?

Szczęśliwa dziewiętnastka

Ojciec, którego nie było

Koniec czy początek?

Momentu wypadku nie pamiętam. Nie dlatego, że byłam pijana. To był mój drugi wypadek w życiu i tego pierwszego też nie pamiętam, mimo że wtedy byłam absolutnie trzeźwa. Z tamtego razu w pamięci zostało mi, że wpadłam w poślizg i łamiąc po drodze krzaki, jechałam prosto w las, a potem, że wychodziłam przez otwór po przedniej szybie. I tutaj było tak samo. Ocknęłam się w samochodzie, wśród poduszek powietrznych, a wkoło stali ludzie, przytupując na mrozie. „Skąd ich się tylu wzięło o pierwszej w nocy?”, pomyślałam. Ktoś włożył rękę do wnętrza mojej rozbitej alfy i wyciągnął ze stacyjki kluczyki. Nie rozumiem, skąd się wzięły późniejsze pomówienia, że chciałam uciec z miejsca wypadku. Miałabym uciekać piechotą? Dygotałam. Może z zimna, a może po prostu przestała działać adrenalina. Potem zobaczyłam, jak na masce samochodu tańczy niebieskie światło policyjnego koguta. Policjant pomógł mi się wydostać z auta, a potem wsadził mnie do radiowozu – i na komisariat.

Alkomat? Tak, dmuchałam dwa razy. To było dość dziwne – zawartość alkoholu w mojej krwi rosła. W ciągu pierwszej godziny, jaką przesiedziałam na komisariacie, podskoczyła do 2,3 promila. Najwidoczniej mój organizm dopiero wchłaniał tych parę szybkich drinków. Policjantka kazała mi się rozebrać, dokładnie mnie obejrzała i rutynowo przetrząsnęła moje rzeczy. To było pierwsze z upokorzeń, jakie miałam znieść tej nocy i potem jeszcze przez kilka kolejnych dni. Zabrała pasek od płaszcza i rajstopy. Później wieźli mnie znowu, z komisariatu na Ursynowie do Piaseczna, bez tych rajstop, w samej sukience – a to był luty, za oknami biało, na szybach szron. Przebierałam nogami, bo bardzo mi się chciało do łazienki. W końcu poprosiłam, żeby się zatrzymać. Jeden z policjantów popatrzył na mnie przez metalową siatkę. Był dość młody, miał krzaczaste brwi. Uniósł je z udawanym zdziwieniem i wycedził:

– Nie ma szans, dziewczyno. Zapomnij.

Oświadczyłam, że jeśli nie staną, to wysikam się na podłogę samochodu. Poskutkowało. Zatrzymali radiowóz na pierwszej napotkanej stacji benzynowej. W drodze do toalety krzaczasty nie odstępował mnie na krok. Miałam nadzieję, że zaczeka na zewnątrz, ale nie – włożył but między drzwi i futrynę, nie pozwolił mi się zamknąć. Nawet gnojek nie odwrócił wzroku, kiedy ściągałam majtki. Cały czas spoglądał mi w oczy. „Co za różnica?”, pomyślałam sobie.

Czułam przez skórę, że to, co się właśnie dzieje, całkowicie zmieni moje życie. „To mój koniec”, myślałam. Ale równocześnie pocieszałam się tak, jak to zwykle robimy my, uzależnieni: „Przecież nic takiego się nie stało. Nie jestem jedyną osobą, która miała wypadek po alkoholu, wszystko się jakoś ułoży, zobaczysz”.

Gdy dziś wchodzę do miejsc, gdzie się pije alkohol, w przebłyskach pamięci widzę różne obrazy, które są jak memento – żebym nigdy nie zapomniała, ile złego narobiłam po pijanemu. Jest wśród nich wspomnienie celi, do której wtedy trafiłam. Była pusta. Nie dostałam koca, bo za późno przyjechałam. „Koc dostaje się na noc”, pouczyła mnie strażniczka, a mnie przywieźli o czwartej, może piątej rano, więc się nie należał. Dostałam za to poduszkę. Rozejrzałam się – klitka mogła mieć wymiary dwa na cztery metry; gołe ściany, dwie prycze i to okno pod sufitem, rzucające na podłogę kwadrat pociętego kratą, zimnego światła... Straszne. „To nie dzieje się naprawdę”, myślałam. „Co tu robię? Ja, znana modelka, prezes fundacji, która pomogła tylu dzieciom, matka dwóch synów, osoba o nieposzlakowanej dotąd opinii”. Czułam, że nie zasłużyłam na to, co mnie spotyka. Chciałam dobrze, więc dlaczego to wszystko? Nie mogłam zasnąć, płakałam w tę państwową poduszkę.

Robiło się jasno, kiedy zgrzytnął klucz.

– Koleżankę ci przyprowadziliśmy – usłyszałam.

Dziewczyna, która weszła, rozejrzała się lękliwie.

– Za co siedzisz? – bąknęła. Zrobiła to w taki sposób, jakby próbowała się dowiedzieć, która jest godzina. Znowu przebiegło mi przez głowę, że to się nie może dziać naprawdę. Może to jakiś film?

– Za wypadek po alkoholu. A ty?

– Za kradzież.

Okazało się, że kradła w jakimś sklepie. Położyła się na swojej pryczy, pochlipała i usnęła, a ja całą noc nie zmrużyłam oka.

Dużo później, już w domu, siedziałam w wannie, wymęczona po wyjściu z aresztu, a tu wchodzi mój mąż i mówi:

– No, Ilona... teraz to ci już chyba rozwód niepotrzebny, co?

To wszystko spadało na mnie po kolei, jakby dla sprawdzenia, ile jeszcze wytrzymam. Rozumiałam, że moim życiem kieruje uzależnienie, i że ten ciąg wydarzeń wziął się stąd, że piłam. Ale przecież prowadziłam fundację, miałam partnerów biznesowych, zobowiązania. Powoli do mnie docierało, ilu ludzi zawiodłam. Gorączkowo zaczęłam się zastanawiać, co w tej sytuacji mogę zrobić. Już na policji ktoś mi doniósł, że funkcjonariusz, który przyjechał na miejsce wypadku, powiedział na ogólnodostępnym kanale krótkofalówki: „Felicjańska miała wypadek po alkoholu”. Pod komisariatem, gdzie mnie trzymano, stał fotoreporter – widziałam go, kiedy wychodziłam. Nie można było liczyć na to, że nikt się nie dowie. Zresztą, czy chodziło o to, żeby zamieść sprawę pod dywan? Podświadomie czułam, że już najwyższy czas, abym posprzątała swoje życie. Zrozumiałam, że tylko ode mnie zależy, czy ten wypadek będzie końcem Ilony Felicjańskiej, czy początkiem nowego życia.

Szczęśliwa dziewiętnastka

Nie znam Ilony Felicjańskiej osobiście, natomiast doskonale ją pamiętam z 1993 roku, bo wtedy po raz pierwszy zobaczyłem na żywo wybory Miss Polonia. Dokładniej był to półfinał w Siedlcach, gdzie kandydatki z ziemi łódzkiej stanowiły wyjątkowo mocną ekipę. W czasie finału 18 września w Sali Kongresowej w Warszawie faworytką, także moją, była Renata Gabryjelska. Było o niej głośno, bo w tym samym czasie trafiła na okładkę „Twojego Stylu”. Supermodelka, na zdjęciu ubrana w futro – wszyscy mówili, że to ona będzie Miss. Tymczasem musiała się zadowolić tytułem I wicemiss. Ola Spieczyńska, która wygrała, podobała się wielu osobom i zdobyła masę tytułów: Miss Gracja, Miss Foto, Miss Publiczności. Pozostałe dziewczyny bardzo jej nie lubiły, a wynikiem wyborów były zaskoczone. Doskonale to pokazywał reportaż zza kulis, który Dwójka wyemitowała po wyborach.

[Dominik Masny, od 25 lat wierny fan konkursu Miss Polonia. Niektórzy mówią, że wie o wyborach więcej niż sami jego organizatorzy]

W jury wyborów Miss Polonia zasiadałem już od lat osiemdziesiątych. Ilonę Felicjańską pamiętam jako niesłychanie skromną dziewuszkę z Bełchatowa. Miała bardzo wyrazistą twarz, a ja w roli jurora zawsze bystrym oczkiem patrzyłem, która z dziewczyn mogłaby mi potem pochodzić w pokazach Mody Polskiej. Pamiętam, że był tam też jakiś romans w tle...

[Jerzy Antkowiak, projektant mody, dyrektor artystyczny Mody Polskiej]

To ja pchnęłam Ilonkę na wybory miss do Łodzi, ona nie chciała. Wyczytałam o nich w gazecie trzy albo cztery dni przed wyborami. Potem znajomi mówili: dlaczego się nie pochwaliłaś, jaką masz córkę? Co się będę chwalić, każdy widzi, że jest ładna i fajna, ja mam to wszystko w sercu. Na tych wyborach była druga. Ciągle była w życiu druga.

[Grażyna Felicjańska, mama Ilony]

Kiedy do ciebie dotarło, że jesteś piękna?

Chyba ciągle nie dotarło. Wiem, że jestem atrakcyjną kobietą i że ładnie się starzeję, co też jest ważne. Dbam o swoją urodę nieprzesadnie, ale jest ona dla mnie istotna. Przekonałam się jednak, że bycie ładnym niesie zarówno plusy, jak i minusy, że przynosi nie tylko profity.

A zdobycie tytułu II wicemiss w konkursie Miss Polonia nie było takim przełomowym momentem, że stanęłaś przed lustrem i powiedziałaś: „Ale jestem piękna!”?

Skądże. Dla mnie ważniejsza była osobowość. Tego uczyła mnie mama, tak byłam wychowywana. Już wtedy wiedziałam, że samym wyglądem się nie wygrywa, bo liczy się przede wszystkim to, jacy jesteśmy w środku i jak postępujemy. Po wyborach poczułam więc nie tyle, że jestem piękna, ale że skoro odniosłam sukces, to znaczy, że mam siłę i możliwości, aby zrobić jeszcze więcej.

Zanim wystartowałaś w wyborach Miss Polonia, oglądałaś je w telewizji?

Oczywiście! Wszyscy chyba oglądali. Programów wtedy nie mieliśmy za wiele, a to była bardzo prestiżowa impreza. Chociaż nigdy nie byłam fanką tych miss.

Podobno start w wyborach zawdzięczasz mamie, która powiedziała: „Skoro jesteś ładna, to idź”.

Nie, nie, ona powiedziała: „Skoro wszyscy mówią, że jesteś ładna, weź udział!”. Sama nie mogła chwalić, żeby mnie nie rozpuścić za bardzo (śmiech).

Kiedy to było?

Konkurs Miss Polonia był bardzo rozciągnięty w czasie. Finał był we wrześniu 1993 roku w Warszawie, ale eliminacje rozpoczęły się rok wcześniej. Najpierw, po maturze wystartowałam w wyborach Miss Ziemi Łódzkiej, gdzie zostałam II wicemiss. Ogromne osiągnięcie dla mnie. Miałam wtedy 19 lat. Niedługo potem okazało się, że w Bełchatowie, gdzie mieszkałam, też są wybory, ale będąc już wicemiss, nie mogłam wziąć w nich udziału. Zresztą nawet gdybym mogła, nie odważyłabym się. Za bardzo bym się bała i krępowała – za dużo ludzi, którzy mnie znali i wcześniej wytykali palcami. Później pojechałam na repasaż, czyli dodatkowe eliminacje, na które zaproszone były wszystkie wicemiss regionów i dziewczyny z tak zwaną dziką kartą. W ogromnej zimnej hali stałam w kostiumie kąpielowym i wydawało mi się, że jest nas tysiące. Ale przeszłam do kolejnego etapu jako jedna z czterech czy pięciu uczestniczek.

Przed finałem jest zawsze zgrupowanie. Jak ono wygląda?

Byłyśmy przez dwa tygodnie w Gołdapi. Miałyśmy zajęcia taneczne, choreografka Zofia Rudnicka uczyła nas ładnego poruszania się i układów. W czasie finałów jest pięć wyjść i każda dziewczyna ma łącznie kilkanaście minut, żeby się zaprezentować, więc to nie jest takie hop-siup, trzeba zapamiętać, w którym momencie skręcić w prawo, w lewo i jeszcze nie zapomnieć, żeby się uśmiechać i patrzeć w odpowiednią stronę.

Pamiętasz szczegóły tych wyborów? Jak byłaś ubrana, jaki miałaś numer, wymiary.

Miałam numer 19. Wymiarów nie pamiętam, ale zaraz możemy sprawdzić, bo wszystko jest w Internecie (śmiech). O proszę, wzrost: 178 cm, wymiary: 90-62-94, waga 62 kg, czyli niewiele się od tego czasu zmieniło. Suknie miałyśmy wszystkie podobne, nie były zbyt trafione, nie pokazywały naszych figur. Tę swoją pamiętam głównie ze zdjęć. Zielono-niebieskawa, na jedno ramię, dużo tiulu. To były inne lata, pełne kiczowatego przesytu, który zamiast odmładzać, bardzo nas postarzał. Za dużo włosów, za dużo makijażu. Miałam trwałą, która wtedy była bardzo modna. Robiło się ją też z tego względu, że dodawała włosom objętości. Mama mówiła mi, że mam za mało włosów, wiec robiłam tę trwałą na okrągło. Masakra.

Spodziewałaś się, że zajdziesz tak wysoko?

Nie, absolutnie nie wierzyłam, że to możliwe, choć z drugiej strony mocno tego pragnęłam. Wszystkie wydarzenia związane z wyborami były bardzo mobilizujące, dawały mi dużo siły i wiary w siebie. Samo dostanie się do finału stanowiło ogromny sukces, a znalezienie się w finałowej trójce nie mieściło się w moich marzeniach. Dlatego, kiedy podczas gali Miss Polonia wyczytano, że tytuł II wicemiss otrzymuje Ilona Felicjańska, nie wyszłam, dopiero koleżanka mnie wypchnęła. Oczywiście, nie oszukujmy się – w tym konkursie istotne było tylko pierwsze miejsce. Samochód, telewizor i inne cuda dostała Ola Spieczyńska. Ja mam z wyborów pamiątkę w postaci włoskiej biżuterii z dmuchanego złota i kiczowatego diademu.

Wybór Oli Spieczyńskiej był ogromnym zaskoczeniem, bo typowano Renatę Gabryjelską. Po wyborach głośno było o buncie za kulisami i o tym, że Ola nie była lubiana.

W czasie tego zgrupowania w Gołdapi trzymałyśmy się razem. Wszystkie, z wyjątkiem Oli, która uważała nas za gorsze, za plebs. Czułyśmy to. Rozmawiała tylko z koleżanką z pokoju. Kiedy przychodziłyśmy na stołówkę, mówiła do niej: „Wracajmy do pokoju, nie będziemy przecież jeść tego samego, co one”. Stale dawała nam do zrozumienia, że czuje się lepsza i że przyszła wygrać.

Bo ładniejsza, z lepszego domu czy dlatego, że miała bogatego narzeczonego?

Chyba mówiło się o tym, że jest z bogatej rodziny. Nie dopuszczałyśmy myśli, że może wygrać. Ten grymas na jej twarzy, kiedy musiała z nami przebywać... Za to jak tylko pojawiał się ktoś z biura Miss Polonia, sponsorów albo z jury, ewidentnie grała przemiłą i przesłodką idiotkę. Dziwiłyśmy się, że można tak udawać! Była w tym dobra. Chyba że miała rozdwojenie osobowości – raz niezadowolona z życia, że musi przebywać z nami, a tu znów przeszczęśliwa, że jest w konkursie, chce i musi wygrać. I wygrała!

Jerzy Antkowiak, który był w jury, powiedział mi, że tamtego wieczoru Ola ich oczarowała. Sami byli tym zaskoczeni. Oprócz tytułu Miss Polonia dostała aż trzy inne, dodatkowe.

To nie było tak, że ona nie pasowała na miss. Była ładna, tylko nam dała się poznać od tej mało sympatycznej strony. Miała duże usta i wielkie smutne oczy. Jej uśmiech był udawany, ale świetnie wyćwiczony, a ludzie lubią, kiedy ktoś się uśmiecha. Została nawet Miss Publiczności. Wychodziła na scenę z tym swoim uśmiechem i prezentowała się naprawdę ładnie – trochę przerysowana laleczka, zgrabna, o pięknej figurze. Wyglądała jak radosny jamnik o smutnych oczach. Kiedy wyczytano, że I wicemiss została Renata Gabryjelska, zaczął się szum za kulisami. Nie wiem dokładnie, co się działo, bo stałam wtedy już na scenie, ale dziewczyny mówiły podobno, że jak Ola wygra, to one nie wyjdą do finałowego występu.

Renata była waszą faworytką?

Przebywałyśmy ze sobą tak długo, że nie byłyśmy w stanie obiektywnie na siebie spojrzeć. Teraz, gdy patrzę na dziewczyny, to widzę, że ta jest brzydsza, tamta ładniejsza. Ale wtedy dla mnie każda miała w sobie coś fajnego. Poza Olą. Renata była typowana na miss o tyle, że była już modelką. Miała świetne zdjęcia, wiedziała jak pozować, była bardzo szczupła – chyba najszczuplejsza z nas – i mimo wcześniejszych sukcesów cały czas normalna i sympatyczna.

Ola nie najlepiej wywiązywała się ze swoich obowiązków miss, do których należała między innymi obecność na imprezach ustalonych przez organizatora wyborów.

Tak, podobno w jej rodzinie ciągle ktoś umierał. Tłumaczyła, że nie może jeździć na te imprezy, bo co chwila ma jakiś pogrzeb. Tak naprawdę chyba narzeczony jej nie pozwalał. Może był zazdrosny. Był nawet moment, że organizatorzy chcieli jej odebrać samochód i koronę. Nie została zaproszona na kolejne wybory, była na sali tylko dlatego, że przyszła z Ewą Wachowicz, ale już nie brała udziału w koronowaniu nowej miss, jak to jest w zwyczaju. Dzięki temu, że ona nie chciała, na wyjazdy zagraniczne i na międzynarodowe konkursy jeździły inne dziewczyny. Ja pojechałam na trzy tygodnie do Japonii na konkurs Miss International.

Jak to wspominasz?

Japończycy są specyficzni – uśmiechają się i kochają cię tak długo, jak długo jesteś im potrzebna. Miałam szczęście, że poprzednią Miss International była Polka, Agnieszka Pachałko, która pojechała ze mną, żeby oddać koronę. Trzymałam się jej i dzięki temu nie czułam się osamotniona, bo wtedy byłam jak dziecko zagubione we mgle. Wybory Miss International podzielono na dwie części. Pierwszy półfinał był na dzień przed finałem. Odpadłam i z miejsca powiedziano mi, że mam się pakować i zabierać z hotelu. Mówię: „Ale jak to? Ja mam samolot dopiero jutro!”. „Nas to nie obchodzi! Przebukuj sobie bilet”. „Ale ja nie mam pieniędzy!” „To znajdź”. Skończyła się uprzejmość, nie było gadania, jestem już niepotrzebna, bo odpadłam, więc dziękujemy! Wtedy Agnieszka mi pomogła, zadzwoniła do biura Miss Polonia, a oni przebukowali mi bilet. Nie mam pojęcia, jak poradziłabym sobie bez niej w tej sytuacji.

Wszystkie miss z lat dziewięćdziesiątych, wyjeżdżające na zagraniczne konkursy z jedną sukienką i stu dolarami w kieszeni wspominają, że czuły się jak ubogie krewne dziewczyn z innych krajów, które pojawiały się ze stylistkami, wizażystkami i walizkami pełnymi kreacji. U ciebie też tak było?

Nie pamiętam, czy dostałam jakiekolwiek pieniądze. Chyba nie, skoro nie miałam nawet na telefon do Polski, żeby zadzwonić do biura Miss Polonia w sprawie tego nieszczęsnego biletu na samolot. Miałam jedną sukienkę wieczorową, chyba specjalnie uszytą na wybory, i w niej dobrze się czułam. Natomiast niemiło wspominam wyjście w tak zwanym stroju narodowym. Wenezuelki, Brazylijki, Hiszpanki w pięknych kolorowych kreacjach, a ja obok w stroju krakowskim, który w dodatku sama musiałam wypożyczyć. Powiedziano mi tylko przed wyjazdem, gdzie takie stroje z wianuszkami na głowę są wypożyczane. Było to smutne i żenujące. Potem chyba się to zmieniło. Nie wiem, czy biuro Miss Polonia zaczęło bardziej się przykładać do organizacji tych wyjazdów, czy znalazło się więcej sponsorów, a może same miss mają po prostu własne pieniądze.

Porównywałaś siebie i swoje szanse w konkursie z innymi kandydatkami?

Na pewno nie czułam się inna czy gorsza. Wtedy byłam już bardziej śmiała niż na wyborach Miss Polonia, miałam krótkie włosy, byłam szczuplejsza. Ale przewidywałam, że odpadnę przed finałem, bo w kuluarach dużo się mówiło o tym, że w Japonii preferują dziewczyny nie za wysokie, korpulentne, z czarnymi, długimi włosami. A ja – wysoka, chuda i krótko obcięta – byłam tego przeciwieństwem.

Trzy tygodnie to dużo czasu, żeby się trochę rozejrzeć dookoła.

Zaskoczyło mnie w Japonii to, że nie widzi się ludzi na ulicach. Właściwie nie ma chodników, tylko samochody i biurowce. Ludzie przemili i wciąż się uśmiechają, i pewnie gdyby nie ten incydent, kiedy wyrzucono mnie z hotelu, nie dowiedziałabym się, że to niekoniecznie jest oznaką szczerości i serdeczności. Czas minął na przygotowaniach do wyborów, ćwiczyłyśmy układy choreograficzne i jeździłyśmy na spotkania ze sponsorami. Raz w jakimś ogrodzie botanicznym zorganizowano nam zawody. Podzielono nas na sześcioosobowe zespoły, kazano skakać, biegać i coś tam jeszcze robić, i moja drużyna wygrała. Nie było czasu na zwiedzanie, kontemplowanie odmiennej kultury, tylko w kółko: autobus, sponsor, uśmiech, jakaś rozmowa, prezenty, powrót do hotelu, nocleg. Codziennie rano przed śniadaniem trzeba było sprawdzić na specjalnie wywieszonej tablicy, jak należy się ubrać w tym dniu – sportowo czy elegancko, w zależności od tego, gdzie miałyśmy jechać.

To chyba miałaś walizkę pełną ubrań na każdą okazję.

Nie, tam gdzie wymagano eleganckiego stroju, jedna sukienka w zupełności mi wystarczała. Jeździłam w niej wszędzie.

Dogadywałaś się w międzynarodowym towarzystwie?

Bez większych problemów. Mieszkałam z Czeszką, miałam do towarzystwa Agnieszkę Pachałko, a w pozostałych sytuacjach znajomość angielskiego w stopniu podstawowym była wystarczająca. Przekazywano nam proste komunikaty. Przez te trzy tygodnie pobytu w Japonii nie zobaczyłam aż tak wiele, ale jednak byłam tam i mam jakieś wspomnienia. Mówi się, że w głowie zostaje więcej, niż nam się wydaje.

Obserwujesz wybory Miss Polonia i wiesz, kto jest teraz miss?

Aktualna miss to bardzo ładna, sympatyczna dziewczyna, Paulina Krupińska, która jest od wielu lat modelką i ma, co ciekawe, 25 lat – sporo, jak na standardy tych wyborów. Dobrze, kiedy do konkursów stają kobiety, które już wiedzą, czego chcą w życiu, a ona chyba do takich należy. Pamiętam Marcelinę Zawadzką, Miss Polonia z 2011 roku, która startując, też miała już za sobą kilka lat pracy jako modelka. Wydaje mi się, że dobrze wykorzystała szansę i wyciągnęła z tytułu miss bardzo dużo. Możliwości, jakie dają wybory Miss Polonia, są dziś na pewno większe niż za moich czasów.

W różnego rodzaju konkursach piękności brałaś też udział jako jurorka. Jak jest po drugiej stronie?

Jest o tyle trudno, że czasem wytypowanie jednej osoby, która zasługiwałaby na wygraną, jest problemem. Bo powiedzmy, że kobieta jest ładna, ale za niska albo nie za dobrze się wysławia. Trzeba się zawsze zastanowić, co te wybory mają komuś dać. Na ogół próbowałam oceniać dziewczyny, biorąc pod uwagę, która z nich będzie miała największe szanse, żeby dobrze spożytkować wygraną. Inaczej ocenia się kandydatkę na modelkę, a inaczej kandydatkę na miss.

A tobie co dał tytuł wicemiss?

Był czas, kiedy mówiłam, że wybory nic mi nie dały, bo chciałam być modelką i liczyłam na to, że tytuł wicemiss będzie trampoliną do tego zawodu, a tymczasem miałam wrażenie, że przetarł mi tylko drogę do przecinania wstęg na otwarciach kolejnych stacji benzynowych sponsora. Tak to kojarzę. Oczekiwano od nas, żebyśmy przychodziły ładnie ubrane, z przewieszonymi szarfami, uśmiechały się, pozowały do zdjęć. Funkcja absolutnie ozdobna, bycie i dopieszczanie sponsorów. Dopiero dużo później uświadomiłam sobie, jak te wybory były ważne, że od nich właściwie wszystko się zaczęło.

Czy według ciebie wynikami wyborów Miss Polonia można było manipulować?

Uważam, że nie, choć zdarzyła mi się zabawna sytuacja, która mogłaby temu przeczyć. Tamtego wieczoru, już na balu finałowym Miss Polonia w hotelu Forum, podszedł do mnie pan z firmy, która była jednym ze sponsorów, i powiedział: „Głupia byłaś, mogłaś wygrać!”.

To znaczy, że co mogłaś zrobić?

Nie mam pojęcia! Może ktoś składał mi jakieś propozycje. Widocznie coś przegapiłam (śmiech).

Propozycje to ja sobie wyobrażam tylko natury erotycznej.

Nie pamiętam, żeby ktokolwiek mnie zaczepiał, a nawet jeśli, to nie dopuszczałam myśli, że ktoś może ode mnie czegoś chcieć. Jestem na wyborach Miss Polonia i koniec.

Czy po wyborach takich propozycji było więcej?

Kiedy pojawiali się panowie, którzy chcieliby sobie pobyć z miss, nie zauważałam ich. „Ty masz taką barierę, że strach się do ciebie zbliżyć”, słyszałam czasem. Jestem absolutną monogamistką – jeżeli kocham, to nie zauważam innych facetów. A wtedy byłam w związku z mężczyzną sporo starszym ode mnie.

Gdzie go poznałaś?

Na wyborach Miss Ziemi Bełchatowskiej. Bardzo mi zaimponował. Zaczęliśmy rozmawiać, a ponownie spotkaliśmy się na kolejnych etapach wyborów Miss Polonia. Bardzo dziwna i ważna dla mnie znajomość. On był moim pierwszym guru, nauczycielem życia. Kiedy przyjeżdżałam do Warszawy, uczyłam się od niego, jak odkładać łyżkę i widelec. Kiedy się spotykał ze swoimi znajomymi, zabierał mnie ze sobą. Tamci byli dla mnie kolejnymi nauczycielami w innym, lepszym świecie. Byłam bardzo zakochana. Niestety, gdy się już mocno zaangażowałam w ten związek, a on zaczął mi być bardzo potrzebny, okazało się, że ma żonę. Pięć lat czekałam, aż ją zostawi, choć wszyscy mówili mi: „Absolutnie nie wierz w to!”.

Jak miał na imię?

Myślę, że to nie jest aż takie istotne.

Wiem, że Krzysztof, i wszyscy, którzy znają cię z tamtych czasów pamiętają ten romans. Nie tylko ze względu na to, że Krzysztof był i jest nadal znanym satyrykiem, ale też z powodu żony, notabene popularnej aktorki, która, jak wyraził się jeden z moich rozmówców, „wpadła w histerię”, gdy się o was dowiedziała.

Wiem, jaką krzywdę robiłam tej kobiecie, i jest mi przykro. Ale z drugiej strony czy jestem odpowiedzialna za to, że wybrał mnie? Mój mąż strasznie mi wyrzucał ten związek, że jak ja śmiałam, że mogłam zniszczyć ich małżeństwo. A na początku naprawdę nie wiedziałam, że on ma żonę. No i zakochałam się. To taki straszny grzech? W mojej naiwności naprawdę wierzyłam, że on mnie kocha i że zostawi dla mnie żonę. Tymczasem okazało się jeszcze, że mają małe dziecko... Mocno odchorowałam ten związek. Krzysztof był dużo starszy ode mnie i był pierwszym odpowiednikiem mojego późniejszego męża Andrzeja, moim pierwszym opiekunem. Zakochałam się w nim miłością zarówno kobiety do mężczyzny, jak i córki do ojca. Do tego ojca, którego tak naprawdę nigdy nie miałam.

Ojciec, którego nie było

Był niewiele starszy ode mnie, przystojny, studiował w Łodzi. Poznaliśmy się i od razu... Potem jeszcze dwa razy przyjeżdżał do mnie do kochania. Ukrywałam tę moją ciążę długo, chyba do czwartego, może nawet piątego miesiąca, mocno już byłam zaokrąglona. Kuzyn się domyślił i powiedział głośno: „O, ty chyba w ciąży jesteś!”.

Umówiłam się z tym chłopakiem w Łodzi, był z ciotką, wzięli mnie do lekarza, żeby to dziecko usunąć. Byłam bardzo zagubiona. Lekarz mnie zbadał i poprosił ich, żeby wyszli. Wtedy złapał mnie za rękę i powiedział: „Dziecko kochane, ja to mogę zrobić, ale pamiętaj, że już nigdy w życiu nie będziesz miała dzieci. Zastanów się nad tym”. Nie wiem, skąd to wiedział. Popłakałam się, wstałam z fotela i wyszłam z gabinetu. Oni czekali na mnie na korytarzu, zapytali, co załatwiłam, a ja, że już za późno, nie da rady. Wtedy ta ciotka powiedziała: „No cóż, jest taka piękna, będziecie mieć dziecko, żeńcie się”. I nie pamiętam nic więcej, co on powiedział, czy cokolwiek powiedział. Nie wiem nawet, jak z tej Łodzi wróciłam do domu na wieś.

On już do mnie więcej nie przyjechał. Był na studiach, z bogatej rodziny, widział, że koło mnie inny chłopak się kręci, może myślał, że chcę na dziecko go złapać. A mnie nie przyszło do głowy, żeby za nim chodzić, starać się o alimenty, bo skoro mnie nie chciał, skoro dziecka nie chciał... Może czekałam, że sam przyjdzie... Może gdybym postąpiła inaczej, życie potoczyłoby się inaczej. Ale nie lubię tak gdybać.

Przy lampie naftowej chowałam to moje dziecko, zanim światło nam założyli. Ilonka była grzeczna, bardzo spokojna i samodzielna. Ładna i mądra była od małego. Jak się urodziła, wszyscy ją w szpitalu na rękach nosili, taka była śliczna. Kocham ją, to jest moja jedyna córka, jak mogę jej nie kochać?

Pięcioro dzieci potem urodziłam, po trzy dni w bólach rodziłam, i wszystkie martwe...

[Grażyna Felicjańska, mam Ilony]

Zawsze utrzymywałyśmy dobry kontakt. Swego czasu nawet nazywałyśmy siebie siostrami, a nie kuzynkami. Spędzałyśmy razem ferie, wakacje, weekendy. Jak byłam w ósmej klasie, to wsiadałam w PKS w Pabianicach i jechałam do Ilony do Bełchatowa.

Jestem starsza od Ilony dwa lata. Ale to zawsze ona była ode mnie poważniejsza, bardziej poukładana, lepiej wiedziała, czego chce od życia.

Wybory Miss Polonia bardzo dobrze pamiętam, bo byłam rok po ślubie. Wszyscy siedzieliśmy przed telewizorem i trzymaliśmy kciuki. Mąż do pracy nawet nie pojechał.

Tak, to ja powiedziałam Ilonie, że jej tata nie jest jej prawdziwym ojcem. Ale nie pamiętam dokładnie, kiedy to było. Sama dowiedziałam się od mojej mamy może ze dwa, trzy lata wcześniej. Moi rodzice pochodzą ze wsi, w której mieszkał ten prawdziwy ojciec Ilony. Ciężko mi powiedzieć, jak zareagowała. Zaniemówiła, w szoku chyba była. Nie rozmawiałyśmy potem o tym.

Wiem, jak on wygląda, widziałam go wiele razy na cmentarzu. Jest wypisz, wymaluj Ilona. Są bardzo do siebie podobni, z twarzy, postury i w ogóle...

[Aneta, kuzynka Ilony]

Ile lat miała twoja mama, gdy cię urodziła?

Miała 17 lat, gdy zaszła w ciążę. Moja babcia dała jej tyle miłości, ile umiała, ale prawdopodobnie nie powiedziała: nie idź do łóżka z tym panem, bo to się może skończyć ciążą. Mój biologiczny ojciec oświadczył, że nie chce mieć ze mną nic wspólnego, bo ma inne plany. Na szczęście lekarz powiedział mamie, że usunięcie ciąży jest najgorszym rozwiązaniem i że całe życie może tego żałować.

Powiedział jej, że nie będzie mogła mieć więcej dzieci.

I tak się stało. Gdyby mnie usunęła, pewnie nie miałaby żadnego. Zachodziła potem w ciążę wiele razy, ale rodziła martwe dzieci. Jednego braciszka nawet pochowałam, urodziła go w szóstym miesiącu ciąży. U tego lekarza mama z płaczem zeszła z fotela i podjęła decyzję, że mnie urodzi. Miała do wyboru – pozbyć się ciąży lub zostać z dzieckiem bez jego ojca na zabitej dechami wsi. Obydwa rozwiązania były skrajnie trudne. Na szczęście niedługo potem mama znalazła innego mężczyznę – Heńka – i wyszła za mąż. Wychowywał mnie nie ojciec, ale ojczym, ale długo o tym nie wiedziałam. Uważałam go za prawdziwego tatę. Wszyscy wiedzieli, że nim nie był, tylko nie ja! Myślę, że to nie było całkiem w porządku, ale nauczyłam się nie mieć pretensji. Moja mama jest najlepszą matką, jaką potrafi być – a bycie rodzicem jest bardzo trudnym zadaniem. W szkole tego nie uczą. A wtedy, tam, na wsi, było to jeszcze trudniejsze.

Jaki był twój ojczym?

Akceptował mnie i wierzę, że na swój sposób kochał, tylko albo kochał inaczej, bo nie byłam jego córką, albo nie potrafił dobrze wyrazić swoich uczuć, bo i jego nikt nie nauczył miłości. Miałam do niego żal o to, że był nieobecny, nie rozmawiał ze mną, nie mogłam mu się zwierzyć. Był typem ojca, który siedzi na kanapie i czyta gazetę. Mało co go interesowało. Towarzyski stawał się tylko wtedy, gdy ktoś nas odwiedzał. Brakowało mi go bardzo, bo mimo że był, to tak jakby go nie było. To dlatego później wiązałam się ze starszymi mężczyznami – bo szukałam w nich ojca. Szukałam opiekuna, który mnie przygarnie i sprawi, że będę bezpieczna.

Od kogo się dowiedziałaś o biologicznym ojcu?

Od kuzynki, ale bardzo późno, bo już jako nastolatka.

Przeżyłaś szok?

Byłam na tyle dojrzała, że zaakceptowałam to. Wytłumaczyłam sobie wtedy zachowanie taty i zaczęłam mieć pretensje do mamy, że mi nie powiedziała. Zresztą musiałam coś przeczuwać, tylko nie do końca dopuszczałam do siebie. Słyszałam na przykład, jak rodzice się kłócili (ja udawałam, że śpię) i jak mama mówiła, żeby się ojciec nie wtrącał w moje wychowanie, bo nie jestem jego córką. Gdy próbowałam potem dopytać, o co chodzi z tym, że nie jestem jego córką, mama mówiła, że się pewnie przesłyszałam. Też wolałam tak, niż przyjąć prawdę. A mama nie wykorzystała tamtej okazji, aby mi to powiedzieć, jakby się czegoś bała albo po prostu nie wiedziała, jak się do tego zabrać. Największym szokiem było uświadomienie sobie, że mój biologiczny ojciec gdzieś jest. I pytanie: szukać go czy nie szukać? Była we mnie ogromna chęć, żeby zobaczyć, jak wygląda. Wraca to do mnie co jakiś czas. Bo on na pewno wie, że jestem jego córką. Jego rodzice mieszkali w sąsiedniej wsi, w Łobudzicach, gdzie wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą. W rozmowach z kuzynką i potem z mamą dowiedziałam się, że on przyjeżdżał na Wszystkich Świętych na nasz cmentarz, że wiele razy nawet nas mijał. W ubiegłym roku, gdy pojechałyśmy do Łobudzic na groby, poprosiłam mamę, żeby mi go w końcu pokazała. Powiedziała: „Dobrze, zrobię to”. Chciałam go zobaczyć z czystej ludzkiej ciekawości. Ale akurat wtedy, gdy się odważyłam, nie przyjechał. Może to był znak, żeby nie szukać.

Przez tyle lat miałaś go niemal na wyciągnięcie ręki.

To nie takie proste, bo ciągle mam dylemat: jeśli on mnie nie chciał, to po co mam go szukać? W końcu kazał mamie mnie zabić! Jedna z psycholożek powiedziała mi, że być może zawód, jaki wybrałam, był chęcią zamanifestowania: zobacz, jaka jestem fajna, a ty mnie nie chciałeś. Wolałam mu się pokazać w ten sposób i zaczekać, aż do mnie przyjedzie, przeprosi, wyciągnie rękę. Bo co by było, gdyby znalezienie go okazało się z kolejną porażką? A jak mi powie: „Nie chciałem mieć z tobą nic wspólnego i nadal nie chcę?”. Zresztą, to nie jest prawda, że nie próbowałam go odnaleźć. Wiem jak się nazywa, napisałam mejle do trzech panów o tym nazwisku (znalazłam ich przez Google), ale nie dostałam żadnej odpowiedzi, więc pewnie nie trafiłam albo listy trafiły do spamu.

Co im napisałaś?

Pisałam, że nazywam się Ilona Felicjańska i szukam kontaktu z panem B. Jednego architekta o takim samym nazwisku zapytałam, czy pochodzi z tamtych okolic, gdzie mieszkałam. Odpisał, że nie i dlaczego pytam.

Spotkanie z prawdziwym tatą. Jak sobie je wyobrażasz?

Nie wyobrażam sobie. Nie mam pojęcia, jak mogłoby wyglądać. Nauczyłam się w czasie terapii, żeby nie wymyślać i nie stwarzać scenariuszy, a już tym bardziej tych najczarniejszych, tylko działać. Bo nie jesteśmy w stanie zbyt wiele przewidzieć. Może się zdarzy to, co myślimy, a może całkiem coś innego.

Nadal chcesz mu pokazać, jaka jesteś fajna?

Nie, teraz to ja chcę być szczęśliwa. Nikomu nie chcę nic udowadniać. W tej chwili nie szukam go, nauczyłam się czekać, co życie przyniesie. Bardziej ciekawi mnie, czy mam przyrodnie rodzeństwo. Może to są strasznie fajni ludzie, a nie było mi dane ich poznać.

Wiem, że masz przyrodnie rodzeństwo.

Proszę?!

Twój biologiczny ojciec ma dwoje dzieci.

Ale skąd wiesz? Widziałaś się z nim?

Nie, twojego ojca nie znalazłam, widocznie to jednak zadanie dla ciebie, ale widziałam się z jego mamą, a twoją babcią.

Boże, nie wiem, co powiedzieć... Oni pewnie nawet nie wiedzą, że mają siostrę...

Brakuje ci rodzeństwa?

Teraz już mniej, może dlatego, że moich przyjaciół traktuję trochę jak rodzeństwo. Ale był czas, że brakowało. Gdy mama była w ciąży, za każdym razem czekałam na braciszka albo siostrzyczkę.

Jak się dowiedziałaś, że mama poszła do lekarza, gdy była z tobą w ciąży?

Sama mi to powiedziała, kiedy już wiedziałam, że Heniek nie jest moim prawdziwym ojcem.

To wstrząsające usłyszeć coś takiego.

Moja mama jest cudowną, wspaniałą osobą, ale szalenie prostą. Nie zdawała sobie sprawy, że powiedzenie dziecku czegoś takiego może sprawić, że ono pomyśli, że jest...

Tak?

...niechciane.

Tak się czułaś?

To wszystko dość skomplikowane. Moja mama nie zdaje sobie sprawy, jak dużo zamieszania narobiła w mojej głowie, mając męża Heńka i przyjaciela Leszka. A przecież woziła mnie od jednego do drugiego.

Poczekaj, o tym później, opowiedz mi najpierw o swoim dzieciństwie. Co pamiętasz najbardziej?

Książki i kwiaty. Mieszkałam we wsi Sromutka, gdzie było parę domów, a jedyną atrakcję stanowiła klubokawiarnia i biblioteka w starej szkole, pod lasem. Gdy już nauczyłam się czytać, spędzałam tam mnóstwo czasu. Pachniała drewnem. Tam, na podstawie książek, zaczęłam wymyślać swoje idealne życie. Z jednej strony to było bardzo ważne dla mojej wyobraźni, postrzegania świata, rozwoju wrażliwości. Ale z drugiej... wychowałam się na historiach nie do końca prawdziwych.

Co czytałaś?

Nie pamiętam tytułów i autorów z tego najwcześniejszego okresu. Biblioteka prowadzona była przez małżeństwo, cudownych ludzi, i to oni wybierali i podsuwali mi pierwsze książki. Większość z nich miała zakończenie „i żyli długo i szczęśliwie”. Tak sobie wyobrażałam życie. I do pewnego czasu tak się układało. Idealnie. Ale w pewnym momencie obraz z książek zaczął się rozmazywać.

Umiesz uchwycić ten moment?

To było wtedy, gdy zaczęłam dojrzewać. Każdy ma inny czas dojrzewania. Moje zaczęło się bardzo późno, po trzydziestce, po pierwszej terapii, która była też pierwszą prawdziwą szkołą życia – najlepszą, jaką mogłam dostać. Wówczas zrozumiałam, że moja małżeńska sielanka jest fikcją, że to jest tylko wymyślony przez mnie obrazek. Dotarło do mnie, kim jestem, jaka jestem, czego naprawdę potrzebuję.

Czyli książki miałyby być praprzyczyną późniejszych problemów?

Nie, absolutnie nie. Nie chcę nikogo i niczego obwiniać za moje niepowodzenia! Tak samo, jak nie mogłabym powiedzieć, że obwiniam moją mamę za cokolwiek, bo dzięki niej żyję.

A co z tymi kwiatami?

Uwielbiałam je. W pewnym wieku marzyłam o własnej kwiaciarni. Kto wie, może kiedyś będę ją miała (śmiech). Kiedy przychodziła wiosna, wybierałam się w pola i za każdym razem przynosiłam ogromne bukiety. Wzdłuż domu stały słoiki z tymi bukietami, które często wymieniałam. Z opowieści wiem, że kiedyś, jako małe dziecko, poszłam gdzieś daleko w pola szukać kwiatów. Wszyscy byli zajęci, nie zauważyli mojego zniknięcia, aż dopiero ktoś obcy znalazł mnie usmarkaną, i z tymi bukietami pod pachą zawiózł do jedynego we wsi sklepu. Tam ktoś poznał, że to dziecko Felicjańskiej.

Długo mieszkałaś na wsi?

W Sromutce do drugiej klasy podstawówki, potem przeprowadziliśmy się do Bełchatowa. Mieszkanie na wsi było chyba najszczęśliwszym okresem mojego dzieciństwa, mimo iż żyliśmy bardzo biednie. Bo później, jak pojechałam do Bełchatowa, to nie dość, że zostałam „żyrafą”, bo wysoka, to byłam „ta nowa” i „ta ze wsi”, czyli gorsza.

Sromutka to była mała wieś, a i twój dom nie był za duży. Miałaś własny pokój?

Nie, ale miałam kącik z zabawkami. Mieszkaliśmy razem z babcią. To był bardzo stary dom z drewna, kryty strzechą, która z każdym rokiem coraz bardziej przeciekała. Jak była ulewa, budziło mnie kapanie wody z sufitu na pierzynę. Nie było ciepłej wody, ba, nawet zimną trzeba było przynosić z hydrantu na podwórku, ubikacja była za domem i nie zawsze był prąd. Ale nie przypominam sobie, żeby mi to przeszkadzało. Byłam dzieckiem, czułam się szczęśliwa i mam z tamtego okresu dobre wspomnienia. Mieszkaliśmy właściwie w jednym pokoju – w takiej izbie z klasycznym kuchennym kredensem, który oddzielał kuchnię od pokoju. W kuchni był piec opalany drewnem i kącik z wiadrami i miską, gdzie się myliśmy. Za kredensem było łóżko, ten mój kącik z lalkami, stół i drugie łóżko, duże. Ojciec (bo będę przecież mówić o nim „ojciec”, choć naprawdę nim nie jest) spał na łóżku przy kredensie, a ja z mamą na tym dużym. Babcia mieszkała w drugim pokoju. Trzeciego nie używaliśmy, bo w nim już za bardzo ciekło.

Mieliście gospodarstwo?

Pola nie mieliśmy, a ze zwierząt tylko króliki w szopie, psy, koty i kury.

Do szkoły było daleko?

Dojeżdżałam do Zelowa. To miasteczko, trzy kilometry od Sromutki, ale autobus jechał około godziny, bo objeżdżał wszystkie wsie dookoła. Szkoła w Zelowie przeznaczona była dla dzieci ze wsi i miała niski poziom nauczania. Ale to dotarło do mnie i mocno mnie oburzyło dopiero w Bełchatowie, gdy uświadomiłam sobie, jak różnych rzeczy się uczyliśmy.

Babcia cię rozpieszczała?

Bardzo mnie kochała. Byłam jej oczkiem w głowie i ulubioną wnuczką, bo najmłodszą i przecież mieszkałyśmy razem. Inne dzieci w rodzinie miały mi to trochę za złe. W naszym domu na wszystkie święta zbierała się cała rodzina. Dorośli rozmawiali i pili, a dzieci szalały. Raz dwie starsze kuzynki, które do nas przyjechały, uciekły pieszo do Zelowa. Trzeba było je gonić, szukać. A one po prostu obraziły się na babcię, że mnie wyróżniała. Dziadek też mnie podobno bardzo kochał. Zmarł, kiedy miałam kilka miesięcy. Znaleziono go przy rowie, został potrącony przez samochód. Prawdopodobnie ta śmierć miała związek z jego alkoholizmem, bo dużo pił, a choroba alkoholowa jest śmiertelna nie dlatego, że ludzie zapijają się na śmierć, tylko dlatego, że alkohol bardzo często doprowadza do wypadków. Ale nigdy się w domu nie mówiło, że jest uzależniony, tylko, że lubił wypić. Tak samo, jak nie mówiło się, że alkohol jest czymś złym.

Czym się zajmowała twoja mama?

Była szwaczką w Maurycowie, dojeżdżała do pracy na rowerze. Pamiętam, że byłam zafascynowana maszyną do przyszywania guzików. Później mama pracowała w Bełchatowie – najpierw w szwalni, potem była woźną w szkole. Chciała mnie usamodzielnić i w drugiej klasie podstawówki wysłała mnie na kolonię, gdzieś pod Kielce, na jeszcze gorszą wieś niż ta, w której mieszkałam. U siebie, w Sromutce, miałam więcej atrakcji – las, stawek, i to było moje. Jedynym plusem było to, że na kolonii codziennie urządzano dyskoteki. Pamiętam nawet, jak się na nie ubierałam w białą bluzkę i rozkloszowaną spódniczkę wycięta z koła. Ale bardzo tęskniłam i kiedy mama w połowie pobytu przyjechała w odwiedziny, i jeszcze kiedy zobaczyła to miejsce, to zabrała mnie do domu. W sanatorium już byłam bardziej samodzielna.

Skąd to sanatorium?

Kiedy byłam w czwartej klasie podstawówki, mama zauważyła, że stawiam nogi jakoś dziwnie do środka. Poszłyśmy do ortopedy i okazało się, że mam skoliozę. Chyba dlatego, że za szybko rosłam. Lekarz wysłał mnie na basen, na rehabilitację, a potem w piątej klasie na dwa miesiące do sanatorium pod Wrocław.

I tam już nie tęskniłaś za mamą?

Nie. Od razu się świetnie odnalazłam. Tam każdy był inny, każdy był akceptowany. Nikt mnie nie wytykał palcami. Zresztą, to był już czas dojrzewania, więc głowę zaprzątały mi inne dylematy niż tęsknota za mamą.

Dlaczego przeprowadziliście się do Bełchatowa?

Mój ojciec pracował w budującej się wtedy elektrowni Bełchatów, do której przez wiele lat dojeżdżał 18 kilometrów. Miasto się rozbudowywało, powstawały nowe domy i osiedla, i dostaliśmy od elektrowni mieszkanie.

Przeprowadzka do miasta to było duże przeżycie?

Po prostu odmiana. Nie przypominam sobie, żebym byłam zmartwiona, że się przeprowadzamy. Lubiłam zmiany, nowości. Bardziej przykre było to, że w bloku, gdzie mieszkaliśmy, nie było dzieci w moim wieku. Mieszkały tam albo dużo młodsze małżeństwa, którym dopiero rodziły się dzieci, albo starsi ludzie. Czułam się samotna. Szkołę miałam daleko, a w niej byłam ta nowa, ze wsi i w dodatku żyrafa. To były ciężkie chwile, szczególnie, że już wtedy miałam zaniżone poczucie własnej wartości. W piątej klasie przeniesiono mnie do nowej szkoły, bo miasto się rozbudowywało. Znowu inne koleżanki, inni ludzie. Ale tam już było lepiej – już nie byłam ze wsi, bo byłam z Bełchatowa, nie byłam nowa, bo tu wszyscy byli nowi, byłam tylko żyrafą, co mi strasznie przeszkadzało.

Kto wymyślił tę żyrafę?

Nie wiem, byłam zawsze bardzo wysoka. Miałam na tym tle kompleksy, garbiłam się, nie chciałam się wyróżniać, nie chciałam być inna. Poza tym nie chciałam być wyższa od chłopaków, a od większości z nich byłam.

Pamiętasz nauczycieli?

Nie za dobrze, z wyjątkiem jednego, pana Gralińskiego, nauczyciela muzyki, który nieświadomie wyrządził mi dużą krzywdę. W Zelowie, w szkole dla tych gorszych, wiejskich dzieci, myśmy na muzyce tylko śpiewali. To było takie śpiewanie sobie a muzom – nikt mnie nie oceniał, nikt się nie interesował, czy śpiewam dobrze czy źle. A w Bełchatowie okazało się, że muzyka to oprócz śpiewania nuty, do których musiałam się przyłożyć. W trzeciej klasie był nabór do chóru szkolnego – pan Graliński grał na pianinie i trzeba było zaśpiewać. Kiedy przyszła kolej na mnie, zaśpiewałam, a on powiedział przy całej klasie: „Ty, Felicjańska, więcej nie śpiewaj, ty czytaj nuty”. I stałam tam, a wszystkie dzieci się śmiały. To było upokarzające. Z muzyki miałam piątkę, bo się tych nut nauczyłam tak, że czytałam jak z nut. Ale od tamtej pory nie odważyłam się publicznie zaśpiewać nawet „Sto lat”. Nie byłam w stanie otworzyć ust, by zaśpiewać kolędę, cokolwiek. Na śpiewanie zamknęłam się całkowicie.

Ale przecież ostatnio śpiewasz.

Dwa lata temu napisał do mnie Yossarian, który jest kompozytorem, żebym zaśpiewała do jego muzyki. Gorzej nie mógł trafić, bo to jest akurat coś, czego nie zamierzałam robić. Ale odważyłam się, przełamałam. Nie dlatego, że chcę być piosenkarką, bo nie chcę, ale życie pokazuje, że pokonywanie barier nas uwalnia. A śpiewanie samo w sobie jest przyjemne. Pierwsza była kolęda, którą zaśpiewaliśmy dla dzieci z ośrodka w Bogumiłku. Mocno to przeżyłam, robiłam wszystko, żeby to opóźnić, żeby odsunąć to od siebie. Tak zdenerwowana i zestresowana nie byłam już dawno. Ale zaśpiewałam. I bardzo mnie to otworzyło.

Swoim dzieciom nie śpiewałaś kołysanek?

To chyba jedyna rzecz, którą zdarzało mi się śpiewać, ale tylko dlatego, że nikt mnie nie oceniał. Moje dzieci nie miały pojęcia o tej barierze. Więc nuciłam im jakieś kołysanki, piosenki, które śpiewała mi babcia czy mama. Mój młodszy syn Adam, gdy zaczął już mówić, powiedział kiedyś: „Mamo, już nie śpiewaj” (śmiech). Choć ostatnio gdzieś byliśmy i chłopcy poprosili mnie, żebym zaśpiewała im piosenkę, którą pamiętają z dzieciństwa. Czyli jednak było to dla nich istotne.

Oprócz Gralińskiego pamiętasz innych nauczycieli?

Pamiętam przeniesienie do tej innej szkoły w Bełchatowie i moje zdziwienie, że wychowawczynią mojej klasy będzie Apolonia Karkoszka. Zdumiało mnie, że można się tak nazywać. To pokazuje, że jesteśmy zapamiętywani, jeśli się wyróżniamy. Panią Tawińską od polskiego lubiłam, bo była aktywistką, działaczką, organizowała obozy harcerskie i mnie, której też zawsze więcej się chciało, bardzo się to podobało. Byłam zastępową, przewodniczącą klasy.

Dobrze się uczyłaś?

Do pewnego momentu nawet bardzo dobrze. Do szóstej klasy miałam świadectwo z czerwonym paskiem, ale w siódmej, na wiosnę, zaczęłam chodzić na wagary. Nawet nie wiem dlaczego, bo to nie był okres jakiegoś buntu. Doszłyśmy z koleżanką do wniosku, że jest śliczna pogoda, mamy dobre oceny, to po co będziemy chodzić do szkoły? Niedaleko szkoły był basen, tam spędzałyśmy czas. Po tygodniu oczywiście się wydało, wróciłam do szkoły i znowu miałam bardzo dobre oceny, tylko sprawowanie obniżone za te wagary.

Po podstawówce wybrałaś szkołę ekonomiczną. Był jakiś powód?

Nie miałam innego pomysłu, a liceum ekonomiczne dawało konkretny zawód. Księgowa to było dobrze postrzegane zajęcie, chociaż nie do końca sobie wyobrażałam, jak ta praca może wyglądać.

Byłaś lubiana w szkole?

Jako dziecko usłyszałam od koleżanki: „A wiesz, że jak się jest małą dziewczynką i jest się ładną, to kiedy się będzie dużą, to się będzie brzydką?”. Koleżanki mnie nie lubiły.

Miałaś przyjaciółki?

Żadnych prawdziwych. Miałam w liceum koleżankę, której bardzo brakowało odwagi – nawet w sklepie bała się poprosić o cokolwiek. Prowadzałam ją za rękę, uczyłam, zabierałam na spotkania z innymi koleżankami i kolegami. Była przyjaciółką – tak myślałam. To trwało, aż zaczęła mnie traktować jak konkurentkę i powoli się ode mnie odsuwać. A kiedy poznała chłopaka, zupełnie przestała się ze mną spotykać, aby przypadkiem ten chłopak na mnie nie spojrzał.

Jak miała na imię ta twoja przyjaciółka – nieprzyjaciółka?

Monika. Miała bardzo krzywe nogi. Nigdy nie odważyłam się powiedzieć jej o tym. Kiedy już dostrzegała we mnie konkurentkę – a akurat przyjechałam do niej, do domu, ubrana w miniówkę – powiedziała: „Wiesz, co? Mój tata powiedział, że nie powinnaś chodzić w miniówce, bo masz bardzo krzywe nogi”. I ja, choć zawsze uważałam, że mam w miarę dobre nogi, przestałam chodzić w krótkich sukienkach, a Monika... zaczęła (śmiech).

To już wiemy, że koleżanki były o ciebie zazdrosne. A koledzy? Wiedziałaś, że się podobasz?

Tak, czułam to. Wiedziałam też, że dziewczyny mnie nie lubią. W liceum docierały do mnie plotki, jak to ja się niby puszczam. Kiedyś rozmawiałam o tym z panią od niemieckiego, niesamowitą kobietą. Powiedziała mi, że być może to dlatego, że się wyróżniam, mam więcej energii. Niewiele mi to wtedy pomogło.

Kiedy zaczęłaś się interesować chłopcami?

Pod koniec podstawówki. Podobał mi się Maciek z mojej klasy, ale on był bardziej bliskim kumplem niż chłopakiem. Jeździłam z nim na motorze. Wtedy nie chodziło o to, żeby się trzymać za rękę i całować. Ale pamiętam taką moją romantyczną miłość pod koniec podstawówki, do Piotrka, który przyjeżdżał z innego miasta. Spotykaliśmy się przez trzy lata, tylko w wakacje. Chodziliśmy za rękę do późnej nocy albo stawaliśmy, licząc gwiazdy i cmoknięcia.

Jaki był twój pierwszy facet?

To był chłopak starszy ode mnie. Ja miałam wtedy 16 lat, a on 21. Był bardzo przystojny. Zakochałam się w jego dojrzałości.

A twój pierwszy raz?

Nie pamiętam dokładnie, gdzie to się stało, bo byłam półprzytomna z przejęcia. Poszliśmy do łóżka chyba u niego w domu. Najbardziej istotne była dla mnie wtedy świadomość, że dostaje mnie całą, bo jest dla mnie ważny. Ale przeżyłam rozczarowanie – żadnego romantyzmu, żadnej przyjemności. Po wszystkim zapytał, dlaczego go okłamałam, że jestem dziewicą, skoro nie byłam. A przecież to był mój pierwszy mężczyzna! Potem się dowiedziałam, że kobiety są różnie zbudowane i błona dziewicza nie musi stanowić wyraźnej fizycznej przeszkody podczas pierwszego stosunku.

Dlaczego zrobiłaś to właśnie z nim?

Fascynował mnie jako mężczyzna. Myślę, że to się stało za jego namową. Znaliśmy się kilka miesięcy, naprawdę czułam, że jest dla mnie ważny. To była moja przemyślana decyzja. Później przestaliśmy się spotykać. Pierwszą ważną miłość przeżyłam dopiero, kiedy przyjechałam do Warszawy. Wcześniej były to takie... miłostki.

Czy jako 16-latka wiedziałaś, skąd się biorą dzieci?

Tak. Głównie stąd, że w szkole nas tego uczyli.

A nie od koleżanki?

Nie miałam takich bliskich koleżanek, od których mogłabym się dowiedzieć o chłopakach i seksie.

Wiedziałaś przynajmniej, że trzeba się zabezpieczać?

Tak. I on też wiedział. Widocznie był już wystarczająco dorosły.

Pisałaś pamiętnik?

Tak, w liceum. Moja mama go przeczytała, chociaż mówiła, że tego nie zrobi. To było dla mnie bolesne, bo opisałam tam moje wszystkie miłosne zwierzenia. Tak dowiedziała się, że nie jestem już dziewicą. Gdyby chciała ze mną o tym porozmawiać, powiedziałabym jej. Nigdy nie rozmawiałyśmy o tak ważnych sprawach. Zawiodła mnie. A pamiętnik później wyrzuciłam.

Skąd się dowiedziałaś, że przeczytała pamiętnik?

Zobaczyłam to i byłam bardzo zła. Czułam, że naruszyła moje granice. Przecież już jako dzieci mamy prawo do prywatności. Ja bym tego moim synom nie zrobiła.

Powiedziała: „Dziecko nie rób tego, bo skończysz jak ja”?

No właśnie, nie. Nic za tym nie poszło. Nie powiedziała” „Usiądźmy, porozmawiajmy”. Zero komentarza. To było bardziej na zasadzie: aha, to teraz wiem o tobie więcej.

Czego nauczyła cię mama?

Nauczyła mnie szczerości i tego, że trzeba być dobrym człowiekiem. A z rzeczy bardziej przyziemnych – porządku. Nie musiałam sprzątać całego domu ani po powrocie ze szkoły obierać ziemniaków, ale w moim pokoju musiał być porządek. Ubrania musiały być w szafie, poukładane w kostkę, bo jak nie były, to mama przychodziła i wyrzucała je. To nie zdarzało się często, bo szybko się uczyłam. Zawdzięczam jej, że wiem, gdzie co mam w szafie i mam to ułożone w kosteczkę, poprasowane. Gotować nie musiałam, mama uważała, że jak przyjdzie kiedyś czas, to się nauczę. Nie byłam zarzucana „dorosłymi” obowiązkami. Mama traktowała mnie trochę jak koleżankę. I ja też tak ją traktowałam – 18 lat różnicy to nie jest dużo. Na pewno nigdy nie traktowała mnie jak konkurentki i nie była o mnie zazdrosna. Była wobec mnie konsekwentna, ale nie sroga.

Zaczekaj, skoro sama wspominasz o konkurencji, to podejrzewam, że jednak była zazdrosna.

No dobrze, był taki moment, gdy odczułam, że moja mama... a może doszłam do tego na terapii, że jak ktoś do niej mówił: „Jaką ma pani piękną córkę”, to wolałaby usłyszeć, że to ona jest piękna. Dojrzewałam ze świadomością, że zniszczyłam jej młodość. Nie dosyć, że zamiast szaleć, musiała się zajmować dzieckiem, to potem jeszcze to dziecko urosło jej takie ładne, że wszyscy tylko na nie zwracali uwagę, zamiast dostrzec, że mama też jest atrakcyjną i ciągle młodą kobietą.

Zwierzałaś się jej?

Nie, to ja byłam dla mamy powierniczką, której opowiadała o troskach, obarczała niepowodzeniami, kłopotami w pracy. Nawet nie zdawała sobie sprawy, jak mi to ciąży. Później bardzo długo nie byłam w stanie zwierzyć się komuś z własnych problemów. Musiałam być na tyle odpowiedzialna, żeby załatwiać swoje sprawy samodzielnie. Ale jako powierniczka się sprawdzałam. Pamiętam pewien pokaz w Warszawie z udziałem pani Teresy Rosati. Podeszły do mnie trzy koleżanki, jedna się wypłakała, druga wyżaliła... Zawsze potrafiłam słuchać. Pomoc nie musi polegać na tym, aby udzielać rad.

Czy łapiesz się na tym, że powielasz zachowania swojej mamy?

Kiedyś myślałam, że absolutnie nie chcę być taka jak mama, ale teraz coraz częściej dociera do mnie, że jestem bardzo podobna. Chyba nawet już mi to tak bardzo nie przeszkadza. Tak samo gotuję, mówię, nawet podpisuję się jak ona. Oczywiście są też między nami różnice. Mama nie bierze odpowiedzialności za słowa. Jest jak duża dziewczynka, która bardzo chce być szczęśliwa, kocha życie i boi się śmierci. Jest gadatliwa, wybuchowa – ale to dobrze, bo nie zamyka się w sobie. Ja czasem nawet wolę nie rozmawiać przez telefon, żeby nie powiedzieć za dużo, wolę pisać. Odkąd nie piję, mamy na pewno dużo lepszy kontakt. Jestem jej wdzięczna, że zawsze była blisko mnie, stała po mojej stronie.

Jaki wzorzec kobiecości ci przekazała?

Mama nie była szczęśliwa ze swoim mężem, czyli moim ojczymem. Miała przyjaciela Leszka, a nie odeszła do niego ze względu na mnie. Otrzymałam od niej przekaz: nie można się rozwieść i zostawić męża, bo dzieci potrzebują dwojga rodziców. Od małego wiedziałam, że przez mnie rezygnuje ze swojego szczęścia. Mówiła, że jak skończę szkołę podstawową, liceum, to może wtedy... Myślę jednak, że trochę się bała zostawić dom i ojczyma. Nie miała siły odejść także dlatego, że ojczym był dobrym człowiekiem – dość niezaradnym i zamkniętym w sobie, nie umiał rozmawiać, okazywać emocji, ale w środku było dobry i ona właściwie nie miała powodu, żeby go zostawić. Poza tym odczuwała wobec niego to samo, co potem ja wobec mojego męża, choć z innych powodów – wdzięczność. W końcu przyjął ją z dzieckiem.

Tu Heniek, tam Leszek. Już na początku wspomniałaś, że widziałaś jej podwójne życie.

Tak, i widziałam jak cierpi. A później, już jako dorosły człowiek, nie umiałam sobie tego poukładać w głowie.

Jej mąż wiedział?

Heniek? Tak. Oczywiście, że tak. Godził się z tym, a co mógł zrobić?

A ty, jako dziecko, jak odbierałaś tę sytuację?

Jeździłam razem z mamą do Leszka, do Zelowa, bo tam mieszkał. Widziałam, że z Leszkiem była szczęśliwa, a z ojczymem wegetowała. Jednocześnie czułam się winna tego stanu rzeczy, bo mama nie odchodziła od męża, tłumacząc to moim dobrem. A ja nie potrzebowałam Heńka, bo on i tak nie chciał uczestniczyć w moim życiu. To z Leszkiem byłam na pierwszych wczasach, to on mnie odwiedzał, kiedy byłam w sanatorium. Więc te szczęśliwe momenty były z nim, nie z ojczymem. Dopiero jak w 1994 roku wyjechałam do Warszawy, mama nie miała już wymówki i na szczęście podjęła tę decyzję – zamieszkała z Leszkiem i byli szczęśliwi do 2000 roku, kiedy Leszek dostał zawału i zmarł. Mama mieszkała z nim i z jego rodzicami, więc kiedy zmarł, doszła do wniosku, że nie może zostać tam dłużej i chciała wrócić do ojczyma. Powiedziałam jej, że to najgorsze, co może zrobić. „Zawsze już będziesz tą, co wróciła od kochanka”, tłumaczyłam, że nigdy nie była szczęśliwa z Heńkiem, więc niech raczej przyjedzie do mnie. Miałam wtedy własne mieszkanie i wszystko wskazywało na to, że wkrótce wyjdę za mąż. Przyjechała i od 2000 roku mieszka w Warszawie. Teraz chyba nie wyobraża sobie życia gdziekolwiek indziej. Odnalazła się tutaj tak samo jak ja. W tłumie ludzi czuje się najbardziej anonimowa. W Bełchatowie wszyscy żyją życiem innych.

A co z ojczymem?

Został w Bełchatowie. Bardzo rzadko go odwiedzałam. Bolało mnie, że nie czułam z nim więzi, choć dwadzieścia lat mieszkałam z nim pod jednym dachem. Nie był na moim weselu. Wysłałam mu zaproszenie pocztą, zamiast pojechać osobiście. Po czasie dowiedziałam się, że opowiadał, jakobym nie zaprosiła go wcale. Kilka lat temu wybrałam się do niego. Samochodem, więc to musiało być tuż przed wypadkiem. To była spontaniczna decyzja. Wzięłam zdjęcia synów, żeby mu pokazać. Nie zastanawiałam się co powiem, tylko weszłam do klatki schodowej, którą doskonale znałam. Wyglądała tak jak przed laty, blok też, parking, wszystko takie samo, jakby czas się zatrzymał. Zadzwoniłam do drzwi. Słyszałam, jak podchodzi. Rozmawiał przez telefon. Otworzył drzwi, uśmiechnął się i powiedział: „Muszę kończyć, bo Ilona przyjechała”. Poczułam się tak, jakbym przed chwilą stamtąd wyszła, jakby czekał na mnie i nie było tych wielu lat przerwy, jakie minęły od ostatniego spotkania. Mieszkanie wyglądało prawie tak samo, może tylko jakiś nowocześniejszy sprzęt był – inna wieża, kolumny, telewizor. W moim pokoju też nic się nie zmieniło. Rozmawialiśmy około godziny. Próbowałam opowiedzieć trochę o moim życiu. Nie, że przepraszam, że mnie nie było, bo tak się ułożyło po prostu i tego nie zmienię, ale chcę żebyś miał mój telefon i wiedział, że jeśli będziesz potrzebował pomocy, to możesz dzwonić. Pokazałam mu dzieci. „Mam nadzieję, że kiedyś je poznasz”, powiedziałam. Odparł, że bardzo chętnie. On nie umie rozmawiać. Opowiadał mi o sąsiadach, kolegach, znajomych, o pracy. Prawie nic nie powiedział o sobie. Ucałowałam go, po kryjomu zostawiłam mu prezent, żeby nie czuł się skrępowany, i wyszłam. Planowałam pojechać tam z chłopcami, bo pytają czasem, dlaczego się z nim nie kontaktuję. Wiedzą, że mieszkałam z babcią w Bełchatowie, to jak mogę nie znać swojego taty? Na szczęście nie zamęczają mnie tymi pytaniami. Najgorsze jest to, że już wiem, że nie pojadę.

Bo?

To jest trudne... Dowiedziałam się, że nie chce mnie znać. Zadzwoniłam do niego niedawno, dosłownie kilka tygodni temu. Chciałam porozmawiać, zapowiedzieć, że wybieram się do niego z chłopcami. Oświadczył mi, że temat ze mną jest zakończony. Nie chce mieć ze mną do czynienia za to, co, jak się wyraził, „odpierdalałam”. I że cały Bełchatów o mnie gada i się śmieje. Tak mi powiedział. I że najlepiej, gdybym zmieniła nazwisko...

Gdybyś miała stworzyć katalog błędów popełnianych przez twoich rodziców, gdy cię wychowywali, co byś w nim umieściła?

Jedynym błędem, jaki mogę zarzucić mamie – błędem popełnianym nieświadomie – było to, że za mało mnie chwaliła. Tak była wychowana. To spowodowało, że nie miałam tyle wiary w siebie, ile potrzebowałam. Moja mama wiedziała, że jestem ładna. Byłam dla niej najcudowniejsza, najpiękniejsza i najwspanialsza na świecie. Teraz, kiedy z nią rozmawiam. mówi mi to. Tylko że dawniej nie mówiła. Jej nikt nie chwalił, więc nie była tego nauczona. Wpojono jej, że nie można rozpieścić dziecka. Nie można mówić dziewczynce, że jest ładna, bo to nie uroda jest najważniejsza. Kiedy koleżanki mówiły, że ma ładną córkę, odpowiadała: „A tam, ładna. Raz ładna, raz nieładna”. A jednak to mojej mamie zawdzięczam, że wystąpiłam w konkursie Miss Polonia. Sama bym na to nie wpadła. Może dlatego, że do końca nie wierzyłam, że mogę odnieść sukces. To moja mama powiedziała: „Wszyscy cię chwalą, pojedź i spróbuj!”. Oczywiście wtedy jeszcze nie wiedziałam, że ani zdobycie tytułu Wicemiss Polonia, ani praca modelki, nie wyleczą mnie z zaniżonego poczucia własnej wartości.

Projekt graficzny okładki:

Pamela Magierowska, Kuba Magierowski

Redaktor prowadzący:

Jacek Fronczak

Opracowanie redakcyjne:

Aneta Pondo, Jacek Fronczak

Korekta:

Joanna Morawska

© 2013 Aneta Pondo

© Harlequin Polska sp. z o.o. Warszawa 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone, łącznie z prawem reprodukcji

części lub całości dzieła w jakiejkolwiek formie.

www.harlequin.pl

ISBN: 978-83-276-0163-6

Ilona Felicjańska i Aneta Pondo dziękują:

za realizację sesji promocyjnej: Arcadiusowi Mauritzowi (zdjęcia),

Agacie Naniewicz (makijaż), Małgorzacie Chmarzyńskiej-Głodek (włosy),

Justynie Ziarko (stylizacja), Yossarianowi Malewskiemu (produkcja);

za ubrania i akcesoria do sesji: Maciejowi Muszyńskiemu (MIMA bags),

Agacie Piotrowskiej (Aryton Kraków), firmom Echo Fashion i Magya.

Za pomoc researcherską, transkrypcyjną i redaktorską: Gabrieli Dul,

Oli Kaczmarek, Agnieszce Leszczyńskiej i Andrzejowi Politowiczowi.

Za gościnność: Hotelowi Europejskiemu i restauracji Ganesh z Krakowa.

Konwersja do formatu MOBI:

Legimi Sp. z o.o.