Tytuł oryginał

René Voillaume, Au coeur des masses, Les Éditions du Cerf.

© Copyright by René Voillaume

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo „M”, Kraków 2021

Projekt okładki: Piotr Pielach

ISBN 978-83-8043-797-5

Wydawnictwo M

Al. Słowackiego 1/6, 31-159 Kraków

tel. 12-431-25-50; fax 12-431-25-75

e-mail: biuro@wydawnictwom.pl

www.wydawnictwom.pl

Dział handlowy:
tel. 12-431-25-78; fax 12-431-25-75

e-mail: handel@wydawnictwom.pl

Księgarnia wysyłkowa:
tel. 12-259-00-03; 721-521-521

e-mail: bok@klubpdp.pl

www.klubpdp.pl

Konwersja
Epubeum

Spis treści

Od polskiego wydawcy

ECHA NAZARETU

I. Ojciec de Foucauld i jego Mali Bracia

II. List z Béni-Abbès

III. List z Mar-Elias

IV. Modlitwa ubogich

V. W jaki sposób ojciec de Foucauld odkrył i przeżył tajemnicę Nazaretu

VI. Nazaret jako postać życia zakonnego

VII. Zbawcy z Jezusem

VIII. Stali przedstawiciele w modlitwie

IX. Ubóstwo

X. Praca

XI. Teologia, życie umysłowe a doskonałość ewangeliczna

XII. Miłość w czystości

XIII. Posłuszeństwo

XIV. List z Saint Gildas

XV. List z Dijon

XVI. List z Rzymu

Przypisy

Od polskiego wydawcy

Odnowa życia zakonnego stanowi jedną z podstawowych trosk współczesnego Kościoła. Z wielką więc uwagą obserwuje się dziś wszelkie wysiłki zmierzające w tym kierunku.

Powszechne zainteresowanie i sympatię budzi styl życia zakonnego Małych Braci i Małych Sióstr, formowany w oparciu o idee rzucone na początku naszego stulecia przez ojca Karola de Foucauld.

Apostołowi Sahary nie udało się nakłonić nikogo, kto zechciałby razem z nim podjąć trud realizacji chrześcijańskiego powołania do życia zakonnego wśród koczowniczych plemion Tuaregów. 1 grudnia 1916 roku ojciec de Foucauld zostaje zamordowany w swojej pustelni w Tamanrasset. Nic nie wskazuje na to, że wkrótce dzieło Brata Karola podejmą ludzie gotowi dzielić z najbiedniejszymi – niezależnie od tego, gdzie oni mieszkają – nie tylko trudy, ale i styl ich życia.

W roku 1933 powstaje w północnej Algierii pierwsza wspólnota Małych Braci Jezusa. Kilku młodych ludzi, nawiązując do idei ojca de Foucauld, decyduje się w ukryciu i całkowitym ubóstwie naśladować nazaretański okres życia Jezusa Chrystusa. Realizując ewangeliczne rady w całej bezwzględności ich wymagań, Mali Bracia chcą stać się „milczącymi głosicielami” prawdy objawionej człowiekowi w Jezusie z Nazaretu. Uważają, że ci, którzy pragną być znakiem Boga i wybierają drogę życia zakonnego, powinni – podobnie jak Chrystus – tkwić pośrodku swych braci. Usiłują więc stać się braćmi wszystkich ludzi, a szczególnie tych najbardziej opuszczonych.

Wkrótce wspólnoty Małych Braci pojawią się na wszystkich kontynentach. Okaże się, że wielu jest tych, którzy nie zawahają się opuścić wygód ofiarowanych im przez współczesną cywilizację i wbrew najbardziej naturalnym przywiązaniom pójść za głosem wzywającym ich na „pustynię”. Słowo to nabiera jednak szerokiego znaczenia. Pustynią są dzisiejsze wielkie metropolie, a szczególnie ich zaniedbane przedmieścia. Pustynią są ubogie, słabo rozwinięte regiony świata. Pustynia jest wszędzie tam, gdzie człowiek musi walczyć o swój los i umiera z pragnienia, gdyż nieliczni są ci, którzy gotowi są z nim dzielić dobra ich świata.

Mali Bracia upodobali sobie szczególnie zaniedbane, ubogie, robotnicze dzielnice. Podjęli pracę dokerów i źle płatnych robotników portowych. Stanęli w szeregu przy fabrycznych automatach. Dzieląc życiowe problemy zwykłych ludzi pracy i borykając się z tymi samymi ekonomicznymi kłopotami, usiłują wartkiemu i bezlitosnemu nurtowi współczesnego życia nadać chrześcijańskie tętno. Nie wznoszą typowych zakonnych domów, odgrodzonych klasztornym murem i oddzielonych od życia klauzurą. Ich dom jest taki jak domy tych, wśród których głoszą swym życiem Jezusa: namiotem u nomadów, barakiem wśród baraków, cygańskim wozem i typowym domkiem biednych ludzi, Jest przede wszystkim domem otwartym. Mogą tu w każdej chwili zajść ich towarzysze pracy, ich przyjaciele. Ideał chrześcijańskiego braterstwa nie jest czymś odległym, leżącym w strefie teoretycznych rozważań i nakazów. Tu realizuje się go i sprawdza w codziennym, konkretnym życiu.

Mali Bracia chcą być wszędzie tam, gdzie znajdują się ludzie spragnieni Wody Życia i Słowa Prawdy; ludzie, którymi nikt się nie interesuje; do których nikt nie wychodzi naprzeciw; których pozostawiono własnemu losowi na wielkiej pustyni współczesnej cywilizacji. Prowadzą wśród nich życie modlitwy i kontemplacji, pragnąc ukazać im pełnię Prawdy o Człowieku. Ubóstwo, posłuszeństwo i celibat praktykowane we wspólnotach Małych Braci są znakiem przetwarzającej świat zbawczej siły braterskiej miłości, świadectwem dawanym Chrystusowej Ewangelii.

Wkrótce zawiązują się cztery inne zgromadzenia oraz stowarzyszenie dla kapłanów diecezjalnych, trzy instytuty i dwa stowarzyszenia dla ludzi świeckich. W czterdzieści lat po śmierci Brata Karola od Jezusa wspólnoty żyjące duchowością Nazaretu spotkać można w pięćdziesięciu krajach świata.

Założone w roku 1939 Małe Siostry Jezusa prowadzą aktualnie życie pracy i modlitwy w około dwustu zespołach, rozproszonych po wszystkich zakątkach ziemi. Pragnąc stać się zaczynem wzajemnej braterskiej przyjaźni, podejmą nie tylko każdy rodzaj pracy, ale wyciągną pomocną rękę do każdego człowieka, a szczególnie do tego, który utracił wiarę we własne siły. Dlatego pójdą usłużyć braciom przebywającym w więzieniach. Wmieszają się w beznadziejnie smutny tłum długowłosych hipisów i wejdą do ruder, w których niejednokrotnie latami czekają na dobre słowo chorzy, staruszkowie i opuszczone dzieci. Wędrują z miejsca na miejsce z koczowniczymi plemionami Afryki. Gotują posiłek dla ekipy wielkiego cyrku, dającego spektakle w Europie. Ciągną swój wóz z Cyganami. W przeludnionym Tokio stają każdego ranka z tysiącami swych sióstr-robotnic przy fabrycznych maszynach. Ich stoisko w rzymskim wesołym miasteczku cieszy się nie mniejszym powodzeniem niż urzekające magią automatów wielkie kombinaty rozrywkowe.

Dewizą ich życia jest: być Arabem wśród Arabów, robotnikiem wśród robotników, nomadą wśród nomadów, a przede wszystkim być Człowiekiem pomiędzy Ludźmi. Tak jak Jezus w Betlejem i Nazarecie był ubogim wśród ubogich.

Dynamiczny rozwój tej formy życia zakonnego świadczy, że odpowiada ona potrzebom czasu, że ewangeliczny ideał doskonałości jest atrakcyjny zawsze: w każdej epoce i w każdym środowisku; że człowiek żyjący Słowem Ewangelii może dziś stać się „solą ziemi”, znakiem nadziei, bratem wszystkich ludzi. Żyjące wśród mahometan, buddystów, szintoistów i w zobojętniałych religijnie środowiskach wspólnoty Małych Braci i Małych Sióstr świadczą, że chrześcijanin może być wszędzie zaczynem „tego, co idzie nowe”, świadkiem siły drzemiącej w ewangelicznym zaproszeniu do miłości każdego człowieka w Bogu i Boga w człowieku.

Wydaje się, że Małym Braciom i Małym Siostrom udało się pogodzić postawę całkowitego wyrzeczenia (ubóstwa, posłuszeństwa i czystości) z postawą czynu; postawę kontemplacji z postawą działania; dążność do osiągnięcia osobistej świętości z wrażliwością na potrzeby braci. Wybierając drogę dosłownej realizacji rad ewangelicznych, która wydaje się „głupstwem w oczach tego świata”, wspólnoty te okazały się czytelnym znakiem „innej rzeczywistości” dla współczesnego człowieka. Znakiem owej wielkiej, braterskiej wspólnoty, do której prowadzi ludzi Kościół.

Wszyscy zdajemy sobie sprawę z tego, że realizacja ideału chrześcijańskiego życia zakonnego w tak trudnych warunkach zewnętrznych i przy świadomym włączeniu się w niepewne losy ludzi ubogich nie może być łatwa. Oddając do rąk polskiego czytelnika książkę o. René Voillaume’a Au coeur des masses[1], chcemy zapoznać go z ideami, które ożywiały tych, którzy pierwsi wkroczyli na drogę nakreśloną życiu zakonnemu przez ojca Karola de Foucauld. Są to listy-konferencje skierowane do Małych Braci w celu pełniejszego wniknięcia w duchowość, która ożywiała Wielkiego Pustelnika naszych dni, ojca Karola de Foucauld.

Ojciec René Voillaume jest tym, który w 1933 roku założył w El Ebiodh na Saharze pierwszą wspólnotę Małych Braci. Dziś stoi na czele braterskich wspólnot Małych Braci od Ewangelii. Ojciec René kontynuował ten rodzaj kierownictwa duchowego. W następnych latach wydał kolejne trzy tomy „Listów do wspólnot braterskich” (Lettres au Fraternités) oraz kilka innych pozycji poświęconych rozważaniom nad nazaretańskim ideałem życia chrześcijańskiego. Należy do nich także książka zatytułowana Retraite au Vatican („Rekolekcje w Watykanie”), która zawiera konferencje wygłoszone przez o. René Voillaume’a w obecności Ojca Świętego Pawła VI i najbliższych jego współpracowników, podczas wielkopostnych rekolekcji 1968 roku.

Publikowane w niniejszym zbiorze listy zachowały klimat wygłaszanych do współbraci konferencji. Książka ta skierowana jest więc przede wszystkim do tych, którzy wybrali wskazaną przez Brata Karola drogę życia wewnętrznego. Zawiera jednak nie tylko ciekawe świadectwo trudu związanego z poszukiwaniem właściwego dzisiejszym czasom stylu życia zakonnego, ale każdemu, kto – tak jak Mali Bracia – czuje się częścią błądzącego po pustyni świata Człowieka, książka ta przynosi klucz do nakreślenia pasjonującej drogi chrześcijanina, który siłą braterskiej miłości i postawą osobistego wyrzeczenia pragnie przybliżyć czasy, w których pojawi się „nowa ziemia i nowy człowiek”.

Postać Brata Karola od Jezusa i wspólnoty Małych Braci i Sióstr zdają się być łaską dla dzisiejszego świata. Łaską polegającą na odkryciu w świadomie wybranym poniżeniu, w dobrowolnym wyrzeczeniu się najbardziej ludzkich i naturalnych pragnień i dążeń jednego z najbardziej istotnych przejawów prawdziwej miłości człowieka w Bogu i Boga w człowieku.

RENÉ VOILLAUME

ECHA NAZARETU

Jeżeli ziarno pszeniczne wpadłszy w ziemię, nie obumrze, samo zostaje, lecz jeśli obumrze, wielki owoc przynosi.

J 12,24

Jezus zaprasza Cię, byś prowadził życie na wzór Nazaretu. Zarówno ścieżki misyjnej działalności, jak i ścieżki samotności nie mogą być dla Ciebie, tak jak i dla Niego, niczym innym jak tylko wyjątkowymi drogami życia. Wykorzystuj je w pełni za każdym razem, kiedy Jego wola wyraźnie je przed Tobą rozściele. W innych wypadkach wracaj zawsze do Nazaretu.

Niezależnie od tego, czy będziesz sam czy razem z innymi braćmi, bierz przykład z życia Jezusa w Nazarecie. W całej jego prostocie i w całej jego rozciągłości... Nie przywiązuj się do stroju – tak jak Jezus w Nazarecie; ani do klauzury – tak jak Jezus w Nazarecie; ani nie uciekaj od miejsc zamieszkałych, lecz osiądź blisko ludzi – tak jak Jezus w Nazarecie; na pracę przeznacz przynajmniej osiem godzin dziennie (może to być praca jakakolwiek, najlepiej jednak, by była fizyczna) – tak jak to praktykował Jezus w Nazarecie; nie staraj się o liczne posiadłości ani o okazałe pomieszczenie, ani o wielkie zarobki, ani o małe darowizny, lecz żyj w całkowitym ubóstwie – tak jak żył Jezus w Nazarecie...

Będąc sam, żyj tak, jakbyś miał pozostać całe życie sam. Jeżeli jesteście w dwu lub w trzech lub w kilku, żyjcie tak, jakby nigdy nie miało was być ani o jednego więcej. Módl się tak jak Jezus, znajdując zawsze na to wiele czasu... i tak jak On musisz umieć znaleźć dużo czasu na pracę fizyczną. Czasu tego nie uważaj bynajmniej za wydarty, lecz za ofiarowany modlitwie. Miłuj Jezusa z całego serca, a każdego człowieka kochaj tak jak siebie samego z miłości dla Niego. Naśladować życie Jezusa w Nazarecie można wszędzie. Staraj się robić to szczególnie w tym miejscu, w którym Twój bliźni najbardziej tego potrzebuje.

Z dziennika ojca Karola de Foucauld

I. Ojciec de Foucauld i jego Mali Bracia

14 stycznia 1905 roku: Jezus chce, abym pracował nad założeniem tej podwójnej rodziny... przez modlitwę błagalną, przez ofiarę z siebie, umierając, uświęcając się, po prostu miłując Go...

Minęło przeszło trzydzieści lat od chwili, kiedy Ojciec padł samotny u progu swej pustelni w Hoggarze. Jego podwójna rodzina – Mali Bracia i Małe Siostry – liczy już ponad czterystu zakonników. Toteż jego synowie i córki nie bez wzruszenia odczytują dziś te słowa, stanowiące niejako akt urodzenia ich Braterstw[2]. Wprawdzie gdy pierwsi uczniowie poczęli się zgłaszać, nie było już Ojca, który by ich przyjął, zgromadził wokół siebie, wytyczył im drogę i przedstawił ich Kościołowi. A jednak któryż założyciel głębiej zapuścił w ziemię posiew przyszłych plonów? U samego korzenia Braterstw – jak gdyby dla wszczepienia po wszystkie czasy tego, co ma stanowić treść ich życia – leży ukryty skarb wyrzeczeń, milczącego zaparcia się siebie, całkowitego ogołocenia. Aby móc założyć swe dzieło, musiał ojciec de Foucauld zgodzić się na ostateczną, zdawałoby się, klęskę swych fundacji, wyrzec się wszelkiego widocznego powodzenia swych nawet najmniejszych zamierzeń. A jednak jesteśmy pewni, że Ojciec przygotował swoje przyszłe fundacje właśnie przez tę bezwzględną czystość swej miłości, przez to heroiczne (dla człowieka o takiej jak on naturze) wyrzeczenie się swego – jakże przecież słusznego! – marzenia, by mieć Małych Braci, którzy po nim miłowaliby Jezusa tak, jak on Go miłował.

Jezus chce, abym pracował nad założeniem tej podwójnej rodziny... przez modlitwę, błagalną, przez ofiarę z siebie, umierając, uświęcając się, po prostu miłując Go...

Dziś ten apostoł pustyni staje się coraz bardziej znany, a jego promieniowanie obejmuje stopniowo najrozmaitsze środowiska i kraje. Wschodzący blask tej pośmiertnej chwały nie powinien nam jednak przesłaniać tego, jak przedstawiał się (za życia i w chwili śmierci) ziemski bilans jego apostolskich prac, wykazujący – przynajmniej w ludzkich oczach – całkowitą porażkę. Jeszcze dźwięczy mi w uszach ton zgorszenia i oburzenia, z jakim pewien dziennikarz, rozmawiając ze mną o losie pustelnika z Hoggaru, mówił:

„Jakąż klęską było jego życie!... Tuaregowie nigdy go właściwie nie zrozumieli. Nie byli godni tego człowieka. Na cóż przydało się jego życie? Jakie ślady zostawił po sobie na pustyni? Ileż duchowych skarbów zmarnowało się tam bez najmniejszego pożytku!...”.

Tak istotnie wygląda prawda w oczach wszystkich, którzy owocność życia Ojca chcieliby mierzyć miarą doraźnej skuteczności. Bo cóż pozostało w kilka lat po jego śmierci z jego działalności na pustyni? Nic albo prawie nic. Pustelnie w stanie zupełnego opuszczenia, w samej kaplicy w Béni-Abbès – szkoła nauki Koranu, a ludzie, świadkowie jego heroicznej świętości, z którymi go łączyła tak bliska zażyłość – na nowo w swej dawnej miernocie.

Żaden z uczniów ojca de Foucauld nie powinien nigdy zapomnieć tej surowej, twardej nauki wyrzeczenia się wszelkiego widocznego powodzenia, zgody na pozorną bezużyteczność życia, umiłowania porażki dla naśladowania naszego Zbawcy.

Brat Karol – czy to w Hoggarze, czy w Béni-Abbès, czy też w Nazarecie – był zawsze i przede wszystkim płomiennym miłośnikiem Chrystusa. Niepodobna go zrozumieć, jeśli się tego nie ma stale w pamięci. W dniu swego nawrócenia odkrył Osobę Jezusa i oddał Mu się bezpowrotnie. Przyjaźń z Bogiem, ze Słowem Wcielonym, tak bliskim, a równocześnie tak odległym, tak przystępnym w swym Człowieczeństwie, a tak transcendentnym w swym Bóstwie, nieprzerwana wspólnota życia i miłości z Tym, którego nazywa – łącząc bezgraniczne uwielbienie z prawdziwą czułością – swoim umiłowanym Bratem i Panem, Jezusem, oraz wyłączna przyjaźń – stanowią istotną i jedyną rację całego jego życia, rację, poza którą nie należy szukać jakichkolwiek innych. Jego zewnętrzna działalność czy codzienny sposób postępowania sprowadzają się właściwie zawsze do miłosnego naśladowania Jezusa. Brat Karol jest jak gdyby całkowicie skupiony w sobie, w samotni swej miłości, którą wszędzie ze sobą nosi. W dni najbardziej zajęte sprawami swych przyjaciół Tuaregów zjednoczenie z Bogiem zarazem oddaje go braciom i odgradza go od nich, utrzymując go w tajemniczej samotni, jaką każdy człowiek zjednoczony z Bogiem nosi w sobie w wyniku wewnętrznego zjednoczenia z jedynym transcendentnym przedmiotem swej miłości.

W Tamanrasset, podobnie jak w Béni-Abbès i w Nazarecie, Ojciec spędzał długie godziny w obecności Jezusa Eucharystycznego. W swej biednej lepiance przebywał ustawicznie z Jezusem, wciąż z Nim rozmawiał jak przyjaciel z przyjacielem. Rozmowa ta przeciągała się nieraz aż do świtu, a potem toczyła się dalej w czasie wędrówek przez pustynię. Przyjaźń Boża zakorzeniła się w jego duszy, stała się tak trwała i mocna, że odtąd mniej już odczuwał potrzebę szukania sobie pokarmu w sakramentalnej obecności Boga. Brat Karol będzie przez sześć lat czekał na pozwolenie przechowywania Najświętszego Sakramentu w tabernakulum. Kiedy otrzyma ten przywilej, Jezus w Eucharystii będzie obecny na skromnym, drewnianym ołtarzu, umieszczonym w głębi ciasnego korytarza jego lepianki. Prosta firanka oddzielała święty Przybytek od stołu, przy którym Ojciec pracował, od polowego łóżka, na którym sypiał, i od miejsca, gdzie przyjmował swych przyjaciół. Później, gdy już wszystko się dokonało, gdy Mały Brat Jezusa legł na piasku, odnaleziono Przenajświętszą Hostię nie w tabernakulum, lecz na ziemi, tuż obok ciała Jej przyjaciela, jak gdyby Bóg chciał w ten sposób potwierdzić nierozerwalną przyjaźń, łączącą aż poza granice śmierci, Jezusa Eucharystycznego z Jego sługą. Fakt ten stanowi tylko pewien symbol, ale symbol wyrażający rzeczywistość, która była osnową życia Brata Karola.

Przyjaźń dąży zawsze do możliwie jak najściślejszej wspólnoty myśli i życia. Jezus jest z samej swej istoty Zbawicielem, Pośrednikiem, Odkupicielem. Dziełem Jemu tylko właściwym jest bolesne Odkupienie w upokorzeniu i przez Krzyż. Podobnie właściwym dziełem Brata Karola od Jezusa będzie współudział w tym trudzie, będzie – jak sam to nazywa – „włączenie się w pracę Jezusa”. Tej ścisłej współpracy oddaje się ojciec de Foucauld przez niekończące się błaganie, modlitwę o zbawienie wszystkich ludzi, a zwłaszcza przez ofiarę i współcierpienie[3]. To branie udziału całym swym życiem w dziele zbawienia pojmował Ojciec w sposób na wskroś realistyczny, toteż przybierze ono te same znamienne rysy, wybierze te same „gorszące” środki: niemoc, słabość, pozorną klęskę, upokorzenie. U schyłku kalwaryjskiego dnia zdawało się oczom ludzkim, iż życie Jezusa kończy się klęską. Tak samo stało się z ojcem de Foucauld. Na tym właśnie polegało jego najważniejsze zadanie, to, na które w Tamanrasset nikt z pewnością nie zwrócił uwagi, ponieważ było niewidzialne, ale które przede wszystkim liczyło się w oczach zarówno Boga, jak i jego własnych, gdyż było owocem przyjaźni z Jezusem. Zbawienie ludzi, wszystkich ludzi – jego Tuaregów[4] i wielu innych – założenie Braterstw, powołanie uczniów, wszystko to w swej bezgranicznej gorliwości apostolskiej, zakrojonej na miarę jego miłości, pragnął zdobyć w błagalnej modlitwie, w ofierze z siebie, umierając, uświęcając się. Oto co nadaje życiu ojca de Foucauld w Tamanrasset całą jego wartość, jakkolwiek zrazu nikt tego nie dostrzegał. Musieliśmy tu podkreślić przede wszystkim tę zasadniczą sprawę, jaką jest u każdego z nas, ale zwłaszcza u świętego, charakter naszych osobistych stosunków z Bogiem. Brat Karol chce naprawdę być dla Jezusa modlącego się i cierpiącego dobrym i wiernym towarzyszem pracy. A potwierdzeniem jego współpracy z Bogiem była ta swoista pieczęć Bożego kodeksu Odkupienia, odciśnięta na całej jego działalności: klęska podniesiona do roli narzędzia budzącego życie.

Miłość płonąca w sercu ojca de Foucauld, miłość ku ludziom, ku Tuaregom, mogła niewątpliwie poprzestać na takim sposobie wyrażania się, gdyż przedstawiałaby już jakąś pełnię. Po co więc było jeszcze porzucać chatę w Nazarecie, a potem Braterstwo w Béni-Abbès, by osiedlić się wśród wątpliwych przyjaciół, których miał stać się sługą? Czyż nie mógł, zdawałoby się, nawet skuteczniej pracować z oddali nad ich zbawieniem przez modlitwę i ofiarę z siebie w samotności? Jednak Brat Karol równocześnie ze swym powołaniem wewnętrznym otrzymał od Chrystusa Pana inne jeszcze posłannictwo, które postaramy się zrozumieć, przypatrując się jego życiu w Tamanrasset.

Natomiast po swym przybyciu do Haggaru kazał sobie Ojciec wybudować lepiankę w pobliżu wioski Tamanrasset. Nie tylko nie unika okolicznych mieszkańców, lecz przeciwnie, sam idzie ku nim, stara się nawiązywać znajomości, odwiedza ich, planuje nawiązywanie kontaktów ze szczepami, z którymi się jeszcze nie zetknął. Jest zawsze gotów służyć swym sąsiadom lub gościom. Jest przyjacielem, na którego można liczyć o każdej porze dnia i nocy. Kiedy jest u siebie, pracuje przy swym warsztacie albo modli się w kaplicy. A ponieważ izdebka jest tylko jedna, nic go nie chroni od natrętów. Tylko ktoś, kto dobrze zna usposobienie tych koczowników pełnych temperamentu, potrafi zrozumieć, do jakiego stopnia Ojciec im się poświęcał i dosłownie pozwalał się „pożerać”. Ci ludzie nie wykazują bowiem ani cienia nieśmiałości czy skrępowania. Są to wielcy panowie, poufali, natrętni i weseli jak dzieci, a ciekawi i wścibscy jak ludzie pierwotni. Zauważyli od razu, że na ich wezwanie Ojciec przychodził natychmiast, nie każąc na siebie czekać – jak stwierdzali ze zdziwieniem. A wiemy, że czynił to samo już w Béni-Abbès, chociażby mu przerywano dziękczynienie: Chociażbym nie wiem jak wcześnie rozpoczął dziękczynienie, zawsze zostanę odwołany ze trzy lub cztery razy[5]. Zdumiewająca jest ta ciągła gotowość służenia innym u człowieka, który z natury nie lubił tracić czasu i z drobiazgową dokładnością przewidywał sposoby wykorzystania każdej najmniejszej chwili. W Tamanrasset Brat Karol od Jezusa jest naprawdę „pożerany” przez ludzi.

Nie wystarcza mu okazywanie gościnności, oddawanie usług czy pielęgnowanie chorych, słowem – zewnętrzne, choć bardzo istotne wyrazy miłości. Jego oddanie się Tuaregom sięga jeszcze dalej. Usiłuje przeniknąć tajniki ich mowy, poznać ich tradycje i zwyczaje, będące jakby odbiciem ich duszy. Większość czasu poświęca na układanie gramatyki i słownika narzecza tamaszeckiego, zbiera przysłowia i wiersze ludowe. Nie szczędzi na to ani czasu, ani odwiedzin. Dziś jeszcze mieszkańcy Hoggaru pamiętają, że „marubut” (człowiek Boży) władał ich mową „lepiej niż oni sami”. Brat Karol czuł się nieraz przytłoczony pracą językoznawczą, trochę nawet utyskiwał z tego powodu, zwłaszcza dlatego, że przeszkadzała mu w oddawaniu się pracy ręcznej, którą uważał za właściwą formę życia w ubóstwie. Mimo to ani przez chwilę nie przestał uważać tych studiów za swój główny obowiązek. Chciał zapewne przygotować dla przyszłych misjonarzy niezbędne pomoce, które by im umożliwiły szybsze opanowanie miejscowego języka, a przy tym chciał sam głębiej wniknąć w dusze tubylców. Chciał poznać swych „przyjaciół Tuaregów” – jak ich nazywał – gdyż ich kochał. Można by tu przytoczyć kilka bardzo znamiennych faktów, jak na przykład jego przyjaźń z Amenokalem Mussą Ag Amastanem, który tak chętnie zasięgał jego rad. W zapiskach Ojca znaleziono kartki, gdzie starannie notował sobie, co należałoby powiedzieć Mussie podczas jego następnych odwiedzin. Można więc wytworzyć sobie dokładne pojęcie o rozmowach obu przyjaciół. Ojciec nie wahał się doradzać Amenokalowi, aby starał się sprawiedliwiej wypełniać swe obowiązki wodza. Niepodobna również zapomnieć, jakim naprawdę ojcowskim uczuciem darzył młodego Uksema, którego wziął sobie za towarzysza podróży do Francji. Traktował go jak syna.

Te fakty – choć nie zamierzamy ich szerzej omawiać – przypominamy jedynie dlatego, że ukazują wyraźnie płaszczyznę, na jakiej rozwijały się stosunki Ojca z mieszkańcami Hoggaru. Mamy tu do czynienia z prawdziwą przyjaźnią i zrównaniem, wynikającymi z miłości.

Ojciec de Foucauld uczynił wszystko, co było w jego mocy, by całkowicie wrosnąć w krainę Hoggaru, i osiągnął to w sposób możliwie najdoskonalszy. Jego powołanie jest więc z istoty swej powołaniem do współżycia z ludźmi, współżycia, które ma stać się świadectwem miłości Chrystusowej. Wiemy, iż Ojciec uważał, że został powołany do tego, by „całym swym życiem głosić Ewangelię”, a Braterstwom pozostawił za cel bezsłowne nauczanie przykładem życia prowadzonego według rad ewangelicznych. Dlatego chce rzeczywiście żyć wśród ludzi, nie zaś poprzestawać na tym, by żyć obok nich. Zarówno w swym codziennym postępowaniu, jak i w sposobie życia i mieszkania chce naprawdę stać się jednym spośród nich. Ta myśl przybiera postać jasną i wyraźną.

Dobrze jest nawet – napisze później – gdy człowiek sam jeden przebywa w jakimś kraju. Może wtedy oddziaływać, nie czyniąc wielkich rzeczy, gdyż należy wtedy do miejscowych ludzi, jest kimś bardzo przystępnym i bardzo małym.

Stać się przystępnym i małym – to cały program życiowy. Nietrudno zrozumieć, do jakiego stopnia angażuje on całego człowieka.

Czyż posłannictwo Brata Karola ogranicza się tylko do milczącego głoszenia Ewangelii? Wydaje się, że tak. Niemniej widzimy, że Ojciec troszczy się o wszystko, co może jego sąsiadom ułatwić życie lub przyczynić się do poprawienia ich warunków bytowych. Tak uczy kobiety robót na drutach, rozdaje igły, projektuje sprowadzenie zakonników lub zakonnic itd., myśli o szkołach dla ludności tubylczej. Interesuje go wszystko, co dotyczy organizacji kraju Tuaregów, a więc zarówno budowa dróg, jak i sprowadzenie pierwszych samochodów i działalność administracyjna.

W tym właśnie duchu sprawiedliwości i wyłącznie w interesie Tuaregów współpracuje z przedstawicielami administracji na tym terytorium. Potrafi energicznie domagać się poszanowania praw krajowców i stanąć w ich obronie zarówno wobec urzędników nieobeznanych z miejscową ludnością lub bezdusznie obojętnych na jej potrzeby, jak i wobec band łupieżców, porywających jej stada.

Słowem, stał się Tuaregiem aż do głębi duszy. Jest całkowicie oddany ludziom nie tylko duchowo, ale po ludzku, gdyż wie dobrze, iż życie chrześcijańskie wiąże się ściśle z całym ludzkim kontekstem życia.

Wszystko to stało się dla Brata Karola jasne i proste. Stał się Tuaregiem, stał się wśród nich pokornym bratem, który nie wyobraża sobie, by czymkolwiek nad nimi górował, jest po prostu przyjacielem i właśnie w tym charakterze uczyni wszystko, co będzie mógł, aby im przybliżyć Ewangelię.

Trzeba przyznać, że jest coś niewątpliwie nowego w tym sposobie głoszenia Ewangelii całym swoim życiem. Otóż Brat Karol od Jezusa jest nadal przekonany, że jego posłannictwem jest praca nad założeniem podwójnej rodziny Małych Braci i Małych Sióstr, ale wie już teraz, że ci uczniowie nie przyjdą za jego życia.

Jezus chce, abym pracował nad założeniem tej podwójnej rodziny przez modlitwę błagalną, przez ofiarę z siebie, umierając, uświęcając się, po prostu miłując Go.

Miał przeczucie swej bliskiej śmierci. Od dawna już był wewnętrznie przeświadczony o tym, jaki rodzaj śmierci go czeka. I pragnął jej. Napisał: Myśl o tym, że masz umrzeć śmiercią męczeńską, rozpostarty na ziemi, odarty ze wszystkiego, nagi, nie do rozpoznania, pokryty krwią i ranami, boleśnie i gwałtownie zabity.

Bóg zażądał od niego ofiary nawet z tego jedynego, skromnego życzenia, by mieć choć jednego towarzysza, który by poprowadził dalej rozpoczęte dzieło. Bóg odmówił mu tego, jak gdyby chciał Brata Karola zmusić do wydania na świat swych synów i córek przez ten ostateczny akt wiary, iż wbrew wszelkim ludzkim pozorom kiedyś jednak przyjdą; podobnie jak ongiś od Abrahama, posłusznego Bożym rozkazom, zażądał Bóg poświęcenia syna obietnicy. Karol de Foucauld został zabity 1 grudnia 1916 roku przez „bandę” Senussistów, przybyłą z południowej Trypolitanii. Zdradzony przez jednego ze swych sąsiadów, pozwolił bez słowa związać sobie z tyłu ręce, po czym ukląkł przed progiem swej lepianki. Kilka chwil później młody Tuareg zabił go strzałem w głowę.

Jeśli ziarno wrzucone do ziemi nie obumrze, nie przyniesie owocu (J 12,24).

Brat Karol nie zostawił żadnego dokumentu określającego w sposób ostateczny, jak ma wyglądać apostolskie życie jego braci. Doświadczenie nauczyło go bowiem, że niełatwo jest ustalać jakąś regułę, zanim się jej nie wypróbowało w zespole. Jest to zresztą powód, dla którego jego dwa pierwsze szkice reguły są niepełne i nieprzydatne[6]. Znajdujemy jednak wśród zapisków z ostatnich lat życia pewne wytyczne, które umożliwiły nam dokładniejsze zrozumienie jego ostatecznej koncepcji.

Powraca w nich do swej pierwotnej myśli o małych zespołach, nie tylko dlatego, że można w ten sposób być bardziej ubogim, ale – i to stanowi właśnie owoc doświadczenia lat ostatnich – ponieważ umożliwiają one również bliższe współżycie z ludźmi i ściślejszą łączność ze środowiskiem, dają bowiem więcej możliwości kontaktów z otoczeniem.

Ojciec rezygnuje zarazem z myśli o ustawicznej adoracji we wszystkich Braterstwach, jakkolwiek adoracja Najświętszego Sakramentu ma nadal stanowić główny, codzienny obowiązek każdego Małego Brata.

Co się tyczy działalności apostolskiej, nadal stanowczo obstaje przy tym, by jego Bracia nie podejmowali się żadnych funkcji kościelnych w ścisłym tego słowa znaczeniu, jak na przykład funkcji proboszcza, wikarego czy kierownika misji, ani też żadnych „dzieł” zorganizowanych. Powinni natomiast uczynić wszystko, co będą mogli, aby dopomóc w ewangelizowaniu. Niekiedy Ojciec wspomina o zapoczątkowywaniu duszpasterstwa w niektórych środowiskach. Gdzie indziej znów mówi, że praca apostolska będzie mogła w niektórych wypadkach zająć miejsce pracy ręcznej. Ważne jest dla niego przede wszystkim, aby Mali Bracia pozostali wierni swemu nazaretańskiemu powołaniu, gdyż to ono stanowi właściwy im sposób apostołowania.

Znaleźliśmy niedawno wśród zapisków Brata Karola pewien tekst streszczający ideał życia Małych Braci w sposób niezwykle zwięzły i wyrazisty. Widnieje na nim data 22 lipca 1905, kiedy to Ojciec już mieszkał w Tamanrasset:

Obierz sobie za cel życie nazaretańskie we wszystkim i ze wszystkim, z całą jego prostotą i w całej rozciągłości. Żadnego szczególnego ubioru – jak Jezus w Nazarecie, żadnego mieszkania w oddaleniu od miejsc zamieszkałych – jak Jezus w Nazarecie; nie mniej niż osiem godzin pracy dziennie (ręcznej lub innej, o ile możności ręcznej) – jak Jezus w Nazarecie; ani rozległych posiadłości, ani okazałych siedzib, ani wielkich zarobków, ani nawet hojnych jałmużn, ale skrajne ubóstwo we wszystkim – jak Jezus w Nazarecie... Módl się jak Jezus, tyle co Jezus, podobnie jak On poświęcaj zawsze dużo czasu na modlitwę... Podobnie też jak Jezus poświęcaj wiele czasu pracy ręcznej, która jest czasem nie odjętym, ale oddanym modlitwie... Życie nazaretańskie można prowadzić wszędzie; prowadź je tam, gdzie będzie ono najbardziej pożyteczne dla bliźniego.

Musimy jeszcze na tle dwudziestoletniego doświadczenia określić dokładnie, jaką korzyść może przedstawić dla dzisiejszego Kościoła taka postać działalności apostolskiej w różnych krajach.

Życie zakonne w ubóstwie i branie udziału w niewidzialnym apostolstwie Kościoła, włączenie się w odkupieńczą pracę Jezusa przez modlitwę i ofiarę, nie jest bynajmniej rzeczą nową w Kościele. A takiej właśnie współpracy z Jezusem – Zbawcą świata – pragnął ojciec de Foucauld dla swych Braci. Kartuzi, trapiści, karmelitanki, aby móc lepiej spełniać to niewidzialne apostolstwo, stwarzają sobie warunki najbardziej sprzyjające modlitwie, czyli klauzurę i milczenie. Otóż ojciec de Foucauld – i na tym właśnie polega nowość – chce, aby jego Mali Bracia żyli małymi grupkami wśród ludzi, bez klauzury, dzieląc ciężką dolę ubogich. Czyż można jedno z drugim pogodzić? Trzeba bowiem przyznać, że te małe zespoły Braci i Sióstr skazują się dobrowolnie na warunki mieszkaniowe i bytowe, gdzie hałas i przemęczenie nie sprzyjają zbytnio modlitwie. Czyżby dawanie świadectwa ubóstwa było samo przez się dostatecznym powodem uzasadniającym przyjęcie takich warunków życiowych? W takich jednak warunkach żyje się obecnie. Pius XII natomiast oświadczył uroczyście, że można dążyć do ewangelicznej doskonałości, pozostając całkowicie w świecie. Jedynie wyższa forma miłości zdoła uzasadnić zrzeczenie się tradycyjnych warunków życia zakonnego. Pius XII dodaje bowiem, że wtedy „całe życie jest jak gdyby przemienione w apostolstwo”.

Wszyscy ci, którzy z powołania sprawują w Kościele urząd odpowiedzialny, często pochłaniający ich całkowicie, lub których miłosierdzie pobudza do niesienia pomocy cierpiącym przy pomocy akcji charytatywnych, której sprawna organizacja daje rękojmię maksymalnej skuteczności, ci wreszcie, którzy uważają, że wobec ogromnego rozwoju techniki należy ją wprząc w służbę dzieła krzewienia wiary – nie mogą wprost pojąć, jak ludzie mieniący się apostołami mogą nie chcieć posługiwać się takimi środkami, a jeśli są kapłanami – nie chcieć przyjmować żadnego duszpasterskiego urzędu. Czyż wobec wielkiej potrzeby, w jakiej znajduje się obecnie Kościół, takie stanowisko jest w ogóle dopuszczalne? Niejeden raz zdarzyło nam się zadziwić w pierwszej chwili biskupów i kierowników misji domagających się od nas fundacji, kiedy odmawialiśmy podjęcia się dzieł miłosierdzia, prowadzenia szkoły czy parafii. Na cóż mogą się więc przydać Wspólnoty ojca de Foucauld i jakie jest ich miejsce w zewnętrznym apostolstwie Kościoła?

Pragnąłbym przede wszystkim podkreślić, że stosunek Wspólnot do działalności duszpasterskiej czy charytatywnej nie jest bynajmniej wyrazem negatywnego nastawienia do nich, ale po prostu wyrazem przekonania, że te formy działalności nie wyczerpują wszystkich sposobów apostołowania.

Istnieją bowiem inne sposoby umacniania na świecie chrześcijańskiej miłości i wiary w Boga. Sposoby apostołowania używane przez uczniów ojca de Foucauld są przede wszystkim tym, co nazwano środkami ubogimi. Chociaż trudno określić dokładnie, na czym polega ten rodzaj środków, niemniej są one skuteczne, a nawet dla życia Kościoła nieodzowne. Kościół nie potrzebowałby ich, gdyby był tylko instytucją administracyjną, której wyłącznym zadaniem byłoby nauczanie, krzewienie wiary i udzielanie sakramentów św. Kościół jednak to ciało pulsujące życiem, którego tajemnica jest dla nas nieuchwytna. Jego rozrost przebiega zarówno w głąb dusz, jak i wszerz przez mnożenie się liczbowe wiernych. I kto wie, czy Kościół nie jest większy, w sensie rozrostu w głąb niż rozrostu wszerz. Ten wymiar Kościoła bowiem wymyka się wszelkim wykazom cyfrowym, wszelkiej statystyce. A zadaniem Wspólnot ojca Karola jest właśnie praca nad pogłębieniem tego wymiaru Kościoła.

Czyż ludziom Kościoła i apostołom nie grozi zawsze niebezpieczeństwo oceniania wartości jakiegoś sposobu apostołowania wyłącznie na podstawie jego widocznych i doraźnie obliczalnych wyników? Prawdziwa jednak skuteczność apostolskiego czynu nie może być przedmiotem żadnej statystyki. Statystyka, która by chciała sporządzać wykaz bezpośrednich wyników osobistej działalności Chrystusa, nie byłaby zbyt pocieszająca. Czyż apostołowie nie byli do tego stopnia rozczarowani tą klęską, jaką była Męka, iż stracili wiarę we własne posłannictwo? Jedynie niektóre, pojawiające się od czasu do czasu postaci świętych przypominają nam tę prawdę.

Jakkolwiek trudno określić, na czym polegają środki ubogie, postaramy się jednak ustalić, które z nich składają się na apostolstwo Małych Braci.

Główną misją Małych Braci i Małych Sióstr ojca de Foucauld jest stać się braćmi i siostrami ubogich, nie tylko przez okazywaną im miłość, ale i przez społeczną przynależność do najbiedniejszych. Otóż samo istnienie życia zakonnego wśród nich ma stanowić nieodzowny rys oblicza Kościoła; a więc praca nad rozpowszechnianiem i podtrzymywaniem takiej formy życia zakonnego jest apostolstwem.

Ten aspekt naszego życia wydaje się niekiedy w pierwszej chwili zaskakujący. Ludzie przywykli do tego, że ksiądz czy zakonnik muszą prowadzić pewien tryb życia, który uważa się niekiedy za nieodłączny od ich godności. Jakże tu trzeba uważać! Nie sądzę, aby tak było w pierwszych wiekach i we wszystkich okresach dziejów Kościoła. Jest jednak faktem, iż w niektórych krajach duchowieństwo, zakonnicy i zakonnice tworzą odrębne środowisko, umieszczone na pewnym szczeblu w hierarchii warstw społecznych. Zapewne trudno jest tego uniknąć. Czyż jednak Kościół, jeśli jest żywy, nie musi czuć w sobie ciągłego wiewu Ducha Świętego, który by łagodził i równoważył ten stan rzeczy?

Ubogi tryb życia dotyczy wszystkich Małych Braci niezależnie od tego, czy są kapłanami czy też nie. Wszyscy bowiem żyją tym samym powołaniem zakonnym i prowadzą ten sam sposób życia.

Oczywiście Kościół, będąc społecznością, musi mieć swoją hierarchię i jest rzeczą słuszną, aby ta hierarchia wyrażała się w sposób widzialny. Niemniej sama godność kapłańska jest przede wszystkim natury duchowej.

W Starym Przymierzu kapłaństwo było czysto figuratywne, hierarchiczne. Kapłani stanowili odrębną kastę, będącą symbolem ich sakralnej godności. Kapłaństwo ich jednak było tylko obrazem i zapowiedzią prawdziwego kapłaństwa.

Kapłaństwo Jezusa jest kapłaństwem jedynym i tajemniczym. On bowiem, który jest jedynym prawdziwym Kapłanem, nie zaliczał się na ziemi do grona kapłanów. Jezus nie był kapłanem według Zakonu Izraelskiego, nie należał do pokolenia Lewiego, nie przysługiwało Mu prawo ofiarowywania kadzidła w świątyni ani przekraczania progu Świętego Świętych. Kapłański czyn Jezusa, krzyżowa Ofiara, dokonał się, przeciwnie, na tle poniżenia, odrzucenia, potępienia przez religijną zwierzchność Jego ludu, przez samego nawet Arcykapłana. Jest rzeczą nie do pomyślenia, aby kapłani Nowego Przymierza, ustanowieni przez Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy, nie zostali w swym sakramentalnym kapłaństwie naznaczeni tym szczególnym znamieniem Chrystusowej Ofiary. Jeśli jest nawet rzeczą słuszną, aby świętość godności kapłańskiej znajdowała swój wyraz w pewnym dostojeństwie zewnętrznym, to czyż nie jest również rzeczą słuszną, by niektórzy księża byli powołani do tego, by swoim życiem położyć szczególny nacisk na ubóstwo, pokorę, a nawet poniżenie i odrzucenie wszelkiej godności ludzkiej, które – jak wiemy – w tak wysokim stopniu znamionowały kapłański czyn Jezusa-Kapłana.

Dlatego jest chyba wskazane, by Mali Bracia (kapłani czy niekapłani) żyli życiem ubogich i wyrzekli się tej pewnej zewnętrznej godności, jaką nadaje posiadanie społecznego stanowiska. W chwili obecnej jest to może bardziej niż kiedykolwiek pożądane, aby niektórzy księża życiem swoim podkreślili ów czysto nadprzyrodzony, duchowy aspekt chrześcijańskiego kapłaństwa.

Przynależność do Braterstw pociąga więc za sobą konieczność życia z pracy, co powinno być wyrazem miłości i umożliwić naprawdę serdeczne, bezpośrednie współżycie z otoczeniem.

Życie wśród ubogich wysuwa zagadnienie ubioru. Powinien on podkreślać nasz stan ludzi wyświęconych i zakonników, a jednocześnie nie może stać się przeszkodą w prostym, braterskim obcowaniu z ubogimi. Toteż łatwo zrozumieć, że powinien być dostosowany do danego środowiska. W niektórych krajach będzie on zbliżony do tradycyjnego habitu zakonnego, a gdzie indziej będzie musiał być zwykłym, prostym ubraniem świeckim, ale zawsze zaopatrzonym w jakiś znak rozpoznawczy. Słowem, ubiór Małych Braci powinien wyrażać zarówno ich stan ludzi poświęconych Bogu, jak i przynależność do świata, z którym mają żyć w braterskiej wspólnocie.

Sam więc fakt, że Bracia chcą przez całe życie pozostać wśród najnieszczęśliwszych, jest już pewnym apostolstwem, łatwo tedy zrozumieć, dlaczego powinni unikać wszelkiej działalności, która by wyrywała ich z tego stanu. Działalność apostolska Braterstw wynika bowiem z samego faktu ich istnienia.

Tym, którzy pytają, czy jest słuszne, aby ksiądz tracił czas na pracę fizyczną, zamiast sprawować urząd duchowny, odpowiem po prostu, że jeśli ma z tego wyniknąć pośrednio jakiś duchowy pożytek dla Kościoła, jest rzeczą słuszną, aby to niektórzy czynili. Prosta praca fizyczna została uświęcona rękami Chrystusa, tradycją apostolską i monastyczną. A czyż Kościół nie pochwala, a nawet nie popiera obecności księży na przykład w dziedzinach pracy czysto naukowej, przez wzgląd na duchowy pożytek, jaki może stąd pośrednio wyniknąć dla dusz? Nie bardzo widzę, jaki związek z kapłaństwem może mieć fakt, że ksiądz jest kierownikiem obserwatorium astronomicznego, geologiem, czy nawet posłem.

Niektórzy księża i misjonarze wykazują niekiedy zupełną nieznajomość rzeczywistych warunków życia swych wiernych. Ludzki kontekst nie dosyć ich interesuje, a nawet nieraz uważają, że sprawy te nie mają nic wspólnego z ich duszpasterskim urzędem. Kaznodzieje niedostatecznie poruszają istotne i palące zagadnienia, a prości ludzie nie czują się już kierowani, rozumiani, kochani. Mówi się o tym często, toteż chciałbym jedynie zaznaczyć, jaką dobroczynną rolę w tym zakresie możemy odegrać.

Przez sam fakt, że dzielimy ich życiowe warunki, możemy stać się dla nich zachęcającym przykładem dostępnego im życia religijnego i chrześcijańskiego. Sami zaś nauczymy się kochać ludzi w sposób bardziej ludzki, nacechowany zrozumieniem i szacunkiem. Nasze życie wewnętrzne przystosuje się lepiej do ich konkretnych warunków, dzięki czemu potrafimy może skuteczniej pomóc im w modlitwie oraz w zajęciu postawy pełnej ufności wobec Chrystusa. Będziemy również musieli w miarę swych możliwości przyczyniać się do tego, by życie stawało się bardziej ludzkie. Łatwo zrozumieć, jak różnorodne będą zadania, wobec których staniemy w poszczególnych środowiskach.

Podstawowa reguła naszego życia zakonnego domaga się dołożenia wszelkich możliwych wysiłków, by żyć życiem doskonałości ewangelicznej i zakonnej w warunkach, w jakich powinno się rozwijać religijne, chrześcijańskie życie. Nasza obecność w rozmaitych środowiskach będzie więc jednym z przejawów miłości bliźniego.

Ojciec de Foucauld życzył sobie, aby kaplice Wspólnot stały się ośrodkami kultu eucharystycznego. Tym samym będziemy mogli spełniać funkcję naprawdę apostolską w środowiskach chrześcijańskich, gdyż kult Eucharystii stanowi doniosły czynnik żarliwości religijnej, czynnik, którego nie wolno nam nie doceniać. Wszak Ojciec chciał, abyśmy czynili w granicach naszego powołania „wszystko, co będzie w naszej mocy”, by wierni mogli lepiej poznać i ukochać Chrystusa.

Nasze życie zakonne musiało siłą rzeczy natrafić na różne trudności, które trzeba było postarać się rozwiązać. Mały Brat jest bowiem takim samym człowiekiem jak każdy inny i potrzebuje mocnego, skutecznego oparcia, by mógł wytrwać w prawdziwej ofiarności.

Mali Bracia prowadzą swe wspólne życie pod kierownictwem Brata odpowiedzialnego[7], wobec którego obowiązuje ich posłuszeństwo zakonne.

Doświadczenie wykazało, że dla podtrzymania żarliwości Małych Braci niezbędne są trzy następujące czynniki.

Po pierwsze, obecność Eucharystii w każdej Wspólnocie. Bez względu na to, jak ubogie i ciasne jest jej mieszkanie, jedna izba musi być zawsze przeznaczona na kaplicę. Bracia powinni starać się każdego dnia poświęcić chociaż godzinę na adorację Najświętszego Sakramentu, możliwie jak najczęściej wystawionego. Od czasu do czasu nocna adoracja przyczyni się do ożywienia ich ofiarności i do zacieśnienia więzów ich zażyłości z Chrystusem.

Życie Małych Braci jest dostatecznie wypełnione różnymi obowiązkami, gdyż jest całkowicie poświęcone ubogim, toteż dodatkowe przepisy zakonne byłyby dla nich nie tyle pomocą, co utrudnieniem. Ciągła, bliska styczność z ludźmi ubogimi, dzielenie z nimi walki o byt nie pozwolą Braciom zasklepiać się w samolubstwie i odosobnieniu. I to jest drugi czynnik pobudzający ich do żarliwości.

W końcu trzecią, być może najważniejszą, rękojmią wytrwałości jest głęboka, ścisła jedność Braci między sobą. Ich życie jest proste.

Bracia – czy są kapłanami, czy nie – żyją w bliskiej zażyłości i to dążenie do utrzymania szczerej, serdecznej przyjaźni powinno być posunięte aż do wzięcia na siebie duchowej odpowiedzialności za pozostałych w przekonaniu, że jest ich obowiązkiem zagrzewać swego Brata do gorliwości. Ten duch wzajemnej szczerości i zaufania w połączeniu z mężnym duchem wiary i modlitwy stanowi główny przedmiot przygotowania w nowicjacie.

Tak wygląda życie zakonne synów i córek ojca de Foucauld. Sądzę, że można również powiedzieć, że jest ponadto ich zadaniem rozpowszechniać wśród duchowieństwa i wiernych ducha prostej, odważnej wiary, przekazanego im przez założyciela. Jeśli będą żyli i postępowali tak, jak powinni, rozpowszechni się on sam przez się. Zarówno bowiem ich życie zewnętrzne, ich ubóstwo i praca, jak i ich kaplice powinny być wyrazem tego ducha. Nade wszystko jednak powinni Mali Bracia ukazywać chrześcijanom konieczność kochania każdego człowieka miłością pełną braterskiego zrozumienia oraz szacunku, zwłaszcza dla osób, które się lekkomyślnie i niesłusznie lekceważy.

Taka duchowość może także w różnym stopniu ożywiać zarówno kapłanów, jak i świeckich, żyjących w jakimkolwiek stanie. Przyczyni się to niezawodnie do szerzenia się miłości i współpracy między kapłanami i świeckimi różnych obrządków, różnych narodowości i różnych ras.

Na zakończenie chciałbym naszkicować choć w szerokich zarysach oblicze Wspólnot Małych Braci Jezusa. Od marca 1936 roku stanowią oni zgromadzenie zakonne zatwierdzone przez Kościół.

Z wyjątkiem domów nowicjackich i kilku innych domów formacji Wspólnoty składają się z małych zespołów, liczących od trzech do pięciu Braci. Zajmują pomieszczenia możliwie najskromniejsze, wynajęte lub odstąpione. Będzie to bądź ubogie mieszkanie na przedmieściu, bądź jakiś stary, zniszczony dom w zaułku robotniczej dzielnicy albo prosta chata arabska w górach berberyjskich. Pomieszczenie to składa się z kuchni, wspólnej sali oraz dwu lub trzech izb. Rzadko kiedy każdy Brat ma swój pokój, przeważnie mieszka, jak się da. Ale jeden pokój musi być zawsze poświęcony na kaplicę, gdzie przechowuje się Najświętszy Sakrament. Oto co stanowi serce każdego Braterstwa. Nie ma bowiem prawdziwej Wspólnoty bez obecności Jezusa w Eucharystii. Kaplica jest nieraz bardzo ciasna, czasem mieści się na poddaszu. Wybiera się na nią izdebkę najzaciszniejszą i najbardziej odosobnioną. Jest zawsze bardzo prosta, niemal zupełnie pozbawiona ozdób.

W swym stylu powinna jednak kaplica wykazywać wpływ sztuki miejscowej. W krajach arabskich oraz Bliskiego Wschodu musi być dostosowana do wymagań poszczególnych obrządków katolickich: melchickiego, koptyjskiego, syryjskiego, chaldejskiego itd. Braterstwa bowiem należą do różnych obrządków w zależności od kraju, w jakim się osiedliły; podlegają też jurysdykcji i hierarchii danego obrządku.

Kaplica powinna być zawsze ośrodkiem życia Małych Braci. Zbierają się w niej wczesnym rankiem, by wspólnie odśpiewać Laudesy, odprawić rozmyślanie nad Ewangelią i uczestniczyć we Mszy św. przed udaniem się do pracy. Ilekroć to jest możliwe, wstępują do kaplicy też w ciągu dnia. A wieczorem, po pracy, znów się w niej spotykają, by wspólnie odmówić nieszpory i odprawić godzinę adoracji przed wystawionym Najświętszym Sakramentem. Wreszcie przed udaniem się na spoczynek odmawiają tam Kompletę. Raz w tygodniu, w nocy, zazwyczaj z czwartku na piątek, każdy Mały Brat spędza godzinę na adoracji przed Najświętszym Sakramentem.

Powołanie Małych Braci jest przede wszystkim powołaniem do modlitwy, do adoracji, do wstawiennictwa w imieniu wszystkich ludzi, zwłaszcza tych, którym się poświęcili i wśród których żyją. Za przykładem swego Ojca pragną pracować nad zbawieniem ludzi przez modlitwę błagalną, przez ofiarę z siebie, umierając, uświęcając się. Całe ich życie powinno zamienić się w modlitwę i ofiarę. Mali Bracia pragną być w modlitwie niejako stałymi przedstawicielami swego otoczenia. Rano uczestniczą w tajemnicy Eucharystii, a wieczorem przynoszą do Jego stóp skargi, troski i winy swych braci wszystkich narodowości, z którymi w ciągu dnia dzielili powszedni trud.

Fizyczna praca zarobkowa – to jeszcze jeden aspekt życia Małych Braci. Nie znaczy to, by wszyscy bez różnicy mieli stale oddawać się pracy fizycznej, każdy bowiem powinien jakiś czas poświęcać na naukę (języków i teologii), a niektórzy muszą także dla dobra Braterstwa spełniać pewne zadania o charakterze bardziej umysłowym, które wykonują w tym samym duchu, w jakim ojciec de Foucauld studiował w Tamanrasset. Powołanie do ubóstwa jest jednak wspólne wszystkim Braciom, nawet jeśli są kapłanami, gdyż tym samym spełniają marzenie swego Ojca, by nigdy nie posiadać kapitałów, a utrzymywać się wyłącznie z własnej pracy[8].

Ubóstwo jest ich podstawową, milczącą formą oddziaływania na ludzi, ukazywania im Ewangelii. Właśnie ten sposób życia nadaje Braterstwom jeden z ich najbardziej znamiennych rysów. Bracia wykonują rozmaite zawody, wmieszani w tłum swych towarzyszy, od których odróżnia ich zewnętrznie tylko mała oznaka – krzyż z sercem pośrodku – wzorowana na tej, jaką nosił ich Ojciec na swym habicie[9]. Tak pracują we Francji, Belgii, Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie jako murarze, górnicy, stolarze, malarze pokojowi, robotnicy drogowi, monterzy, mechanicy, kierowcy ciężarówek, jako robotnicy w przemyśle metalurgicznym czy włókienniczym i w rafineriach ropy naftowej. Spotyka się ich wśród najbiedniejszych robotników północnoafrykańskich, wśród dokerów w Algierze, wśród zamiataczy ulic w starych dzielnicach arabskich. Niektórzy z nich rozpoczęli karczowanie i uprawę nieużytków wśród rolniczego plemienia górali berberyjskich. Inni przyłączyli się do koczowniczych plemion płaskowzgórzy algierskich, prowadząc z nimi pod namiotami z czarnej wełny surowe, proste życie pasterzy owiec i wielbłądów. Niektórzy znów spośród Braci obrali sobie twardy zawód rybaków na kutrach u wybrzeży Bretanii, by poświęcić życie tym morskim wilkom, których zawód trzyma z dala od Kościoła i kapłana. Dla Małego Brata praca jest nie tylko środkiem umożliwiającym mu stanie się ubogim w sposób, w jaki większość dzisiejszych ludzi jest uboga, po to by nadać ubóstwu ewangelicznemu i zakonnemu nową postać, zrozumiałą dla ludzi pracy, lecz także stanowi pewną rzeczywistość wyższego rzędu. Mały Brat pracuje bowiem fizycznie dlatego, że kocha robotników i pragnie po prostu dzielić codzienne trudności i mozół swych przyjaciół. Wtedy bowiem, zależnie od stopnia swej ofiarności i zjednoczenia z Chrystusem, będzie mógł swoich przyjaciół i ich trud składać Bogu w darze niby żywą modlitwę i odkupieńczą ofiarę. Dlatego pragnie przez wspólnotę życia i cierpienia stać się jednym z nich, kimś swojskim, podobnie jak ojciec de Foucauld chciał stać się „tubylcem”, dzieląc w miarę swych możliwości sposób bytowania plemion Tuaregów. Dzięki tej obecności Braterstw Kościół zaczyna w swym życiu kapłańskim i zakonnym przenikać tam, dokąd przedtem nie docierał.

Jeśli chodzi o rodzaj pracy, synowie tego, który stał się sługą Tuaregów, wybierają najchętniej zajęcia dające im możność służenia innym. Tak więc Mały Brat będzie pracował na przykład w szpitalu jako salowy, dzięki czemu będzie mógł, oddając zwykłe, zewnętrzne posługi, być w każdej chwili na zawołanie chorych i personelu szpitalnego. Albo też będzie jako listonosz przemierzał góry, chodząc od domu do domu.

W 1957 roku było około dwustu trzydziestu Małych Braci. Jak wiadomo, pierwsze Braterstwo zostało założone w październiku 1933 roku w El-Abiodh-Sidi-Cheikh, na Saharze w południowym Oranie. Do niedawna mieścił się tam nowicjat. Zostanie otwarty na nowo, skoro tylko pozwolą na to warunki. Istnieją tam dwa domy nowicjackie: na jednej z wysp bretońskich, gdzie bracia żyją z pracy na roli, częściowo z hodowli, rybołówstwa i uprawy trawy morskiej, oraz w małej wiosce hiszpańskiej, położonej w pustynnym terenie południowej Saragossy. Trzydziestu Braci odbywa obecnie swój rok nowicjatu. Jest on poprzedzony dłuższym lub krótszym postulatem, spędzanym zasadniczo w St Rémy-les-Montbard, w Burgundii.

Po ukończeniu nowicjatu Mały Brat składa śluby czasowe i odbywa dalszą próbę, trwającą od roku do trzech lat, pracując bądź to we Wspólnocie oddanej pracy, bądź we Wspólnocie misyjnej, bądź to wreszcie studiując.

Pięćdziesiąt Wspólnot, wliczając w to dwie Wspólnoty-Nowicjaty i dwie Wspólnoty Studiów teologicznych, tworzy sześć regionów.

Europa: siedem Wspólnot robotniczych we Francji, Belgii, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii, dwie Wspólnoty w środowisku wiejskim, jedna wśród rybaków na wybrzeżu Bretanii oraz jedna Wspólnota rzemieślnicza poświęcona sztuce liturgicznej.

Afryka Północna: siedem Wspólnot w Algierze i Maroku, zarówno pod namiotami wśród koczujących plemion Sahary, jak i na przedmieściach Algieru i Casablanki. Również w Tamanrasset, gdzie umarł ojciec de Foucauld, oraz na szczycie Asekrem Mali Bracia modlą się i nawiązują stosunki z Tuaregami.

Afryka Środkowa i Południowa: sześć Wspólnot (Kamerun, Kongo Belgijskie, Unia Południowoafrykańska ), w tym jedna w wiosce trędowatych, jedna wśród Buszmenów oraz jedna Wspólnota-postulat grupująca już kilku Małych Braci z Kamerunu i Konga.

Bliski Wschód: siedem Wspólnot (Izrael, Syria, Liban, Irak, Turcja) w obrządkach wschodnich: melchickim, syryjskim i chaldeckim.

Azja: sześć Wspólnot (Pakistan, Cejlon, Wietnam, Japonia), w tym postulat dla Małych Braci Wietnamczyków.

Ameryka Południowa: cztery Wspólnoty, w tym trzy w środowisku robotniczym w Chile i Peru oraz jedna wśród indiańskiego szczepu w Brazylii[10].

Po okresie próby Bracia zaczynają lub kontynuują studia teologiczne. Dla Braci niekapłanów trwają one co najmniej trzy lata. Bracia studiują w Saint-Maximin, w departamencie Var, gdzie osiedliło się kilka Wspólnot, by chodzić na wykłady do Domu Studiów oo. Dominikanów. Studiuje obecnie czterdziestu Małych Braci. Ponieważ w najbliższym czasie dominikański Dom Studiów ma zostać przeniesiony do Tuluzy – centrum Prowincji Dominikańskiej, Mali Bracia również postarają się znaleźć tam pomieszczenie odpowiadające wymaganiom życia studenckiego i formie ubóstwa zakonnego, właściwego naszym Wspólnotom.

Podkreśliliśmy już charakter powszechny Wspólnot ojca Karola. Z wolna, w miarę napływających powołań, wyłaniają się możliwości rozprzestrzenienia się w innych środowiskach i innych krajach.

Zarysowują się również inne jeszcze kierunki rozwojowe, o których przedwcześnie byłoby mówić, zwłaszcza że Bracia wyznaczeni do tych zadań muszą przed ich podjęciem przejść wpierw okres przygotowawczy. Mali Bracia powinni bowiem być gotowi ruszyć dokądkolwiek, szczególnie na odcinki najtrudniejsze, jeśli chcą pozostać wierni apostolskiej żarliwości, która podyktowała ich Ojcu tę wspaniałą odpowiedź daną biskupowi Guérinowi:

Zapytuje mnie Wasza Ekscelencja, czy jestem gotów dla rozpowszechnienia Ewangelii udać się gdzie indziej niż do Béni-Abbès. Jestem gotów w tym celu pójść na krańce świata i żyć tam aż do Sądu Ostatecznego[11].

II. List z Béni-Abbès

Béni-Abbès, 23 lutego 1950

Piszę te słowa w cieniu trzech drzew oliwnych, zasadzonych przez Ojca w jego ogródku, miniaturowej oazie porosłej półdzikimi palmami, położonej w głębi wąwozu, na dnie którego przepływa strumyk dostarczający nieco czystej wody, ale bardzo niewiele. Panuje tu zupełna cisza i wielki spokój.

Już piąty dzień jesteśmy w Béni-Abbès. Jakże szybko upłynął mi ten czas, podzielony między Braci, Siostry i kaplicę Ojca, gdzie już od niedzieli Najświętszy Sakrament wystawiony jest dniem i nocą! Żyjemy w modlitwie i skupieniu promieniującym z tej pierwszej Wspólnoty, a obecna kaplica nie jest wprawdzie taka, jaką wybudował Ojciec, gdyż dobudowano dwa rzędy murowanych filarów podtrzymujących strop z pni palmowych. Dzięki nim powstały jednak ze wszystkich stron zakątki osnute cieniem, które sprzyjają modlitewnej atmosferze.

Ziemia jest posypana miękkim piaskiem wydmowym; pośrodku, między filarami, leżą maty. W głębi stoi ołtarz – jasno oświetlony przez dwa dość wysoko umieszczone okienka, przez które wpada jaskrawe światło pustyni – a nad nim widnieje tak dobrze znany wam obraz Serca Jezusowego, malowany na płótnie. Nie jest to już pierwotny ołtarz, który był drewniany. Obecny jest murowany, pokryty białym gipsem. Jest zupełnie prosty. Nad tabernakulum wznosi się bardzo ubogi tron z szarego drzewa, który również nie pochodzi z czasów Ojca. Najświętszy Sakrament jest wystawiony w lunuli umocowanej nad kielichem. Proste i wymowne uobecnienie Ofiary Eucharystycznej!

Przez cały dzień Mali Bracia i Małe Siostry klęczą tu lub siedzą na piasku, tuż przy Jezusie-Eucharystii. Siostry podjęły się adoracji w godzinach rannych i podczas pierwszej części nocy, Bracia – w godzinach popołudniowych i w czasie drugiej części nocy.

Przy posiłku południowym i wieczornym czytamy pod namiotem Pisma duchowe Ojca albo urywki z jego życiorysu pióra René Bazina. W tych miejscach, które były świadkami życia Ojca, w tej kaplicy, w promieniach Eucharystii, słowa jego nabierają zupełnie nowego znaczenia i staramy się lepiej zrozumieć, czego Ojciec od nas oczekuje. Nasze życie i nasze powołanie zostały przez niego wysłużone, wymodlone, przeżyte. Toteż musimy wszystko przyjmować z wielkoduszną wiernością temu, co nam przekazał. Niepodobna nie pojąć tutaj, że albo staniemy się całkiem jego synami i córkami, albo będziemy niczym. Na etapie rozwoju, na którym się obecnie znajdujemy, kiedy to cały świat stoi przed nami otworem, przywołując nasze Wspólnoty – my, świadomi swojej słabości i ogromu pracy, jaka nas czeka, wiemy, że niczego nie zdołamy dokonać bez potężnego przypływu łaski i miłości, bez kierownictwa i natchnień Ducha Świętego, które tylko serce świętego potrafi nam uprosić u Boga.

Niech wszystko to przenika do naszych dusz, rozwartych w ufnej pokorze, odwadze, zdaniu się na każde zrządzenie naszego umiłowanego Brata i Pana, Jezusa.

Słabość ludzkich środków jest rękojmią siły.

Jezus jest Panem rzeczy niemożliwych.

Jedną z rzeczy, które jesteśmy bezwzględnie winni Panu naszemu, jest to, aby nigdy się niczego nie bać.

Tutaj, w kaplicy w Béni-Abbès, ojciec de Foucauld spędzał całe godziny i całe noce z Jezusem, w zażyłym obcowaniu tak przepojonym miłością, że niepodobna go wyrazić. Tutaj, w miarę jak poddawał się działaniu Ducha Jezusowego, dochodził stopniowo do zrozumienia, na czym ma polegać jego oddanie się miłości, całkowicie i na wszystko gotowej. Tutaj dokonywała się z wolna przemiana ideału życia zakonnego, ujmowanego dotąd w zbyt ciasne ramy regulaminu zbyt uzależnianego od warunków zewnętrznych, w coraz wierniejsze naśladowanie Jezusa, a tym samym coraz bardziej uległe wymaganiom miłości bliźniego, śmiało wychodzącej naprzeciw braciom-ludziom. Rozpoczęty mur klauzurowy zakończy się rzędem drobnych kamyków, a ubogi domek w Tamanrasset stanie otworem dla wszystkich. Nie przeszkadza to jednak ojcu de Foucauld ustawicznie wpatrywać się oczami duszy w Jezusa, z uczuciem bezmiernego uwielbienia i zachwytu. Mały Brat Karol daje się prowadzić przez Boga, nie przywiązując się do żadnego z góry powziętego zamysłu, do żadnej formuły życiowej. Na jednym mu tylko zależy: by naśladować Jezusa, Jezusa w Nazarecie, oddać się całkowicie Jego miłości, miłości Eucharystii, miłości ubogich i wszystkich ludzi. Dusza jego staje się coraz bardziej wolna, a jego działalność zewnętrzna – coraz bardziej uległa żądaniom woli Bożej.

Jednakże w swej istocie powołanie jego pozostało niezmienione. Jeśli straciło dawną sztywność, jaką mu narzucała zewnętrzna forma życia, to jednak zachowało całą oryginalność powołania o charakterze swoistym, powołania przeżywanego wewnętrznie w miłosnym naśladowaniu Jezusa.

Twoją regułą – iść za Mną... To czynić, co Ja bym uczynił. W każdej sprawie pytaj samego siebie: Jak postąpiłby Pan Jezus? I czyń to. To twoja jedyna reguła, ale za to reguła bezwzględna[12].

Brat Karol jest gotów na wszystko, by iść za Jezusem, iść aż na kraniec świata i żyć aż do Sądu Ostatecznego. Zawsze jednak pozostaje małym, ubogim bratem Jezusa z Nazaretu.

Również i my powinniśmy bez lęku spojrzeć w oblicze wymagań Jezusowego wezwania. Mogę was zapewnić, Mali Bracia, i to z całą mocą, z całym przekonaniem, jakie łaska Jezusowa i przykład ojca de Foucauld wlały mi w serce, że nie powinniśmy się bać przełamywać formuł zbyt ciasnych i zasad zbyt sztywnych, jeśli tylko pozostaniemy bezwzględnie wierni tej spójni z Jezusem, przez naśladowanie Go i zjednoczenie z Nim w miłości. Dusze nasze łakną Jezusa, pragną naśladować Go w Jego rzeczywistym ubóstwie, pragną ziścić w swym życiu to wszystko, co pobłogosławił z wyżyn galilejskiej góry, pragną miłować Jezusa, wpatrywać się w Niego, wielbić Go w nieustannej modlitwie, pragną kochać wszystkich braci-ludzi, zwłaszcza najbiedniejszych, kochać ich uczuciem przyjaźni dla nich samych, jak gdyby każdy z nich był kimś jedynym na świecie, kochać ich, nie oglądając się na wyniki ani na skuteczność naszej pracy apostolskiej, bez odmierzania tego, co czynimy dla innych, bez troszczenia się o ciągłe zestawianie naszej działalności z jakąś teoretycznie ustaloną formą życia, bez sprawdzania, czy taki lub inny czyn jest zgodny z powołaniem Małego Brata. Powinniśmy – jak czynił to ojciec de Foucauld – zapytywać siebie, co na naszym miejscu uczyniłby Pan Jezus. Będziemy sądzeni na podstawie miłości i wierności, z jaką odpowiedzieliśmy na żądania Jezusowe. Jezus jest żywy, Jego Ewangelia jest żywa, On to więc powinien być najwyższą regułą naszego życia.

Odczuwam obecnie z dotkliwą przykrością jako coś ciasnego i małostkowego, jako niezręczny sposób wyrażania naszego zamiaru naśladowania Jezusa w Nazarecie, zwyczaj określania naszego ideału życiowego w sposób oderwany, przy pomocy formuł z konieczności nieścisłych. Mówi się na przykład, że życie Małego Brata powinno być „obecnością”, że jest ono „życiem ukrytym”, że nie powinno być nastawione na „skuteczność”, a musi być „współżyciem”. Wytwarza się wtedy skłonność do sądzenia jakiejś postawy czy stosunku do bliźniego za pomocą któregoś z tych określeń. Nasuwa się wtedy pytanie, czy to lub owo jest „zgodne z powołaniem kontemplacyjnym, czy nie zakrawa już przypadkiem na „duszpasterzowanie” lub „postawę aktywisty”. Nie wiem dlaczego, ale już od kilku miesięcy wprost nie mogę tego znieść. Ojciec de Foucauld nie stawiał sobie nigdy podobnych pytań, a czyny swe osądzał w świetle miłości, biorąc za sprawdzian postępowanie Jezusa. Nie próbujmy więc określać ideału Małego Brata inaczej jak przez porównanie z Jezusem żyjącym w Nazarecie, z tym, czego On od nas oczekuje. Po co zastanawiać się, czy jesteście „mnichami”, czy „misjonarzami”, czy jesteśmy zakonem „kontemplacyjnym”, „czynnym” czy „apostolskim”. Czyż taka klasyfikacja nie wydaje się sztuczna wobec prostego, konkretnego ideału, który stanie się dla każdego z nas jasny, jeśli będziemy umieli, z niewyrachowaną gotowością służenia braciom, wpatrywać się oczami kochającego dziecka w Jezusa żyjącego wśród ludzi w ubóstwie i pracy? W przeciwnym razie dojdziemy w końcu do ciasnoty, do uchybień nakazom miłości, a może nawet do bezdusznego formalizmu. Niejednokrotnie wyczułem, że macie pokusę uważać rozmowę z towarzyszami, w której była mowa o Jezusie, za sprzeczną z naszym powołaniem, bo wygląda na „apostołowanie”, gdy natomiast pogawędkę na temat sportu czy kina uważalibyście za bardziej dopuszczalną, bo przecież nasze powołanie wymaga „współżycia” ze środowiskiem. Zechciejcie mnie zrozumieć, bo pragnąłbym, abyście się tym dogłębnie przejęli. Osobiście jestem tego obecnie pewny i nikt na świecie nie zdołałby mnie zachwiać w tym przekonaniu. Popatrzcie na Jezusa i zastanówcie się – skoro jesteście Jego Małymi Braćmi – co On uczyniłby na waszym miejscu. Świat nie potrzebuje od nas nowej formy, nowej postaci życia zakonnego. Ludzie, których dusze mrą z głodu i pragnienia, bo są z dala od Tego, który jest Życiem, tęsknią do żywej obecności: podświadomie szukają Jezusa, jakiejś Osoby, Boskiej Osoby, będącej wcieloną Miłością. I będą Jej szukali w nas. Nie szukają bynajmniej realizacji – chociażby doskonałej – jakiegoś „ideału życiowego”. To, czego szukają, jest o wiele trudniejsze, o wiele bardziej wymagające, i to właśnie jest powołaniem Małych Braci. Nie bójcie się, abym chciał was nakłaniać do rozpraszania się, proszę was po prostu, abyście nie określali swego życia lub życia Braterstw przy pomocy oderwanych formuł, choćby najbardziej wypracowanych, wycieniowanych czy wyczerpujących. Milczenie, życie ukryte, współżycie, zwykła obecność, świadectwo, nieoglądanie się na skuteczność – wszystko to może istotnie znamionować nasze życie zewnętrzne, ale żadne z tych pojęć z osobna ani nawet wszystkie razem nie zdołają go określić. Nie mówcie więc nigdy: Nie mogę tego zrobić, bo to byłoby sprzeczne z takim czy innym wymaganiem naszego powołania. Ale mówcie: Nie mogę tego zrobić, bo to byłoby sprzeczne z tym, czego wymaga ode mnie miłość Jezusowa, bo nie tak postąpiłby Jezus, gdyby był na moim miejscu. Powiecie mi może, że to jest tylko sprawa doboru słów, sprawa pewnych odcieni znaczeniowych. Ja natomiast sądzę, że jest to rzecz o wiele ważniejsza. Jest to sprzeciw wobec wszelkiego zawężania posłannictwa Małego Brata do takiej czy innej postawy zewnętrznej, bo zewnętrzna postawa, jaką trzeba będzie w takim czy innym wypadku przyjąć, jest tak samo nie do przewidzenia jak samo życie, a zarazem jest to dążenie do określenia tej postawy od wewnątrz, poprzez miłosne naśladowanie Jezusa w Nazarecie. A to jest zupełnie co innego. Gdyby Brat Karol trzymał się ściśle ideału życiowego, jaki sobie postawił, oraz swej reguły z 1899 roku, to nie powinien był nigdy opuścić swej pustelni w Béni-Abbès ani swojej klauzury. Byłby wówczas pod względem zewnętrznym wierniejszy swej regule, nie naraziłby się na to, że go niektórzy uważają za człowieka niestałego, i łatwiej mógłby – w myśl utartych pojęć o doskonałości zakonnej – uchodzić za „wzorowego zakonnika”. Ale wówczas świat oczekiwałby na próżno tego wyzwalającego posłannictwa, które na nowo wprowadza Ewangelię w życie przez naśladowanie Jezusa z całą swobodą przysługującą miłości.

Nie wiem jeszcze, co czeka nasze Wspólnoty na tym świecie, natomiast jestem pewien, że Jezus chce, aby Jego Mali Bracia szli „aż na krańce świata” dawać świadectwo Jezusowi i Ewangelii. Wspólnoty znajdują się w najrozmaitszych środowiskach. Jest wprost nie do pomyślenia, aby nazaretańska tajemnica Jezusa nie mogła promieniować w każdym, jakimkolwiek bądź środowisku. Wręcz przeciwnie, trzeba być przekonanym, że nasze Wspólnoty mogą wszędzie zanieść swe posłannictwo ubóstwa, miłości, modlitwy, i to w najprzeróżniejszych i najbardziej nieprzewidzianych postaciach. Mogą oddawać się jakiejkolwiek działalności i pracy, z tym tylko zastrzeżeniem, aby nie była ona sama przez się niezdolna do wyrażenia ewangelicznych wartości, jakim Jezus chce, abyśmy pozostali wierni.

Nie sądźcie jednak, Mali Bracia, żeby to, co tu mówię, było zachętą do poświęcania się bez wyboru wszelkiej działalności lub do oddawania się nie wiem już jakiej pracy apostolskiej czy duszpasterskiej. Wręcz przeciwnie, bardziej niż kiedykolwiek pragnę, abyście wniknęli w istotę i ducha waszego powołania. Nie jest bowiem prawdą, aby Małemu Bratu wolno było, pod pozorem opacznie pojmowanego obowiązku miłości, oddawać się każdemu rodzajowi działalności. Tym, co mu na to nie pozwoli, będzie jednak przede wszystkim postawa wewnętrzna. Jeśli Mały Brat będzie naprawdę zjednoczony z Jezusem, to nawet nie przyjdzie mu na myśl uczynić cokolwiek, co nie byłoby zgodne z jego powołaniem. Skoro już raz zrozumie to powołanie od wewnątrz, wystarczy mu wpatrywać się nieustannie w Jezusa żyjącego w Nazarecie, by mógł jak ojciec de Foucauld trwać w gotowości służenia ludziom i czynić zadość ich żądaniom w sposób zgodny ze swą misją w Kościele Bożym.

Nie cofam nic z tego, co wam w ostatnich latach starałem się powiedzieć, określając ideał Wspólnot ojca Karola. Sądzę jednak, że były to tylko określenia przybliżone, coś w rodzaju zewnętrznego opisu czy też stopniowego zbliżania się do punktu, który chce się wyodrębnić. Dziś pragnąłbym wprowadzić was w samo serce, w samą duszę naszego powołania. Być może w tym łagodnym świetle, płonącym czystą miłością Jezusową, niektóre rzeczy napisane dawniej wydadzą się zbyt sztywne, zbyt schematyczne, zbyt wyrozumowane. To prawda. Czemuż jednak nie mielibyśmy i my być gotowi przyjąć nowego przypływu światła i miłości, czemuż nie mielibyśmy poddawać się ulegle wszelkim natchnieniom Ducha Świętego? Chciałbym, abyśmy byli ogromnie subtelni w naszej wierności Woli Bożej odnośnie do naszych Wspólnot. Być powołanym do tego, by swoim życiem uobecnić światu Ewangelię Jezusa, Jego błogosławieństwa i Jego przyjazną miłość do ubogich, jest sprawą zbyt wielką, prawie niepojętą. Jakże więc możemy chcieć od razu poznać wszystkie wymagania takiego życia? Często wam już to mówiłem, ilekroć stwierdzałem, że Jezus działał bezpośrednio w waszych sercach i z roku na rok przeobrażał wewnętrzne oblicze Wspólnot. Nie zmienił się przez to sam ideał, lecz spotęgowała się wierność duchowi Jezusowemu i pogłębiło powołanie, którego nie potrafimy od razu w pełni zrozumieć i wprowadzić w życie. Wiem, że coraz lepiej zdajecie sobie z tego sprawę. Chodzi tu o wierność pełną pokory i o miłosne zdanie się na Jezusa oraz o poszerzanie zbyt ciasnych ujęć ideału Małego Brata, które każdy z was jest skłonny sobie wytwarzać pod wpływem osobistego powołania. Nie starajcie się niczego określać, starajcie się po prostu żyć. A łatwiej się dowiecie, jak trzeba żyć, gdy będziecie wpatrywali się w Jezusa – co czynił tu, w Béni-Abbès, ojciec de Foucauld – niż gdybyście dochodzili do tego rozumowo na podstawie definicji określającej jakiś ideał. Jezus zaprowadzi was może dalej, niż przypuszczacie, gdzieś na krańce świata, tam, gdzie nie domyślacie się znaleźć; być może nawet do męczeństwa. Braterstwa będą się mnożyły, będą przybierały coraz bardziej zróżnicowane postaci, ale pozostaną zawsze wierne ideałowi, który jest wyrazem woli Jezusa wobec nich. Pragnąłbym tę wolę Jezusa przedstawić wam w świetle życia naszego Ojca w Béni-Abbès.

Jezus chce przede wszystkim, abyśmy byli zwykłymi biedakami, prawdziwymi ubogimi.

Mój Boże, nie wiem, czy są dusze, które widząc Cię ubogim, mogą dobrowolnie pozostać bogate... ja w każdym razie nie potrafię pojąć miłości, która nie odczuwałaby potrzeby, przemożnej potrzeby upodobnienia się do Ciebie... Być bogatym, żyć w dobrobycie, korzystać z całym spokojem ze swych majętności, podczas gdy Ty byłeś ubogi, cierpiałeś niedostatek, ledwo mogłeś wyżyć z ciężkiej pracy?... Nie, ja tak nie mogę, o Boże, nie mogę kochać w taki sposób[13]!

Będąc Bogiem, stałeś się człowiekiem... Jako człowiek stałeś się ostatnim z ludzi. Żyłeś w poniżeniu aż do zajęcia ostatniego miejsca wśród ostatnich. Zstąpiłeś między ludzi, aby wraz z nimi żyć ich życiem, życiem biednych robotników, utrzymujących się z pracy. Życie Twoje upływało tak jak ich życie, w ubóstwie i znoju. Oni byli nieznani, Ty żyłeś w cieniu ich zapoznania[14].

Nie idzie tu jedynie o ducha ubóstwa czy o cnotę ubóstwa, dające się pogodzić z jakąkolwiek działalnością czy z jakimkolwiek zadaniem. Chodzi o to, aby być ubogim wśród ubogich, robotnikiem wśród robotników, biedakiem wśród biedoty tego świata. Taki wybór stawia straszliwe wymagania. Zarówno dla ojca de Foucauld, jak i dla nas jest to wezwanie samego Jezusa. Wszystko nas do tego zmusza. Powołanie ojca de Foucauld jest pod tym względem aż nadto wyraźne. Jezus przynagla was do tego w głębi duszy, i to tak usilnie, że u niektórych z was ten głos wewnętrzny odzywa się z gwałtownością i mocą prawdziwego wołania Ducha Świętego. Wreszcie – zwłaszcza w tym roku – Opatrzność wprowadza nasze Wspólnoty na drogę rzeczywistego dzielenia losu ubogich. I wszyscy poczuliśmy, że to naprawdę sam Pan przeszedł między nami.

Jezus chce, abyśmy należeli do klas ubogich, chce, aby nas do nich zaliczano i traktowano na równi z nimi. Oto mamy powołanie wyraźnie określone. I czyż nie jest misją naprawdę apostolską to przeżywanie ubóstwa wśród wszystkich nędz tego świata, gdzie tylu ludzi pragnęłoby widzieć Kościół ubogi, zakonników ubogich i dostrzec Oblicze ubogiego Chrystusa, obecnego pośród nich?

Toteż gdy jasno zrozumiecie wasze posłannictwo jako przekazywanie miłości Jezusa pragnącego, by wołanie jego błogosławieństw dotarło poprzez wasze życie do ludzi, którzy w nie już nie wierzą, zrozumiecie tym samym, że wszelka działalność mogąca was od tego odwieść, niepozwalająca na to, by was „poczytano między ubogich”, nie byłaby zgodna z wolą Jezusa w stosunku do was. Byłaby to gorliwość i miłość bliźniego źle rozumiana.

Ale jakże czyste powinno być to ubóstwo! Jakże bardzo powinno być ubóstwem samego Jezusa, a nie tylko ubóstwem naszych braci – ludzi! Będziemy ubogimi dlatego, że Jezus chce przeżywać w nas swe ubóstwo z Nazaretu. Tylko wpatrując się w Jezusa, zdobędziemy siłę i światło potrzebne, by stać się ubogimi jak On.

Jezu, Panie mój, jakże rychło stanie się ubogim ten, kto miłując Ciebie z całego serca, nie będzie mógł ścierpieć, ażeby być bogatszym niż jego Umiłowany. Jezu, Panie mój, jakże szybko stanie się ubogim ten, kto pamiętając, że czegokolwiek nie uczyni braciom – tego nie uczyni Tobie, będzie wedle swych możliwości niósł ulgę nieszczęśliwym. Jakże prędko stanie się ubogim ten, kto z wiarą przyjmie słowa Twoje: Jeżeli chcesz być doskonałym, sprzedaj, co masz, i rozdaj ubogim!... Błogosławieni ubodzy, bo ktokolwiek porzuci majętność swoją dla Mnie, otrzyma stokroć więcej na tej ziemi, a w niebie – żywot wieczny[15]!

Mówię tu o ubóstwie, które jest życiem, życiem mogącym stać się odbiciem ubóstwa samego Boga, nie zaś o jakiejś ciasnej koncepcji jednego tylko rodzaju ubóstwa. Wiemy, że ubóstwo Jezusa będzie mogło poprzez Jego Małych Braci wyrażać się w rozmaity sposób, w zależności od środowiska i odrębnych cech osobistego powołania każdego z was. Nie wolno nam krępować swobodnego działania Ducha Świętego i ograniczać bogactwa życia Jezusa w nas. A każdy Mały Brat nie zdoła sam jeden odtworzyć w sobie wszystkich postaci Jezusowego ubóstwa, gdyż to ubóstwo nie jest brakiem, nie jest czymś negatywnym, lecz jest w swej prostocie pełnią życia.

Będą więc Mali Bracia robotnicy, których ubóstwo jest związane z pracą zarobkową. Ale będzie istnieć również bardziej wyzwolone ubóstwo tych, którzy zmuszeni będą wszystko otrzymywać od swych Braci, bo będą obdarzeni najwyższym ubóstwem choroby lub zostaną wyznaczeni do pełnienia jakiejś dodatkowej misji miłosierdzia wśród cierpiących. Wszystkie te różnorodne sposoby przeżywania ubóstwa są potrzebne, by nie uległo zniekształceniu. Bo Małemu Bratu robotnikowi może grozić to, że polegając zanadto na swej pracy, zapomni o wartości ufnego zdania się na Opatrzność, a Mały Brat, który na drodze swego życia całkowicie zawierzył Opatrzności, powinien pamiętać, że praca na utrzymanie jest także prawem Bożym. Bezsilność Małych Braci chorych będzie przypominała zdrowym, że istnieje ubóstwo jeszcze głębsze – brak sił żywotnych i możności działania. A ten, kto poświęci się całkowicie niesieniu ulgi cierpiącym na ciele lub duszy, nie pozwoli swym braciom robotnikom zapomnieć, że ubóstwo, które nie wypływa z miłości i nie zmierza ku miłości, nie jest ubóstwem, jakiego chce Chrystus. Byłoby ono ciałem bez duszy.

Dlatego to Jezus pragnie, by serca Jego Małych Braci były przepełnione miłością ku ludziom. Odczytujcie te karty, gdzie ojciec de Foucauld w poufnych rozmowach z Jezusem daje upust temu wszystkiemu, co przepełnia jego serce. Kocha i serce jego goreje na podobieństwo Serca Jezusowego. Jakże można miłować Jezusa, a w Nim i z Nim miłować wszystkich ludzi, bez tego usilnego pragnienia dawania Boga światu i bez odpowiedzenia na wołanie tylu dusz łaknących prawdziwego Królestwa Bożego? Nie bójcie się żywić pragnień apostolskich: bez nich nie kochalibyście naprawdę. W sercu ojca de Foucauld płonęły te same uczucia, które przepełniały Serce Zbawiciela. On wam opowie o konaniu Jezusa w Ogrójcu, on wam opowie, z jaką żarliwością Chrystus pożądał zbawienia świata. Jakżeby mogło nie ogarnąć was wielkie pragnienie, by rozprzestrzeniło się po świecie choć trochę tego światła, tej siły miłowania, tej cichej radości, jakie nosicie w duszy dlatego, że należycie do Jezusa?

A nikt, zapaliwszy świecę, nie nakrywa jej naczyniem ani nie stawia pod łoże, ale umieszcza na świeczniku, aby wchodząc, widzieli światło (Łk 8,16).

To Jezus zapalił światło, które jest w nas, a płonie ono w tej mierze, w jakiej jesteście jego własnością. Nie wy przeto, ale On może zechcieć, by to światło zostało umieszczone na świeczniku, aby je widziano. Skoro je zapalił, czemuż nie miałby chcieć, aby oświecało, rozjaśniało i ogrzewało ludzkie serca? Ponieważ jednak to nie wy sami zapaliliście to światło, nie do was również należy stawianie go na świeczniku. Jesteście własnością Pana, pozwólcie Mu więc działać. Nie lękajcie się, bo jeśli to naprawdę Jezus zapalił wasze światło i postawił je na świeczniku, to podmuch wiatru wdzierającego się z zewnątrz przez drzwi szeroko otwarte na przyjęcie przechodniów nie potrafi go zgasić.

Jakim prawem wolno by wam było pod pozorem prowadzenia życia ukrytego, a może nawet przez dobrowolne odcięcie się od świata, nie dopuścić, by dusze błądzące po omacku skierowały się w stronę waszego światła i ogrzały się miłością Jezusa, która jest w was?

To wszystko nie do was należy. Postępujemy zbyt często jak właściciele. Jezus chce, abyśmy byli światłością świata, solą ziemi, zaczynem w cieście. Wiecie to dobrze: On chce, żebyście „byli” światłem, solą i zaczynem, toteż trzeba tym wszystkim „być”, co nie znaczy działać. Waszym jedynym pragnieniem i zadaniem życiowym powinno być dążenie do takiego zjednoczenia z Jezusem, abyście wespół z Nim stali się światłem, solą i zaczynem. Reszta już nie do was należy. Jezus chce również, abyście byli obecni wśród świata. Trzeba będzie dawać „zjadać się” przez ludzi, którzy łakną i pragną sprawiedliwości Bożej.

Królestwo Boże szerzyć się będzie poprzez was i za waszym pośrednictwem. Ale sprawcą tego ma być Jezus. Waszym zadaniem jest żyć Ewangelią, być światłością, źródłem życia i gorliwości, jak Jezus w Galilei i Judei. Uciekanie się do innych środków polegających na ściśle określonej działalności czy metodach udaremniłoby doniosłość tego Boskiego środka, polegającego na wszechmocnej wolności działania Bożego.

Spotkacie się być może z pogardą, zapoznaniem, niezrozumieniem, odtrąceniem. Błogosławieni jesteście, jeśli się to stanie dla Imienia Jezusowego. Ale miejcie się na baczności! Zbadajcie, czy nie stało się tak dlatego, że nie umieliście przekazać Jezusowego posłannictwa z dostateczną czystością. Nasza ograniczoność sprawia, że mamy zawsze skłonność do przyćmiewania go lub okaleczania. I wtedy przestaje ono pociągać. Jeśli cierpicie naprawdę dla Imienia Jezusowego, powinniście się weselić, ale równocześnie powinny się wam serca rozdzierać, bo wszak to odrzucenie oznacza, że są ludzie, którzy nie potrafią jeszcze dostrzec Zbawiciela przechodzącego wśród nich albo się Nim gorszą. A z tego w żadnym razie nie możemy się cieszyć, bo Jezus nad tym płakał. Nie zasłaniajcie się formułami. Nie mówcie: Naszym powołaniem jest życie ukryte, zapoznane, tym lepiej więc, jeśli nikt nie zwraca na nas uwagi, tym lepiej, jeśli nas nikt nie rozumie. Tak, być może w tym czy innym wypadku tak będzie istotnie, ale jeśli zawsze i stale będziecie w ten sposób określali swoje życie, to może stać się fałszem. Nie od was zależy, czy będziecie, czy nie będziecie zapoznani. Ale nigdy nie wolno wam cieszyć się z tego, że Jezus jest zapoznany, nigdy nie wolno wam również twierdzić, że nie jest waszym powołaniem oświecać i rozgrzewać świat. Zazwyczaj miłość przeżywana musi promieniować i powinniście tego pragnąć w takiej mierze, w jakiej pragniecie, aby Jezus był lepiej znany i bardziej kochany. Czyż ojciec de Foucauld nie twierdził, że wspólnoty powinny być „ogniskami”, z których daleko i szeroko będzie promieniować miłość Jezusowa?

Jakże moglibyśmy radować się z tego, że jest inaczej? Niemniej pozostaje równocześnie prawdą, że sam Jezus został zapoznany, a wy być może jesteście powołani do przeżywania razem z Nim tajemnicy poniżenia i konania. I oto widzicie, jak dalece życie miłości jest bogatsze od formuł, jak dalece przerasta je wszystkie.

Jeśli ludzie, wśród których żyjecie, przyjdą do was, by napić się z waszego źródła wody żywej i chciwie chłonąć światło waszej prawdy, nie mówcie: Wykraczam poza ramy swego powołania, bo apostołuję. Zważcie jednak, czy dla pociągnięcia ich ku sobie nie posłużyliście się jakimiś ludzkimi środkami, czy waszego światła nie postawiliście własnoręcznie na świeczniku. Czuwajcie nad tym, abyście byli coraz bardziej mali, całkowicie zdani na Jezusa, coraz bardziej oddani Jezusowi, coraz bardziej ubodzy. I wówczas dajcie się zjadać ludziom biedniejszym od was, którzy nie znaleźli jeszcze Królestwa.

Jeśli natomiast ludzie będą odwracali się od was, jeśli wasze życie ich zgorszy, jeśli będą bluźnili Jezusowi, albo chociażby po prostu nie potrafią was zrozumieć, nie bądźcie zbyt skorzy do radowania się, nie mówcie: Spełniam moje powołanie Małego Brata, zanim nie przekonacie się, czy jesteście zespoleni ze Zbawicielem w Jego poniżeniu, czy może raczej samolubnie zamknęliście się w sobie. Zapytajcie siebie, czyście przypadkiem sami nie wsunęli pod łoże lampy zapalonej przez Boga. Zapytajcie zwłaszcza siebie, czy przez swą niezręczność lub ciasnotę umysłu, czy też brak wielkodusznej miłości nie przeinaczyliście powierzonego wam Chrystusowego posłannictwa.

Błogosławieni cisi, albowiem oni posiądą ziemię! Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni! (Mt 5,5–6).

Myślę, że w niektórych środowiskach potrzeba będzie olbrzymiego wysiłku, by nie sprzeniewierzyć się żadnemu z aspektów Jezusowego Królestwa. Królestwo Boże musi przeświecać poprzez nas w całej swojej prawdzie. Jest cichość i pokój, i męstwo Chrystusowe, ale istnieją również wymagania Chrystusowej sprawiedliwości, wszystko to zaś w miłości, bez nienawiści, nawet wtedy, gdy trzeba podjąć słuszną walkę. Musimy ujawniać całą prawdę Królestwa. Zależnie od wrodzonego usposobienia każdy z was będzie miał oczywiście inne powołanie osobiste. Jeden będzie się czuł bardziej powołany do milczenia i słodyczy, drugi – do wykazania swą postawą, że Jezus nie odrzuca żarliwego dążenia klasy robotniczej do prawdziwej sprawiedliwości społecznej.

Zawsze jednak czuwajcie nad tym, Mali Bracia, abyście pod wpływem swego osobistego powołania nie zniekształcili treści Jezusowego posłannictwa. Wówczas bowiem będziecie zapóźnieni już nie „dla Jego Imienia”, ale raczej dlatego, że nie można było w was dostrzec tego prawdziwego oblicza Chrystusowego, którego ludzie oczekują.

Od was, Mali Bracia, żąda Pan Jezus przede wszystkim daru z samych siebie na rzecz najbiedniejszych, daru złożonego z przyjaźni zupełnie bezinteresownej. Pan Jezus chce, abyście serdecznie i po bratersku ukochali tych, których wam przyśle, zwłaszcza najbardziej opuszczonych i najbardziej cierpiących.

Mali Bracia nie są powołani do organizowania dzieł dobroczynności materialnej czy duchowej, nastawionych na jak największą wydajność. Jezus tego od was nie wymaga, ale żąda w zamian wyższego świadectwa i pewnego przeciwstawienia się pokusie technizacji, na jaką narażona jest apostolska działalność Kościoła. Macie ukochać serdecznie i po przyjacielsku kilku nieszczęśliwych, ubogich czy chorych, których On postawi na waszej drodze. Macie w nich dostrzegać ludzi, a nie przypadki wymagające wsparcia. Często zresztą nie zdołacie ulżyć ich cierpieniom, jakkolwiek waszym obowiązkiem będzie uczynić w tym celu wszystko, co się da w ramach ubogich środków, jakimi rozporządzacie. Pan Jezus uzdrowił kilku chorych, którzy mu zabiegli drogę, umiłował małe grono przyjaciół, a wszystko to czynił spokojnie, po ludzku, nie troszcząc się ani o ilość, ani o wydajność.

Ilekroć na drodze swej spotkacie jakiegoś biedaka, bezrobotnego, byłego więźnia czy rodzinę w ciężkiej potrzebie, pamiętajcie, że należy się im cała wasza miłość. Każdy człowiek jest na podobieństwo Boga jakimś absolutem. Toteż nie jest stratą czasu kochać najmniejszego spośród ludzi jak brata, kochać go tak, jak gdyby był sam jeden na świecie. Śmiem powiedzieć, że bez względu na jego nędzę moralną jest on równie godny miłości jak sam Bóg.

Stosunek Małych Braci do bliźnich powinien być na wskroś przepojony szacunkiem i względami, jakie należą się obrazowi Bożemu w każdym człowieku. Stałą cechą charakterystyczną Braterstw powinno być to nieoglądanie się na wyniki i skuteczność okazywanej ludziom miłości, jeśliby one miały przeszkadzać w serdecznym traktowaniu każdego człowieka jako członka rodziny, jako istoty jedynej na świecie.

Niektórzy z was zostaną powołani do służby w szpitalach, przychodniach lub przytułkach dla trędowatych. Przypadnie im obowiązek pielęgnowania chorych. Powinni spełniać go w duchu miłości i z całą fachową znajomością rzeczy. Jednakże Braterstwa nigdy nie podejmą się jakiegokolwiek dzieła zorganizowanego.

Jestem pewien, że zrozumieliście to wszystko, co wyrażam tu bardzo nieudolnie. Życzeniem Jezusa jest, abyście się poświęcili miłowaniu braci. Toteż wyrzeczenie się widzialnych wyników i osiągnięć na korzyść miłości braterskiej i przyjacielskiej, co bynajmniej nie oznacza potępienia dążności do posługiwania się po chrześcijańsku wynalazkami techniki, stanie się na właściwej sobie płaszczyźnie miłości nadprzyrodzonej niejako świadectwem tego sposobu, w jaki Jezus nie przestaje kochać każdego ze swych braci, a zarazem stanie się czynnym uczestnictwem w tej Jego miłości.

Odkąd to zrozumiałem, mam doprawdy szacunek dla uporu biednego koczownika, który będąc chory, woli umierać spokojnie w swoim namiocie, otoczony troskliwością swych bliskich, niż dostać się do szpitala, gdzie by może wyzdrowiał, ale gdzie byłby już tylko jakimś bezimiennym przedmiotem, jednym z „przypadków” wśród wielu innych, numerem na sali. On ma słuszność, a nie człowiek współczesnej cywilizacji, jego ludzki instynkt każe mu bowiem ustawiać cierpienie fizyczne, a nawet śmierć na ich właściwym miejscu, czyli uważać je za mniejsze zło niż zagładę osobowości. Pamiętajcie o tym zawsze, gdy będziecie mieli do czynienia z ludźmi.

Dla Małego Brata wszelkie ilościowe ocenianie działalności byłoby pozbawione sensu. Musimy uczynić wszystko, aby ocalić ten braterski stosunek do człowieka w Braterstwach poświęconych pielęgnowaniu chorych, jak się to może zdarzyć w niektórych krajach misyjnych. Mali Bracia będą również powołani do tego, by zwyczajnie, jak przyjaciele, współżyć z ludźmi, których społeczeństwo nie umie już traktować jak osoby: z więźniami, uchodźcami, ze skazańcami. Mały Brat nie będzie mógł uczynić dla nich nic ponad to, że będzie się do nich odnosił jak do ludzi i przyjaciół. Ale będzie to dar bezcenny.

Nie potraficie stać się ubogimi, jak tego chce Jezus, nie zdobędziecie się na odwagę, by wziąć na siebie brzemię robotników i chorych, nie zdołacie kochać sercem dostatecznie pokornym i braterskim, jeśli nie będziecie zjednoczeni z Jezusem. Bo jedynie z ustawicznej kontemplacji swego „umiłowanego Brata i Pana, Jezusa” zaczerpnął Karol de Foucauld swoje przemożne pragnienie upodobnienia się do Niego we wszystkim: w Jego ubóstwie, w Jego pracy, w Jego poniżeniu, w Jego cierpieniu, a nade wszystko w Jego wielkodusznej, heroicznej miłości.

Potrzeba tu jednak jeszcze czegoś więcej. Nie chciałbym, abyście uważali modlitwę i zjednoczenie z Jezusem za środek do zrealizowania tego życia według Ewangelii, które was pociąga. Byłoby to całkowite odwrócenie wartości, zupełne niezrozumienie duszy ojca de Foucauld. Przeczytajcie jego rozmyślania, a przekonacie się, że Jezus jest Tym, którego miłuje on nade wszystko dla Niego samego. Mali Bracia, nie zapominajcie o tym nigdy. Ale jakże zdołam za pomocą słów przekonać was, że Jezus jest w waszym życiu Wszystkim i że powinien być waszą jedyną miłością, a wszystkie inne miłości – tylko jej wykwitem, oraz że Jezus jest także tym Wszystkim, za którym tęskni zarówno cały świat, jak i każdy człowiek z osobna? To przeświadczenie musiało być punktem wyjściowym waszego powołania i jeden tylko Bóg mógł wam dać zrozumienie tej prawdy, bo nie bylibyście przyszli, gdybyście w głębi duszy nie usłyszeli wezwania Jezusowego. Jedynie dla Niego samego poczęliście opuszczać wszystko. Ale to nie wystarcza. Ten pierwszy wybór trzeba będzie ustawicznie odnawiać. Ta miłość – jeszcze niedoskonała, miłość w zalążku – będzie musiała wzrastać. Moje pouczenia wydają mi się bardzo nieporadne w porównaniu z kartami skreślonymi przez Brata Karola od Jezusa. Toteż zachęcam was do odczytywania ich, gdyż znajdziecie tam porywającą siłę wyłącznej, płomiennej miłości Jezusa.

Dzieci moje, podczas modlitwy jednego od was chce: miłości, miłości, miłości[16].

Takiego właśnie świadectwa oczekuje dzisiejszy świat, gdyż zbytnio może skomplikował stosunki człowieka z Bogiem. Za dużo się rozumuje, zbyt wiele metod, środków i techniki chce się stosować nawet w dziedzinie życia duchowego i pracy apostolskiej. Niechże więc proste, żarliwe współżycie z Jezusem będzie waszą siłą i waszym światłem. Nie wstydźcie się tego, a zwłaszcza nie wstydźcie się nigdy waszej przyjaźni z Jezusem. On tego od was żąda. W tej przyjaźni z Jezusem leży cała przyczyna wzmagającego się promieniowania ojca de Foucauld, promieniowania niestojącego w żadnym stosunku do literackiej wartości rozważań pozbawionych zalet stylu i formy, które pisał tylko dla siebie, bez żadnej dbałości o sposób przedstawienia, bez uciekania się do jakichś artystycznych środków obliczonych na wywołanie wzruszenia. Te karty są odbiciem jego życia. Wy też nie możecie mieć innego ideału.

Przedłużać w sobie życie Jezusa: myśleć Jego myślami, mówić Jego słowami, spełniać Jego uczynki... Niech On żyje we mnie... Być obrazem Pana naszego w Jego życiu ukrytym. Życie swoje zmienić w wołanie głoszące Ewangelię... Veni – Przyjdź! Trzeba, żeby odwaga stanęła na wysokości woli... Nadeszła godzina miłowania Boga, szukania Boga samego[17].

Taka zażyłość z Jezusem jest sprawą zbyt wielkiej wagi, bym ją mógł omówić w kilku zdaniach. Innym razem obszerniej poruszę ten temat, na razie chciałem wam tylko zwrócić uwagę na pierwszoplanowe miejsce, jakie w życiu Małego Brata przypada modlitwie. Wydaje mi się, iż życie modlitwy ojca de Foucauld wykazuje kilka znamienitych rysów, które spróbuję tu pokrótce przedstawić.

Podobnie jak nasz Ojciec, musimy zawierzyć Jezusowi, Nauczycielowi rzeczy niemożliwych. Musimy uwierzyć, że Jezus nas wezwał, a zatem – logicznie rzecz biorąc – zaczerpnąć z prawdziwości tego wezwania odwagę potrzebną do przyjęcia powołania, które zażąda od nas, być może, heroizmu, i dla Jezusa ważyć się na wszystko.

Małej wiary, czemuś zwątpił? (Mt 14,31).

Jakże wielkiej wiary żąda od nas Pan nasz! I słusznie... bo powinniśmy zawierzyć Mu całkowicie! Gdy Pan powiedział: „Przyjdź!” – Piotr nie powinien się był już niczego obawiać, ale z ufnością iść po wodach... tak samo, gdy Jezus z całą pewnością zawezwał nas do jakiegoś stanu, dał nam jakieś powołanie, nie powinniśmy się niczego lękać, lecz bez wahania stawić czoło najbardziej nawet niepokonalnym przeszkodom. Jezus powiedział: „Przyjdź!” – mamy więc łaskę, by chodzić po wodach. Wydaje się nam to niemożliwe, ale Jezus jest Panem rzeczy niemożliwych... Potrzeba tedy trzech rzeczy: najpierw trzeba postąpić jak Piotr i błagać Pana Jezusa, by nas bardzo wyraźnie przywołał ku sobie, po czym, gdy wyraźnie usłyszymy słowo: „Przyjdź!”, bez którego nie mamy prawa rzucać się w wodę (byłaby to zarozumiałość, nieroztropność, poważne narażenie życia, byłby to grzech, często nawet grzech ciężki, gdyż narażanie życia duszy jest bardziej godne kary niż lekceważenie życia ciała), gdy już wyraźnie usłyszymy to wołanie (do tego zaś czasu obowiązkiem naszym jest modlić się i czekać), musimy rzucić się w wodę bez wahania, jak św. Piotr. W końcu, ufni w słowo „Przyjdź”, które wyszło z ust Boga, powinniśmy do końca iść po falach, bez cienia niepokoju, przekonani, że jeśli kroczymy z wiarą i wiernością, to wszystko na tej drodze, na którą nas Jezus wzywa, stanie się nam łatwe, a to na mocy tego słowa: „Przyjdź”. Idźmy więc naprzód z niewzruszoną wiarą po drodze, na którą On nas wzywa, gdyż niebo i ziemia przeminą, ale słowa Jego nie przeminą[18]!

Życie niektórych Małych Braci, położenie, w jakim znajdują się niektóre Wspólnoty, wydadzą się nam nieraz przedsięwzięciem szalonym, przekraczającym ludzkie siły. Będzie to może i prawda, ale skoro Jezus tego chce, nie wolno nam się wahać. U podstaw naszych stosunków z Jezusem leży silna, niezłomna wiara.

Ta sama wiara zawiodła ojca de Foucauld poprzez miłość i bezgraniczne uwielbienie ku Eucharystii. Tak też i nas powinna wiara doprowadzić poprzez Ofiarę Eucharystyczną do przyjaźni serdecznej i mocnej z Osobą Jezusa. Dla ojca de Foucauld Jezus nie mógł być kimś dalekim i oderwanym, nawet wówczas gdy Ojciec w ciemnościach wiary musiał walczyć o zachowanie osobistej łączności – choć jej już nie odczuwał – z Tym, który był jego jedyną miłością, albo gdy z cierpliwą wytrwałością wiernie i odważnie trwał w modlitwie, często bolesnej. Tu właśnie, Mali Bracia, którzy nie zawsze wiecie, jak macie się modlić, a chcecie się tego nauczyć, powinien ojciec de Foucauld stać się wam wzorem.

Całe nasze życie, podobnie jak jego życie, zależy od stopnia zażyłości z Jezusem. I tu również powinien ojciec de Foucauld stać się naszym przewodnikiem. Duch Jezusa nie modli się w naszych sercach, dopóki nie wyjdziemy na Jego spotkanie, dopóki nie utorujemy Mu drogi. Modlić się – to myśleć o Bogu, miłując Go. Ta prosta definicja modlitwy dana nam przez Ojca wskazuje dostatecznie, że powinniśmy dokładać wszelkich starań, aby nauczyć się myśleć o Bogu. Ojciec de Foucauld był równie daleki od postawy biernej, wyczekującej wszystkiego od działania Ducha Świętego, jak daleki był od nadmiernego uciekania się do metod, by skierować swą myśl ku Jezusowi. Ale w jego sposobie modlenia się jest jakieś oddanie się: żarliwe, odważne, jasno określone, w które wkłada się całą swoją wolę, całą swoją istotę.

Mały Brat powinien nauczyć się trwać w zjednoczeniu z Jezusem w przeróżnych sytuacjach, z których niejedne wydadzą mu się może szczególnie trudne. Nie powinniśmy się spodziewać, że to zjednoczenie – jakkolwiek jest niezasłużonym przez nas darem Jezusa – osiągniemy bez wysiłku. Trzeba przede wszystkim położyć w Bogu nadzieję najbardziej szaloną i wiarę bezgranicznie ufną, a potem wszystko, co jest w nas najlepszego – nasz rozum i nasze serce – należy wprząc w ćwiczenie się w modlitwie i trwać w obecności Jezusa, za pomocą jakiejś metody prostej, ale ściśle określonej. Chciałem tylko wspomnieć o tym przy sposobności, ale sądzę, że jest rzeczą ważną, abyście w ojcu de Foucauld widzieli kogoś, kto jest rzeczywiście powołany do tego, by swych Małych Braci nauczyć, jak mają się modlić. Tutaj właśnie w kapliczce jego Wspólnoty zrozumiałem, że Ojciec powinien być naszym mistrzem w modlitwie.

Brat Karol – oprócz milczącego wpatrywania się w Jezusa, oprócz miłosnego trwania u Jego Stóp – zawsze rozpamiętywał słowa Boże zawarte w Ewangelii, aby dostosować do nich swoje życie. Jeżeli będziemy z miłością wczytywać się w Ewangelię i potrafimy słowa Jezusowe wziąć sobie do serca jako bezwzględne nakazy życiowe, Ewangelia stanie się dla nas naprawdę żywą regułą postępowania. Im bardziej dostosujemy się do niej, tym lepiej będziemy ją rozumieli. Nie przyjmujemy nigdy żadnego oświecenia, choćby było najmniejsze, bez wprowadzenia go natychmiast w czyn, w nasze życie. Nic nie jest tak wycieńczające ani tak jałowe jak myślenie o prawdach i wartościach moralnych na płaszczyźnie wyłącznie intelektualnej, jak gdyby w zamkniętym kręgu – bez wcielania ich w czyn i wprowadzania w życie.

Nie mogę pojąć miłości bez odczuwania potrzeby, przemożnej potrzeby upodobnienia się do Jezusa[19].

Oto w jaki sposób powinniśmy, Mali Bracia, pojmować to posłannictwo miłości, które Ojciec nam przyniósł. Wszystko, co się w tym posłannictwie zawiera, jest życiem, naśladowaniem Jezusa, ewangeliczną prostotą.

Sądzę, że na tych kilku stronach wystarczająco określiłem, co powinno stanowić istotę naszego życia, toteż nie zamierzam kończyć tego listu jakąkolwiek dodatkową definicją.

Ale – zapytacie mnie może – co mamy odpowiadać tym, którzy proszą nas o bliższe wyjaśnienie naszego trybu życia i chcą wiedzieć, czy jesteśmy zakonem kontemplacyjnym, czy nie? Raz jeszcze powtarzam: jestem pewien, iż ojciec de Foucauld nie da się osądzić na podstawie schematów, zakładających jakąś specjalizację w jednej z form życia zakonnego. Ojciec był i człowiekiem oddanym kontemplacji, i mnichem, i apostołem, i misjonarzem, ale na swój sposób. I my powinniśmy być tym wszystkim, podobnie jak on. Odpowiadajcie więc po prostu, że Mali Bracia usłyszeli wezwanie Jezusa do naśladowania z miłości Jego życia w Nazarecie, do życia Ewangelią wśród ubogich, z sercem pełnym wielkiej braterskiej miłości dla wszelkiego stworzenia oraz do trwania w nieustannej modlitwie eucharystycznej. Co zaś się tyczy zewnętrznej strony ich życia, to będzie ona mogła przybierać najbardziej różnorodne postaci, byleby tylko pozostali wierni swemu wyżej określonemu wewnętrznemu powołaniu oraz swemu stanowi ludzi ubogich.

Ojciec de Foucauld nie od razu, lecz kolejnymi etapami doszedł do pełnego zrozumienia swego powołania. Właściwością życia jest, że zaczyna się ono od zalążka, by wzrastać powoli aż do pełnej dojrzałości. Ten sam proces dokonywać się będzie w duszy każdego Małego Brata. Niezależnie od żarliwości swych pragnień i ofiarności, nie od pierwszego dnia potrafi on przez życie modlitwy prowadzone wśród ludzi składać świadectwo Jezusowi i Jego Ewangelii. Będzie musiał do tego dorastać, przechodząc stopniowo przez różne etapy, których trwanie, a nawet kolejność nie dla każdego będą jednakowe. Samotność i życie ukryte, umęczenie pracą i poświęcenie się na rzecz ubogich, skupienie i studia stanowią dla wszystkich nieodzowne etapy. Niektórzy jednak będą potrzebowali dłuższego okresu życia ukrytego, zanim potrafią żyć wśród ludzi w zjednoczeniu z Jezusem. Inni natomiast wręcz przeciwnie, dopiero wtedy będą mogli prowadzić życie naprawdę skupione, ofiarne i wolne od złudzeń, gdy przejdą przez próbę poświęcenia się dla drugich. Trzeba będzie zwracać baczną uwagę na to, aby każdego umieszczać w warunkach najbardziej sprzyjających działaniu Ducha Świętego w jego duszy. Niektórym będą może potrzebne długie lata przygotowania, zanim potrafią żyć w pełni ideałem Małych Braci.

Sądzę zresztą, że te różnorodne okresy przygotowawcze nie zawsze będą wymagały odrębnego trybu zewnętrznego życia. Idzie tu raczej o zachowanie odmiennej postawy wewnętrznej nawet wówczas, gdy znajdziemy się w tych samych co inni zewnętrznych warunkach pracy lub misji. Idzie tu o pewne etapy psychiczne, o rzetelne poznanie samego siebie, o należyte pojmowanie tego, czego Duch Święty w każdej chwili od nas żąda.

W większości wypadków mniej lub bardziej powolne dojrzewanie wewnętrzne będzie się odbywało w zwyczajnych Wspólnotach oddanych pracy lub misjom. Jednak okresy skupienia w pewnych odstępach czasu będą zawsze nieodzownie potrzebne. Dlatego to poszczególne Wspólnoty będą z biegiem czasu ogniskować się wokół Wspólnot, stanowiących ośrodki całkowicie oddane adoracji. Jednym z głównych takich ośrodków stanie się zapewne Wspólnota w Béni-Abbès, nie tylko ze względu na liczbę Braci, jaką może pomieścić, ile dlatego, że pozostanie ona na zawsze dla wszystkich uczniów ojca de Foucauld miejscem, gdzie ideał ewangeliczny, stanowiący treść ich życia, został przeżyty i przemodlony.

III. List z Mar-Elias

Pustelnia Mar-Elias koło Damaszku (Syria), 10 czerwca 1950

Wynijdź, a stań na górze przed Panem.

A oto Pan za chwilę przejdzie (1 Krl 19,11).

Nie jest chyba wynikiem zwykłego przypadku, że ta chwila samotności została mi dana właśnie tu, w tym świętym przybytku, gdzie bardzo dawna ludowa tradycja syryjska upatruje miejsce pobytu proroka Eliasza „w damasceńskiej pustyni” (1 Krl 19,15). Jest to uboga kapliczka uczepiona zbocza skalistej grani, wznoszącej się nad pustynną równiną. Nie mieszka tu żaden stróż. Dochodzi się do niej po stopniach opadających z płaskowzgórza. Kilka grot, wśród nich jedna zamieniona na sanktuarium z ołtarzem i wnęką na obraz, tworzą jak gdyby jej przedłużenie. Wszystko to jest ubogie i wyglądałoby na opuszczone, gdyby nie różne, naiwne świadectwa ludowej pobożności: kolorowe lampki ociekające oliwą, grube, pstre świece zawieszone jako wota i całe mnóstwo rozmaitych drobiazgów, szmatek, szpilek, pukli włosów, którymi obwieszone są ramy obrazu proroka nad ołtarzem zarówno w kapliczce, jak i w grocie. Piszę do was z tego małego kościółka, mając przed oczami wielką, dwumetrowej wysokości ikonę, przedstawiającą proroka, jak rozpłomieniony gorliwością Imienia Pańskiego dzierży w ręku miecz, którym przed chwilą uśmiercił fałszywych proroków Baala; jeden z nich z poderżniętym gardłem leży u jego stóp. Druga ikona, o wiele mniejsza, w stylu prymitywnym przedstawia tę samą scenę, a nad nią – wstępowanie proroka do nieba w swym ognistym wozie, podczas gdy Elizeusz wyciąga ramiona, by pochwycić płaszcz swego mistrza.

Odczytałem sobie wczoraj rozdziały Starego Testamentu, w których jest mowa o tym mężu Bożym. Naprawdę wyczuwa się jego ducha w tym dzikim pustkowiu, gdzie dolatuje tylko łoskot wichru obijającego się wśród skał. Eliasz był niewątpliwie człowiekiem opasanym Bożą mocą, człowiekiem, który wśród ludu omamionego przez bałwochwalczy materializm, wśród przygód życia szarpanego między rozliczne wymagania imperatywnej misji i w utrudzeniu serca, świadomy swej nędzy, a jednocześnie przeniknięty tęsknotą za widokiem Bożego oblicza[20], którego tajemniczy cień zarysował mu się ongiś w górskiej pieczarze – złożył świadectwo jedynemu, transcendentnemu majestatowi izraelskiego Boga.

Uderza w nim potężny kontrast pomiędzy Bożą mocą a osaczoną przez zniechęcenie ludzką słabością, pomiędzy przynależnością do swego narodu, za który uczyniono go odpowiedzialnym, a potrzebą samotności. Pan mieszka w duszy Eliasza. Świadomość własnego posłannictwa, niezachwiana wiara sycona nadzieją, niestrudzone męstwo – oto znamienne rysy jego duszy. Pragnąłbym, aby ten właśnie duch Eliaszowy wstąpił i w wasze dusze, Mali Bracia. W duszy ojca de Foucauld pożerający ogień miłości Bożej pozostawił te same głębokie ślady.

A od dni Jana Chrzciciela aż dotąd Królestwo Niebieskie gwałt cierpi i gwałtownicy porywają je. Wszyscy bowiem Prorocy i Zakon aż do Jana prorokowali. Jeżeli zaś chcecie, możecie przyznać: tenci jest Eliaszem, który ma przyjść. Kto ma uszy ku słuchaniu, niech słucha (Mt 11,12–15).

Pragnąłbym, żebyście raz jeszcze przemyśleli te strony z pism ojca de Foucauld, które są echem tego ducha. Niech one wyryją się nie tyle w waszej pamięci, ile w waszym życiu[21]. Odczytujcie je szczególnie w chwilach, kiedy chcielibyście – uświadamiając sobie boleśnie przepaść między własną nędzą a trudnym powołaniem naszych Wspólnot, które każe wam żyć wśród ludu oddanego w niewolę bożków uczynionych ręką ludzką – schronić się w cieniu jałowca małoduszności i zniechęcenia.

Właśnie tu, do tej groty proroka Eliasza, będą od czasu do czasu wysyłani niektórzy z Braci, by w imieniu wszystkich prosić o udzielenie nam tego ducha męstwa w miłości. I w tymże duchu Jezusowym, duchu ufnej nadziei w naszą misję, w duchu męstwa, pełnego żarliwej miłości, chciałbym na nowo pod kątem widzenia naszego życia zakonnego i życia modlitwy omówić z wami istotny sens naszego stanu ubogich ludzi pracy oraz płynące z niego konsekwencje.

Co jest przyczyną, że sprawa tak prosta jak wybór pracy fizycznej i życia z pensji, by być ubogim, naprawdę ubogim jak proletariusz, co jest, powtarzam, przyczyną, że to postanowienie – tak proste, a wykonywane z miłością przez tylu świętych na przestrzeni wieków – od czasu, kiedy Jezus żył jako pracownik fizyczny, nasuwa w naszych czasach takie problemy, że nie można już podjąć próby połączenia stanu zakonnego z życiem robotniczym, bez postawienia sobie pytania, czy takie połączenie jest w ogóle dopuszczalne. Czyżby w XX wieku stało się niemożliwością żyć wśród ubogich ludzi zupełnie prostym życiem wedle Ewangelii Chrystusowej, życiem opartym na codziennej najemnej pracy, bez doznawania wrażenia, iż siłą tego faktu stawiamy siebie poza nawiasem warunków wymaganych przez Kościół dla prawdziwego życia zakonnego? Czyż pierwsi pustelnicy nie pracowali jak ubodzy? Czyż nie sprzedawali owoców swego codziennego trudu na targach, wśród tłumu biedoty, której istotnie stanowili cząstkę? Czyż Franciszek z Asyżu i jego pierwsi towarzysze nie żyli wśród prostego ludu, od którego nie różnili się ani ubiorem, ani trybem życia, ani możnością wykonywania jakiejkolwiek, najpospolitszej nawet czy najbrudniejszej roboty?

Nikt oczywiście nie podaje w wątpliwość samej możliwości pogodzenia pracy fizycznej z poglądami chrześcijańskimi. Tu jednak nie idzie wyłącznie o zewnętrzne naśladowanie Jezusa robotnika, czy też o sposób zarabiania na życie. Ci, do których w Imię Chrystusa pragniemy się zbliżyć, posiadają zbiorową duszę. Bo istnieje niewątpliwie zbiorowa dusza robotnicza. I ona to szuka Boga. I ją to właśnie Kościół utracił. Toteż musimy być zjednoczeni ze środowiskiem robotniczym nie tylko w pracy, ale i sercem. I chyba tu właśnie zaczyna się trudność. Istnieje klasa robotnicza. To jest fakt. Posiada właściwy sobie sposób odczuwania, swoistą mentalność, własne problemy. Całe pytanie polega na tym, czy w obecnej sytuacji można być robotnikiem, należeć rzeczywiście do klasy robotniczej i nie być zarazem – poniekąd nieuchronnie i niemal bezwiednie – zmuszonym do wyznawania lub co najmniej do stosowania w praktyce zasad sprzecznych z zasadami chrześcijańskimi? Wiemy na podstawie orzeczeń Kościoła i wszystkich reakcji naszej chrześcijańskiej wiary, że nie możemy przyjąć materialistycznego poglądu na świat. Czyżby jednak umysłowość robotnicza była aż tak dalece przepojona tym poglądem, by wszelkie inne pojęcia, wszelkie inne punkty widzenia musiały jej być, siłą rzeczy, obce? Jeśli nawet czasami i na niektórych odcinkach musimy z bólem serca stwierdzić, że tak jest istotnie, to jednak nie możemy w żadnym wypadku przyjąć samego założenia. Bo skoro nie wolno nam myśleć inaczej niż Kościół, to trudno sobie wyobrazić bardziej pesymistyczny pogląd na dzieło Odkupienia, gdyż oznaczałby on wykluczenie – jak gdyby mocą nieuchronnego mechanizmu – klasy robotniczej z łona Kościoła.

Wierzymy całą siłą naszej wiary, iż Jezus żąda, abyśmy go reprezentowali wśród najuboższych Jego braci. Toteż – z miłością i w granicach całkowitego posłuszeństwa Kościołowi – uczynimy wszystko, co w naszej mocy, aby nam pozwolono żyć wśród ubogich i dzielić ich trud, ich pracę, ich warunki życiowe.

Będziemy po przyjacielsku dzielić ich kłopoty. Nie będziemy nigdy ich sądzić ani potępiać. Jezus ma do tego prawo.

Kochać ich będziemy nawet w ogniu walki, ale nie podzielimy nigdy żadnego uczucia nienawiści ani go nie będziemy pochwalać. Nasza miłość musi pozostać powszechna nawet wtedy, gdy skłania się najchętniej ku najbardziej nieszczęśliwym.

Nigdy nie sprzeniewierzymy się miłości Chrystusowej, choć w duszy będziemy nieraz cierpieli z powodu pozornej bezradności, na jaką nas ta miłość skaże niekiedy w obliczu niesprawiedliwości. Nasza obecność wśród ludzi musi być jednak przede wszystkim duchowa, przepojona miłością. I chociaż nie możemy czynnie współwalczyć wraz z braćmi zaangażowanymi w walkę, musimy jednak z całej siły naszej miłości solidaryzować się z nimi.

Nie zawahamy się ani przez chwilę pomiędzy posłuszeństwem, należnym wyraźnemu nakazowi Kościoła, a tym, co wydaje się nam koniecznym wyrazem solidarności z proletariatem. W razie sprzeczności pomiędzy tymi wymogami możemy tylko cierpieć w głębi serca, wiedząc, jak w tym punkcie masy pracujące oddalają się od widzialnego Kościoła, i stwierdzić naszą niemoc wobec tego stanu rzeczy, któremu możemy co najwyżej zaradzić przez wzmożony wysiłek miłości i coraz bardziej ofiarny, osobisty udział w Męce Chrystusowej. Wszelkim zaś brakom moralnym oraz mistyce o pokroju wyłącznie doczesnym, musimy w szczególniejszy sposób przeciwstawić wielkoduszną modlitwę, która utrzyma całe nasze życie pod dobroczynnym wpływem obecności Jezusa.

Przez swój stan i tryb życia Mali Bracia powołani są do modlitwy odkupieńczej, modlitwy prawdziwej i autentycznej. Musi się ona wznosić właśnie wśród zmęczenia, cierpienia, trudności życia ubogiego i pozbawionego spokoju. I właśnie to trzeba podkreślić, jeśli chcemy, aby nas zrozumieli ci, którzy się czują powołani do modlitwy bardziej skupionej w cichej, wielbiącej kontemplacji Boga. Taka modlitwa, jeśli jest wielkoduszna, stanowi właściwie jedyny bezpośredni sposób, jakim wyraża się życie miłości mnicha samotnika. Toteż jest rzeczą słuszną, aby w jego życiu wszystko było podporządkowane tej formie modlitwy, chociaż cisza i spokój, jakich się ona domaga, pociągają za sobą oczywiście też pewne niebezpieczeństwa, których nie potrzebuję tu wymieniać.

Natomiast Mali Bracia Jezusa są powołani do przeżywania wysiłku w modlitwie i wierze, wysiłku, którego źródłem będą niekiedy ich własne, osobiste cierpienia, ale częściej jeszcze pełny udział w fizycznej i moralnej nędzy otoczenia.

To współodczuwanie z ludzkością cierpiącą jest nieodłączne od ich modlitwy. I tu nie może być mowy o żadnej połowiczności.

Obowiązkiem kartuza i trapisty jest oddawać się w odłączeniu od świata modlitwie kontemplacyjnej. Mały Brat nie powinien na ogół dążyć do modlitwy oderwanej od tej cząstki ludzkiej męki, jaką nosi w sercu. Z duszy jego musi wznosić się modlitwa zapracowanej ludzkości, wprzęgniętej w mozolny, codzienny trud. Nie powinniście się tedy dziwić, Mali Bracia, kiedy stwierdzicie, że modlitwa wasza przybiera najczęściej postać bolesnego porywu, ciemnego oczekiwania czy nienasyconej tęsknoty za Chrystusem-Zbawcą przy równoczesnej świadomości (niekiedy aż bolesnej), waszej nieudolności i niemocy. Nie sądzę, aby modlitwa, w której moglibyście trwać i odpoczywać, była zgodna z waszym powołaniem. Z miłości związaliście swój los z losem ludzi, torujących sobie w trudzie i męce drogę ku światłu. Ćwicząc się w modlitwie wiary, wymodlicie im to minimum wiary, które jest im niezbędne dla skierowania swego życia ku Bogu. Przez wysiłek nadziei, który niekiedy tylko bardzo ociężale podnosić będzie wasze serca ku Jezusowi, ulżycie tym, których osacza rozpacz. A przez miłość, będącą nade wszystko nigdy niezaspokojonym pragnieniem znalezienia Chrystusa i posiadania Go coraz to pełniej, przez tę postać miłości, która jest bardziej tęsknotą niż odpocznieniem w posiadaniu, wymodlicie ludziom przygiętym ku ziemi tęsknotę, chociażby podświadomą, za Tym, który jest samą Miłością. Na tym właśnie polegać będzie działanie Ducha Świętego w sercach waszych i trzeba, abyście zdawali sobie sprawę z tego, w jakim was poprowadzi kierunku, abyście nie przeszkadzali Jego działaniu w was i oswoili się z tą formą modlitwy. Jak zawsze, tak i tu wzorem naszym jest Jezus. Naszym szczególniejszym powołaniem jest przeżyć modlitwę, która wznosiła się z Jego serca, gdy był otoczony rzeszą chorych i biedaków, zmęczony trudem długich wędrówek po zakurzonych gościńcach, gdy bywał potrącany i rozchwytywany do tego stopnia, że nie miał nawet czasu się posilić. Jezus chce wam dać udział w tej właśnie modlitwie, która wyraziła się w bolesnym jęku:

„Żal Mi tego ludu, bo oto już od trzech dni trwają przy Mnie, a nie mają co jeść” (Mk 8,2). Ulitował się nad nimi, albowiem byli jak owce niemające pasterza... (Mk 6,34). „Teraz zatrwożyła się dusza moja. I cóż mam powiedzieć: Ojcze, wybaw Mnie od tej godziny?” (J 12,27).

Wasza modlitwa to również uciążliwa, krwawa modlitwa konania w Ogrójcu, modlitwa ofiary z siebie, połączona z przenikliwym widzeniem ludzkiej nędzy, tej nędzy, wśród której żyjecie, a której nic nie powinno wam przysłaniać. To modlitwa, która jak nikły, chwiejny płomyk tliła się pod pancerzem udręki Jego skatowanego ciała, kiedy przywalony krzyżem wlókł się po kamienistej drodze, a potem przeżywał ostatnią walkę śmiertelną. Największy czyn życia Jezusa, największy dowód Jego miłości, czyn, który zbawił świat, nie dokonał się w spokojnym rozkwicie niezmąconej modlitwy – a przecież i tak się stać mogło, ale w straszliwym wysiłku modlitwy, której niełatwo było torować sobie drogę poprzez męczarnie ciała zmiażdżonego cierpieniem.

Czemuż nie miałaby istnieć postać życia zakonnego poświęcona w szczególniejszy sposób przeżywaniu tej właśnie modlitwy Jezusowej? Mówiłem już, jaką otuchę powinni czerpać z wielkoduszności waszego życia i życia wspólnot ojca Karola ludzie, którzy pracują, biedują, ludzie, których nęka troska. Dlatego tak ważna jest dla was tajemnica krzyża. Czuję to bardzo silnie, Mali Bracia, za każdym razem, gdy droga moja prowadzi ku Jerozolimie, Getsemani i Betlejem, ku tym miejscom, gdzie Jezus żył i cierpiał. Tam właśnie powinniście w szczególniejszy sposób być Mu towarzyszami, Małymi Braćmi Jezusa.

Modlitwa wasza jest nieodłączna od życia miłości, życia pełnego gotowości służenia ludziom, życia udziału w troskach i pracy waszych towarzyszy. Wszyscy to czujecie. Wszyscy zrozumieliście, że nie możecie już oderwać tych spraw od myśli o Jezusie. Toteż często napełnia wasze serca wielkie pragnienie modlitwy, a zarazem bolesne poczucie własnej niemocy. To pragnienie modlitwy trzeba w sobie potęgować, trzeba, aby doprowadziło was ono do aktu modlitwy. Jest to być może jedno z zasadniczych niebezpieczeństw naszego powołania, że zbyt łatwo poprzestajemy na samym pragnieniu, które oczywiście jest już modlitwą, zwłaszcza jeśli się je pogłębi i zamieni w stałe usposobienie, a nie dochodzimy do czekania na Jezusa z wiarą i z poniechaniem wszelkiej ludzkiej działalności, a więc do modlitwy, która stawia nas samotnych i milczących przed obliczem Boga.

Ubóstwo i cierpienia – własne i cudze – oraz rzeczywistość Eucharystycznej Obecności to środki, które pomagają nam wydobyć z głębi duszy modlitwę wiary. Ustawiczne poszukiwanie Chrystusa w życiu naszym opiera się przede wszystkim na błogosławieństwach, których treść powinna stać się dla nas rzeczywistością bliską i konkretną.

Gdybyśmy usiłowali w życie nasze wprowadzić modlitwę kartuza lub pustelnika, narazilibyśmy się na wewnętrzne rozdarcie, gdyż byłoby to przedsięwzięcie z góry skazane na niepowodzenie. Z miłości do braci naszych wyrzekliśmy się spokojnych warunków, w jakich rozwija się samotna modlitwa kontemplacyjna. Ale też Jezus nigdy nie wymagał takiej formy modlitwy od każdej duszy, pragnącej kroczyć Jego śladami. Czego natomiast żądał z naciskiem, to wytrwałości w modlitwie, a nawet modlitwy nieustannej. Działanie Ducha Świętego jest dostatecznie wielopostaciowe, by wzniecić w nas i utrwalić nieustanną, żarliwą modlitwę, do której Jezus wzywa wszystkich ludzi, kiedy żąda, abyśmy modlili się, „a nie ustawali”, a w której, jako Mali Bracia, obiecaliśmy trwać z jak największą ofiarnością. Nasza modlitwa jest z natury swej modlitwą, której Pan Jezus żąda od wszystkich ludzi, od wszystkich grzeszników, a do której powinniśmy dążyć całą siłą wiary. Wszak Pan Jezus nie mógł zadrwić sobie z ludzi. Toteż jeśli czegoś od nas żąda, musi to być z Jego pomocą możliwe. Podniesienie aż do pełni miłości modlitwy celnika, grzesznicy, modlitwy wszystkich chorych i ślepców, dniem i nocą oblegających Jezusa – oto łaska, na którą powinniśmy czekać w gotowości otwartych serc. Wówczas modlitwa nasza nie będzie się rozwijała obok życia, ale wtopi się w życie nasze, będzie się nim żywiła, gdyż nauczymy się wówczas patrzeć na wszystko w świetle wiary, oczami samego Jezusa.

Warto tu przypomnieć wymowne słowa mędrca Gandhiego: „Kiedy maczasz rękę w misie z wodą, kiedy rozniecasz ogień miechem z bambusu, kiedy siedząc przy biurku rachmistrza, stawiasz niekończące się kolumny cyfr, kiedy w skwarze słonecznym grzęźniesz w mule pola ryżowego, kiedy stoisz przed piecem hutniczym, a nie prowadzisz jednocześnie takiego samego życia religijnego, jak gdybyś żył w klasztorze – świat nie będzie nigdy zbawiony”.

Powinniśmy naśladować pod tym względem przykład Zbawiciela nie tylko po to, aby utrzymywać w duszy gotowość do nieustannej, żarliwej modlitwy, ale i w tym celu, by zawsze wiernie spełniać nasz obowiązek czcicieli Ojca Niebieskiego. Obowiązek ten ciąży na nas w każdej chwili. Jakkolwiek udział w cierpieniach świata i w jego trudzie stanowi dla nas punkt wyjściowy życia poświęconego modlitwie, nie wolno nam jednak zapominać, że modlitwa, którą zanosimy w imieniu wszystkich, powinna być również adoracją. Ciągły kontakt z ludźmi może nas narazić na zapomnienie o doniosłości modlitwy uwielbienia. Wystawienie Najświętszego Sakramentu, które nas sprowadza do stóp Pana Jezusa ofiarującego się Ojcu za wszystkich ludzi, nocne czuwania i comiesięczne dni skupienia, Braterstwa poświęcone adoracji – wszystko to przypomina nam ustawicznie ten drugi aspekt naszego powołania i naszej modlitwy. W ciszy godzin spędzonych u stóp Jezusa na wpatrywaniu się w Niego odnawiać będziemy ideał, jakiego nie powinniśmy nigdy zaniechać – żyć tylko dla Jezusa. Niech brzemię cierpień, ciążących na ludzkości, nie budzi w nas pokusy, jakiej doznali apostołowie na widok rozrzutności Magdaleny, wylewającej drogocenny olejek na głowę Jezusa. To wprowadzenie w nasze życie chwil samotności ma na celu uchronić nas od podobnego sposobu myślenia. Bez tego bylibyśmy sami narażeni na zapomnienie o tym, że Jezus godzien jest uwielbienia i miłości dla Niego samego, że zasługujemy na to, byśmy „tracili” czas dla Niego, nawet wówczas gdy są na świecie istoty, które cierpią i płaczą. W tym pojmowaniu modlitwy uwielbienia jako „straty czasu z miłości”, bo taką nam się ona istotnie nieraz wydaje, zawiera się sprawdzian wartości naszej wiary w transcendentność Boga i środek oczyszczający nasze stosunki z ludźmi. Ten aspekt naszego życia rzadko kiedy spotka się ze zrozumieniem, bo niczemu nie służy i nikomu nie jest potrzebny, co może stanowić dla nas dodatkową pokusę, by nie „tracić czasu”, który o wiele lepiej można spożytkować, pielęgnując chorego, wspomagając rodzinę znajdującą się w nieszczęściu lub biorąc bardziej czynny udział w walce o sprawiedliwość społeczną. W środowisku, gdzie doraźny skutek stanowi jedyne kryterium bezwzględnej wartości, pokusa ta może owładnąć nami na stałe, może niepostrzeżenie osłabić naszą wiarę w tajemnicę Boga. Jezus jest tajemnicą, nie może nie być tajemnicą. Życie nasze w tej mierze, w jakiej należy do Niego, staje się również tajemnicą. Nie uchylajmy się od tej tajemnicy. Byłby to wyraz braku wiary, słabości, ulegania względom ludzkim lub też błędnego pojmowania samej istoty naszych stosunków z Bogiem.

Czy godziny nocnej modlitwy i rekolekcje w samotności doprowadzą nas do takiej modlitwy, jakiej oddają się mnisi klauzurowi? Jezus może bez wątpienia wlać w dusze nasze zdroje łask kontemplacji tajemnic Bożych na wzór zakonnika żyjącego w odosobnieniu od świata, bo ciało nasze będzie czasem zbyt utrudzone, a umysł – za mało wdrożony do tego rodzaju modlitwy. Dajmy się całkowicie owładnąć Duchowi Jezusowemu. Milcząca adoracja, którą w Najświętszej Eucharystii Pan Jezus składa Ojcu Swemu, powinna rozstać się z ciążącym na nas brzemieniem troski o dusze, o ich niedole. Modlitwa nasza stanie się bliższa tej, jaką zanosił Pan Jezus, kiedy strudzony uchodził w góry, by tam modlić się w ukryciu. Czyżby mógł Odkupiciel w takich chwilach nie unosić w duszy całego ciężaru cierpień moralnych i fizycznych, jakie w ciągu dnia przesunęły się przed Jego oczami?

Być może właśnie dzięki temu poznamy bardziej czysty sposób wielbienia Boga. Istotą adoracji jest zachwyt wobec najwyższej i ukrytej tajemnicy Bóstwa. Jezus objawił nam, że jest to tajemnica miłości i miłosierdzia, gdyż wyraziła się ona całkowicie w Bożych dziełach Wcielenia i Odkupienia. Adoracja, płynąca z serca oddanego na usługi bliźnich, jest adoracją prawdziwą i czystą. Zakonnik żyjący za klauzurą bywa natomiast często narażony na to, że w swej adoracji może zapomnieć o rzeczywistej istocie tajemnicy, która jest jej przedmiotem. Nie wiem, czy rozumiecie, co chcę powiedzieć. Tak trudno wyrazić się należycie. Wszystko polega na tym, Mali Bracia, byście modlitwę swą złączyli z Sercem Jezusowym. A gdy będziecie tak zmęczeni, że już na nic nie potraficie się zdobyć – przedstawcie Panu swą pustkę wewnętrzną, aby ją wypełnił swą własną modlitwą. Tak trudno jednak godzimy się na tę pustkę! Człowiek zawsze chciałby mieć coś swego, by móc dawać, nawet w modlitwie, a doskonałość polega na tym, by w poczuciu własnej nędzy umieć wszystko przyjmować.

Takie właśnie znaczenie powinny mieć dla was, Mali Bracia, wspólnoty poświęcone adoracji, które tak bardzo pragnę założyć, by stały się sercem Braterstw, skupionych wokół nich. Lecz kiedy nie można od razu dokonać czegoś trwałego, trzeba się zadowolić czymś tymczasowym. Ufam, że grota św. Eliasza koło Damaszku, do której od czasu do czasu przyjedzie jakiś Mały Brat-robotnik, by w imieniu swych braci złączyć się w modlitwie z Jezusem, który zbawia ludzi przez swe Serce gorejące miłością – stanie się zaczątkiem pierwszej wspólnoty poświęconej adoracji i nie dopuści, by Mali Bracia mogli zapomnieć o tym istotnym aspekcie ich powołania. Będzie to dla nas również zachętą do zacieśnienia więzów łączących nas z wielkim prorokiem Eliaszem.

Prawdziwy Mały Brat Jezusa powinien być gotów zarówno na to, by z ofiarną miłością, w pracy i umęczeniu, żyć wśród ludzi, swych braci, jak i na to, by dniami całymi trwać w zjednoczeniu z samotną modlitwą Pana Jezusa na górze.

Na zakończenie podaję wam do przemyślenia kilka spośród najbardziej wymownych kart, napisanych przez ojca de Foucauld – o wierze, nadziei i odwadze, które stanowiły podstawę jego współżycia z Panem Jezusem.

* * *

Sprawiedliwy żyje naprawdę z wiary, gdyż zastępuje mu ona niemal wszystkie zmysły przyrodzone. Przeobraża wszystko do tego stopnia, że dawne zmysły nie mogą już prawie do niczego służyć duszy, skoro za ich pośrednictwem dostrzega tylko zasadnicze pozory. Natomiast wiara ukazuje jej rzeczywistość. Oko ukazuje jej ubogiego, a wiara – Jezusa. Ucho słyszy obelgi, złorzeczenia, wiara natomiast śpiewa „Radujcie się i weselcie”. Zmysł dotyku daje nam odczuć ciosy kamieni, którymi nas obrzucają – wiara zaś mówi: „Bądźcie przepełnieni ogromną radością, że staliście się godni wycierpieć cokolwiek dla Imienia Chrystusowego!”. Smak daje nam zakosztować odrobiny niekwaszonego chleba – wiara objawia nam Jezusa Zbawiciela, Boga-Człowieka z ciałem i duszą. Powonienie daje nam odczuć zapach kadzidła – wiara nam mówi, że prawdziwą wonnością są „posty świętych”... Zmysły nasze są oczarowane pięknem stworzonym – wiara zaś myśli o Pięknie niestworzonym i lituje się nad wszelkim stworzeniem, które wobec tej Piękności jest prochem i nicością... Zmysły wzdrygają się przed bólem – wiara błogosławi cierpienie jako ślubny wieniec łączący ją z Umiłowanym... Zmysły buntują się wobec doznanej zniewagi – wiara ją błogosławi: „Błogosławcie tym, którzy was przeklinają” – uważając doznaną obelgę za zasłużoną, bo pamięta o popełnionych grzechach, jednocześnie znajduje w niej słodycz, bo dzięki niej podziela los Jezusa. Zmysły są ciekawe – wiara nie chce nic widzieć, pragnie być pogrzebana, chciałaby przez całe życie trwać bezustannie u stóp Tabernakulum... Zmysły lubią bogactwa i zaszczyty – wiara czuje do nich wstręt. „Wszelka wyniosłość jest obrzydliwością przed Panem”... „Błogosławieni ubodzy”. Wiara uwielbia ubóstwo i poniżenie, którymi Jezus przez całe życie odziewał się jakby szatą, z którą się nigdy nie rozstawał. Zmysły mają odrazę do cierpienia – wiara je błogosławi jako dar z ręki Jezusa, jako cząstkę Jego Krzyża, który On w swej łaskawości nieść nam pozwala... Zmysły czują lęk przed tym, co zwą niebezpieczeństwem, co może sprowadzić ból lub śmierć – wiara niczego się nie boi, gdyż wie, że cokolwiek ją spotka, będzie z woli Bożej: „Wszystkie włosy na głowie waszej są policzone”. I wie, że wszystko, czego Bóg chce, będzie dla jej dobra: „Cokolwiek się dzieje, wszystko zmierza ku większemu dobru wybranych”... Toteż bez względu na to, co ją spotka: cierpienie czy radość, zdrowie czy choroba, życie czy śmierć, z góry już jest zadowolona i niczego się nie obawia... Zmysły niepokoją się o dzień następny, pytają, co też jutro przyniesie; wiara nie zna niepokoju. „Nie troszczcie się – mówi Pan Jezus – wejrzyjcie na kwiaty polne, wejrzyjcie na ptaki, ja żywię je i przyodziewam... Wyście daleko ważniejsi niż one... Szukajcie Boga i sprawiedliwości Jego, a to wszystko będzie wam przydane”[22].

O Boże mój, mów do mnie o nadziei... Jakżeżby mogły na tej biednej ziemi zrodzić się myśli tchnące nadzieją? Czyż nie muszą one przyjść z nieba?... Nadzieja, która wznosi nas tak bardzo ponad samych siebie, która tak bardzo przewyższa wszelkie nasze marzenia, ta nadzieja jest nam nie tylko przez Ciebie dozwolona, lecz nakazana jako obowiązek!... Chociaż jestem tak zły, chociaż jestem grzesznikiem, muszę mieć nadzieję, że pójdę do nieba – Ty zabraniasz mi rozpaczy... Bez względu na moją niewdzięczność, oziębłość, nikczemność, bez względu na to, jak dalece nadużywałem Twych łask, o Boże mój. Ty każesz mi spodziewać się, że będę żył na zawsze u stóp twoich w wiecznym miłowaniu i świętości!... Zabraniasz mi zniechęcenia, nie pozwalasz, bym kiedykolwiek, widząc swą nędzę, powiedział: „Już nie mogę iść dalej, droga do nieba jest za stroma, muszę cofnąć się i stoczyć na sam dół”. Nie pozwalasz, bym na widok moich ustawicznie popełnianych błędów, za które codziennie Cię przepraszam i w które wciąż na nowo popadam, powiedział sobie: „Nigdy nie potrafię się poprawić. Świętość jest nie dla mnie. Co może być wspólnego pomiędzy niebem a mną?... Jestem naprawdę zbyt niegodny, bym mógł tam się dostać...”. Zabraniasz mi, Panie, bym wspomniawszy na niezliczone łaski, jakimiś mnie obsypał, powiedział sobie: „Nadużyłem zbyt wielu łask, powinienem być świętym, a jestem grzesznikiem, nie mogę się poprawić, to jest za trudne, jestem samą tylko nędzą i pychą. Po tym wszystkim, co Bóg dla mnie uczynił, nie ma we mnie nic dobrego i nigdy nie pójdę do nieba”. Chcesz, bym nie tracił nadziei mimo wszystko, chcesz, bym zawsze ufał, że mam dosyć łask, by móc się nawrócić i dojść do chwały... Niebo i ja, doskonałość i nędza – cóż jest między nimi wspólnego? Jest Twoje Serce, Jezu, Panie mój. Twoje Serce – łącznik spajający ze sobą te dwie rzeczy tak bardzo różne... i miłość Ojca, który tak umiłował świat, że swego Syna jednorodzonego dał... Muszę zawsze mieć nadzieję, bo Ty mi to nakazujesz, bo zawsze powinienem wierzyć w Twoją miłość, którą tylokrotnie przyobiecałeś. I w Twoją wszechmoc... Tak! Zważywszy wszystko, coś uczynił dla mnie, muszę do tego stopnia zawierzyć Twojej miłości, bym mimo że czuję się tak bardzo niewdzięczny i niegodny, zawsze polegał na niej, zawsze był przekonany, że jesteś gotów przyjąć mnie jak Ojciec marnotrawnego syna, a co więcej, że nie przestajesz mnie wzywać, zapraszać, dawać mi wszelkie środki, abym mógł przyjść do Twoich stóp...[23].

* * *

„Jezu mój, Panie, trzeba, abyś mi mówił o odwadze, a przede wszystkim abyś mi jej udzielił, bo wiesz, że chyba tego najbardziej mi brak, choć tyle innych mam braków”... – „Potrzeba ci odwagi wobec ludzi, wobec ich gróźb i zwodniczych ponęt, wobec prześladowań i wobec łagodności, wobec złych, a także wobec dobrych i świętych, byś umiał znieść złe obchodzenie się z tobą, a nie dopuścił do tego, by dobroć ludzka uczyniła cię miękkim. Trzeba ci odwagi, byś we wszystkim i z wszystkimi był tym, czym chcę, żebyś był, byś znosił szyderstwa, sprzeciwy, ciosy, rany i śmierć jak mój wierny żołnierz, abyś umiał oprzeć się serdeczności, czułości, miłości, dobrym słowom, łaskawości ludzkiej, pochwałom, darom choćby najofiarniejszym, byś nie obawiał się przykrości własnej ani cudzej, z wyjątkiem Mnie wyrządzonej... Trzeba ci odwagi wobec szatana, wobec gróźb, trwogi i pokus, wobec omamień, ciemności duchowych i złudnych świateł, wobec lęków, smutków, roztargnień i urojeń, wobec fałszywej roztropności, a zwłaszcza wobec strachu, którym będzie on usiłował oderwać ciebie ode Mnie, bo to jego zwykła broń, zwłaszcza w stosunku do ciebie, człowieku nieśmiały i chwiejny...”[24].

IV. Modlitwa ubogich

Jerozolima, Ogród Oliwny, piątek, 27 lipca 1951

...kto by stracił życie swe dla Mnie i dla Ewangelii, ocali je (Mk 8,35).

Przed chwilą nawiedziłem świątynię Grobu Pańskiego. Czekając na wiadomość, czy jutro otrzymam przepustkę do Izraela, poszedłem pomodlić się w milczącym mroku opustoszałego sanktuarium w Getsemani. Ilekroć znajdę się przy Grobie Świętym lub tutaj, w Ogrodzie Oliwnym, narzuca mi się zawsze z niesłychaną siłą myśl o powołaniu naszych Wspólnot do ustawicznej modlitwy i o znaczeniu modlitwy dla każdego Małego Brata i dla każdej Małej Siostry.

W liście pisanym z Mar-Elias mówiłem wam już, że nasza modlitwa ma być modlitwą ubogich, utrudzonych i cierpiących. Ale mimo to dzisiejszego wieczoru odczuwam potrzebę powrócenia do tego tematu.

Widziałem się niedawno z Małymi Braćmi z Libanu i dwu spośród nich pozostawiłem w ubogiej wiosce Hmoud w pobliżu El Kerak, stolicy południowej Jordanii. Zaczynają oni tam w całkowitym ubóstwie służyć nieokrzesanym, na pół koczowniczym wieśniakom krainy Moab. W tym samym czasie Małe Siostry zainstalowały się w Bejrucie, w dwóch nędznych izdebkach krytych blachą, w podwórzu, gdzie równie ubogo mieszka kilka rodzin arabskich. Braterstwo koczownicze na Saharze niełatwe ma życie przy doglądaniu stad czy pod namiotem z czarnej wełny, kiedy słońce praży niemiłosiernie. Często myślę też o naszych Małych Braciach-rybakach, którzy borykają się z morzem w długie dni połowów i niespokojne noce. Myślę także o tych spośród was, których Pan Jezus wysłał między Murzynów zamieszkujących sawanny lub w dzielnice „callampa”[25] na przedmieściach Santiago w Chile. Coraz częściej będzie Chrystus wprowadzać swych Małych Braci w samo serce mas najbardziej opuszczonych i wzgardzonych. Czujecie już, jak uciska was brzemię tej misji. W miarę jak zrozpaczeni ludzie, nieznajdujący żadnej drogi wyjścia, zaczną się do was garnąć i szukać oparcia w waszych Wspólnotach – coraz bardziej odczuwać będziecie służebną zależność i trudy związane z podjętym obowiązkiem.

Listy, jakie otrzymałem od was w tym mieście, gdzie Zbawiciel nasz umarł z miłości, która nie cofnęła się przed niczym, mówią mi o tych trudnościach, nieraz nierozwiązalnych i wciąż pojawiających się na nowo, na które was naraża wasza serdeczna miłość do ludzi. Wiem o tym. Mówiłem wam, że w pewnych wypadkach trzeba będzie umieć zdobyć się aż na heroizm w miłości, ale równocześnie umieć zapewnić Braciom warunki, konieczne do życia wewnętrznego. Niektóre z nich są nieodzowne, aby umożliwić choćby minimum współżycia między sobą, potrzebnego dla utrzymania wspólnego ducha, abyście mogli dopomagać sobie wzajemnie do coraz lepszego służenia Chrystusowi, waszemu najmilszemu Panu. Są wśród nich również takie, od których zależy wierność waszemu posłannictwu jako stałych przedstawicieli w modlitwie. I oto właśnie dzisiejszego wieczoru odczuwam potrzebę pomówienia z wami o tym życiu modlitwy, bo wydaje mi się, że w obecnym stadium naszego rozwoju jest to sprawa pierwszorzędnej wagi.

Kiedy przed chwilą szedłem drogą wiodącą na Górę Oliwną, myślałem o apostołach, którzy prosili Mistrza, aby nauczył ich się modlić. Dzisiejszego wieczoru zdawało mi się, że przeżywam w sobie wszystkie wasze trudności na drodze modlitwy, że słyszę wyznanie waszej niemocy, waszych obaw o chwilę obecną lub na przyszłość z powodu trudnych warunków życia, w których musicie znaleźć czas i miejsce na modlitwę. Chciałbym także odpowiedzieć na wasze pytanie dotyczące tego, jak należy się modlić.

Wieczór zapada i wokół Skały Konania zagęszcza się mrok. Nawet w dzień ciemnofioletowe witraże ledwo przepuszczają światło, zmuszając do modlitwy bez książki, modlitwy czystej, modlitwy całego jestestwa. Ale oto jakiś uczynny braciszek franciszkanin przynosi mi świecę. I przy jej świetle piszę dalej ten list.

Tyle rzeczy chciałbym wam powiedzieć o modlitwie, ale jakże trudno je wyrazić! Wydaje mi się, iż dla wyjaśnienia wam tych spraw potrzeba czegoś innego niż moich słów. Potrzebne jest osobiste doświadczenie, jakie tylko Jezus dać może drogą wewnętrznych natchnień, których On jeden posiada tajemnicę. Słowa bowiem – nawet te, które padały z ust Chrystusa – nie wystarczyły apostołom, dla nauczenia ich modlitwy.

Myślę o tym, co wydarzyło się w tym oto miejscu; jak po dwu latach wspólnego życia z Mistrzem modlitwy nawet najlepsi spośród apostołów nie potrafili z Nim czuwać nawet godziny. Duch bowiem jest ochoczy, ale ciało mdłe. Wiecie dobrze, że i wy również zostaliście przez Niego wybrani. Czyż nie jest to pierwsza rzecz, o której powinniście pamiętać? I jakże mógłbym sądzić, że moje pouczenia potrafią wam dać coś więcej aniżeli słowa Jezusowe?

Muszę wam jednak wskazać, jak macie znaleźć drogę, którą potem sam tylko Bóg pomoże wam przebyć. Ociężałość i niemoc, które was ogarniają przy modlitwie, nasuwają wam nieraz pytanie, czy nie istnieje jakaś tajemnicza metoda, za pomocą której moglibyście odkryć właściwą drogę. Nie sądzę, aby taka metoda istniała, a w każdym razie nie może ona być inna niż ta, którą nam Chrystus już wyłożył w Ewangelii. Jezus pozostanie zawsze najwyższym Mistrzem modlitwy, nie tylko dlatego, że mówił o niej ze znajomością rzeczy, ale zwłaszcza przez przykład, jaki nam dał, przez to, iż modlił się lepiej niż jakikolwiek inny człowiek. Jezus przeżył modlitwę doskonałą, i to w ramach życia wyjątkowo przeciążonego, niekiedy nawet przytłoczonego brzemieniem znużenia. Nade wszystko jednak pozostanie On zawsze jedynym Mistrzem modlitwy, dlatego iż On jeden zdoła przez swą łaskę i miłość tchnąć w wasze umysły, waszą pamięć i serca prawdziwego ducha modlitwy. Nikt nie potrafi się modlić, dopóki go sam Jezus wewnętrznie nie pouczy. Ilekroć chciał Jezus niektórych ze swych apostołów – wybranych przecież! – pociągnąć do modlenia się wraz z Nim, tylekroć podaje Ewangelia, iż zasnęli. Na Taborze, podczas gdy ich Nauczyciel rozmawiał z Eliaszem i Mojżeszem o swej bliskiej śmierci.

Piotr... i ci, którzy z Nim byli, zmorzeni byli snem (Łk 9,32). W Ogrodzie Oliwnym: Przyszedł i zastał ich śpiących. I rzekł do Piotra: „Szymonie, śpisz? Nie mogłeś czuwać jednej godziny...”. A wróciwszy, zastał ich znowu śpiących (albowiem oczy ich były senne) i nie wiedzieli, co Mu odpowiedzieć (Mk 14,37–40).

Mimo to Jezus ani się nie zniechęcił, ani nie zniecierpliwił. Czemuż tedy my mielibyśmy się zniechęcać? Apostołowie byli to ciężko pracujący, prości ludzie, którzy – zmuszeni do nocnych połowów – przywykli wyrównywać zaległości snu o jakiejkolwiek bądź porze. Któż z nas po ciężkiej harówce roboczego dnia nie zaznał takich chwil, kiedy ciało bierze odwet nad wolą? Człowiek zasypia wtedy byle gdzie. Jestem przekonany, że nawet Chrystusowi Panu zdarzało się niekiedy odsypiać w ciągu dnia noce, skrócone przez natłok odwiedzających lub przez zbyt ranną modlitwę: wszak podczas przeprawy przez jezioro, wśród szalejącej nawałnicy... On był w łodzi, śpiąc na wezgłowiu (Mk 4,38).

Przypominam te fakty, bo swojski realizm ewangelicznego klimatu ułatwia nam właściwe podejście do sprawy modlitwy w naszym życiu. Doprawdy martwimy się niepotrzebnie! Bo przecież Pan Jezus znalazł, mimo wszystko, sposób urobienia serc swych apostołów tak, iż w końcu nauczyli się modlić.

Nie należy z tego jednak wnosić, że nie macie nic innego do roboty jak czekać na zstąpienie Ducha Jezusowego. Trzeba wyjść Mu na spotkanie i starać się wejść na „drogę wąską”. Musimy usiłować się modlić, a równocześnie czekać na przyjście Pana, aby móc modlić się prawdziwie. Nie ma w tym wszystkim żadnej sprzeczności. Z wyjątkiem wypadków, kiedy On sam wszystkiego dokonuje, trzeba zawsze brać pod uwagę te dwa realne czynniki: ustawicznie ponawianą, korną nadzieję na Jego nawiedzenie oraz oczekiwanie w natężonym wysiłku. To właśnie chciałbym wam nieco wyjaśnić.

Waszą stałą troską jest pytanie, jak znaleźć w swym życiu warunki sprzyjające rzeczywistej modlitwie, jak macie zabrać się do tego, aby poświęcić się jej całkowicie. Być może zdarzyło się nawet wam niekiedy zwątpić o istnieniu takiej możliwości. Przyznaję, że już nieraz wobec wagi tego zagadnienia doznawałem wrażenia, że stoję u progu jakiejś drogi nieznanej, jakiejś ścieżki straszliwie wąskiej i niebezpiecznej. Czyż miałem prawo kazać wam na nią wstąpić? Lecz jakże można inaczej rozwiązać tę sprawę? Głębsze zastanowienie się nad nią, odwołanie się do doświadczenia własnego, a zwłaszcza do doświadczenia świętych, słowa Chrystusowe w Ewangelii, nauka tradycyjna Kościoła odnośnie do modlitwy uspokoiły mnie jednak. Toteż w tej chwili piszę do was z zupełną pewnością. Najbardziej strome ścieżki bywają nieraz najlepsze, najkrótsze, gdyż nie sprzyjają wałęsaniu się w czasie wspinaczki. W takiej właśnie postaci jawi mi się droga, na którą Jezus każe Małym Braciom wstąpić i śmiało kroczyć naprzód.

W liście z Mar-Elias wspomniałem, iż jednym z głównych zastrzeżeń wysuwanym przeciwko obranemu przez nas życiu jest to, że zmęczenie i hałas, w jakim ono przeważnie upływa, jak również odprężenie umysłowe, spowodowane ciężkim i długotrwałym wysiłkiem fizycznym, rzekomo odbierają nam możność uprawiania prawdziwego życia modlitwy. Zaznaczyłem wówczas, iż do tej sprawy jeszcze powrócę. Rozumiecie doskonale, jak bardzo jest ona ważna, nie tylko dla was, ale i dla milionów prostych ludzi, którzy aby móc żyć, zmuszeni są do pracy częstokroć ponad siły. Od dawna czułem, że musi istnieć jakaś odpowiedź na to zastrzeżenie. Bóg wzywał nas bowiem do coraz to pełniejszego podzielania losu mas pracujących, a zarazem pogłębiał w nas coraz to bardziej świadomość naszego powołania do modlitwy. Poza tym czytając Ewangelię, nie doznawałem nigdy wrażenia, aby Pan Jezus zamierzał uczynić z modlitwy jakąś rzecz rzadką, zastrzeżoną dla ludzi rozporządzających spokojem i czasem potrzebnym do owocnego rozmyślania.

Pójdźcie do Mnie wszyscy, którzy pracujecie i uginacie się pod ciężarem... a znajdziecie odpocznienie dla dusz waszych (Mt 11,28–29).

Tak, musimy się z tym pogodzić, że w czasie modlitwy będziemy przeważnie niezdolni do rozmyślania, a nawet do myślenia. I całe pytanie polega na tym, czy istnieje jakiś inny sposób, który by nam umożliwił połączenie się z Bogiem na modlitwie.

Przez pewien czas – krótszy lub dłuższy, zależnie od wypadku – będzie rzeczą normalną, nawet pożądaną, aby wasz dialog z Bogiem rozpoczynał się od rozmowy, w której myśl, wyobraźnia i uczucia będą miały pewien udział. Ale w miarę jak się ten dialog będzie rozwijał, musi on przeniknąć do pewnej wewnętrznej strefy waszych dusz, strefy leżącej daleko poza zakresem uczuć, obrazów i rozważań.

Na każdym etapie waszej modlitwy starajcie się coraz bardziej upraszczać, a zarazem aktualizować wasze spotkanie z Bogiem. Na początku waszego życia modlitwy – a początek ten może trwać długo – otwórzcie Ewangelię lub Pismo Święte nie tyle w celu „rozważania” słów Bożych, ile po to, aby trwać w ich atmosferze, powoli czytając i odczytując wersety bez analizowania, bez dyskusji z samym sobą. Możecie również powtarzać Ojcze nasz lub Zdrowaś czy jakąś inną modlitwę, jednak powoli, aby każde słowo w was zapadło. W związku z tym przypomina mi się rytmiczne powtarzanie „modlitwy Jezusa”, od tak dawna już rozpowszechnione wśród naszych Braci wschodnich obrządków.

Wszystko to jest bardzo proste i da się bez trudu pogodzić z ciężkim przemęczeniem po pracy. Są to tylko początki, do których jednakże wypadnie nieraz powrócić o wiele później, na dalszych odcinkach waszej życiowej wędrówki.

Przede wszystkim jednak nie przywiązujcie się nigdy do jakichkolwiek bądź metod. Powinno się iść do Boga całym sobą, tak jak każdy potrafi. Idziemy najpierw ku Niemu poprzez naszą ludzką działalność, której obecna w nas łaska nadaje charakter nadprzyrodzony. Lecz już i wtedy, i potem dźwiga nas ku Bogu przenikająca nas wiara, nadzieja i miłość. I tu potrzeba nam będzie dużo odwagi. Bo powinniśmy wiedzieć, iż podobne akty nie zależą od wrażeń odczuwalnych, od tak zwanych pociech, którymi nas niekiedy darzą. Wystarczy nam wiedzieć, że jesteśmy dziećmi Bożymi i że chcemy całkowicie należeć do Boga. Najlepszą cząstką naszej istoty nie jest to, co zdołamy odczuć. Przeważnie zapominamy o tej prawdzie. Możemy oczywiście uświadamiać sobie samych siebie poprzez nasze myśli, nasze akty woli czy uczucia. Jednak nasz charakter dzieci Bożych jest dla nas nieuchwytny. Któraż z naszych władz zdoła dostrzec rzeczywistość Bożego życia w nas lub znamię wyciśnięte w nas przez chrzest św.? „Wzruszenia religijne” są zjawiskiem raczej naskórkowym; wynikają z zupełnie innych przyczyn aniżeli z przeżywania naszego stanu dzieci Bożych.

W ten sposób możecie dojść do prawdziwego życiowego ćwiczenia się w wierze, nadziei i miłości. I to już jest modlitwa bardzo prawdziwa, jakkolwiek ciemna. Być może wówczas sam Pan przyjdzie i dokończy w was zmiłowania swego. Nie sądźcie zwłaszcza, aby życie pracy, jakie macie prowadzić, mogło temu Boskiemu działaniu stanąć na przeszkodzie. Skoro waszym powołaniem jest wieść takie właśnie życie, to wręcz przeciwnie, codzienna, jednostajna i ciężka praca ułatwi Bogu wedle miary waszej wierności – jeśli taka będzie Jego wola – tym bardziej bezpośrednie i swobodne działanie w was, ułatwi Mu włączenie was w sam nurt Jego miłości.

Nie jest potrzebne, abyście to odczuwali. Powiedzcie sobie, iż modlitwa nigdy nie bywa tak rzeczywista ani tak głęboka jak wówczas, gdy rozwija się poza zasięgiem naszej świadomości odczuwalnej. Człowiek naprawdę modlący się traci siebie z oczu, całe jego spojrzenie jest zwrócone ku Bogu, a jest to spojrzenie czystej wiary, nadziei i miłości, którego częstokroć nie krzepi żadna rzecz widzialna ani nawet odczuwalna. Powinniśmy mocno utwierdzić się w tej pewności, aby móc ufnie spojrzeć na rozwój naszego życia modlitwy.

Wydaje się bowiem, iż brak nam ufności i oto wymyka się wszelki punkt oparcia; ale właśnie wówczas zaczynamy działać na płaszczyźnie naprawdę Bożej. Mamy wrażenie, że źle się z nami dzieje, a tymczasem właśnie wtedy życie nasze układa się tak, jak Bóg chce. Kiedy kroczymy naprzód pod nakazem samej tylko wiary, kiedy „trwamy” przed Najświętszym Sakramentem, nie bardzo wiedząc, dlaczego to czynimy i po co, kiedy służymy innym bez żadnej ochoty ani przyjemności, kiedy słowa Ewangelii i liturgii wydają się nam odarte z wszelkiego uroku, pozbawione zdolności wzruszania, wtedy właśnie dokonuje się w nas tajemnica wiary i poczynamy docierać do tej strefy naszej duszy, w której pulsuje życie Boże. I tylko w takim świetle, tylko wtedy gdy jesteśmy dogłębnie przeświadczeni o jego słuszności, potrafimy należycie rozpatrywać zagadnienie modlitwy.

A zatem rozmyślanie to jeszcze nie modlitwa. Rozmyślanie może być co najwyżej przygotowaniem do modlitwy lub wprowadzeniem do niej. Nie trzeba szukać innej drogi poza tą, którą nam Bóg wytycza. Powinniśmy modlić się tak, jak możemy, nie zaś wysilać się na modlitwę, która przekracza nasze możliwości. Nie chcę przez to powiedzieć, aby rozmyślanie nie miało znaczenia. Powrócę jeszcze za chwilę do tej sprawy. Chcę tylko powiedzieć, że rozmyślanie nie jest modlitwą, a nawet nie jest nieodzownym przygotowaniem do modlitwy, skoro okoliczności niezależne od naszej woli zmuszają nas, by pójść inną drogą. Istnieje bowiem inna droga.

Co więcej, rozmyślanie może stać się nieraz przeszkodą w modlitwie, czymś w rodzaju zasłony pomiędzy Bogiem a nami. Może okazać się drogą zbyt łatwą, zachęcającą do zwolnienia kroku. Niełatwo jest zejść z gościńca, by wkroczyć na stromą ścieżkę. A jednak to jest konieczne.

Bóg, jak widzieliśmy, wychodzi nam na spotkanie tylko w tej mierze, w jakiej nasza miłość jest rzeczywista; tę zaś możemy znaleźć tylko na drodze czystej wiary. Droga ta wiedzie przez ciemność ogołocenia rozumu i uczucia. Otóż takiego ogołocenia domaga się nie tylko sama natura oczyszczenia, ale i sposób, w jaki zazwyczaj postępuje Pan Jezus, który nie może zbliżyć się do nas, bez udzielenia nam czegoś ze swego konania i swego krzyża. Ci, którzy zaczynają od rozmyślania, muszą również z konieczności dojść do tego samego punktu. Jeśli będą wierni, Duch Święty przyjdzie w chwili sobie tylko wiadomej i rozbije zbyt wyrozumowany porządek ich „życia duchowego”, uniemożliwiając im wszelkie rozmyślania i zmuszając ich wolę do dążenia wprost ku Bogu bez zatrzymywania się na myślach i uczuciach. Tak samo bowiem jak rozmyślanie, uczucie także nie jest modlitwą. Uczucie jest zmienne, toteż co najwyżej dla początkującego może ono być pożyteczne dla wprawienia w ruch woli. Bo prawdziwa miłość tkwi w woli.

Powinniśmy niezachwianie wierzyć, iż sama istota modlitwy wiodącej do zjednoczenia z Bogiem leży poza zasięgiem uczuć, myśli i słów. Pomniejszamy na ogół rzeczywistość modlitwy, nie mamy o niej należycie wysokiego pojęcia. Nie dość wierzymy w to, iż sam Bóg może naprawdę przyjść, by modlić się w nas. A jeśli nawet w to wierzymy, jesteśmy zawsze skłonni przypuszczać, że jest to rzecz dostępna tylko nielicznej garstce zakonników, którym klasztor dostarcza odpowiednich warunków i ciszy sprzyjającej rozmyślaniu.

Dlaczegóż by tak miało być? Czyżby ci, którzy z powodu warunków życiowych nie mogą sobie pozwolić na rozmyślanie, przez to samo nie mieli możności się modlić? Czyż modlitwa nie jest czymś więcej niż myśleniem? Ludzie pracujący nie mogą rozmyślać. Nie mają głowy do tego, często nie posiadają odpowiedniego wykształcenia lub też nie znają metody rozmyślania, albo są po prostu zbyt zmęczeni. Skoro dzielicie życie mas pracujących, musicie również modlić się na ich sposób. Wy również nie macie głowy do rozmyślania, kiedy wracacie do domu ogłuszeni hukiem maszyn, obolali od całodziennego wysiłku w głębi kopalni, oszołomieni po długich godzinach pracy w polu pod palącymi promieniami słońca, z głową ciężką od zatrucia wyziewami chemicznymi lub zmorzeni sennością po dalekich morskich połowach. Nie, nie jesteście w stanie rozmyślać.

Możecie natomiast z nieugiętą wytrwałością przez proste, czyste akty wiary, nadziei i miłości stanąć w obecności Bożej i otworzywszy przed Nim swe serce, takie jakie ono jest, czekać. Czekać na Jego przyjście z tęsknotą, ale zwłaszcza w poczuciu własnej niemocy, nikczemności i nędzy. Częstokroć będzie to modlitwa bolesna, przyziemna, na pozór mało uduchowiona. Ale w tym wysiłku wiary, w trudzie modlitewnej postawy ciała wyrazi się jednak wasze łaknienie i oczekiwanie Boga, który przecież mieszka w nas. Wola chce się modlić, a co najmniej pragnie modlitwy, co najmniej prosi o modlitwę. Przyjdą dni, kiedy zdołacie ofiarować Bogu tylko tyle. A Jego rzeczą będzie uczynić z tego prawdziwą modlitwę umożliwiającą wam zjednoczenie z Nim.

Nieustanne nastawienie na niesłabnącą wytrwałość mimo ciągłego znużenia i otępienia będzie może wymagało od was wiele cierpliwości. Ustawiczna czujność w czystym, wyzutym z wszelkiej pociechy praktykowaniu cnót teologicznych trwać będzie może dla niejednego z was przez całe życie. Wiadomo to jednemu tylko Bogu, który was prowadzi. Niemniej możemy, powinniśmy nawet, pokornie i nieustannie błagać Pana Jezusa, by udoskonalił tę modlitwę, aby sam zechciał przyjść modlić się w nas w sposób niewysłowiony i zanosić do Ojca modlitwę, którą On jeden zdoła wyrazić.

Przyniesiecie Mu tęsknotę za Jego przyjściem i oczekiwanie najczęściej całkowicie zagłuszone zmęczeniem, niemalże niepodobne do modlitwy. Bóg jednak może się nim posłużyć, jako uprzywilejowanym środkiem prawdziwego oczyszczenia rozumu i zmysłów, i doprowadzić was do boskiego zjednoczenia ze sobą. I muszę wam powiedzieć, że w waszym ciężkim, przepracowanym życiu prawdziwe, dogłębne zjednoczenie może przybrać w końcu postać tak prostą – powiedziałbym nawet banalną – że nie zawsze będziecie je mogli rozpoznać jako takie.

To właśnie przekonanie musicie nosić w głębi serca, musicie wierzyć, że jesteście na właściwej drodze, że ta droga jest skrótem na przełaj, wiodącym do zjednoczenia z Bogiem w wierze. Musicie wierzyć, że bez waszej wiedzy sam Bóg przyjdzie, by modlić się w was. Nie dość w to wierzymy i dlatego nie możemy przywyknąć do modlitwy bez form.

A jednak wszyscy przyjaciele Boży przez to przeszli. Wiemy przecież, iż wielkoduszność wiary i miłości stanowi jedyny warunek spotkania z Tym, który przychodzi do dusz oczekujących tu darmo danym darem Boga, a jednak mamy Jego obietnicę:

Jeśli Mnie kto miłuje, będzie przestrzegał nauki mojej i Ojciec mój umiłuje go, i przyjdziemy do niego, i przebywać u niego będziemy (J 14,23).

U kresu rozwoju modlitwy zjednoczenie z Bogiem przybiera postać nieujętą w żaden kształt, wolną od wszystkich pojęć. Różnią się od siebie tylko drogi wiodące do zjednoczenia; kierunek bowiem, w jakim duch Boży nas prowadzi, jest zawsze ten sam. Nasza droga jest inna niż droga mnichów i ludzi odciętych od świata, nie będzie ona wiodła przez rozmyślanie, będzie to co najwyżej tylko krótki etap. Bardzo rychło będziemy zmuszeni wkroczyć na ciemną ścieżkę pozbawioną uczuć, pociechy, wyobrażeń, na drogę niezawinionej oschłości i wewnętrznej pustki. Jednak przez naszą wytrwałość pokorną, lecz pełną pragnienia Miłości, błagamy Boga, aby posłużył się tym dla oczyszczenia naszej wiary.

Taki będzie nasz sposób modlenia się. Nie powinniśmy tedy uważać naszego życia w umęczeniu i pracy za jakiś stan niższy i niesprzyjający modlitwie, ale przeciwnie, upatrywać w nim stanowczo uprzywilejowane narzędzie wewnętrznego oczyszczenia, przysposobienia nas – jeśli Bóg zechce – do przyjęcia łaski zjednoczenia z Nim. Miejmy odwagę od razu wybrać bolesną modlitwę wiary. Niemożność rozmyślania, jakkolwiek uwarunkowana zewnętrznymi, czysto materialnymi okolicznościami, może stać się wówczas pod wpływem działania Bożego rzeczywistym przejściem do modlitwy wiary. A przecież nam Pan nic innego nie przyobiecał. Jestem pewien, że ubogim Pan Bóg wyznacza taką właśnie skróconą drogę, ale sądzę, że chcąc sobie na ten przywilej zasłużyć, trzeba być pokornym i naprawdę małym.

Nie ma obawy, abyście na tej drodze mogli zbłądzić. Nie potrzebujecie się niczego lękać, pod warunkiem że będziecie trwać z niesłabnącą odwagą. Jest to właściwie jedyny naprawdę nieodzowny warunek. Jezus niczego innego od nas nie żąda. Jeśli zestawimy wszystkie Jego pouczenia dotyczące modlitwy, to zauważymy, że we wszystkich prawie znajdujemy jedno tylko zalecenie: wytrwałość. Chrystus Pan ustawicznie do tego powraca, wciąż to samo podkreśla przy pomocy różnych przypowieści, poruszających zawsze ten sam temat. Aż czujemy się rozczarowani! Spodziewaliśmy się czegoś bardzo wzniosłego. Wszystko to wydaje się nam dość elementarne. I czym prędzej szukamy gdzie indziej jakichś wskazówek, które by bardziej dogadzały naszej ciekawości czy potrzebie komplikowania wszystkiego. Bo to przecież jest zbyt proste! I nie dostrzegamy, że zalecenie wytrwania w czynności tak pozbawionej dla człowieka wszelkiego uroku wskazuje, iż sam Bóg zamierza dokonać reszty.

Proście, a będzie wam dane; szukajcie, a znajdziecie; kołaczcie, a będzie wam otworzone. Każdy bowiem, kto prosi – otrzymuje; kto szuka – znajduje, a kołaczącemu będzie otworzone (Mt 7,7–8).

Nie szukajmy innych metod, poprzestańmy na tej, którą wam wskazuje Pan. Ewangelia pozostanie na zawsze najdoskonalszym kodeksem modlitwy, gdyż wszystkie zawarte w niej wskazówki pozostaną zawsze dostępne.

Ewangeliczna nauka o modlitwie streszcza się więc w tych dwu zasadniczych punktach. Pierwszy to obietnica, że Bóg – jak zechce i kiedy zechce – wyjdzie nam na spotkanie. To jest ta część – główna część – roboty, której dokona sam Bóg. Nie może bowiem być zawiedziona nadzieja, że modlitwa nasza do Niego dotrze. Drugi punkt to naglące wezwanie do wytrwałości mimo wszystko i wbrew wszelkim, najgorszym nawet pozorom niepowodzenia. I to jest właśnie nasza część roboty. Cóż więcej potrzebujemy wiedzieć?

Aby nauczyć się modlić, trzeba więc po prostu dużo się modlić, umieć ciągle na nowo rozpoczynać modlitwę, nie zrażając się, nawet jeśli nie ma odpowiedzi, nawet jeśli na pozór nie ma żadnego widocznego skutku. Jezus dlatego właśnie kładł taki nacisk na wytrwałość, że wiedział, iż nie przyjdzie nam to łatwo przy naszej ustawicznej potrzebie zmiany i nowości.

Czyste przypominanie sobie charakterystycznych cech modlitwy wiary będzie wam pomocą do wytrwania.

Nie odkładajcie modlitwy do chwili, kiedy wam przyjdzie ochota się modlić; wówczas bowiem przestalibyście się modlić w momencie, kiedy tego najbardziej potrzebujecie. Jest to niebezpieczne złudzenie, z powodu którego bardzo już wielu oddaliło się od Chrystusa. Bo pragnienie modlitwy może narodzić się tylko z wiary. Pragnienie modlitwy jest już wynikiem modlitwy. Niech wam wystarczy świadomość, że Bóg na was czeka. Bóg zawsze czeka na waszą modlitwę, nawet kiedy nie macie do tego ochoty, a może właśnie wtedy najbardziej.

Oczywiście nie należy oczekiwać od modlitwy czegokolwiek dla siebie samych. Trzeba modlić się dla Boga, nie zaś dla własnego zadowolenia ani też po to, by mieć poczucie, że modlimy się dobrze, że stosujemy dobrą metodę. Powinniśmy pragnąć tylko tej modlitwy, którą Pan Bóg nam daje.

O ile mi wiadomo, Ojcze nasz nie zawiera ani jednej prośby, której spełnienie mogłoby nam sprawić jakąś osobistą satysfakcję, ani nawet przyjąć postać doraźnie widocznego skutku. Toteż musimy modlić się, a nie ustawać, choćbyśmy niczego nie widzieli, musimy umieć wciąż rozpoczynać od nowa, nie widząc celu, nie wiedząc po co, musimy modlić się jedynie dla Boga. Na tej drodze potrzeba wam będzie wiele odwagi, aby modlić się – a jeszcze więcej – aby postępować w modlitwie i w niej wytrwać. Ojciec de Foucauld ustawicznie prosił o odwagę jako o cnotę niezbędną i stale użalał się, że posiada jej za mało.

Nie obawiajcie się wnosić w modlitwę, a nawet z niej wynosić, uczucie obrzydzenia do własnej słabości, przewinień i nędzy. Odczytajcie przypowieść o faryzeuszu i celniku, którzy weszli do świątyni, by się modlić, a zrozumiecie, dlaczego Pan Bóg z wyraźnym upodobaniem wejrzał na celnika, onieśmielonego świadomością swych grzechów.

Im bardziej wspaniałomyślna będzie wasza modlitwa, tym prawdopodobnie poczucie własnej nieudolności stanie się bardziej dojmujące i przytłaczające. Mniejsza o to! Stańcie więc przed Bogiem w całej prawdzie i zechciejcie się z tym pogodzić, że modlicie się tak, jak Bóg chce, byście się modlili, a nie inaczej. A przede wszystkim nie starajcie się ulżyć sobie w modlitwie, czyniąc ją bardziej odczuwalną przez posługiwanie się książką. Prawdopodobnie byłaby to dla was strata czasu. Chodzi tylko o to, aby rzeczywiście trwać w obecności Boga, nie uczuciem lub wyobraźnią, które zapewne będą błąkać się gdzie indziej, ale za pomocą nieustannie odnawianego pragnienia woli. Niekiedy jedynym dostępnym wam sposobem wyrażania tego pragnienia, tak rzeczywistego, będzie po prostu fizyczne trwanie na klęczkach, u stóp tabernakulum. I to wystarczy. To milczące wzdychanie istoty waszej ku Bogu, jeśli tylko jest prawdziwe, ma nieskończenie większą wartość niż medytacja lub czytanie. Podczas modlitwy musimy umieć przyjmować jej wymagania.

A zatem wypadnie wam nieraz iść na modlitwę jak na mękę. Jest to prawda o wiele głębsza, niż przypuszczacie, gdyż właśnie na modlitwie uczestniczymy w dziele Odkupienia, które dokonało się na krzyżu. Idźcie tedy na modlitwę, aby się w niej zatracić, a możecie być pewni, że spełniacie całą wolę Pana Jezusa:

Albowiem kto by chciał życie swoje zachować, straci je. A kto by stracił życie swe dla Mnie, znajdzie je (Mt 16,25).

Zapewniam was, Mali Bracia, że żadna inna metoda nie jest prawdziwsza ani zgodniejsza z duchem Ewangelii. Tak postępując, nie zbłądzicie nigdy. Nie bójcie się pustki myśli i uczucia, o ile nie wywołaliście jej sztucznie i o ile napełnicie tę pustkę oczekiwaniem milczącym, odważnym, może bolesnym, oczekiwaniem Boskich nawiedzin.

Umiejcie czekać na spotkanie z Bogiem choćby przez całe życie, nie przestając nigdy wierzyć, że ono kiedyś nastanie, i ponawiajcie to oczekiwanie każdego dnia. Na tym polega wytrwała wiara w słowa Zbawiciela i troska o lampę napełnioną oliwą.

Całe życie wszechświata widzialnego jest rytmiczne, zarówno życie rośliny, jak i życie ciała i ducha. Oba takty tego rytmu przeciwstawiają się sobie jako praca i odpoczynek. Każdy kierunek obrany w życiu naraża na niebezpieczeństwo naruszenia tego rytmu przez nadmierne stosowanie jednego taktu na niekorzyść drugiego. Życie Boże w człowieku i jego modlitwa podlegają również temu prawu i jego niebezpieczeństwom. Życie Braterstw, czyli życie ubogich ludzi pracy, pochwycone w tryby codziennych trosk, przedstawia więc też swoiste niebezpieczeństwa, tak samo jak życie zakonnika czy mnicha. Otępienie umysłu może wywołać u pracowników fizycznych pewną ociężałość woli, nadmierne zmęczenie może ich wytrącić z równowagi i panowania nad sobą, a ustawiczny pośpiech i hałas mogą z biegiem czasu zakłócić spokój wewnętrzny. Aby móc rozejrzeć się w sobie i nie żywić żadnych złudzeń co do swego wewnętrznego usposobienia, trzeba więc koniecznie w pewnych określonych odstępach czasu znaleźć chwile na zastanowienie się nad prawdami wiary, nad Ewangelią, nad sobą samym.

A zatem – zwłaszcza we Wspólnotach robotniczych lub oddanych na usługi bliźnich – nie możecie się obejść bez regularnego nawrotu do okresów fizycznego odprężenia, spokoju i ciszy zewnętrznej. Jest to rytm życiowo ważny, a równocześnie głęboko ludzki. Sam Pan Jezus odczuwał jego potrzebę i szanował jego wymagania. Trzyletnia działalność publiczna Chrystusa nie tylko rozpoczęła się od czterdziestodniowego skupienia, ale była ponadto stale przeplatana chwilami, kiedy nocą lub wczesnym rankiem uchodził na pustkowie, aby tam przez kilka godzin pomodlić się spokojnie. Chrystus zabierał też niekiedy apostołów na kilka dni wypoczynku.

I tu właśnie muszę wam przypomnieć wielkie przykazanie cotygodniowego wypoczynku, dane człowiekowi przez Boga od początku świata. Ten wypoczynek siódmego dnia jest rytmem tak zasadniczym, że Bóg naznaczył nim dzieło stworzenia w chwili jego powstania. Zostaje on nam ukazany jako nieodłączny od samego aktu stwórczego, którego jest odbiciem i naśladowaniem.

I dokonał Bóg w dzień siódmy dzieła swego, które uczynił; i odpoczął w dzień siódmy od wszystkiego dzieła, które sprawił. I błogosławił dniowi siódmemu, i uświęcił go, bo weń odpoczął od wszelkiego dzieła swego, które stworzył (Rdz 2,1–3).

Pamiętaj, abyś dzień sobotni święcił. Sześć dni robić będziesz i będziesz wykonywać wszystkie roboty twoje; ale dnia siódmego sabat, Pana Boga twego... Przez sześć dni bowiem czynił Pan niebo i ziemię, i morze, i wszystko, co w nich jest, a odpoczął dnia siódmego; i dlatego błogosławił Pan dniowi sobotniemu i poświęcił go (Wj 20,8–9.11).

Patrzcie, abyście strzegli sabatu mego, bo znakiem jest między mną a między wami w pokoleniach waszych; abyście wiedzieli, żem ja Pan, który was poświęcam (Wj 31,13–14).

Czyż nie czujemy, że chodzi tu o przykazanie szczególnie doniosłe i święte? Przekroczenie jego bywało karane śmiercią, jak gdyby godziło w żywą tkankę ludzkości. Ten rytm wypoczynku jest święty. Przyczynia się on do wykończenia w nas podobieństwa do Boga w zakresie działania, i to do tego stopnia, że nieprzestrzeganie tego prawa pociąga za sobą zniekształcenie w nas obrazu Bożego.

Zatraciliśmy zrozumienie tego prawa Bożego, a jeżeli nawet uznajemy zasadę cotygodniowego wypoczynku, nie umiemy go już przeżywać, jak przystało, chociaż Bóg wyrył na nas swe podobieństwo. Nie potrafimy już przerwać swych czynności zazębiających się o siebie jak ogniwa łańcucha. Czy jesteśmy chociaż ich panami? Nawet jako chrześcijanie zachowujemy przeważnie tylko zewnętrzną stronę przykazania Kościoła, spełnianego czysto formalnie z pominięciem istotnej treści nakazu danego przez Stwórcę, nakazu nadal obowiązującego, którego zasięg przekracza przepisy Kościoła. Celem bowiem przykazań kościelnych jest tylko bliższe określenie i uzupełnienie, nigdy zaś zniesienie prawa Bożego.

Regularne przeplatanie się działania i wypoczynku jest więc zarówno dla ciała, jak i dla duszy, dla pracy i dla modlitwy koniecznością życiową, którą Pan Bóg podniósł do rzędu nakazu moralnego. Jesteśmy skłonni o tym zapominać. Samo tylko niedzielne uczestnictwo we Mszy św. i powstrzymanie się od tak zwanych robót służebnych nie wyczerpuje jeszcze całej treści nakazu Bożego, jeśli resztę dnia zapełniamy zajęciami innego rodzaju, ale równie licznymi i pochłaniającymi. Istnieje pewien duch prawa i trzeba go rozumieć. Czyż umiemy jeszcze, ilekroć nadarza się po temu sposobność, poddać się pokornie prawu fizycznego odpoczynku i niezbędnego odprężenia nerwowego? Wyłamywanie się spod prawa, tak bardzo z natury swej życiowego, musi nieuchronnie pociągać za sobą zgubne następstwa.

Powinniście, Mali Bracia-robotnicy, starać się uszanować ducha tego prawa Bożego. Regularny rytm odpoczynku dla ciała i duszy jest obowiązkiem wiążącym was w sumieniu. Jeśli rzeczywiście nie uda się wam w ten sposób spędzić samej niedzieli, nie powinniście uważać się tym samym za zwolnionych od wymagań Bożych wobec was.

Cotygodniowy dzień odpoczynku jest w większości krajów prawnie ustanowiony i zastrzeżony. Nie bez trudu niekiedy udało się masom robotniczym odzyskiwać na nowo prawo do przestrzegania tego zasadniczego rytmu życiowego.

Każdy z was jest wprawdzie tylko ubogim człowiekiem, podlegającym tym samym warunkom co wszyscy inni. Toteż nie zawsze będziecie mieli możność zachowania nakazu Bożego w całej pełni. Powinniście jednak w tym celu zrobić wszystko, co jest w waszej mocy, a nie jestem pewien, czy to czynicie zawsze z należytą gorliwością. Obawiam się u was tej aktywności, która porywając człowieka w swe tryby, prawie uniemożliwia mu zatrzymanie się dla wypoczynku, a przeciwnie, zmusza go do zastępowania jednej czynności drugą. Niektórzy z was będą musieli zdobyć się na wysiłek, aby poddając się nieuniknionym wymaganiom, jakie im stawia stan ubogich pracowników fizycznych, umieli zarazem dać ciału należny wypoczynek.

Jest inny jeszcze rytm – o wiele ważniejszy, jakkolwiek zależny od poprzedniego, mianowicie rytm życia duchowego. Dlatego Pan Bóg uświęcił dzień odpoczynku. Dotykamy tu naszych bezpośrednich stosunków z Bogiem. Niektóre regulaminy pracy uniemożliwiają rozwój życia już nie tylko zakonnego czy kapłańskiego, ale po prostu chrześcijańskiego, gdyż przewidziany w nich czas wolny – czy to codzienny, czy okresowy – jest niewystarczający, aby można było sobie pozwolić chociaż na minimum odpoczynku duchowego, na cichą modlitwę i zasilenie wiary przez rozmyślanie. Dobrze o tym wiedzą ci spośród was, którzy mają za sobą życiowe doświadczenie na przykład rybaka lub robotnika rolnego, czy zawodów wolnych lub takich, gdzie ilość godzin pracy nie jest ściśle określona i nie uwzględnia potrzeb człowieka. Przypominacie sobie z pewnością, jak bardzo prosiłem was, abyście wszelkimi sposobami starali się w tego rodzaju pracy zabezpieczyć sobie bodaj minimum wytchnienia, potrzebnego do życia ludzkiego i chrześcijańskiego, nawet jeśli wasi towarzysze pracy wskutek machinalnego przyzwyczajenia lub z braku poczucia wymagań życia duchowego nie odczuwają już tych potrzeb. Nasze Braterstwa powinny osiedlać się w tych środowiskach, gdzie ludzie są najgorzej uciemiężeni fizycznie, najbardziej nieszczęśliwi, choć sobie tego nieraz nie uświadamiają, a zwłaszcza tam, gdzie są bardziej oddaleni od Boga i gdzie chrześcijanie już nie mogą żyć po chrześcijańsku. Oni to więcej niż ktokolwiek inny potrzebują naszej obecności. Jednak możemy wśród nich pozostać jedynie pod warunkiem zapewnienia sobie należytego poszanowania podstawowych wymagań naszego życia modlitwy. Takie wymagania powinien mieć każdy człowiek, każdy ma do nich prawo. Mały Brat domaga się jedynie tego, co należy się każdemu chrześcijaninowi, którego przecież także obowiązuje dbałość o rytm życia zgodny z chrześcijańską doskonałością. Te warunki wystarczają nam dla urzeczywistnienia naszego powołania, ale musimy je sobie bezwzględnie zapewnić.

Dla nas ten życiowy cykl wytchnienia duchowego przewiduje w każdym tygodniu pół dnia milczenia modlitwy i czytania duchowego, a w każdym miesiącu dzień skupienia, w którym robimy przegląd naszego życia, nie licząc dorocznych rekolekcji i rzadszych już, ale systematycznych okresów przeszkolenia oraz pobytów co pewien czas we Wspólnotach poświęconych adoracji.

Zrozumiecie teraz lepiej doniosłość tego rytmu, zwłaszcza ćwiczeń tygodniowych i miesięcznych. Starajcie się z całą nie tylko energią, ale i pomysłowością, na jaką was stać, znaleźć sposób przestrzegania go. Będzie to często zależało po prostu od należytej organizacji czasu, od umiejętności wyszukiwania sobie odpowiedniego miejsca na dni skupienia. Istotnie bowiem doświadczenie wykazało, że najlepszym rozwiązaniem tej sprawy jest chwilowe opuszczenie Wspólnoty i udanie się na łono przyrody czy też do kościoła, klasztoru lub mieszkania przyjaciół, gdzie mamy zapewnioną ciszę. Jesteście jak ubodzy mieszkający w ciasnocie, którzy – więcej, niż się sądzi – potrzebują tych oaz milczenia, jakimi są klasztory, oczywiście, jeśli są to klasztory wierne swemu powołaniu, które po bratersku przyjmują każdego, kto pragnie odświeżyć się w atmosferze skupienia panującego w obrębie klauzury. Dobrze, iż w ten sposób doświadczycie na sobie, jak bardzo klasztory klauzurowe są nieodzownie potrzebne dla zapewnienia społeczności chrześcijańskiej szerokiego oddechu duchowego.

Bądźcie bardzo wierni w przestrzeganiu tych ustalonych dni skupienia. Niewątpliwie wymagania pracy i miłości naruszają niekiedy ten porządek. Wiecie z doświadczenia, że potrzebna jest czasem pewna giętkość w stosowaniu przepisów, ale nie odstępujcie nigdy od zasady. Może się wam niekiedy przytrafić jak Panu Jezusowi, że ludzie odnajdą was nawet tam, gdzie szukaliście samotności, i że będziecie zmuszeni wbrew własnej woli wyrzec się ledwo rozpoczętego dnia skupienia. Pan Jezus pozwalał, by go ludzie odwoływali z pustyni, cierpliwie oddawał się na nowo w niewolę rzesz, co nie przeszkadzało jednak, że przy pierwszej sposobności znów uchodził na pustkowie.

A wstawszy bardzo rano, wyszedł i oddalił się na miejsce samotne i tam się modlił. Szymon zaś i ci, którzy z Nim byli, poszli za nim. I gdy Go znaleźli, rzekli Mu: wszyscy Cię szukają (Mk 1,35–37).

Trzeba należycie rozumieć doniosłość tych rytmicznych zmian wiodących was do zjednoczenia z Bogiem szlakiem dwu diametralnie przeciwnych dróg. Z jednej strony dni pracy, przeciążone zmęczeniem, przerywane natarczywością ludzi, którzy was potrzebują, zmuszą was do modlitwy mrocznej i bezkształtnej, często bolesnej, której wartość oczyszczającą i jednoczącą z Bogiem przez wiarę już poznaliście. A z drugiej strony gdy przyjdzie kolej na dłuższe godziny skupienia i milczenia, to chociażby z powodu kontrastu zastaną was one przynajmniej na początku psychicznie nieprzygotowanych. To jest rzecz normalna. Ale tym samym zmuszą was one do wysiłku duchowego w czasie czytania, rozmyślania i zgłębiania prawd wiary, wysiłku tym rzetelniejszego, im mniej zagrożonego pokusą znalezienia w tym własnego upodobania. Nie bez trudu przyjdzie wam również przystosować się od razu do milczenia zewnętrznego, co niekoniecznie oznacza, abyście byli pozbawieni ducha umartwienia i milczenia wewnętrznego. Niekiedy trudność pochodzić będzie po prostu ze zmiany miejsca, ale wysiłek, jakiego wymagać będzie pokonanie tej trudności, nada pełną wartość wyrzeczenia milczeniu zewnętrznemu, jakie zachowacie w czasie tych krótkich rekolekcji „na pustyni”. Pozwoli ono wam się przekonać, czy w życiu codziennym umieliście zachować obowiązujące was milczenie wewnętrzne. To przeplatanie się dwu rodzajów życia stanowi także rękojmię prawdziwości waszej wiary. Oddając się całym sercem zarówno jednemu, jak i drugiemu bez uchylania się od swoistych sposobności do wyrzeczeń i ofiar, jakie każdy z nich nastręcza, unikniecie niebezpieczeństw grożących każdemu z nich z osobna, a wasza modlitwa, wiara, miłość do Boga i ludzi będą wolne od złudzeń. Co się tyczy modlitwy – gdyż głównie o niej dziś mówimy – to pamiętajcie, że będziecie stale zmuszeni modlić się w warunkach wymagających od was wysiłku wiary, czy to w czasie godziny adoracji odprawianej wieczorem po pracy, czy też w czasie rekolekcyjnego milczenia.

Szczególny nacisk kładę na wartość zbliżającą was do zjednoczenia z Bogiem, jaką w rytmie waszego życia przedstawiają okresy pracy i zmęczenia. Nie jest to czas, w którym żyjemy niejako z kapitału, korzystając z zapasu sił duchowych zaczerpniętych podczas rekolekcji, jakby z napełnionego zbiornika, który się szybko opróżnia. Taka koncepcja jest z gruntu fałszywa, gdyż równa się zaprzeczeniu, by życie modlitwy prowadzone z niesłabnącą odwagą w trudnych warunkach mogło przyczyniać się do wzrostu miłości.

Żywy organizm wzmacnia się tyleż przez pracę, co przez wypoczynek. Oba te czynniki są jednakowo potrzebne dla jego zdrowia i rozwoju. Ciągły odpoczynek wycieńcza ciało i podobnie jak nadmiar pracy doprowadza je do utraty sił. Właściwa proporcja pomiędzy wypoczynkiem a działaniem stanowi warunek prawidłowego rozwoju człowieka. Podobnie dzieje się też z modlitwą naprawdę żywą. Odważny wysiłek, jaki czynimy, by modlić się wieczorem po dniu uciążliwej pracy, wysiłek zmuszający nas do całkowitego wyzucia się z siebie, przysposabia nas tak samo – a może jeszcze lepiej – do przyjęcia uświęcającego działania Ducha Świętego jak spokojne, przeplatane rozmyślaniem czytanie u progu dnia skupienia. Ale i jedno, i drugie stanowią oba te czynniki, które chroniąc nas od złudzeń, zapewniają nam równowagę i stale pogłębiają ofiarę naszego życia dla Boga.

V. W jaki sposób ojciec de Foucauld odkrył i przeżył tajemnicę Nazaretu

Karol de Foucauld po swym nawróceniu odczuwa niepohamowane pragnienie, aby wszystko zawrzeć w miłości Jezusa. A miłość ta przynagla go do naśladowania Mistrza. Przemożna potrzeba naśladowania swoim życiem Tego, którego miłuje, będzie tym podstawowym nastawieniem, które zadecyduje o kierunku jego powołania. Ta potrzeba naśladowania, jaką widzimy u ojca de Foucauld, jest niezmiernie charakterystyczna. Jezus jest dla niego istotą naprawdę żywą, w której ślady pragnie wstępować bez zastrzeżeń. Nie wystarcza mu wewnętrzne zjednoczenie z Jezusem przez miłość, trwanie w łączności z Nim i odtwarzanie w sobie Jego cnót; chce ponadto upodobnić się do Niego pod względem zewnętrznego sposobu życia[26].

Jest w tym logika miłości, która wyraża się poprzez wszystkie wymagania i przejawy miłości głęboko ludzkiej. Nie ma tu żadnych zawiłości, nic wyszukanego ani skomplikowanego. Będzie miłował Jezusa tak, jak się kocha najdroższego przyjaciela. Wprawdzie pewna drobiazgowość, niekiedy aż krańcowa, w jego sposobie naśladowania może łatwo stać się przedmiotem krytyki. Niektóre jego rozważania o Nazarecie mogą wywołać uśmiech, a sposób, w jaki przedstawia obyczaje Świętej Rodziny, może wydawać się nieco sztywny i mało naturalny. Gdyby te rysy swej miłości, wybitnie indywidualne, chciał ojciec de Foucauld podnieść do rzędu powszechnie obowiązujących zasad i narzucać je innym, byłyby one nie do przyjęcia. Przyznajmy, że nie zawsze potrafił uniknąć tego błędu przy opracowywaniu regulaminów. Mimo tych zastrzeżeń jakiż przykład prostoty i wspaniałomyślnej logiki miłości znajdujemy w tej duszy, która od pierwszej chwili osiągnęła ducha dziecięctwa duchowego! Czyż my sami bowiem nie ulegamy jeszcze nazbyt często wrodzonemu samolubstwu, które nas podświadomie paraliżuje, nie pozwalając zaangażować całej naszej istoty w miłość, jak to czynią dzieci? Jezus jest Człowiekiem, jest Przyjacielem niezrównanym, jest naszym starszym Bratem, naprawdę żywym i zawsze obecnym. Czyż miłość, jaką powinniśmy Go kochać, nie może przejawiać się z całą bezpośredniością naszego ludzkiego serca?

Filipie... kto widzi Mnie, widzi i Ojca (J 14,9).

Niewątpliwie musimy wystrzegać się złudzeń uczuciowych i czułostkowości. Dlatego właśnie taka miłość oparta na wierze powinna być ugruntowana pokorą, będącą rzeczywistym wyzuciem się z siebie. Ona to dopiero zdoła nam przywrócić prawdziwą i głęboką bezpośredniość dziecka, które oddaje się całkowicie temu, co czyni z miłości. Największą przeszkodą w rozwoju i rozkwicie miłości jest niemal zawsze pewne zamknięcie się w sobie[27], spowodowane bardzo głęboko zakorzenionym przywiązaniem do siebie. Jakże często jesteśmy mniej lub bardziej świadomie jak gdyby zaskorupiali w utajonej, nie dość opanowanej jeszcze miłości własnej.

Wiadomo, że miłość w miarę swego wzrostu powoduje potrzebę upodobnienia się do przyjaciela, naśladowania go w sposób jak najdokładniejszy. Nasza miłość do Jezusa również podlega temu prawu. Powinniśmy całą mocą naszego miłowania starać się o zupełne upodobnienie do Słowa Wcielonego. Jedynie forma tego naśladowania będzie zmieniać się zależnie od poszczególnych powołań i stanów życiowych. U Brata Karola od Jezusa ta forma jest bardzo osobista. Toteż w medytacjach pustelnika z Nazaretu należy przede wszystkim brać pod uwagę to ogólne nastawienie na pokorną prostotę w miłości (pomijając pewną ciasnotę ujęcia), a dosłuchamy się we własnej duszy oddźwięku tych okrzyków miłości, tak spontanicznych i tak szczerych, dobywających się z serca dorosłego człowieka, który dzięki miłości stał się dzieckiem.

Powołanie Małych Braci Jezusa powinno również wypływać z potrzeby miłosnego naśladowania. To nastawienie wydaje mi się ważne, gdyż ono dopiero nadaje pełny sens prostocie naszego sposobu życia. Potrzeba naśladowania Jezusa z miłości odnosi się w szczególności do życia w Nazarecie. Ojciec de Foucauld nie czuje się wcale powołany do nauczania. To stanowcze postanowienie, powzięte już w czasie pierwszych rekolekcji, pozostanie nieodwołalne. Odtąd całe swe życie poświęci naśladowaniu życia Jezusa w Nazarecie. Spróbujmy zanalizować główne etapy rozwoju jego duchowości. Trzeba na wstępie zaznaczyć, że poszczególne elementy tajemnicy Nazaretu będzie ojciec de Foucauld odkrywał stopniowo, w miarę jak jego wewnętrzna przemiana będzie mu umożliwiała zrozumienie i przeżywanie każdej z nich po kolei. Do stopniowego odkrywania wszystkich aspektów swego ideału przymuszały go coraz to nowe wymagania wzrastającej miłości. Można powiedzieć, że i my powinniśmy przeżywać poszczególne aspekty naszego powołania według tej kolejności odkryć ojca de Foucauld. Wtedy nie będzie nas już dziwić pewna przesada lub ciasnota jego pierwszych koncepcji. Z czasem odpadną one same.

I

Pierwszy okres życia duchowego ojca de Foucauld obejmuje czas od jego nawrócenia do końca pobytu w Ziemi Świętej. Jego pragnienie naśladowania Pana Jezusa łączy się wówczas z potrzebą jak najdalej posuniętego realizmu, graniczącego z drobiazgowością. Ten realizm sprawi, że zechce on przebywać w tych samych miejscach co Pan Jezus. Taki był cel jego podróży do Ziemi Świętej. Jego miłość odczuwa potrzebę nasycenia się bezpośrednim zetknięciem z miejscami, kamieniami, ziemią, powietrzem i krajobrazem, które umiłowany Pan uświęcił swoim przejściem. Znajduje w tym źródło niewypowiedzianego szczęścia. To dążenie do rekonstrukcji topograficznej skłoniło go do ułożenia rodzaju przewodnika zatytułowanego Próba dotrzymywania towarzystwa Panu Jezusowi, a to w tym celu, aby móc dzień za dniem postępować za Jezusem w Jego wędrówkach.

Tego rodzaju pobożność jest bez wątpienia jeszcze bardzo niedoskonałą formą miłości. Mimo woli przypominają się słowa Pana Jezusa: „Pożyteczne jest dla was moje odejście”. Ale jest to tylko pewien etap, konieczny wstęp do właściwego rozmyślania. Zresztą Brat Karol niebawem sam to uzna i podkreśli w jednej ze swych medytacji, że faktu przebywania w Ziemi Świętej nie może stawiać na równi z dobrem duchowym choćby jednej tylko duszy na świecie. Jednakże ojciec de Foucauld zachowa na zawsze wspomnienie swego przejścia przez kraj rodzinny Jezusa. Przez pewien czas jeszcze będzie przed rozpoczęciem modlitwy odczuwał potrzebę przedstawienia sobie w wyobraźni danego miejsca. To przypomnienie, jakkolwiek krótkie, przywoła wspomnienie z lat spędzonych w Nazarecie i Jerozolimie.

Od chwili swego nawrócenia Karol de Foucauld będzie patrzył na tajemnicę życia Syna Bożego w Galilei poprzez swe nienasycone pragnienie „szukania poniżenia”. Wyraz „poniżenie” będzie ustawicznie powracał w jego pismach. Pojęcie, jakie wytworzy sobie wówczas o życiu Pana Jezusa w Nazarecie, pozostaje w wysokim, niekiedy aż przesadnym, stopniu pod wpływem tego pragnienia. Dążenie do poniżenia łączy się u niego siłą rzeczy z równym pragnieniem pokory, posłuszeństwa, ubóstwa, umartwienia i pokuty.

Nie zamierzam tu mówić o tych ostatnich, gdyż nie stanowią one dla nas żadnych szczególnych problemów. Zwróćmy jedynie uwagę na oryginalność w ujęciu ubóstwa: wiąże się ono nierozerwalnie z obowiązkiem pracy. Ojciec de Foucauld chce, by Bracia sami zarabiali na swe utrzymanie jako robotnicy. Omówimy jeszcze szczegółowo tę sprawę. Praktykowanie tych właśnie cnót przedstawiało najpewniejszą drogę postępowania. Żadna prawdziwa miłość nie może opierać się na innych podstawach. I dlatego właśnie, że ojciec de Foucauld potrafił od samego początku ćwiczyć się w nich z tak całkowitą wielkodusznością, potrafił również kochać z taką mocą i bezpośredniością. Pokora, umartwienie, ubóstwo, skupienie wyzwoliły go z miłości własnej, obdarzając swobodą kochania. Aby móc się oddać – trzeba być zupełnie wolnym i gotowym do rozporządzenia. Należy podkreślić, że Brat Karol w tym okresie swego życia duchowego praktykował wszystkie te cnoty, zwane często biernymi, z całą mocą i uniesieniem miłości. Jak gdyby pod wpływem wzajemnego oddziaływania stały się one jednocześnie warunkami i owocami jego miłości. Jest on ustawicznie wpatrzony w Jezusa i wyobraża sobie cnoty realizowane w życiu Świętej Rodziny w sposób, w jaki sam pragnie je osiągnąć. To oczywiście wymaga pewnego wyjaśnienia, które nie powinno jednak posłużyć nam za pretekst do pomniejszania obowiązku uprawiania tych cnót. Jezus był Bogiem. Pokuta i poskramianie namiętności nie były Mu potrzebne. Dla nas – bez względu na to, kim jesteśmy – są one zawsze nieodzowne. Co zaś się tyczy nadmiaru umartwień, odróżnić należy nastawienie duszy, z którego wypływały i które każdy z nas mieć powinien, od zewnętrznych praktyk wyrażających to nastawienie. Porównanie ojca de Foucauld ze św. Teresą od Dzieciątka Jezus będzie tu w najwyższym stopniu pouczające.

Ale trzeba przede wszystkim choć pokrótce wspomnieć o tym jego namiętnym pragnieniu poniżenia. I tu znów trzeba odróżnić pojęcie, jakie ojciec de Foucauld wytworzył sobie o życiu Jezusa, który zajął miejsce tak dalece ostatnie, że nikt nie zdoła Mu go nigdy odebrać, od tego poniżenia, jakim on sam pod wpływem miłości pragnie być napawany. Bo jednak mimo najżarliwszych pragnień i wszelkich możliwych wysiłków postawa duchowa Brata Karola nie może być zupełnie podobna do postawy Pana Jezusa.

Mówiliśmy już poprzednio o tym, jakim było w rzeczywistości życie w Nazarecie. Było to życie ubogie, twarde i nadzwyczaj skromne, ale nie było to życie w poniżeniu. Brat Karol natomiast pragnie poniżenia. I ma słuszność.

Co jest źródłem tej wewnętrznej potrzeby wzgardy, upokorzeń i zniewag, która przepełniała serce tylu świętych? Jest nim zarówno u nich, jak i u ojca de Foucauld bezmierna miłość ku Jezusowi. Ta potrzeba uniżenia się tkwi właściwie choćby w zalążku w każdej miłości, która pragnie samą siebie doświadczyć i uzewnętrznić się w czynach całkowicie bezinteresownych, niemających żadnego uzasadnienia prócz samej tylko miłości. Jeżeli nawet każda ludzka miłość zawiera już w sobie tajemnicę wykraczającą poza zakres czysto racjonalnego rozsądku, to cóż mówić o miłości Bożej? Czyż miłość niezdolna do szaleństw zasługuje jeszcze na miano miłości? Chrystus i Jego święci wszyscy przekraczali miarę w objawach swej miłości. Szukanie wzgardy, upokorzenia, słowem – poniżenia, z pewnością nie jest rozsądne; jednak jeśli jest daniną, warunkiem i wyrazem wielkiej miłości, to czyż nie staje się tym samym czymś wybitnie mądrym, w sensie mądrości Bożej? Co więcej, u świętych i mistyków chrześcijańskich to pragnienie wzgardy jest skutkiem całkowitego upodobniania się do tajemnicy Jezusa Ukrzyżowanego. Na tym polega całe zgorszenie Krzyża. Właśnie z potrzeby naśladowania, a nawet mówiąc ściślej: z potrzeby utożsamiania się, bo Chrystus rzeczywiście w każdym chrześcijaninie przeżywa swoją własną tajemnicę cierpienia i upokorzenia, płynie tajemnicza radość i pokój, jakie chrześcijanin znajduje w hańbie, poniżeniu i krwawych zniewagach.

A zatem potrzeba upokorzenia, nurtująca każdą duszę rozmiłowaną w Chrystusie, ma swe źródło w poniżeniu Jezusa Ukrzyżowanego. Dopiero gdy się rozważa Mękę Pańską, można to zrozumieć. Toteż nie wolno nam z chłodnym rozsądkiem oceniać postępowania ludzi, którzy chcą być bezpośrednim przedłużeniem tajemnicy Krzyża. Pozostanie ono tajemnicą, prawdziwym zgorszeniem dla tych, którzy nie wierzą całą duszą w Boskiego Skazańca i nie żywią w sercu ogromnej ku Niemu miłości. Jeśli ojciec de Foucauld dostrzegał w życiu nazaretańskim Jezusa stan poniżenia, którego w rzeczywistości nie było, i jeśli nawet mylił się pod tym względem, to w każdym razie nie błądził, gdy idąc za instynktem miłości, odkrył w życiu Jezusa prawdziwą otchłań uniżenia. Gdybyśmy potrafili zrozumieć, ile poniżenia we wzgardzie i pohańbieniu mieścił w sobie sam fakt pojmania Osoby Słowa Wcielonego przez najwyższe autorytety moralne i religijne narodu, którego był synem! A potem obchodzenie się z Nim jak z oszustem i kłamcą! Na skutek oswojenia się z ewangelicznym opisem Męki Pańskiej nie zdajemy sobie już dostatecznie sprawy, czym w rzeczywistości były szyderstwa w czasie sądu, biała szata szaleńca, naigrawania się i policzki zadawane przez służalców, opluwanie, parodia władzy królewskiej, cierniowa korona. Pomijam już nawet całą ohydę podobnego traktowania człowieka tak skatowanego jak Chrystus ubiczowany, wzgardę i urągania motłochu żydowskiego, obnażenie z szat na haniebnej szubienicy, na którą skazywano wyłącznie niewolników i zbrodniarzy, naigrawania się, szyderstwa i zniewagi w czasie agonii. Wszystko to było poniżeniem w najgłębszym znaczeniu tego pojęcia. A gdy zestawi się ten ogrom wzgardy z niewysłowioną godnością Osoby Chrystusa, można naprawdę mówić o tajemnicy poniżenia. Budzi ona jeszcze większą grozę, gdy się zważy, że takie traktowanie zostało świadomie i dobrowolnie wybrane przez Tego, który je znosił. Tym bardziej dobrowolnie, że nie było ono nieodzownie potrzebne dla ziszczenia się celu Wcielenia, gdyż jeśli nawet założymy, że Jezus musiał zgładzić grzechy ludzkości przez krwawą ofiarę, to jednak nic nie wymagało, aby ta najwyższa ofiara dokonała się wśród takiego nagromadzenia upokorzeń. Możemy w tym widzieć jedynie tajemnicę miłości.

Jaki stąd wniosek dla nas, chrześcijan, i dla dusz miłujących Jezusa wielką miłością? Czy można przeżywać tajemnicę Jezusową bez udziału w Jego poniżeniu? Jeżeli miłujemy prawdziwie, jakże moglibyśmy nie pragnąć okazać Jezusowi swą miłość w ten sam sposób, w jaki On chciał okazać nam swoją? Czyż miłość, która nie dąży do tego, jest logiczna? Jakież zrozumienie powinniśmy żywić dla świętych, których czyny tak pochopnie określamy jako szaleństwo czy dziwactwo! Brat Karol, odziany w pasiastą bluzę, połataną i postrzępioną, zbierał nawóz na ulicach Nazaretu. Wyśmiewali go ulicznicy, a on cieszył się z kpin i ciskanych w niego kamieni...

Co należy o tym sądzić? Czy mamy takie czyny naśladować? To jest sprawa bardzo delikatna i powinniśmy ją należycie rozumieć. Ażeby podobne postępowanie było szczere, musi ono być rzeczywiście samorzutnym i współmiernym wyrazem miłości upodobniającej do Jezusa Ukrzyżowanego, miłości, która w takim stopniu może być jedynie owocem działania darów Ducha Świętego. A zatem szukanie poniżenia jako wyrazu prawdziwej miłości powinno podlegać kierownictwu darów Ducha Świętego. Ujawnienie na zewnątrz tego dążenia musi być w zgodzie z Mądrością Bożą, a droga każdej duszy jest pod tym względem odmienna. Zdarza się fałszywe szukanie poniżenia, wymuszone, przedwczesne; jego owocem nie będzie radość doskonała „w Duchu Świętym”, lecz najczęściej pewne upodobanie w sobie.

Należy więc starannie odróżnić rozmyślne szukanie poniżenia, które wolno przedsięwziąć jedynie pod działaniem darów Ducha Świętego, od umiłowania poniżenia i pragnienia wzgardy, by przez to upodobnić się całkowicie do Jezusa Ukrzyżowanego. To pragnienie bowiem jest nieodłączne od prawdziwej miłości Jezusa, jest jednym z czynników miłości zrodzonej u stóp Krzyża. Niepodobna naprawdę kochać bez pragnienia wzięcia udziału we wzgardzie, jaką był napawany Ten, którego miłujemy. To nie jest niemożliwe. Jednakże to pragnienie musi być proporcjonalne do miłości, musi z niej wytryskać. Tak! Musimy być gotowi, dla miłości Jezusa wyszydzonego na krzyżu, umieć przyjąć te drobne codzienne upokorzenia i lekceważenia, jakich doznajemy od ludzi. W tym przyjmowaniu upokorzeń, których sami nie szukamy, nie może być pomyłki ani przesady. Przez wiarę powinniśmy w tym znajdować radość doskonałą, którą daje zakosztowanie gorzkiej tajemnicy Męki Pańskiej i rzeczywiste uczestnictwo w pracy najszlachetniejszej i najwspanialszej, jaka być może, w dziele najbardziej Jezusowym, w zbawieniu dusz ludzkich. Nie zapominajmy, że w odkupieńczej Męce Pana Jezusa było tyleż upokorzenia i wzgardy co cierpień i krwi przelanej. My zaś często bardziej obawiamy się poniżenia niż oddania życia. Umiejmy przyznać, że nie jesteśmy jeszcze gotowi do szukania poniżenia, ale że nasze pragnienie wyrywa się ku niemu. Starajmy się coraz głębiej wnikać w tajemnicę Krzyża. Bądźmy wierni duchowi miłości, która tchnęła w duszę Chrystusa pragnienie takiego chrztu. Nie zapominajmy, że kierowanie się z zasady tylko ludzkim rozsądkiem może hamować w naszej duszy niezmiernie delikatne i subtelne działanie darów Ducha Miłości. Trwajmy pod ich wpływem pokorni, ulegli, czujni i wielkoduszni.

W czasie gdy ojciec de Foucauld prowadził życie ukryte przed światem w ubogiej, skleconej z desek chatce w ogrodzie sióstr klarysek, zaznaczył się w jego duchowości jeszcze trzeci znamienny rys: wiara w rzeczywistą obecność Pana Jezusa w Hostii. Jak wiemy, w tym właśnie aspekcie przedstawił mu się od początku dogmat Eucharystii. Odczuwa więc wielkie pragnienie, by modlić się przed tabernakulum. Każde wystawienie Najświętszego Sakramentu darzy go głębokim wewnętrznym szczęściem, którego wyraz wciąż odnajdujemy w jego pismach. Bierze udział we wszystkich Mszach św. odprawianych w klasztorze. W jego ówczesnej wyidealizowanej koncepcji życia zakonnego, mającego na celu naśladowanie życia w Nazarecie, Najświętszy Sakrament staje się ośrodkiem, wokół którego skupia się wszystko. Poprzez obecność Jezusa w Eucharystii każda wspólnota staje się podobna do domu nazaretańskiego. Napisany w 1899 roku Regulamin Małych Braci Najświętszego Serca Jezusowego został ujęty w myśl tej idei, która wydaje nam się wyrazem potrzeby duchowej Brata Karola, o której mówiliśmy poprzednio.

Na razie poprzestaniemy na przypomnieniu tej eucharystycznej podstawy modlitwy Ojca, bez omawiania całości jego nabożeństwa do Najświętszej Eucharystii, które zresztą nie osiągnęło jeszcze w tym czasie swego pełnego rozkwitu. W jego żarliwym kulcie obecności Pana Jezusa w Hostii tkwi już w zalążku pełne życie eucharystyczne. W danym okresie kult ten – i to właśnie pragniemy podkreślić – stanowi podłoże całego życia modlitwy Ojca, która rozwija się w tej tak bardzo umiłowanej Obecności.

Oto charakterystyczne cechy duchowego oblicza ojca de Foucauld w ciągu lat spędzonych samotnie w Ziemi Świętej. W owym czasie rozważał on i przeżywał życie nazaretańskie prawie wyłącznie pod postacią „życia ukrytego”, w znaczeniu, w jakim je wtedy powszechnie pojmowano. Przyczynił się nawet w pewnym sensie do utrwalenia tego pojęcia, przedstawiając życie Świętej Rodziny w całkowitym odosobnieniu od świata, w ustawicznej samotności i milczeniu. Przez to samo jednak oparł ojciec de Foucauld swą miłość ku Bogu na podwalinach zdolnych oprzeć się wszystkim wrogim mocom. Odtąd miłość jego będzie mogła rozwijać się zupełnie swobodnie, bez obawy odchyleń. Oto wniosek, jaki powinniśmy wyciągnąć z rozważań nad tym pierwszym okresem życia Ojca.

Chcąc z całego swego życia uczynić naśladowanie życia Jezusa, nadaje mu raz na zawsze kierunek wybitnie kontemplacyjny i chrystocentryczny. Wszystko w jego życiu jest dla Jezusa. Starajmy się, aby i nasze życie było od początku wyraźnie nastawione w tym samym kierunku. Chcemy żyć życiem modlitwy, pracy i miłosierdzia wyłącznie z miłości dla Chrystusa, by dojść do doskonałej z Nim przyjaźni. Nasza miłość bliźniego powinna być dosłownie przelewaniem się tej miłości Bożej, promieniowaniem Jezusa poprzez nas, nigdy zaś zbyt ludzkim oddaniem się w służbę innym. Zbyt wielu ludzi zawiodło się w swym – często nawet heroicznym – poświęceniu się dla braci, podejmowanym z pobudek i dla celów czysto ludzkich, abyśmy z kolei my mieli narażać ludzi na rozczarowanie, nie przynosząc im tego czystego świadectwa o życiu Bożym, którego oczekują.

Nie obawiajmy się również wzorem ojca de Foucauld podjąć tej pracy nad wyzuciem się z siebie, która dokonuje się jedynie przez pokorę, posłuszeństwo, umartwienie, ubóstwo i umiłowanie poniżenia, o jakim mówiliśmy. W dobie obecnej jesteśmy może zbyt skłonni pomniejszać znaczenie tych podstawowych cnót. Jest to niewątpliwie reakcja przeciw fałszywemu pojmowaniu ich prawdziwej istoty oraz roli, jaką powinny odgrywać w naszym życiu duchowym. Niemniej zaniedbywanie się w dążeniu do wyzucia się z siebie i do osiągnięcia wolności wewnętrznej – tych owoców prawdziwej pokory i odważnego umartwienia – bywa bardzo często przyczyną, dla której wiele dusz, mimo ożywiającej je skądinąd ofiarności, w praktykowaniu miłości osiąga niebawem poziom, na którym się zatrzymuje i po pięknym początku ulega pierwszej gwałtowniejszej pokusie. Słowem, jest to budowanie na piasku, bo jest uchyleniem się od pełnego udziału w życiu Chrystusa, zawierającym w sobie tajemnicę śmierci, w którą zostaliśmy wszczepieni przez chrzest św. Życie rodzi się ze śmierci:

Jeżeli ziarno pszeniczne nie obumrze, samo zostaje i owocu nie przynosi (J 12,24).

A w końcu umiejmy oprzeć naszą modlitwę eucharystyczną na mocnej i oświeconej wierze w rzeczywistą obecność Pana Jezusa. Nie zapominajmy, że w miarę swego wzrostu wiara oczyszcza się z wielu pierwiastków uczuciowych, które w niej poprzednio tkwiły. Ten proces wzrastania wiary, dokonujący się przede wszystkim na modlitwie, możemy przyspieszyć, poddając od początku naszą wiarę oświecającemu działaniu słowa Bożego.

II

Drugi okres życia ojca de Foucauld rozciąga się od chwili wyrażenia zgody na przyjęcie święceń kapłańskich aż do końca pobytu w Béni-Abbès. Jego rozwój duchowy, w owym czasie całkowicie zogniskowany wokół myśli o pierwszej Wspólnocie i założeniu Zgromadzenia Małych Braci Najświętszego Serca Jezusowego, wykazuje już znacznie szerszy sposób pojmowania życia nazaretańskiego. Występują w nim pewne nowe cechy, które Regulamin z 1899 roku zawierał już w zarysie.

W duszy ojca de Foucauld, coraz bardziej spragnionej modlitwy i ofiary z siebie dla zbawienia wszystkich ludzi[28], następuje coraz głębsze zrozumienie ukrytej działalności odkupieńczej Zbawiciela w Nazarecie.

To usposobienie duszy znajduje swój wyraz w nabożeństwie do Boskiego Serca. Pustelnika z Béni-Abbès coraz bardziej nęka troska o zbawienie dusz. Ślady tego nastawienia wewnętrznego odnajdujemy w wielu rozdziałach Konstytucji z 1899 roku, zwłaszcza w duchowych notatkach z tego okresu.

Ojciec de Foucauld wyznacza coraz szerszy zakres okazywaniu bliźniemu wielkiej miłości. Olśniewa go prawda, że miłość Boga i miłość braci są nierozłączne, że są jedną i tą samą miłością. Przemożna miłość, która każe mu w Béni-Abbès zerwać z klauzurą, nie zważać na ustalony rozkład dnia i świadomie szukać kontaktu z otoczeniem: Murzynami, Arabami lub Europejczykami, jest jednak nadal pojmowana w ramach życia nazaretańskiego i tajemnicy Nawiedzenia. Ojciec wciąż trwa w postanowieniu nieprzyjmowania żadnej funkcji kapłańskiej w ścisłym tego słowa znaczeniu, niezajmowania się kaznodziejstwem ani dziełami zorganizowanymi. Nie co innego, jak wzrastająca w jego duszy miłość Boga zmusza go niejako do odkrycia i przeżywania tego nowego aspektu życia w Nazarecie, a mianowicie bliskich stosunków, jakie Pan Jezus i Jego Rodzice musieli zapewne utrzymywać z sąsiadami oraz innymi mieszkańcami miasteczka.

To odkrycie dokonuje się przede wszystkim poprzez codzienne życie w Béni-Abbès. Nie chodzi tu bowiem już wyłącznie o praktykowanie miłości w zwykłych ramach życia zakonnego, na przykład o gościnność choćby w bardzo szerokim zakresie, co już przewidywał Regulamin z 1899 roku, ale o prawdziwe współżycie z ludźmi.

Béni-Abbès jest więc jakby okresem przejściowym.

III

Ostatnie lata przeżyte w Tamanrasset, choć nie wniosły nowych elementów do duchowości Ojca, były jednak latami pełnego rozkwitu jego miłości i całkowicie już ugruntowanego powołania.

Ostateczne sprecyzowanie koncepcji życia nazaretańskiego dokonuje się raczej poprzez czyny niż przez formułowanie zasad. Jednakże pewne wytyczne, podane w liście z maja 1911 roku, stanowią ostrożną próbę przeniesienia jej na płaszczyznę organizacji życia zakonnego w zgromadzeniu.

Toteż ten ostatni okres, jakkolwiek nie rzuca nowego światła na jego sposób życia, obfituje jednak w zastosowania praktyczne, pozwalające nam określić go ściśle jako życie wolne od wszelkiego przymusu, włączone dobrowolnie w codzienne bytowanie plemion Tuaregów i jako wyraźne poszukiwanie kontaktów z ludźmi poza Wspólnotą (odwiedziny, wypady w okolicę, podróże).

Przy tym główny wysiłek zmierza do możliwie najszerszego i coraz to głębszego zaznajomienia się z tym wszystkim, co dotyczy języka, folkloru i obyczajów krajowców.

Można tu naprawdę mówić o dążeniu do przystosowania się na płaszczyźnie umysłowej, dążeniu nacechowanym zarówno bezinteresowną naukową ścisłością, jak i wielką troską o zrozumienie psychiki tubylców oraz życzliwością w stosunku do ludzi, których po bratersku miłował.

Zewnętrzny wyraz nabożeństwa do Eucharystii ulega dość głębokiemu przeobrażeniu. Ojciec nie uważa już nieustannej adoracji za nieodzowną we Wspólnotach.

Chcąc osiedlić się w głębi Hoggaru, by tam oddać się całkowicie służbie miłości, nie zawaha się w imię miłości doskonalszej zrezygnować dobrowolnie, i to na okres kilku miesięcy, z codziennego odprawiania Mszy św. oraz pozostać przez sześć pierwszych lat pobytu w Tamanrasset bez Sanctissimum. Prefekt apostolski odmówił mu bowiem pozwolenia na przechowywanie Najświętszego Sakramentu, o ile w sąsiedztwie nie będzie chrześcijan. Wskutek tego jego nabożeństwo do Eucharystii uległo jak gdyby oczyszczeniu, a życie eucharystyczne wtopiło się w miłość do Jezusa. Odtąd miłość swą do braci Tuaregów pojmuje i przeżywa jako jeden z przejawów tej miłości jedynej, która go łączy z Chrystusem. Nawet nabożeństwa do Najświętszej Eucharystii nie potrafi już pojmować inaczej niż w perspektywie tego życia miłości, jak najbardziej uproszczonej i zogniskowanej w swym najwyższym przedmiocie. Jest to znamienny dowód dojrzałości duchowej, do jakiej wówczas doszedł.

Jednakże i w Tamanrasset zasadniczy ideał Ojca pozostaje niezmieniony. Jest to ten sam ideał co na początku jego życia zakonnego: naśladować Pana Jezusa w Nazarecie. Nadal pracuje nad utwierdzeniem się w podstawowych cnotach, o których już wspomnieliśmy wyżej. Stara się zapewnić sobie od czasu do czasu okresy większej samotności i milczenia. Pozostaje zawsze i przede wszystkim człowiekiem modlitwy i kontemplacji. Nieustannie podkreśla stanowcze postanowienie nieprzyjmowania żadnego urzędu. Myśli stale o zapoczątkowaniu życia wspólnego z braćmi.

Jego śmierć to widzialny, przez Boga dopuszczony, ostateczny wyraz nastawienia duszy, które go nigdy nie opuściło, pragnienia, by zbawiać dusze przez złożenie całej swej istoty w ofierze Bogu. Ten koniec jest zarazem przypieczętowaniem i najwyższym potwierdzeniem tego, w jaki sposób ojciec de Foucauld chciał być przede wszystkim „zbawcą” jak Jezus i z Jezusem.

Odnajdujemy zatem w życiu ojca de Foucauld wszystkie aspekty tajemnicy Nazaretu, którą próbowaliśmy tu bliżej określić:

1. Rzetelne, głębokie życie ukryte w pokorze, ubóstwie, modlitwie i umartwieniu.

2. Żarliwe, nieustanne pragnienie współpracy z Jezusem w dziele Odkupienia przez modlitwę i całkowitą ofiarę z siebie z miłości. To nastawienie znajduje swój wyraz w pobożności eucharystycznej.

3. Czynne okazywanie swej miłości do ludzi przez przyjacielskie obcowanie oraz bardzo proste i ludzkie stosunki ze wszystkimi, „podobnie jak to mogła czynić Święta Rodzina w Nazarecie”.

4. Jedyny aspekt jego ideału, którego – mimo usilnych pragnień – nie mógł wprowadzić w czyn, to utrzymywanie się z pracy rąk. Przeszkodziły mu w tym okoliczności, w jakich się znalazł, samotność oraz konieczność nauczenia się i przyswojenia sobie obcego języka. Jednak tylko wbrew własnej woli musiał zrezygnować „ze świętej pracy rąk”. Do końca życia tęsknił za nią i nigdy nie pogodził się z tym, że nie może prowadzić tej postaci życia ubogich. Nieustannie odnawia postanowienie podjęcia pracy fizycznej, gdy tylko będzie to możliwe. W rzeczywistości jednak utrzymywał się zawsze z tego, co mu przysyłała rodzina, i zdawał sobie sprawę z tej zależności materialnej. Zresztą trudno sobie wyobrazić, jak zdołałby bez tej pomocy wyżyć w Béni-Abbès czy w Tamanrasset.

Życie Ojca przedstawia się więc w swym całokształcie jako realizacja – poprzez swobodny rozwój osobowości bardzo indywidualnej – pewnego swoistego ideału, do którego wciąż wytrwale zmierza. Ten właśnie ideał pragnął przekazać swym fundacjom. Gdy umierał, zamierzenia te czekały na realizację.

VI. Nazaret jako postać życia zakonnego

Ojciec de Foucauld zawsze twierdził, że jego powołaniem jest naśladowanie życia Pana Jezusa w Nazarecie. Od dnia swego nawrócenia aż do śmierci – w ciągu życia o etapach na pozór tak sprzecznych – ideał ten pozostaje punktem stałym, wokół którego krążą wszystkie jego aspiracje i który rzutuje na drobniejsze nawet poczynania.

Brat Karol postanowił uczynić z naśladowania tajemnicy Nazaretu prawdziwą postać życia zakonnego. Na pierwszy rzut oka nie ma w tym nic nowego. Wiadomo, jakie mnóstwo zgromadzeń zakonnych powstało w ostatnim stuleciu pod wpływem rozważań nad życiem Świętej Rodziny. Od dawna już duchowość zwana „nazaretańską” zasila pewien autentyczny nurt życia zakonnego. A jednak czujemy, że pokorny Brat Tuaregów, mimo swej samotności, przyniósł nam – bardziej swym życiem niż pismami – pewien ideał zakonny naprawdę nowy, który jednak miał wydać owoce dopiero po jego śmierci. On sam bardzo tylko mglisto przeczuwał, jak głęboki oddźwięk jego duchowe posłannictwo miało wywołać wśród młodzieży XX wieku.

Niejednokrotnie spotkaliśmy się z zarzutem, że duchowość, wyłącznie zogniskowana wokół tajemnicy życia w Nazarecie, jest siłą rzeczy ciasna i niepełna. Nazaret to tylko pewien okres w życiu Pana Jezusa, okres wprawdzie długi, ale będący jedynie przygotowaniem do Jego misji Zbawiciela, jak gdyby milczącym oczekiwaniem chwili, wyznaczonej przez Ojca Niebieskiego dla podjęcia bolesnego trudu odkupienia ludzkości. Czemu ograniczać się do jednego tylko aspektu życia Chrystusa? A nawet czyż może chrześcijanin osiągnąć pełnię życia nadprzyrodzonego bez odtwarzania w swej duszy wszystkich tajemnic, które Chrystus chciał najpierw za niego przeżyć, jako Głowa Mistycznego Ciała? Pewne dusze o religijności niedostatecznie pogłębionej nie potrafiły uniknąć niebezpieczeństw związanych z pobożnością nieobejmującą całości tajemnicy Jezusa. Podobnego zarzutu nie można uczynić ojcu de Foucauld. By przekonać się o tym, wystarczy przeczytać jego rozważania nad Ewangelią i stwierdzić na ich podstawie, do jakiego stopnia upodobniał się on z wolna do Jezusa Chrystusa, i to nie tylko do Jezusa-Robotnika w Nazarecie, ale i do Jezusa niestrudzenie wędrującego w poszukiwaniu najbardziej opuszczonych owiec, w zwłaszcza do Jezusa konającego na krzyżu. Toteż wydaje mi się, że nie należy duchowości ojca de Foucauld określać jako duchowość nazaretańska, z wyjątkiem może duchowości z pierwszych lat, kiedy on sam kładł większy nacisk na nabywanie cnót tak zwanego życia ukrytego. Niemniej pozostaje prawdą, że tajemnica Jezusa ubogiego i nieznanego robotnika z Nazaretu wywarła decydujący wpływ na wybór rodzaju życia i opracowanie projektu zgromadzenia zakonnego, o którym Ojciec marzył od samego początku. Pragnienie naśladowania pokornego i pracowitego życia „umiłowania Brata i Pana” stanowi nawet podstawę prawdziwej nowości i swoistej oryginalności jego koncepcji życia zakonnego. Nazaret natchnął ojca de Foucauld myślą pewnej zewnętrznie nowej formy życia zakonnego, podczas gdy jego duchowość czerpie z pełni tajemnicy Jezusa zawartej w Ewangelii.

W ideale życia zakonnego, o jakim marzy Brat Karol, dwa elementy wydają mi się zasadnicze. Będą się one stopniowo wyłamywać z pragnień przepełniających jego duszę i jakkolwiek początkowo tego nie widać, nosić będą w sobie zarodek prawdziwego odnowienia życia zakonnego.

Pierwszy z tych elementów ujawnił się pod wpływem wstrząsu, jakiego doznał Brat Alberyk, trapista w Akbès, podczas odwiedzin ubogiej rodziny robotniczej w sąsiedniej wsi. Co za różnica – pisze po powrocie – między tamtą chatą a naszymi siedzibami. Wzdycham za Nazaretem! Odtąd Nazaret przedstawia mu się jako pewien ideał życia zakonnego, w którym trzeba by przyjąć i praktykować zarówno rzeczywiste ubóstwo mieszkania, jak i niepewność jutra i ciężką pracę rodziny robotniczej. Oto zalążek, w którym się już wszystko mieści. Wiemy, jaki wyraz znalazło to pragnienie w pierwszym, płomiennym ujęciu Reguły Małych Braci Jezusa, która powstała w 1896 roku. Ojciec chciał, aby jego życie zakonne odtwarzało przeciętne życie ubogich proletariuszy, i zrozumiał, że należy w tym celu tworzyć małe zespoły. Z podstawowego warunku – którego potrzebę od razu intuicyjnie wyczuł – zrezygnował jednak z wyraźnym żalem w Regule opracowanej w 1899 roku. Reguła ta sprawia wrażenie bezowocnej próby pogodzenia wymogów jego ideału – w tym, co zawierał on nowego – z tradycyjnymi przepisami zakonnego życia, oddanego adoracji Najświętszego Sakramentu. Później jednak, w Tamanrasset, powróci on do swego pierwszego pomysłu małych Wspólnot. Uczyni to pod wpływem doświadczenia i może już wówczas bardziej z myślą o głębszym wniknięciu w środowisko niż dla samego ubóstwa.

Czyż jednak dążenie do osiągnięcia doskonałości zakonnej w stanie, w jakim żyje większość ludzi, nie kryje w sobie pewnego pomieszania stanu zakonnego ze stanem zwykłego chrześcijanina, dążącego do świętości w świecie? Czyż to pomieszanie pojęć nie dotyczy zwłaszcza charakteru środków pomocnych w osiągnięciu doskonałości chrześcijańskiej? Życie zakonne bowiem stanowi właśnie pewien zespół środków, gdyż sama istota doskonałości jest zawsze jednakowa dla wszystkich ochrzczonych, bez względu na to, czy są zakonnikami, czy osobami świeckimi. Sam ojciec de Foucauld podkreśla, że tajemnica Nazaretu jest wzorem chrześcijańskiego życia przede wszystkim dla ludzi świeckich. Zastanawiając się w jednej ze swych medytacji nad trojakim rodzajem życia Chrystusa – czyli nad życiem w Nazarecie, życiem na pustyni oraz życiem publicznym – pisze:

Spośród tych trzech rodzajów życia życie nazaretańskie jest tym, które wiodłeś stosunkowo najdłużej... jakby po to, aby nam ukazać, że spośród tych trzech równie doskonałych i równie Boskich rodzajów życia nazaretańskie życie jest tym, do którego spodobało Ci się wezwać największą liczbę Twoich sług...[29].

Otóż Brat Karol czuje się powołany, aby ten właśnie rodzaj życia wybrać spośród wszystkich innych.

Drugi znamienny rys ideału Ojca jeszcze mocniej podkreśla ten dość swoisty sposób pojmowania życia zakonnego. Można było bowiem utrzymać naśladowanie życia nazaretańskiego w ramach klauzury, milczenia, odgrodzenia się od ludzi, co pozwoliłoby mu zachować tradycyjne oblicze klasztorne. Ojciec de Foucauld istotnie usiłował przez pewien czas realizować tę koncepcję. Obie reguły ułożone przez niego w latach 1896 i 1899 przepisują ścisłą klauzurę, a pierwsza jego Wspólnota w Béni-Abbès miała nawet zaczątek muru klasztornego. Jednakże wewnętrzny nakaz przemożnego powołania zmusza go wkrótce do poniechania wszelkiej myśli o samotności i postąpienia wręcz przeciwnie – żyć w ścisłej łączności z otaczającymi go ludźmi, łączności zacieśniającej się coraz bardziej pod wpływem wzrastającej miłości, która znajdzie swój wyraz w prostej, zażyłej, braterskiej przyjaźni. Ojciec de Foucauld, dzięki ofiarnemu dążeniu do przystosowania się zarówno umysłem, jak i sercem, doszedł do tego, że jak chyba żaden inny misjonarz współżył blisko z ludźmi, zrównał się z nimi. To oddanie się i stała gotowość do służenia innym są owocem miłości i wielkiego pragnienia obdarzenia ludzi żywą obecnością Chrystusa. Nie obawiajmy się nazwać tego duchem apostolstwa w najpełniejszym znaczeniu, ale pod warunkiem należytego zrozumienia istoty tego apostolstwa i środków zastosowanych z pominięciem wszelkich innych. Środkami tymi są poza zwykłą obecnością: braterska przyjaźń, oddanie się na usługi, poufne rozmowy, świadectwo dawane całym życiem, słowem wszystko, cokolwiek miłość może podyktować ubogiemu, który pragnie pozostać ubogim, aby otaczającym go braciom dać poznać i umiłować Pana Jezusa. Czyż nie jest to jedyna forma apostolstwa, dostępna przeciętnym ludziom żyjącym w skromnych warunkach?

Brak organizacji życia wspólnego o typie klasztornym, po to by móc zachować warunki bytowania ubogich, oraz usunięcie jakiejkolwiek zewnętrznej przegrody dzielącej od ludzi, by móc poświęcić się im z całkowitą swobodą – to dwie znamienne cechy stanowiące o oryginalności formy życia zapoczątkowanej przez ojca de Foucauld. Jeśli wyciągnąć z nich wszystkie logiczne wnioski aż do najdalszych włącznie, to niewątpliwie obalają one pewną klasyczną koncepcję życia zakonnego.

Pierwszą konsekwencją, jaką pociąga za sobą taki rodzaj życia, jest trudność przestrzegania w nim tradycyjnej obserwy zakonnej. Czy nie należało jednak starać się zachować w nim pewien styl zakonny, utrzymując za wszelką cenę pewne obserwancje nieco unowocześnione i dostosowane do nowych zadań? Mogłoby to doprowadzić do ustawicznych kompromisów i przysporzyć wiele kłopotów, a nawet niekiedy wywoływać nerwowe napięcie, szkodliwe dla spokoju duszy. Ćwiczenia duchowe często niedopełniane, przepisy niemożliwe do zachowania tracą wartość, jaką posiadają w innej formie życia zakonnego. Daremny wysiłek w kierunku przestrzegania pewnych niedających się utrzymać przepisów zewnętrznej klauzury doprowadziłby do zniechęcenia tym gorszego, iż w końcu zatraciłoby się zrozumienie użyteczności roli, jaką te przepisy mogą odgrywać dla osiągnięcia miłości Boga i bliźniego w takiej formie życia zakonnego, dla której nie zostały one przeznaczone[30].

Można by na to odpowiedzieć, że zniesienie przepisów zakonnych – w szczególności minimum klauzury – nie pozwala już mówić o właściwym życiu zakonnym, a co najwyżej o chrześcijańskim życiu świeckim. Taki pogląd nasuwa dwa pytania. Pierwsze – czy minimum klauzury i przepisów jest rzeczywiście istotnym elementem życia zakonnego jako takiego? Drugie dotyczy wyższości stanu zakonnego nad świeckim.

Jedną z istotnie najbardziej ważkich zdobyczy współczesnego chrześcijaństwa jest niewzruszona pewność, że i w życiu świeckim można osiągnąć pełnię świętości. Istnieją dziś ludzie świeccy, którzy wartością duchową przewyższają niejednokrotnie kapłanów i zakonników. To porównanie stało się po części powodem niedoceniania znaczenia stanu zakonnego. Nierzadko bowiem spotkać można więcej głębokiej wiary, więcej ofiarnej i czynnej miłości, więcej prawdziwego zaparcia się siebie i heroizmu u świeckich, ojców lub matek licznych rodzin niż u alumnów, zakonników czy zakonnic. Fakt ten daje dużo do myślenia. Dla niektórych duchownych-kapłanów ciężkie warunki, w jakich spędzili długie miesiące w obozach koncentracyjnych czy obozach jenieckich, stały się sposobnością do odkrycia prawdziwych źródeł świętości, bardziej obfitujących w autentyczną miłość niż okres wychowania w nowicjacie czy seminarium. Wyciągnęli stąd różne wnioski – słuszne lub nie – w każdym jednak razie niekorzystne dla życia zakonnego, nie uświadamiając sobie przy tym dostatecznie istotnych przyczyn tego zjawiska. Jednak wartości samego stanu zakonnego nie zdołają podważyć krytyki dotyczącej jedynie fałszywego pojmowania jego istoty lub niedoskonałych czy przestarzałych metod formacji zakonnej.

Gwałtowna przemiana warunków życia na początku naszego stulecia oraz wstrząsy dziejowe, jakie potem nastąpiły, postawiły nas w obliczu ciężkich i niemal codziennych trudności, które stały się jakby wezwaniem do wyrzeczenia się siebie, graniczącego bardzo często z heroizmem. W tym czasie Kościół stanął wobec procesu dechrystianizacji. Ta sytuacja rozwinęła u wielu wiernych ducha czynnego miłosierdzia, zrozumienia współczesnych potrzeb społecznych i obowiązku braterskiej pomocy. Codzienne osobiste borykanie się z trudnościami jeszcze bardziej pogłębiało tę postawę. Po prostu samo życie na każdym kroku domagało się niepowszedniej miłości chrześcijańskiej.

Przeciwnie, znaczna liczba zgromadzeń zakonnych uniknęła tego stanu rzeczy. Zakonnicy znaleźli się – choć do tego bynajmniej nie dążyli – jakby poza zasięgiem tych zmian zewnętrznych. Niewielu spomiędzy nich zaznało w swym klasztorze ciężkich warunków, wymagających heroizmu, a sam rytm życia zakonnego uchronił ich od codziennych kłopotów, stwarzanych przez współczesne warunki. Trudno przyznać, aby ten przywilej był – z punktu widzenia zadań Ewangelii – rzeczywistym przywilejem.

Zbyt surowy sąd, jaki wielu ludzi wydaje o dzisiejszym życiu niektórych zakonników, nie jest więc pozbawiony podstaw. Jakie są tego przyczyny?

Gwałtowna ewolucja umysłowa oraz przemiany psychiki, wywołane przez wypadki ostatnich dziesiątków lat, powinny były doprowadzić zgromadzenia zakonne do pewnego przystosowania swych przepisów i środków udoskonalenia do aktualnych potrzeb. Nie zawsze jednak umiano dokonać tego przystosowania. Powolny rozwój niektórych zwyczajów życia zakonnego po prostu, jak widać, nie nadąża za nadzwyczaj szybkim tempem współczesnych przemian. Bywały jednak inne okresy w dziejach Kościoła, kiedy ewolucji umysłowej – niewątpliwie mniej gwałtownej niż dziś, co jest usprawiedliwieniem naszych czasów – odpowiadał rozkwit odnowionego życia zakonnego, znakomicie przystosowanego do potrzeb czasu, na przykład życie monastyczne pierwszych wieków, zakony żebracze w XIII stuleciu, św. Ignacy i jezuici, kongregacje oddające się chrześcijańskiemu miłosierdziu w XIV wieku.

Na skutek przerostu metody skądinąd doskonałej nastąpiła z czasem zbyt wielka rozbieżność między „ćwiczeniami duchowymi” a samą istotą życia zakonnego, do tego stopnia że bardzo często nadmierne stosowanie ćwiczeń duchowych przesłoniło rzeczywistą naturę doskonałości ewangelicznej, z wyraźnym uszczerbkiem dla podstawowych cnót chrześcijańskich.

Dawne reguły zakonne (św. Benedykta, św. Franciszka) mówiły przede wszystkim o obowiązku nabywania cnót i ducha zakonnego, gdy tymczasem nowoczesne Konstytucje kładą przeważnie nacisk na pewien zespół ćwiczeń, nieraz dosyć drobiazgowo określonych. Stąd skłonność do pewnego formalizmu, którą nie zawsze starano się zwalczać. Wprawdzie bywa ona często nieświadoma, niemniej jednak istnieje, hamując rozwój prawdziwej miłości i ducha ewangelicznego.

A przecież nie może być prawdziwej świętości bez heroizmu. Ogłoszenie heroiczności cnót musi poprzedzić każdą kanonizację.

Heroiczna powinna być zwłaszcza miłość, która jest zawiązkiem wszelkiej doskonałości chrześcijańskiej. A czyż zakonnik nie został powołany do doskonałości w sposób szczególny? Toteż bardziej niż ktokolwiek inny powinien on świadomie podporządkować całe swoje życie miłości heroicznej. Takie nastawienie jest biegunowo przeciwne wszelkiemu formalizmowi. Dusza poświęcona Bogu musi umieć dorastać do sytuacji wymagających od niej aktów miłości mocnej, odważnej, a nawet heroicznej. Ten autentyczny duch zakonny ożywiał wszystkich założycieli wielkich zakonów. Powrócimy jeszcze do różnych aspektów tego zagadnienia, by wyciągnąć z nich praktyczne wnioski. W tej chwili chcemy jedynie wytworzyć sobie pewien pogląd ogólny.

Bez względu na to, czy te niedociągnięcia życia zakonnego są rzeczywiste czy pozorne, tłumaczą one częściowo surowość sądów wygłaszanych przez ludzi dzisiejszych o klasztorach, nie usprawiedliwiają jednak wszystkich zarzutów, które wynikają często z jednostronnego lub błędnego pojmowania naszych stosunków z Bogiem.

Dwa zwłaszcza aspekty życia zakonnego są w dobie obecnej zupełnie niezrozumiane. Pierwszym z nich jest potrzeba dyscypliny i ascezy, niestojących w żadnym bezpośrednim czy doraźnym stosunku z widocznym podniesieniem wartości człowieka lub z uchwytnymi wynikami apostolstwa. Drugim – wartość poświęcenia życia wyłącznie Bogu, z wykluczeniem działalności charytatywnej lub służby bliźnim.

U podstaw tego niezrozumienia leży reakcja przeciw jansenistycznemu poglądowi na człowieka: trudność pogodzenia się ze zmazą i ranami, jakie pozostawił w nas grzech pierworodny. Obecnie rzadko uwzględnia się grzech pierworodny, toteż chcąc wyjaśnić konieczność ascezy, trzeba uciekać się do podkreślenia jej praktycznych wartości. Sama reakcja była słuszna, ale poszła za daleko. Stąd trudność w zrozumieniu sensu pokuty i umartwienia oraz niektórych wymogów ślubów ubóstwa i posłuszeństwa. Nawet celibat uświęcony ślubem nie wzbudza już tego poważania co dawniej.

Paląca potrzeba przebudowy życia na nowych podstawach i zdobycia dusz dla Chrystusa ześrodkowała wszystkie myśli i zainteresowania chrześcijan na owocnej działalności społecznej i czynnym miłosierdziu. To bezsporne osiągnięcie pociągało jednak za sobą obniżenie zmysłu świętości. Kwestionuje się istotną wartość odseparowania się od świata dla Boga, a nieraz nawet moralne prawo do poświęcania życia wyłącznie Bogu z pominięciem wszelkiej działalności zewnętrznej. Przejawia się obecnie skłonność do oceniania wartości duchowej jakiegoś czynu jedynie pod kątem widzenia jego wydajności utylitarnej. Tkwi w tym pewien błąd i dlatego nie rozumie się już dostatecznie religijnej wartości ślubu, przez który człowiek poświęca się samemu tylko Bogu.

Zgodnie z poglądem Kościoła, pod tym względem niezmiennym od czasu pierwszych wieków, musimy stwierdzić, że stan zakonny, w którym chrześcijanin poświęca się Bogu przez trzy śluby, jest doskonalszy niż stan świecki. Jest to równoznaczne z uznaniem nie tylko słuszności, ale i zasadniczej wyższości tego rzeczywistego, przede wszystkim wewnętrznego odseparowania się od świata, które wynika z zachowania ślubów, zwłaszcza ślubu czystości. Czy to odgrodzenie od świata, choćby sprowadzone do niezbędnego minimum, da się pogodzić z życiem w bliskim kontakcie z ludźmi i z tym wszystkim, co takie zmieszanie się ze społeczeństwem za sobą pociąga, jak nieustalone warunki, niepewność jutra, troski i trud codzienny, słowem, z tym życiem, o jakim marzył Brat Karol po opuszczeniu klasztoru Trapistów? Sądzimy, że na to pytanie należy odpowiedzieć twierdząco.

Zasadniczym elementem stanu zakonnego, który go jako taki określa, jest obietnica czyniona Bogu i oficjalnie przyjęta przez Kościół, że będzie się żyć w czystości, ubóstwie i posłuszeństwie. Stan ten niewątpliwie wymaga rozłąki ze światem, da się ona jednak realizować w bardzo rozmaitych formach życia. W nowoczesnej koncepcji stanu zakonnego spotykamy się z innym jeszcze elementem, dla niektórych może niezbędnym, ale w rzeczywistości drugorzędnym i nieistotnym, na który składa się pewien zespół środków, mających ułatwić wypełnienie trzech ślubów. Są nimi: klauzura, milczenie, różne ograniczenia oraz przepisy związane z organizacją życia w zgromadzeniu. Są to w stosunku do praktyki rad ewangelicznych jedynie środki. Można sobie więc wyobrazić prawdziwe życie zakonne w pewnym stopniu pozbawione tych środków, byleby tylko droga, jaką wytycza, potrafiła doprowadzić tych, co ją obiorą, do miłości doskonałej przez praktykowanie ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Ojciec de Foucauld utorował nam tę drogę przez to, iż pierwszy na nią wkroczył. Polega ona na dzieleniu bez reszty losu najbiedniejszych oraz na bardzo bliskim współżyciu z ludźmi, aby stać się dla nich żywym świadectwem Chrystusa.

Stajemy tu wobec nowego typu życia zakonnego, w którym chodzi nie tyle o to, aby przez odcięcie się od świata uniknąć jego niebezpieczeństw albo przez dodatkową obserwę zakonną uzupełniać codzienne zajęcia, ale o to, by całe życie nastawić na miłość Chrystusa i ludzi, ucząc się wykorzystywać trudności życiowe jako sposobność do wyrzeczenia się siebie i do konkretnego praktykowania trzech ślubów.

Były czasy, kiedy profesję zakonną uważano za środek niezbędny do szybkiego osiągnięcia doskonałości chrześcijańskiej. Ten pogląd, bardzo rozpowszechniony w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, stał się powodem zdumiewającej emigracji na pustynie egipskie, po czym zrodził monachizm zachodni i dotąd pozostał cechą charakterystyczną religijności Wschodu. Złagodzony i ujęty w odmienne formy, pogląd ten wystąpi także w następnych okresach dziejów życia religijnego, zwłaszcza w wieku VII. Za naszych dni ponowne odkrycie prawdy, że autentyczna świętość jest możliwa także w świecie – i to w klimacie duchowości bardziej bezpośrednio nastawionej na apostolstwo niż ta, której głosicielem był św. Franciszek Salezy – pociągnie za sobą już nie tylko wyżej wspomnianą skłonność do obniżenia wartości życia zakonnego, lecz także da początek nowym jego formom, których najbardziej charakterystycznym wyrazem są te elementy, które cechują również i nasz ideał życia nazaretańskiego. Istnieje bowiem możliwość osiągnięcia doskonałości w wypełnianiu rad ewangelicznych na drodze pozornie sprzecznej z tą, którą dotychczas kroczyły zgromadzenia zakonne (zob. Provida Mater Ecclesia uzupełnioną przez motu proprio Primo feliciter)[31]. Podkreślając z niespotykaną dotąd wyrazistością, na czym polega istota stanu doskonałości, dokumenty te otwierają drogę do odnowy samego pojęcia życia zakonnego. Znajdujemy w nich określenie zasad stanowiących podstawę życia zakonnego naszych Braterstw.

Prowadzić w każdym czasie i na każdym miejscu życie prawdziwie doskonałe, obierać je w wypadkach, kiedy kanoniczne życie zakonne byłoby niemożliwe lub nie dałoby się dostosować do warunków. Codziennie oddziaływać przykładem życia całkowicie oddanego własnemu uświęceniu[32].

Nie wolno niczego ujmować ze zobowiązania się do doskonałości chrześcijańskiej mocno ugruntowanej na radach ewangelicznych i w istocie swej prawdziwie zakonnej. Doskonałość ta ma być tylko realizowana w świecie, dlatego też należy ją dostosować do życia świeckiego w tym wszystkim, co jest dozwolone i zgodne z jej obowiązkami i zadaniami. Całe życie poświęcone Bogu w celu dążenia do doskonałości chrześcijańskiej ma zamienić się w apostolstwo. Należy apostołować nieustannie i święcie przez czystość intencji, wewnętrzne złączenie z Bogiem, bezwzględne wyrzeczenie, wielkoduszne zapomnienie o sobie w taki sposób, aby apostolstwo było wyrazem ducha, który je ożywia, zasila i ustawicznie odnawia. To apostolstwo, obejmujące całe życie, powinno głęboko i szczerze zaznaczać się, aby z pomocą i natchnieniem Bożej Opatrzności pragnienie i gorliwość o zbawienie dusz były nie tylko szczęśliwie nadarzającą się sposobnością do poświęcenia w ten sposób swego życia, ale stały się ponadto – i to w znacznej mierze – potwierdzeniem racji bytu i formy życia[33].

Czyż słowa te nie określają – z nieznacznymi tylko odmianami – najbardziej istotnych rysów duchowości ojca de Foucauld? Odnajdujemy w nich oba poprzednio już wymienione założenia. Przede wszystkim zdecydowaną wolę rzetelnego wypełniania trzech ślubów w życiu zwykłym i wśród różnorodnych zajęć. Następnie troskę o to, aby własnym życiem zbawiać dusze.

Całe życie poświęcone Bogu w celu dążenia do doskonałości winno się zamienić w apostolstwo.

Gdy się pomyśli, do jakiego stopnia serce ojca de Foucauld było udręczone nieustanną troską o zbawienie dusz, gdy się zważy, że to ona właśnie kazała mu posuwać się coraz dalej w głąb pustyni na poszukiwanie opuszczonych plemion, spędzać długie godziny nie tylko na adoracji przed Zbawicielem świata utajonym w Hostii, ale i na uczeniu się języków czy na rozmowach pozornie bezużytecznych oraz oddawać się przyjaźni bezinteresownej, a często bezowocnej – gdy się to wszystko zważy, to najtrafniejszym określeniem jego życia będą słowa zamieniło się ono całe w apostolstwo. Ponieważ ta przemiana była całkowita, nie potrzebował myśleć o posługiwaniu się specjalnymi środkami, które się zazwyczaj kojarzy z powszechnie przyjętym pojęciem apostolstwa.

Dla szerzenia Ewangelii gotów jestem iść na krańce świata i żyć tam aż do Sądu Ostatecznego.

Apostołowanie całym życiem, troska, aby zbawiać razem z Jezusem, stanowi rację bytu tego rodzaju życia, jakie prowadzą Braterstwa. Stanowi rację bytu ich uwikłania się w życie ludzi i ona to jedynie usprawiedliwia w pełni wybór takiego powołania bez względu na nieuniknione niebezpieczeństwa, na jakie naraża. W tym z pewnością sensie zalecał Pan Jezus, byśmy byli zaczynem i solą ziemi.

To apostolstwo obejmujące całe życie powinno tak głęboko i szczerze się zaznaczać, aby pragnienie i gorliwość w zbawieniu dusz były nie tylko szczęśliwie nadarzającą się sposobnością do poświęcania swego życia, ale ponadto stały się – i to w znacznej mierze – potwierdzeniem ich racji bytu i obranej formy dążenia do doskonałości...

Doskonałość miłości należy osiągnąć nie tylko w zetknięciu z ludźmi, ale i za pomocą tegoż zetknięcia, czyli, określając to słowami dokumentu papieskiego – nie tylko w świecie, ale – że się tak wyrazimy – i środkami świeckimi.

Wskazania te powinny Małym Braciom Jezusa zastąpić obserwę. Życie wasze macie poświęcić Bogu w całej prawdzie, nie przez skracanie pracowitych dni na rzecz ćwiczeń duchowych lub zbyt częstych chwil samotności – jakkolwiek należy je stosować według odpowiedniego rytmu – ale wykorzystując jak najbardziej wszystkie sposobności do wyrzeczenia się i praktykowania miłości, w które obfituje niemal każda chwila dnia. Wśród niepewności o ubogi dach nad głową znajdziecie radość płynącą z ogołocenia materialnego. W robotniczej pracy tak często narażonej na zmiany, w utrudzeniu, jakie pociągają za sobą przeprowadzki i wędrówki, dojdziecie do całkowitego wyzbycia się egoizmu i osobistych zachcianek. Przebywanie w coraz to innej Wspólnocie nauczy was oderwania serca i swobody ducha. Tylu błąka się po świecie ludzi pozbawionych wszystkiego, nawet nadziei, podczas gdy wy jesteście bogaci dzięki wierze w Chrystusa. Doświadczenie własnej słabości i upadków nie zachwieje was, gdyż poprzez nie będziecie umieli odnaleźć miłosierdzie Pańskie, źródło wszelkiego życia Bożego. Niemożność zapewnienia sobie chwil wolnych – bo ludzie biedniejsi od was przyjdą przywłaszczyć je sobie – pozwoli wam osiągnąć doskonałe ubóstwo ducha i pokój wewnętrzny. A jednak ustawicznie tęsknić będziecie do samotnych modlitw Jezusa wśród nocy i wykorzystywać każdą sposobność, by ziścić to pragnienie. Ustalony regulamin powinien być dla was przewodnikiem, a równocześnie środkiem umożliwiającym spełnienie tej gotowości do modlitwy. Sprawdzianem waszej wierności będzie obserwa duchowa, a nie materialna – będzie pragnienie modlitwy, ustawicznie odnawiane przez wiarę.

Skoro taka droga doskonałości została uroczyście uznana za możliwą dla osób nieprowadzących życia wspólnego, o ileż więc bardziej jest ona odpowiednia dla nas, którzy korzystamy ponadto z tej niezrównanej siły, jaką daje życie we Wspólnotach. Współodpowiedzialność za wytrwanie każdego z was jest codziennym waszym obowiązkiem, które spełniacie także w czasie wspólnych rekolekcji, odprawianych w jedności serc i myśli.

Jeżeli Kościół uważa prowadzenie życia w ubóstwie, czystości i posłuszeństwie za rzecz możliwą w każdym zawodzie i w każdym stanie, to tym bardziej jest ono możliwe w życiu szczególnie pokornym i ubogim, obranym dobrowolnie przez Braterstwa.

Widzimy więc, że forma życia, którą natchnęła ojca de Foucauld tajemnica Nazaretu, umożliwia wybór istotnych środków uświęcenia.

VII. Zbawcy z Jezusem

Życie Małego Brata Jezusa coraz bardziej wydaje mi się tak proste w swej istocie, że ilekroć mówię do was, mam wrażenie, iż poruszam wciąż te same problemy i powtarzam wciąż te same rzeczy. Rozgrzeszam się z tego w przekonaniu, że i apostołowie musieli nieraz doznawać podobnego wrażenia. Bo Ewangelia jest życiem. Jej nauka jest prosta i łatwa do wyłożenia, ale w tym cała sztuka, by nią żyć. Otóż nie nastąpi to w ciągu jednego dnia, a życie stawia przed nami wciąż te same zagadnienia, które wydają się za każdym razem nowe, gdyż wszystko, co żywe, w każdej chwili swego istnienia jest takie samo, a zarazem ciągle inne.

Właśnie odczytałem zeszłoroczny list na temat naszego powołania kontemplacyjnego, który napisałem przed założeniem wspólnot robotniczych. Zawarte jest tam wszystko, a jednak po kilku miesiącach życia robotniczego mam wrażenie, jakbym to wszystko na nowo odkrył. Mam żywo przed oczami trudności, z jakimi się spotykacie, radości i cierpienia Braci. I dlatego sądzę, że o ile zdarzy mi się powtórzyć te same rzeczy, uczynię to w sposób inny, bardziej odpowiadający waszym konkretnym potrzebom.

Kiedy spotykam się z pytaniem, na czym polega życie w naszych Braterstwach – trudno mi znaleźć odpowiedź ścisłą i wyczerpującą, zwłaszcza gdy to pytanie dotyczy „rodzaju życia”, „rozkładu zajęć” lub „działalności”. Bo nie w tym tkwi istota rzeczy. Nie potrafię zamknąć naszego ideału w jednej formule. Tym bardziej że na pierwszy rzut oka życie nasze wydaje się zawiłe, a nawet przeczące sobie w niektórych swych elementach. To prawda, że Mały Brat musi być równocześnie robotnikiem i człowiekiem modlitwy, człowiekiem żyjącym w skupieniu, a zarazem świadomym potrzeb i trosk swoich towarzyszy i braci, duszą kontemplatywną, oderwaną od wszystkiego, a jednak swobodną w korzystaniu z dóbr tego świata. Wszystkie te pozorne sprzeczności powinny znaleźć rozwiązanie w prostej zasadzie naszego życia wewnętrznego. I tę właśnie zasadę należy określić, gdyż wszystko inne z niej wypływa.

Nie mogę pojąć miłości bez odczuwania naglącej potrzeby przystosowania się i upodobnienia, a przede wszystkim współudziału we wszystkich cierpieniach, trudnościach i udrękach życia... Mój Boże, nie sądzę nikogo – bliźni moi są Twoimi sługami, a moimi braćmi, i powinienem ich tylko miłować... Co do mnie jednak, nie mogę zrozumieć miłości bez dążenia do upodobnienia się i odczuwania potrzeby dzielenia wszystkich krzyżów.

Ta potrzeba miłowania leży u podstaw życia ojca de Foucauld. Jest wykładnikiem jego postępowania i całej jego duchowości. I my również usłyszeliśmy to samo wezwanie. Ono to skłoniło nas do obrania Brata Karola za przewodnika. Żyć jak Jezus, a przede wszystkim dzielić Jego cierpienia i udręki życia – oto cały nasz program. Miłujemy Jezusa i dlatego pragniemy dzielić Jego zbawczy trud i wszystkie cierpienia. Kochamy ludzi, naszych braci, toteż chcemy dzielić życie ubogich, cierpiących – po prostu z miłości, nie dla czego innego i bez żadnego ubocznego celu, tak jak i sama miłość nie ma żadnego celu poza sobą. Tym się tłumaczy w konkretnej realizacji naszego ideału jednakowa potrzeba zarówno modlitwy i wewnętrznego oderwania, jak i pracy w ubóstwie i utrudzeniu.

W realizacji naszego ideału napotykamy trudności, walki, niebezpieczeństwa – i nie może być inaczej. Toteż trzeba najpierw dobrze zrozumieć, jaka powinna być zasadnicza postawa duchowa, stanowiąca podłoże takiego życia. Ta postawa streszcza się w pragnieniu, by z miłości dzielić cierpienia Umiłowanego. A chodzi tu o cierpienia Chrystusa Zbawiciela, gdyż każde cierpienie – nawet współudział w troskach bliźniego – staje się w nas przedłużeniem Męki Jezusowej. Sądzę, że jedynie takie nastawienie pozwoli nam naprawdę zrozumieć sens naszego życia i dźwigać jego brzemię.

Imię Jezusa oznacza „Bóg-Zbawiciel”. I dlatego jest ono nam tak bardzo drogie, równie drogie jak ojcu de Foucauld. Imię to wyraża w ścisłym słowa znaczeniu, kim jest Chrystus. Jezus jest Zbawicielem, i to Zbawicielem przez Krzyż. My również z tytułu naszego powołania i uczestnictwa w naturze Jezusa-Zbawcy nie mamy innej racji bytu. Jednak z samej natury naszego człowieczeństwa nie wynika – tak jak dla Pana Jezusa – abyśmy mieli być odkupicielami i dlatego przychodzi nam to z trudem. A jednak udział w odkupieńczym cierpieniu stanowi istotę naszego powołania i gdybyśmy nie oddali mu się całkowicie, zatracilibyśmy prawdę życia Małych Braci.

W tym nasza siła, że od samego początku jesteśmy świadomi naszego ideału, określonego jasno i odważnie, bez względu na surowość jego wymagań. Nie powinniśmy mieć żadnych złudzeń co do tego, czego Bóg będzie od nas żądał przez całe życie. Wystarczy wsłuchać się uważniej, niż to zazwyczaj czynimy, w odpowiedź Jezusa daną tym, którzy chcieli iść za Nim z bliska:

„Nie wiecie, o co prosicie. Czyż możecie pić kielich, który Ja piję, albo też ochrzcić się chrztem, którym Ja chrzczony jestem?” A oni odpowiedzieli Mu: „Możemy”. Jezus zaś rzekł im: „Z kielicha, z którego Ja piję, będziecie wprawdzie pić” (Mk 10,38–39).

Jezus więc obiecuje swoim przyjaciołom, swoim Małym Braciom, właśnie udział w cierpieniu, przez które On zbawia nas. Chodzi o to, byśmy to żądanie Jezusa naprawdę zrozumieli całą mocą naszej wiary i byśmy natychmiast z pełną świadomością odpowiedzieli na nie oddaniem się bez zastrzeżeń – odważnie, po prostu i ufnie.

Oczywiście nie ma mowy o tym, byście od razu umieli cierpieć w sposób doskonały. Tego nauczyć was może jedynie Chrystus przez doświadczenie życiowe. Nie o to również chodzi, byście czuli się zdolni cierpieć w sposób doskonały, ale o to, byście dobrze zrozumieli wartość krzyża w życiu i radośnie, wspaniałomyślnie zgodzili się, aby Jezus was wprowadzał w swą zbawczą pracę. Trzeba, by dusze nasze były gotowe przyjąć cierpienie, by zrozumiały jego wartość i stopniowo doszły do umiłowania go. Ma to być stan stały. Nad jego osiągnięciem chcemy pracować i powinniśmy pracować od zaraz, od tej chwili. Stan ten można nazwać duchem ofiary, czyli takim usposobieniem duszy, które wszystkim naszym czynnościom nadaje wartość ofiary.

Pierwszą pokusą, z którą się spotkacie, będzie prawdopodobnie zniechęcenie. Życie codzienne wykazuje nam, jak beznadziejnie słabi jesteśmy wobec najmniejszego nawet cierpienia. Smucimy się, popadamy w przygnębienie z powodu najmniejszego niepowodzenia w dziedzinie moralnej, ustajemy na skutek najmniejszego zmęczenia fizycznego, odczuwamy wstręt do modlitwy pod wpływem najmniejszych trudności wewnętrznych, bywamy urażeni najmniejszym brakiem względów. Zdajemy sobie sprawę, że błędy te powtarzają się codziennie. Czyż wobec tego możemy naprawdę podejmować się niesienia krzyża z Jezusem? Jakże tu utwierdzać się w duchu ofiary, kiedy cofamy się nawet przed nieznacznym wysiłkiem i ulegamy wciąż jeszcze lenistwu ciała? W jaki sposób mamy wszystkie dni życia naszego zmienić w prawdziwą ofiarę, radośnie składaną Chrystusowi?

Z tego punktu widzenia problem nasz wydaje się nierozwiązalny. I taki jest w istocie. Musimy być o tym mocno przekonani; a bolesne doświadczenie naszej osobistej słabości i codzienne wydarzenia utwierdzają nas w tym przekonaniu. Ale jeżeli naprawdę chcecie kochać, potraficie całym sercem pragnąć, aby Jezus przez miłość uzdolnił was do dzielenia swego zbawczego cierpienia. Przede wszystkim musicie naprawdę głęboko pragnąć, a potem, ze śmiałością św. Piotra i synów Zebedeuszowych, nieustannie powtarzać Jezusowi to pragnienie. Ponadto potrzebna jest wam pokora, prostota w zawierzeniu Jezusowi oraz ufność i pewność, że w łączności z Nim nauczycie się najpierw znosić krzyż, a potem go miłować. W końcu musicie odważnie i z całą dobrą wolą zacząć współpracować z działaniem Bożym w waszym życiu.

Zarówno tu, jak i w całej pracy wewnętrznej trzeba być prostym i szczerym. Patrzcie na siebie w całej prawdzie. W obliczu cierpienia fizycznego czy moralnego nie chciejcie być odważniejszymi i silniejszymi, niż jesteście w rzeczywistości. Nie pragnijcie w wyobraźni dźwigać krzyża i doświadczeń cięższych niż te, które obecnie znosić potraficie. Nie sądźcie również, że jesteście niezdolni do większego wysiłku niż ten, na który zdobywaliście się dotychczas. Chodzi o to, abyście zechcieli ruszyć z miejsca, abyście uczynili radosny i konkretny wysiłek w tych rzeczach, które nie przekraczają waszych możliwości.

Mówię: wysiłek radosny. A to po pierwsze dlatego, że ochotnego dawcę Bóg miłuje. Macie dawać z miłości dla Jezusa, a gdzie miłość – tam i prawdziwa radość. Po wtóre – nie należy robić tragedii z małych trudności i codziennych cierpień. Ciągle kładę na nie nacisk, gdyż są one nieodłączne od naszego życia. Jeśli te codzienne drobiazgi, tak uciążliwe przez swą częstotliwość, zamienimy w żywą ofiarę, zdołamy również znieść i większe krzyże. Zresztą na te wielkie krzyże trzeba nieraz długo czekać; w takiej więc sytuacji nasza odwaga i miłość byłyby jedynie wytworem wyobraźni.

Aby uniknąć tych zwrotów ku sobie, powinniście składać waszą ofiarę ze wzrokiem utkwionym w Krzyż Chrystusowy, a nie we własny. Tracąc siebie z oczu, ulżycie waszym cierpieniom, częściowo o nich zapomnicie i będziecie wtedy mogli swobodnie złożyć je w ofierze Bogu. Nie zapominajcie nigdy o tym, że miarą zbawczej wartości czynów nie są cierpienia i trudności same w sobie, ale gotowość do ofiar, stopień miłości i zjednoczenia z Męką Chrystusową. W życiu naszym dążyć musimy do włączenia siebie i wszystkich naszych osobistych cierpień w wielką Mękę Jezusa i całego świata. Oto jak trzeba pojmować te sprawy.

Męka i Krzyż Jezusa! Słowa te nie budzą już w duszach naszych głębszych przeżyć, może nam spowszedniały. Musimy na nowo odkryć tę wielką rzeczywistość w całej jej prawdzie. Jezus znosił okrutne cierpienia na ciele i duszy – straszliwe, brutalne męczarnie, które powinniśmy umieć sobie odtworzyć na podstawie powściągliwych słów Ewangelii. Zestawmy nasze maleńkie cierpienia ze wzgardą, upokorzeniami, zniewagą, z całą okropnością katuszy cielesnych i duchowych, z przedśmiertną trwogą Jezusa, którego chcemy miłować, a który jest Jednorodzonym Synem Bożym. Między krwawym Krzyżem Umęczonego Jezusa a naszym dniem codziennym istnieje rzeczywista więź, którą powinniśmy sobie szczególnie żywo uświadamiać. Każda chwila naszego życia jest naprawdę zroszona Krwią Chrystusową, tym niezbitym dowodem miłości i zadatkiem siły. Pamiętajmy o tym, że dla Chrystusa jako Boga czas nie istnieje i że Męka Jego uobecnia się w każdej chwili naszego życia. Ta obecność powinna wszystko przemieniać. Przez nieustanne ćwiczenie się w wierze dosięgnięcie tej rzeczywistości niewidzialnej, która stopniowo przeobrazi całe wasze życie. U stóp skrwawionego Krzyża miłość wasza umocni się i zapłonie pragnieniem współpracy w wielkim dziele Jezusa.

Ale jest także niedola i cierpienie ludzkie. Jest to tajemnica, która będzie się wam wydawała coraz bardziej niepojęta. Toteż trzeba na nią spojrzeć z perspektywy Krzyża. Trzeba przede wszystkim uświadomić sobie jej istnienie, nie uchylać się od niej. Następnie zżyć się z nią w codziennym życiu. Przyjdzie to wam z łatwością, gdyż z tajemnicą tą stykacie się na każdym kroku. Oto kolega w pracy odniósł ciężkie obrażenia, tu zawaliła się sztolnia i dziesiątki rodzin są w żałobie, tam znów kataklizmy, zbrodnie i różne nieszczęśliwe wypadki, nędza i głód koczowników Sahary, okrutna kaźń w obozach koncentracyjnych, choroby i trwoga ciążąca nad światem, obłąkani i wydziedziczeni, jęki rannych i wołania umierających, bezkresna niedola i rozpacz uciśnionych. Dzienniki, ulica, warsztaty pracy przypominają wam to bez przerwy. Trzeba przeniknąć sens i tajemnicę tej wielkiej męczarni świata. Czym jest w porównaniu z nią brzemię, które co dnia dźwigacie? Powiedzcie sobie zatem, że wprawdzie wasze osobiste cierpienie jest niemal niczym, a jednak może ono okazać się wszechmocne, jeśli stanie się łącznikiem między Krzyżem Chrystusa a całym tym ogromem wprost nieogarnionego, ludzkiego bólu. Wasz duch ofiary – zależnie od stopnia swej czystości i wspaniałomyślności, miłości i męstwa – sprawi, że coś z życia Bożego przeniknie w ten ogrom ludzkiej niedoli i zakorzeni w niej Krzyż Chrystusowy. W ten sposób dzięki wam nabierze ona sensu, stając się poniekąd przedłużeniem Męki Jezusa w Jego Ciele Mistycznym.

Nie odgradzajcie się od tego, co innych boli. Nie bądźcie egoistami: Egoizm jest główną wadą mężczyzny, może nawet szczególnie zakonnika – i to jest straszne! Zachowajcie radość i spokój nawet w obliczu krzyża. Nie dajcie się nigdy zmiażdżyć przez cierpienie – ani własne, ani cudze. Nie kierujcie się wyobraźnią. Bądźcie odważni, prości i współczujący każdemu, jakiemukolwiek bądź cierpieniu.

Przede wszystkim nie myślcie, że wystarczy bliźniemu współczuć uczuciowo. Współudział w cierpieniu Chrystusa i braci waszych należy do innego rzędu. Jakkolwiek wydaje się to paradoksem, współcierpienie powinno rodzić w duszach waszych nie przygnębienie, ale męstwo i pokój, będące owocem prawdziwego zjednoczenia z Chrystusem. Trzeba unikać przesadnego smutku, a zwłaszcza przeczulenia na widok cierpień własnych lub cudzych, gdyż smutek niszczy siły duchowe i gasi zapał miłości.

Nie poddawajcie się również rozgoryczeniu na widok bólu bliźnich, przekraczającego ich wytrzymałość, bólu niezasłużonego, wobec którego się buntują. Starajcie się utrzymać duszę waszą w spokoju i cichości. A szczególnie unikajcie tego, aby własne cierpienia – zawinione czy niezawinione – napełniały was rozgoryczeniem wewnętrznym. Na to potrzeba bezwzględnej szczerości ze sobą samym i otwartości. Źródłem rozgoryczenia bywa prawie zawsze zraniona miłość własna albo resztki nie dość ujarzmionej pychy. Odpowiedzialności za podobne uczucia nie zrzucajmy zbyt pochopnie na drugich lub na niesprzyjające okoliczności. Duch pokory i dziecięctwa powinien nam przywrócić pokój i cierpliwość z samym sobą.

Nie dajmy się również owładnąć zniechęceniu z powodu własnych porażek – nie zabraknie ich nigdy! One to pozwolą nam lepiej zrozumieć, jak dalece duch ofiary wymaga całkowitego i pokornego wyzucia się z samego siebie. Już kiedyś mówiąc na ten temat, podkreśliłem mocno, że zupełne wyrzeczenie się siebie jest podstawowym i niezbędnym warunkiem podatności na działania Ducha Świętego.

Prawdziwy duch ofiary żąda zatem, byśmy do własnego cierpienia i cierpienia bliźnich ustosunkowali się podobnie jak Jezus.

Chodzi tu o współczucie i współudział w dziele Odkupienia, gdyż tylko w ramach Bożego planu cierpienie zyskuje swój sens. I dlatego jedynie Chrystus, Bóg-Człowiek może nas nauczyć, jak należy do niego podchodzić i jak je znosić.

W tej jedynie mierze, w jakiej Chrystus Ukrzyżowany będzie w nas przeżywał swe własne uczucia, staniemy się naprawdę odkupicielami razem z Nim. Oto tajemnica Najświętszego Serca. Aby móc należycie zrozumieć zbawczą rolę cierpienia, trzeba by z jednej strony móc zgłębić nieskończone miłosierdzie Boga Ojca, Jego świętość i sprawiedliwość, a z drugiej strony – znać serce człowieka, jego nędzę i kochać go miłością czułą i mocną. Do tego zdolne jest jedynie Serce i umysł Syna Człowieczego. My zaś osiągnąć to możemy jedynie przez gorącą modlitwę i pokorę, nieustannie prosząc o tę łaskę i umniejszając się coraz bardziej, aby ją otrzymać. Odważne znoszenie własnej nędzy i braków bliźnich pozwoli nam zrozumieć naukę, jaką Bóg powoli wszczepi w nasze dusze. W ten sposób modlitwy nasze i wszystkie czyny codzienne stanowić będą jedną rzeczywistość: życie z Jezusem ukrzyżowanym i Jezusem cierpiącym w Swym Ciele Mistycznym. To narodziny nowego życia. Zwracamy się do Jezusa z błaganiem, by raczył zstąpić do dusz naszych, a równocześnie staramy się z pokorą znosić własne krzyże i współczuć innym. Tak postępując, wprowadzamy w czyn otrzymane łaski i swą odwagą dajemy Jezusowi dowód szczerej miłości. Jest zarozumiałością sądzić, że bez modlitwy zdołamy osiągnąć ducha ofiary. Ale bez wypróbowania naszej odwagi przez krzyż modlitwa byłaby złudzeniem. Jedynie przez zespolenie tych dwóch czynników włączamy się w zbawcze dzieło Jezusa Ukrzyżowanego.

Teraz lepiej pojmujecie, jak podstawowym czynnikiem w życiu jest całkowita gotowość do ofiary z siebie, byleby tylko była zdrowa, szczera i oparta na wierze Chrystusowej. Ta gotowość przepoi na wskroś waszą modlitwę, waszą pracę i tysiące codziennych wydarzeń. Potrafi wszystko zużytkować, przemienić, wszystko obrócić ku dobru tych, których kochamy. Nie ma już odtąd w życiu naszym nic bezużytecznego, nie ma szarzyzny, nie ma porażek; bo nawet gdy się zdarzą, nie będą bezpłodne. Pamiętajmy o tym, że z ludzkiego punktu widzenia Męka Chrystusa była klęską. Chorowite życie i przedwczesna śmierć św. Teresy od Dzieciątka Jezus również były klęską. Klęską było zarówno życie ojca de Foucauld, który patrzył, jak obracały się wniwecz niemal wszystkie jego marzenia, jak i jego tragiczna śmierć w Tamanrasset. Jestem przekonany, że ta przemiana klęsk przez miłość obejmuje również nasze porażki i nasze niedociągnięcia duchowe, o ile znajdują one swój ostateczny wyraz w pieśni pokory i oddania się Bogu.

Ducha ofiary nie osiąga się w jeden dzień. Ważne jest tylko to, byśmy niezwłocznie zaczęli pracować nad jego nabyciem. Trzeba w sobie rozbudować i pogłębiać wiarę przez myśl o Męce Pana Jezusa, o Jego cierpieniach, o przeżyciach i uczuciach Jego Boskiego Serca, o Jego subtelnym miłosierdziu w stosunku do ludzi, o Jego uwielbieniu Bożego Majestatu. Powoli i cierpliwie ćwicząc swą wiarę wśród mroków codziennej modlitwy, szukajmy światła w Ewangelii. Stopniowo, przez powtarzanie aktów wiary, przemieniajmy nasze uciążliwe adoracje w proste i prawdziwe zjednoczenie z Jezusem Eucharystycznym naszego jestestwa pełnego ułomności, a równocześnie postarajmy się spojrzeć na nasze życie pełne miernoty i na wszystkie nasze czynności tym samym wzrokiem wiary. Ćwiczmy się wytrwale w patrzeniu na czyny nasze w świetle tej prawdy, każdego dnia zaczynając od nowa. W naszej pracy, w zmęczeniu, w nieokreślonych smutkach umiejmy znaleźć materiał do ofiary. Nasze stosunki z braćmi powinny również stać się źródłem radości i płodności duchowej. Umiejmy zapomnieć o sobie, przyjmując szeroko otwartym sercem wszelki ból i nędzę brata, przyjaciela, towarzysza pracy lub nieznajomego. Starajmy się ofiarować je od razu Jezusowi Ukrzyżowanemu. Takie nastawienie umożliwi nam również praktykowanie ascezy i umartwienia nieodłącznych od naszego życia.

Gotowość do ofiary, wyrastająca z miłości, która dzięki współpracy człowieka z działaniem Ducha Świętego przechodzi w stan stałej sprawności, wskazuje jedynie na nasz charakter współuczestników w ofierze Jezusa; na znamię wyciśnięte w duszy przez sakrament chrztu św. Podczas Mszy św. powołujemy się na nie w sposób liturgiczny, ofiarując się rzeczywiście wespół z Jezusem. Nie potrzebuję więc podkreślać tutaj pierwszorzędnego znaczenia Ofiary Eucharystycznej w naszym życiu poświęconym zbawieniu dusz.

Właśnie we Mszy św. urzeczywistnia się w sposób najdoskonalszy nasze zjednoczenie z Chrystusem Ukrzyżowanym i ofiarowanym. Zjednoczenie, które winno wzrastać z każdym dniem naszego życia. Wówczas Ofiara Eucharystyczna przestanie być dla nas aktem czysto zewnętrznym i zacznie rodzić owoce w naszym życiu. Włączymy się w nią. Aby dojść do tego, musimy patrzeć na Hostię ofiarną z wiarą stale odnawianą i zawsze żywą.

Nie będziemy zagłębiać się w zawiłość wyjaśnień teologicznych – wystarczy nam wierzyć z głębi duszy i przeżywać tę prawdę, że przez konsekrację chleba i wina cała Męka Jezusa i Jego Ofiara uobecnia się wśród nas w całej swej wstrząsającej rzeczywistości. Nie będziemy zastanawiać się nad tą tajemnicą – wystarczy nam, że Męka Chrystusa dokonuje się tutaj, w naszym zasięgu, że dokonuje się w ten sposób, iż możemy ją przeżywać, złączyć się z nią i czerpać z niej siły na codzienny trud. Urzeczywistnia się ona w całej pełni jakby wyłącznie dla nas, bez zastrzeżeń, bez umniejszania. Cała Męka Chrystusowa! Czy pojmujemy, ile w tych prostych słowach mieści się wielkości, cierpienia, jakie bogactwo życia? W czasie Mszy św. powinniśmy ofiarowywać nasze cierpienia osobiste i cierpienia całej ludzkości. W Komunii św. następuje najdoskonalsze zjednoczenie naszych wysiłków, słabych aktów odwagi i skromnych darów z wielką, nieskończoną ofiarą Jezusa. Aby uświadomić sobie i osiągnąć rzecz tak wielką, musimy nieustannie i wytrwale pogłębiać się w wierze – czynić to pokornie, z ufnością, rozpoczynając ciągle od nowa. Tu leży źródło naszego ducha ofiary.

Gdy będziemy żyli w tym duchu ofiary wobec bliźnich, pojmiemy realnie prawdę o tajemniczych więzach łączących nas z braćmi w Ciele Mistycznym. W świecie pracy i w strukturze społeczności ludzkiej występuje coraz silniej idea solidarności. Powinniśmy żyć tą jej wewnętrzną treścią ukrytą dla wzroku, ale bardziej rzeczywistą i owocną, jaką jest idea solidarności wszystkich ludzi w Chrystusie.

Nadamy właściwy sens naszej apostolskiej pracy, o ile włączymy się w środowisko naszych braci w duchu ofiary, wynagrodzenia i solidarności wewnętrznej. Będziemy robotnikami wśród robotników, Arabami wśród Arabów – jesteśmy nimi rzeczywiście przez dogłębną ofiarę z samych siebie. Ta przynależność znajdzie swój wyraz w pragnieniu dzielenia ich losu i cierpień. Staniemy się naprawdę jednymi z nich w tej mierze, jaką nam zakreśla nasz ideał chrześcijański. Będziemy cierpieć z powodu tego, co ich boli, kochać, co oni kochają, i wspólnie pragnąć, aby na świecie było więcej sprawiedliwości i prawdy.

Ale trzeba dobrze zrozumieć, że ten dar z samych siebie pozostanie czymś niedoskonałym i ostatecznie czysto zewnętrznym, o ile nie przemienicie go w dar duchowy przed Bogiem. Musicie w całej prawdzie oddać się na okup za braci waszych. To nie jest żadna mrzonka lub bezpłodne pragnienie, ale rzeczywistość niezaprzeczalna, która w miarę zjednoczenia z Męką Jezusa ogarnie całe wasze życie, pod tym jednym jedynym warunkiem, abyście oddali się naprawdę na przepadłe Jezusowi Ukrzyżowanemu.

Sądzę, iż teraz łatwiej wam będzie zrozumieć, w jaki sposób przez utrwalenie w sobie ducha ofiary osiągniecie jedność w waszym życiu, tak iż stanie się ono jakby jednym aktem zwróconym ku Bogu i ofiarą każdej chwili. Dlatego jest życie nasze naprawdę kontemplacyjnym, którego cechę rozpoznawczą stanowi duch wynagrodzenia i zbawczej ofiary.

VIII. Stali przedstawiciele w modlitwie

Na wezwanie Chrystusa postanowiliśmy, wzorem Brata Karola, wieść życie całkowicie poświęcone Bogu w modlitwie uwielbienia i wynagrodzenia za świat, a jednocześnie całkowicie oddane ludziom w prawdziwym ubóstwie i szczerej miłości. Pełna realizacja tego ideału jest niewątpliwie trudna, bo wymaga ona ćwiczenia się w wierze oraz ciągłego zapierania się siebie, ponawianego w każdej chwili życia aż do śmierci. Mówiłem wam już o duchu ofiary, w jakim powinniśmy się oddać Chrystusowi, aby móc stać się wraz z Nim „okupem za wielu”. Wydaje mi się bowiem, że takie usposobienie wewnętrzne stanowi istotną rację bytu wybranego przez nas rodzaju życia. Z kolei wypada omówić sposób wcielenia tego ideału w życie.

Każdy człowiek jest związany w sposób naturalny i całkowity z rzeczywistością świata widzialnego, w którym żyje i który spostrzega zmysłami. Chrześcijanin zaś, zwłaszcza chrześcijanin oddany kontemplacji, winien ponadto być związany ze światem niewidzialnym. Człowiek modlitwy ze swej istoty żyje w najszerszym kręgu, czyli zarówno w świecie zjawisk widzialnych, dostępnych jego zmysłom, jak i w świecie zjawisk niewidzialnych, które dosięga wiarą. Rzeczy niewidzialne powinny mu nawet być tym bliższe, im są w pełnym znaczeniu bardziej realne. Kartuz czy karmelitanka odgradzają się od świata widzialnego, aby móc tym lepiej ogarnąć rzeczywistość świata niewidzialnego. Naszym natomiast powołaniem jest obejmować jednocześnie oba te światy. Zadaniem naszym jest utrzymywać łączność z ludźmi i rzeczami widzialnymi, tak jednak, by nie przesłaniały nam obrazu świata niewidzialnego. Całą mocą naszej wiary utrzymujemy w sobie żywe zjednoczenie z Bogiem, z Chrystusem i wszystkimi istotami duchowymi, które są bardziej prawdziwe, nieskończenie bardziej prawdziwe i rzeczywiste niż świat materii. To podwójne ujmowanie życia i rzeczywistości wyróżnia człowieka wiary i czyni zeń jakby kogoś obcego wśród braci, którzy nie znają niewidzialnego świata. Doznaliście już nieraz tego wrażenia i będziecie go jeszcze doznawać bardzo dotkliwie. Będziecie czuli się zarazem bardzo bliscy i bardzo dalecy jakimkolwiek ludziom – czy to Arabom, czy Kabylom, towarzyszom pracy czy przechodniom. To wrażenie może stać się niekiedy aż dojmująco bolesne. Będzie to jakby poczucie osamotnienia i niemożności przekazania towarzyszom wizji innego świata, którą wasza miłość do nich pragnęłaby im przekazać. Mimo wszelkich wysiłków i najlepszej woli nie staniecie się nigdy naprawdę całkowicie jednym z nich, bo zawsze tkwić w was będzie to zaangażowanie się w innej rzeczywistości, które będzie promieniować i sprawi, że w oczach niewierzących będziecie uchodzili za ludzi tajemniczych i niezrozumiałych. Chrystus był tak samo równocześnie w pełni obecny wśród ludzi i tajemniczo daleki. Czuł się z tego powodu nieskończenie głębiej i boleśniej osamotniony niż ktokolwiek z was. Maryja straszliwie mocno odczuła to oddalenie, gdy Jej dwunastoletni Syn odłączył się od Niej, by pozostać w świątyni. Byłoby poważnym błędem chcieć usunąć z duszy to poczucie osamotnienia oraz następstwa, jakie ono za sobą pociąga. Bo z chwilą, kiedy przestaliśmy być dla ludzi czymś w rodzaju znaku zapytania, możemy być pewni, że nie wnosimy już w ich życie obecności Wielkiego Niewidzialnego, że nie jesteśmy już dla nich świadkami życia i światłości. Ale nie bójcie się. Jeśli serca nasze będą przepełnione miłością dla naszych braci, dla każdego z nich, to podświadomie ukochają oni nieznaną im tajemnicę, w której wyczuwają źródło miłości, jaka ich dosięga i ku nam pociąga.

Chodzi o to, abyście zaangażowali się całkowicie w rzeczywistość świata niewidzialnego. Jest to dzieło wiary, która powinna osiągnąć taki stopień rozwoju, aby stale się ujawniała w waszym życiu i była jak gdyby wzrokiem ciągle skierowanym na sprawy Boże, zawsze gotowym do przyjęcia wewnętrznych oświeceń. Źródłem i wyrazem takiej postawy wiary jest modlitwa. Mały Brat musi być stałym przedstawicielem w modlitwie („un permanent de la prière”). Wydaje mi się, że ten termin z całym bogactwem bardzo konkretnego znaczenia, jakie mu się obecnie nadaje w różnych organizacjach związkowych i zawodowych, znakomicie określa, jaka powinna być wasza postawa duchowa wobec Boga i ludzi. Trafnie wyraża ona wasze powołanie do modlitwy i jego charakterystyczne cechy.

Stały przedstawiciel – to przede wszystkim człowiek, który został wyznaczony do wykonywania jakiegoś specjalnego zadania, któremu powinien być gotowy poświęcać swój czas przez wzgląd na dobro ogółu. Podobnie i Mały Brat winien trwać wewnętrznie w stałej gotowości do modlitwy.

Stały przedstawiciel powinien również – jak wskazuje na to sam wyraz – zapewniać stałość, czyli pewną ciągłość swej działalności. Tak samo Mały Brat ma stale trwać przy Bogu i Chrystusie poprzez modlitwę, która powoli staje się nieustanna.

W końcu stały przedstawiciel jest zawsze wysłannikiem, delegatem swoich towarzyszy. Musi to sobie ciągle uświadamiać, jeśli chce pracować w duchu służby i jak najlepiej wypełniać powierzone mu pełnomocnictwo. Dokładnie tak samo ma się rzecz z Małym Bratem na płaszczyźnie odpowiedzialności duchowej, podjętej dobrowolnie na mocy jedności Ciała Mistycznego Chrystusa, odpowiedzialności, czyniącej z niego dosłownie przedstawiciela w modlitwie. Powinien więc utrzymywać w sobie bardzo żywe poczucie tego swego przedstawicielstwa.

Nie mam bynajmniej zamiaru omawiać tu wyczerpująco zagadnienia modlitwy, ani nawet mówić o niej jako takiej. Niezrównanym mistrzem w tym przedmiocie pozostanie zawsze św. Jan od Krzyża i znacie jego naukę o wzrastaniu w wierze. Chciałbym po prostu na podstawie doświadczenia rozpatrzyć praktycznie swoiste okoliczności, w jakich powinno kształtować się nasze życie modlitwy, oraz nieodłączne od niej trudności i poszczególne postaci, jakie powinna przybierać. Uczynię to, rozważając trzy cechy znamionujące stałego przedstawiciela.

Powinniśmy trwać w stanie całkowitej gotowości do modlitwy. Otóż nie ulega najmniejszej wątpliwości, że nie będziecie do niej gotowi, dopóki nie docenicie naprawdę życiowej doniosłości modlitwy. Bo jakże można wymagać od kogoś, aby był gotów do spełniania zadania, w którego ważność w gruncie rzeczy nie wierzy? Sama wierność w przestrzeganiu regulaminu zobowiązującego do pewnych godzin modlitwy nie potrafi wzbudzić w was przeświadczenia o jej doniosłości. Dopóki całej waszej istoty i całego życia nie przepoicie modlitwą, dopóki nie będziecie głęboko przekonani, że modlitwa stanowi zasadniczą czynność waszego życia, w której tęsknota waszych dusz do Najwyższej Miłości znajduje najpełniejszy wyraz, dopóki nie uświadomicie sobie, że modlitwa jest także tym działaniem, poprzez które najskuteczniej spełniacie rolę pośrednika, ofiary i wysłannika waszych braci, dopóki tego wszystkiego nie przeżyjecie, i to w sposób jak najbardziej osobisty, angażujący wasze poczucie odpowiedzialności, mimo znużenia pracą, mimo rozproszenia spowodowanego przez różne sprawy i różnych ludzi, mimo wciągającej siły działalności doczesnej – zachodzi obawa, że nie jesteście jeszcze gotowi do modlitwy i że pod tym względem ulegacie pewnym złudzeniom.

Nasze życie modlitwy przybiera dwojaką postać. Są w nim, po pierwsze, chwile czystej modlitwy, chwile skupienia, milczenia i całkowitego poniechania wszelkiej działalności zewnętrznej. Oprócz tego jest stan modlitwy ogarniający wszystkie nasze prace i stosunki z ludźmi.

Najpierw omówię pierwszą postać, która – wbrew różnym poglądom – stanowi nieodzowny warunek drugiej. Jeśli chcecie sprostać waszemu powołaniu, musicie doceniać ważność chwil poświęconych wyłącznie modlitwie. W dobie obecnej ludzie żyją w atmosferze nadmiernej aktywności. Za tym prądem idą także księża i zakonnicy, pochłonięci naglącymi pracami apostolskimi, którym nie mogą podołać. Wskutek tego nieustannego ruchu i działania pojawia się skłonność do uważania chwil poświęconych modlitwie za stratę czasu, za niepotrzebne przerwy w pracy. Nie porzuca się jej jeszcze przez jakieś skrupuły lub z obawy, by – jak często się mówi – nie przestać być prawdziwym apostołem, jeśli nie wykorzystuje się w pełni chwil modlitwy czy rozmyślania. Jednak zdarza się często, że właśnie modlitwa wywołuje w nas wrażenie, jako niedająca wszystkiego, gdy natomiast działalność apostolska i poświęcenie się dla bliźnich darzy nas niezaprzeczalnie poczuciem wewnętrznego wzbogacenia. Gdy do tego dojdzie jeszcze nawał spraw niecierpiących zwłoki, to istotnie można w końcu ulec wrażeniu, że chwile skupienia i milczenia są rzeczywistą stratą czasu, oraz dojść do wniosku, że jest rzeczą doskonalszą poświęcić się całkowicie działalności zewnętrznej, byleby stałe zjednoczenie z Bogiem przemieniało się w nieustanną modlitwę. Wiele osób mniej lub bardziej świadomie dochodzi istotnie do takiego przekonania. Chociaż dążenie do przeobrażania całego życia w ciągłą modlitwę jest jak najbardziej słuszne, to jednak bardzo poważnym błędem jest uważać prawdziwą modlitwę za niepożyteczną. Obowiązuje nas ona nie tylko z tego względu, że stanowi źródło tego, co zwykło się dziś określać jako modlitwę życia („oraison diffuse”), ale i dlatego, że jest czynnością wyższego rzędu, niezbędną w naszych stosunkach z Bogiem, od której nic na świecie nie zdoła nas zwolnić. Dla nas, Małych Braci, modlitwa ta nabiera ponadto szczególniejszego znaczenia swoistej misji, sprawowanej nie tylko w imieniu własnym.

Któż trwał bardziej w obecności Boga, w stanie adoracji i modlitwy niż Jezus Chrystus, którego wśród działalności ludzkiej nie opuszczało nigdy błogosławione widzenie Ojca? Jezus znajdował się więc w stanie ustawicznej modlitwy, i to tak dalece, że chwile czystej modlitwy nie mogły już nic dorzucić do głębi i istoty tego stanu. A jednak widzimy, że wykorzystywał On każdą sposobność, by w samotności i milczeniu oddawać się czystej modlitwie.

A rozpuściwszy rzesze, wszedł na górę sam na modlitwę (Mt 14,23). A wstawszy bardzo rano, wyszedł i oddalił się na miejsce samotne i tam się modlił (Mk 1,35).

Jezus znajdował czas na modlitwę wśród bardzo pracowitych dni, oddawanych całkowicie na usługi uczniów, chorych, tłumów, które Go szukały i cisnęły się do Niego. Wieczorem, w nocy lub o świcie wymykał się, aby się modlić. Jako Człowiek, odczuwał potrzebę modlitwy wolnej od wszelkiej działalności ludzkiej. Tkwi w tym jakieś prawo naszej natury stworzonej. Poniechanie wszelkiego działania, bezczynność w zakresie spraw doczesnych, będąca zewnętrznym, dostrzegalnym przejawem modlitwy, stanowi właśnie czynnik, który najlepiej wyraża bezwzględną władzę Boga nad stworzeniem. Bóg ma prawo się domagać, byśmy w Jego obecności zdobyli się na taką wyłączną przynależność, unicestwienie, rezygnację z doczesnego, ludzkiego działania. To jest właśnie adoracja. Dla duszy posiadającej zmysł Boży jest to rzecz nieulegająca najmniejszej wątpliwości. W miarę jak człowiek zatraca zmysł Boży, a w konsekwencji też wyczucie własnej roli jako stworzenia, zatraca również pojęcie modlitwy jako unicestwienia się przed Bogiem. Adoracja, stanowiąca istotę modlitwy, jest bezinteresowna w ścisłym tego słowa znaczeniu. Trzeba to dogłębnie zrozumieć, aby móc naprawdę się modlić. Jakie korzyści mogą przynieść trzy pierwsze prośby Ojcze nasz? Modlitwę trzeba przede wszystkim traktować jako dzieło uwielbienia i miłości, naprawdę bezinteresownej.

Nie macie pojęcia, jak wiele mocy i światła da wam ta prawda, gdy przekonacie się o niej rzeczywiście i zaczniecie ją w czyn wprowadzać. Niezależnie od tego, co w teorii sądzicie o modlitwie uwielbienia i waszym stosunku do Jezusa i Boga, wolno przypuszczać, że mniej lub więcej świadomie modlicie się jeszcze o to, aby uzyskać coś konkretnego, nabrać odwagi, wzmocnić się, aby – jak się to dziś mówi – zaczerpnąć u źródła. Jeżeli bardzo zniechęcacie się do modlitwy, dzieje się to dlatego, że mimo tego wszystkiego, co wam mówiono o jej użyteczności, nie potraficie jeszcze na sobie jej doświadczać. Podczas długich miesięcy, a może i całych lat, pociech duchowych, kiedy z modlitwy wracaliście z sercem rozpieranym radością albo z poczuciem wewnętrznego wzbogacenia się światłem prawd wiary czy Ewangelii, oczywiście nie domyślaliście się nawet, że idąc na adorację z radością, czyniliście to dla siebie samych, dla wyczuwalnych korzyści, jakimi ona was obdarzyła. Toteż gdy nagle przyjdzie kolej na modlitwę wiary, wśród nocy zmysłów i ducha, od razu stracicie równowagę wewnętrzną. Wystarczającym powodem okaże się tu zmiana środowiska, warunków albo jakieś trudności czy zmęczenie pracą. Niech tylko Pan Jezus po prostu przestanie was pociągać pociechami, które nie są Nim samym, przyjdzie zniechęcenie, ociężałość w modlitwie, brak wiary w jej doniosłość, a wreszcie niewierność. Przestaniecie być gotowi do modlitwy.

Musicie iść na adorację z najgłębszym przekonaniem, że idziecie nie po to, żeby brać, lecz po to, żeby dawać, a co więcej, dawać bez uświadomienia sobie, że dajecie. Idziecie na adorację, aby wśród nocy ducha oddać Bogu całą swą istotę. I trzeba, abyście zdawali sobie sprawę z tego, ile słowa „oddać całą swą istotę Bogu” zawierają w sobie ślepej wiary, niekiedy cierpienia, a zawsze bogactwa miłości. Adoracja, modlitwa nie jest bynajmniej aktem uczucia czy rozumu, jest raczej wyrazem naszej przynależności do Boga, która sięga aż do samego dna naszej istoty. Jest to sprawa tak wielka i niepojęta, iż żadną miarą nie zdołacie jej zgłębić. Jest to akt, który wymaga dużej odwagi, wyrzeczenia się siebie na rzecz często bardzo bolesnego działania Chrystusa w nas. Oto, co musicie sobie ciągle przypominać, o czym powinniście być przekonani, co powinniście wprowadzać w czyn.

Doświadczenie pozwoli wam lepiej zrozumieć, jak w czasie modlitwy powinno się dokonać w sposób dosłowny jak gdyby obumarcie wszystkiego, co nie jest Bogiem. Oto dlaczego tylu ludzi, zakonników i kapłanów ucieka od prawdziwej modlitwy i zadowala się formułkami modlitw ustnych, które utrzymują ich w złudzeniu, lub też pogrąża się w rozważaniach na tematy z dziedziny moralnej. Są to świadome lub nieświadome wybiegi, gdy unika się całkowitej ofiary z siebie i zaniedbuje to, co stanowi istotę modlitwy. Nie chcę przez to twierdzić, że należy zaniechać modlitwy ustnej lub rozważań nad Ewangelią i prawdami wiary chrześcijańskiej. Wręcz przeciwnie, będę wkrótce mówić o ich ważności. Utrzymuję jedynie, że w niektórych wypadkach mogą one być wymówką dla duszy, która nie chce się zdobyć na ofiarność.

Wasza gotowość do modlitwy zakłada więc nie tylko wiarę w doniosłość modlitwy, ale i rzetelną pracę nad oderwaniem wewnętrznym, które należy uznać za czynnik konieczny, nieznający ograniczeń, zakrojony na miarę miłości, jakiej Bóg od nas żąda. Ta miłość utożsamia się w praktyce z duchem ofiary, który – jak mówiliśmy – stanowi pierwszy warunek jej osiągnięcia. Co się tyczy wiary w doniosłość modlitwy, to powinna się ona wyrażać w sposób zupełnie konkretny.

Musimy przede wszystkim pragnąć modlitwy. Jeżeli chwile poświęcone adoracji są dla nas prawdziwym oddaniem się Chrystusowi, to powinniśmy ich łaknąć według stopnia naszej miłości. Nie sądźcie jednak, że to pragnienie powstanie samorzutnie. Nie jest ono zjawiskiem naturalnym w życiu człowieka. Jedynie łaska nadprzyrodzona może uczynić je łatwym i spontanicznym. W zwykłym porządku rzeczy jest to ćwiczenie wiary. Mówiliśmy już o tym, jak wiara otwiera przed nami świat niewidzialny, niedosiężny ludzkimi środkami, czysto przyrodzonymi. Nie można więc oczekiwać, aby tego rodzaju pragnienie zrodziło się samorzutnie. Akt wiary nie jest niczym innym jak aktem woli, która nam nakazuje – często mimo oporu wewnętrznego i ciemności duchowych – przybrać postawę odpowiadającą rzeczywistości świata niewidzialnego. Toteż nie ma nic prawdziwszego nad postawę duchową i akty, które wykonuje wola pod wpływem światła wiary. Wystrzegajmy się uważania jakiegoś postępowania za prawdziwe, jedynie na podstawie jego naturalnej samorzutności. Dopiero gdy działamy zgodnie z niewidzialną i niedosiężną rzeczywistością nadprzyrodzoną, stajemy się synami Bożymi.

Jedna tylko wiara sprawia, że pragniemy modlitwy. Pragnienie to będzie w was powoli wzrastało i przygotuje do niej nasze dusze. Ale najlepszym sposobem rozbudzenia w sobie pragnienia spotkania z Jezusem w adoracji jest sama adoracja. Wiecie dobrze – może z własnego doświadczenia – że rzeczy Bożych pragnie się w miarę ich posiadania. Im więcej będziecie się modlić, tym bardziej będziecie pragnąć modlitwy.

Trzeba przystąpić do praktyki, starając się nie tylko o należyte usposobienie wewnętrzne, ale także o zewnętrzną gotowość do modlitwy. Bądźcie zawsze gotowi do wykorzystywania chwil wolnych, aby je poświęcić modlitwie jako najwyższej czynności dnia. Zdarzyć się może, że będziecie wyjątkowo przeciążeni pracą; wówczas trzeba będzie spotęgować pragnienie modlitwy i przedstawić je Chrystusowi w formie szczególnie wyrazistej. Kiedy indziej czas na modlitwę zależeć będzie od umiejętnego rozkładu zajęć. Umiejcie przewidywać. Nie jesteście bezwzględnie obowiązani poświęcać codziennie równej ilości czasu na adorację, ale musicie, jeśli to od was zależy, znaleźć czas na modlitwę. Mogę was zapewnić, że jeśli rozumiecie wasze powołanie, potraficie niekiedy znaleźć czas nawet i na dłuższą modlitwę. Nie mówię tu jedynie o tym minimum modlitwy, przewidzianym na każdy dzień przez Regułę Wspólnot, ale o tym, co w sprzyjających okolicznościach będziecie mogli ponad to uczynić. Poza dniami przeładowanymi pracą będą wolne popołudnia albo całe dni, będą okresy bezczynności. Jeśli przywykliście dawać Bogu w takich razach tylko to, co ściśle przepisane, jeśli nie odczuwacie potrzeby, by choć od czasu do czasu pomodlić się całkiem bezinteresownie, z miłości do Jezusa, który was oczekuje, jeśli tego nigdy nie robicie, nie jesteście jeszcze prawdziwymi Małymi Braćmi. Jeśli sądzicie, że po dopełnieniu przepisanych modlitw wasze stosunki z Panem Bogiem są załatwione, jeśli na wolne popołudnia wynajdujecie tysiące zajęć, z wyjątkiem choćby krótkiej adoracji, jeśli będąc w podróży i mając czas, nie pomyślicie o wstąpieniu na chwilę do kościoła, jest to dowód, że nie jesteście jeszcze skłonni do modlitwy. Wiadomo, że dusza wewnętrzna zawsze znajduje czas na modlitwę. Nie trzeba chcieć dokonać wszystkiego; nasze życie musi być bardzo proste, a w tym, co dotyczy działalności zawodowej i doczesnej – bardzo ukryte. Adoracja powinna w nim zawsze zajmować pierwsze miejsce. Ważne jest, aby poszczególne tygodnie pracy były przeplatane chwilami modlitwy bardziej intensywnej. O ile to możliwe, powinna być również choć chwila nocnej adoracji. Dobrze jest, gdy modlitwa wciska się niejako w chwile wolne, choćby bardzo krótkie, podczas których na ogół nie mamy zwyczaju się modlić. Być może przez dłuższe okresy nie będziecie mieli naprawdę czasu na modlitwę poza wyznaczonymi godzinami, ale wówczas pragnienie i tęsknota za modlitwą powinny być bardziej niż kiedykolwiek szczere i głębokie. Im wierniejsi będziecie modlitwie, tym prędzej pragnienie modlitwy przejdzie w stan stały. Odczujecie wówczas, iż dokonuje się i utrwala w was to rozdarcie, o którym wam często mówiłem, rozdarcie między Jezusem a ludźmi, między miłością do Boga a miłością do ludzi, rozdarcie będące znamieniem duszy rozmiłowanej w Bogu, duszy kontemplacyjnej. Bądźcie tedy wewnętrznie i zewnętrznie gotowi do modlitwy o każdej porze dnia i nocy.

Aż nazbyt często istnieje prawdziwy rozbrat między modlitwą a życiem. Aby sprostać naszemu powołaniu, nie wystarczy poświęcić modlitwie określonych chwil w ciągu dnia, lecz powinniśmy stale dążyć do spełniania Chrystusowego nakazu modlitwy nieustającej. Całe nasze życie powinno być modlitwą. Aby się do tego przygotować, potrzebny jest moim zdaniem potrójny wysiłek: trzeba modlitwę naszą przystosować do konkretnych warunków życiowych, wśród których ma się ona rozwijać, trzeba pracować nad tym, aby stała się żywym aktem miłości i ofiary z siebie, oraz dokładać starań, by wszelkie nasze czynności przemieniać w prawdziwą modlitwę.

Aby się modlić, potrzebujemy pewnego usposobienia wewnętrznego i środków do ćwiczenia naszej wiary, i to w tym większej mierze, im mniej modlitwa nasza pozostanie pod działaniem Ducha Świętego. W tej właśnie płaszczyźnie powinno dokonać się to, co nazwałem przystosowaniem się do konkretnych warunków. Zdarza się bardzo często, że nasze życie duchowe zamyka się w ramach stanowczo zbyt intelektualnych. W tym tkwi poważna, choć często niedostrzegana przyczyna zachwiania równowagi wewnętrznej i wielu zaniedbań w modlitwie, szczególnie może u kapłanów i zakonników. Występuje wtedy pewnego rodzaju przeintelektualizowanie życia wewnętrznego, które nie potrafi już utrzymać się w warunkach niesprzyjających działalności intelektualnej. To poważny błąd. Ograniczę się jedynie do stwierdzenia, że czynnik ten odgrywa dużą rolę w trudnościach, jakie sprawia wielu osobom uzgodnienie życia modlitwy z życiem pełnym pracy i obcowania z ludźmi. Do tematu tego jeszcze powrócimy.

Nie zapominajmy o tym, że więzią, jedyną więzią, która potrafi scalić nas samych i nasze życie, a zwłaszcza modlitwę i działanie – jest miłość. Bardzo często zapomina się o tym, że modlitwa jest dziełem miłości, podobnie jak praca i służba bliźnim powinny także być dziełem miłości. Jezus nakazuje nam kochać Boga i ludzi, naszych braci, aż do całkowitej ofiary z siebie. Na tym polega doskonałość. Nie zależy ona od rodzaju obranego życia. Ani długie modlitwy, ani nawet przyjęcie reguły kartuzów czy karmelitanek nie doprowadzi nas samo przez się do doskonałości. Aby osiągnąć doskonałość, nie potrzeba prowadzić życia kontemplacyjnego. Ale trzeba koniecznie miłować. Toteż każdy, kto usłyszał wezwanie Boże do życia kontemplacyjnego, musi z istoty swego powołania, więcej niż ktokolwiek inny, czuwać nad tym, aby modlitwa jego była dziełem miłości, aby była żywa i prawdziwa. Nie przyjdzie to bez trudu. Przede wszystkim pozwolę sobie zwrócić uwagę na to, że gdy modlitwa jest obwarowana przepisami, metodami i ćwiczeniami, to może ona stosunkowo łatwo i bezwiednie być tylko w nikłym stopniu dziełem miłości. Nie należy jednak stąd wyciągać wniosku, że określone formy modlitwy nie są konieczne w pewnych wypadkach, powiedzmy raczej, że nie każda modlitwa jest prawdziwą modlitwą. Nawet modląc się, należy mieć zawsze w pamięci mocne słowa św. Pawła:

Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, byłbym jako miedź dźwięcząca albo cymbał brzmiący, i gdybym miał dar proroctwa, znał wszystkie tajemnice i posiadł wszelką wiedzę, a wiarę miałbym taką, iżbym przenosił góry, a miłości bym nie miał, niczym jestem (1 Kor 13,1–2).

Modlitwy nasze bywają bardzo często czymś bezdusznym i bezpłodnym, ćwiczeniami bez życia, jedynie pozorne. I jak się potem dziwić, że między taką modlitwą a życiem powstaje rozbrat?

Modlitwa jest żywa, gdy jest żywym wyrazem tego, co stanowi treść naszego życia – wiary i miłości. Modlitwa musi być ponadto szczera, aby mogła stać się naprawdę spotkaniem między wami – takimi, jakimi jesteście, z waszym zmęczeniem, słabością, grzechami, pokusami – a Chrystusem, pośrednikiem między wami a Bogiem. Modlitwa jest aktem istoty żywej, aktem miłości, a więc oddania siebie Bogu w rzeczywistym oderwaniu się od wszystkiego. Jeszcze raz zaznaczam przy sposobności, że bardzo ważna jest sprawa właściwego pojmowania modlitwy kontemplatywnej. Mogliście już zauważyć, że prawie zawsze podkreślam przede wszystkim mroczny i bolesny wysiłek wiary poszukującej Boga, natomiast nie wspominam o mniej lub bardziej stałym działaniu darów Ducha Świętego. Czynię to dlatego, że czynnego wysiłku domaga się od nas jedynie wiara. Jeśli zaś chodzi o działanie Ducha Świętego, wystarczy poddać się mu biernie, by mógł przyjść uzupełnić nasz wysiłek, często tak nędzny w swych skutkach.

A więc z jednakową czystością intencji i z tym samym porywem miłości będziemy szli na adorację, do pracy i do służby bliźniemu. Wówczas nastąpi jedność w całym naszym życiu. W głębi naszej istoty płonąć będzie nieustanne pragnienie miłowania i okazywania tej miłości czy to w cichej modlitwie, w pracy lub w obcowaniu z ludźmi. Musimy zatem usilnie oczyszczać intencje zarówno naszej modlitwy, jak i całej działalności.

Zakłada to już pewne opanowanie siebie, pewne rzeczywiste wyzbycie się wszelkich pragnień ziemskich. Jedynie pod tym warunkiem zdołamy tak pokierować całokształtem naszego działania, modlitwą i pracą, aby stały się one różnorodnymi przejawami jednego uczucia miłości. Natrafiamy tu jednak na pewne konkretne trudności, wyjątkowo nawet konkretne, jakimi są: nasz charakter, namiętności, nawyki, wrażliwość. Jedynym na to lekarstwem będzie stosowanie energicznej i rozważnej ascezy, odpowiadającej stanowi, w jakim się znajdujemy w danej chwili. Brak ascezy, a co za tym idzie, brak opanowania, jest poważną przyczyną niepowodzeń w naszym dążeniu do osiągnięcia jedności między życiem a modlitwą. Jest to sprawa tak ważna, że należy ją osobno omówić. Potrzebujemy ascezy w naszych Wspólnotach, i to ascezy odpowiednio dostosowanej do wymagań naszego życia.

Trzeba również nauczyć się modlić poza chwilami modlitwy właściwej. Należy ściślej określić, co powinno się przez to rozumieć. Często ludzie pojmują to w sposób mniej lub bardziej opaczny, na skutek czego zniechęcają się, uważając, że stawia się im cel nieosiągalny. Trzeba zawsze się modlić, podczas każdej czynności, przy pracy, na ulicy, w obcowaniu z ludźmi. Mówi się również, że należy trwać nieustannie w obecności Chrystusa, w obecności Boga, że należy rozciągać modlitwę na cały dzień. Te odmienne sposoby ujmowania odnoszą się do tej samej rzeczywistości. Jedynie odcienie w sformułowaniu wynikają z odmiennych nastawień duchowych.

Niezależnie od tego, czy jest mowa o modlitwie, czy o trwaniu w obecności Bożej, chodzi tu zawsze mniej lub więcej o akt wiary, nie zaś jedynie o akt miłości. W rzeczywistości jednak wszystko to jest ściśle ze sobą powiązane i jedno bez drugiego nie może istnieć. Podział czynimy w teorii, ale nie należy stąd wnioskować, że taka różnica istnieje również w konkretnym akcie duchowym.

Nie sądzę, aby można było twierdzić, że nasze uczynki i dni pracy stają się modlitwą przez sam fakt, że są ożywione miłością. Zachodzi tu użycie niewłaściwych wyrazów, grożące zupełnym zagubieniem ich znaczenia. Modlitwa to akt, w którym zawsze w mniejszym lub większym stopniu rozum i wiara biorą udział. Akt, poprzez który za pomocą słów czy w milczeniu adorujemy lub o coś prosimy. Modlić się to znaczy wpatrywać się, myśleć, rozmawiać, błagać ze łzami, czy to za pośrednictwem słów, pojęć, obrazów, czy po prostu przez głębsze, tajemnicze wejrzenie kontemplacji. Jeśli tego brak, nie można mówić o modlitwie w ścisłym tego słowa znaczeniu.

Często najlepszym sposobem rozstrzygnięcia jakiegoś zagadnienia jest uznać je za rozwiązane. Rozważcie więc modlitwę w jej pełnym rozkwicie, jakim jest kontemplacja wlana. Serce człowieka trwa bez trudności w tym stanie modlitwy, w sposób wprawdzie niejasny, ale przedziwnie żywy w odczuciu Boga i Jego obecności o każdej porze i przy każdym zajęciu. Jest w tym coś więcej niż życie w miłości, jest nieustanne trwanie w obecności Chrystusa. Dopiero wówczas można mówić o modlitwie ustawicznej. Jest to jakby odbicie stanu, w którym pod wpływem błogosławionego widzenia znajdowała się dusza Jezusa w czasie Jego ziemskiego życia. Stan taki jest wyłącznie owocem działania Ducha Świętego, toteż możemy do niego zdążać jedynie przez ćwiczenie się w wierze. Trzeba jednak stwierdzić, że bez szczególnego działania Bożego pamięć o obecności Bożej nie może być stanem stałym.

Co zatem robić, aby modlitwę naszą przedłużyć na cały dzień, a wszystkie czynności zamienić w ustawiczną modlitwę? W szerokim znaczeniu można uważać ofiarę za modlitwę czynem. Już w tym znaczeniu życie nasze może stać się modlitwą, o ile będzie ono wyraźnie Bogu ofiarowane, zwłaszcza w łączności z Ofiarą Eucharystyczną. Takie nastawienie, świadomie odnawiane w czasie każdej Mszy św., rzeczywiście nadaje wszystkim naszym codziennym czynnościom charakter ofiary i zamienia je w modlitwę naprawdę żywą. To wielkoduszne nastawienie woli musi wtedy stanowić niejako podłoże całego dnia. Stąd ważność ducha ofiary, dzięki któremu całe nasze życie przeistacza się w prawdziwą modlitwę.

Życie nasze może być również modlitwą, jeśli we wszystkich okolicznościach zachowamy wolność ducha – pierwszy warunek modlitwy. W ten sposób bowiem trwamy w ciągu gotowości do modlitwy. I znów dochodzimy do konieczności ascezy wewnętrznej, gdyż swoboda ducha jest równoznaczna z oderwaniem się od wszelkich stworzeń i wszelkich działalności. Musimy nauczyć się zachowywać wolność ducha, umiejąc jednocześnie oddawać się po prostu i radośnie naszej pracy, przyjaciołom, towarzyszom i braciom. W chwili rozpoczęcia modlitwy dostrzeżemy najlepiej, czy zachowaliśmy tę wolność ducha, którą nazwałbym również milczeniem wewnętrznym. Miłość Krzyża Jezusowego dopomoże nam wytrwać w tym stanie.

Jednakże będziemy odczuwać potrzebę czegoś więcej: ćwiczenia się w rzeczywistej „modlitwie życia”. Polega ona na przeplataniu naszej działalności mniej lub bardziej częstymi chwilami modlitwy. Trzeba nauczyć się modlić w sposób jak najzwyklejszy: słowami lub prostym wejrzeniem duszy, wszędzie i za każdym razem, gdy Bóg pobudzi nas do tego swą łaską. Trudno mi tę sprawę dokładniej wyjaśnić, bo nie znajdzie się bodaj dwóch braci, którzy by w tym względzie postępowali jednakowo. Ustawiczne trwanie na modlitwie może przybierać tyle rozmaitych postaci, ile istnieje ludzkich charakterów oraz etapów w rozwoju wiary. Podnietą może tu być werset z Ewangelii lub proste spojrzenie na Chrystusa, odczucie obecności Najświętszej Dziewicy, wewnętrzne natchnienie do ofiary na rzecz towarzysza czy całej ludzkości, które podsunie nam przyjaźń, widok zła lub religijna obojętność tłumów. Słowem, chodzi tu o reakcję naszej wiary, która stopniowo zmierza do przejawiania się w czynie i do kierowania naszego wzroku na rzeczywistość nadprzyrodzoną w świecie. Te powtarzane akty wiary wiodą do prostej kontemplacji, którą mogą urzeczywistnić w nas jedynie dary Ducha Świętego.

I oto doszliśmy do właściwego określenia „modlitwy życia”. Jest ona spojrzeniem wiary na rzeczywistość świata. Musimy się w tym ćwiczyć. Istnieje bowiem pewien sposób patrzenia na człowieka, na pracę, na przyjemność i jej pożądanie, w duchu wiary, który wprowadza nas w pełnię prawdy ludzkiej i Boskiej, widzialnej i niewidzialnej. Są to jak gdyby początki modlitwy.

Wielką pomocą w nabyciu ducha wiary będzie świadomość, że jesteśmy rzeczywiście wobec Boga przedstawicielami tych zwłaszcza, którzy są nam najbliżsi: towarzyszy pracy, mieszkańców naszej wsi lub naszej dzielnicy.

Trzeba wciąż utrwalać w sobie to patrzenie na świat w duchu wiary. W Mistycznym Ciele Chrystusa jesteśmy jedni za drugich odpowiedzialni na mocy wzajemnych powiązań. Dotyczy to nas wszystkich jako dzieci Bożych, ale w szczególności dotyczy to Małych Braci na mocy wyboru Jezusa wyrażonego w powołaniu, jakie do nich skierował, a na które odpowiedzieli świadomym ofiarowaniem się na „okup” za braci. Ta odpowiedź znajduje swój ostateczny wyraz i zostaje oficjalnie uświęcona przez Kościół w akcie zdania się na Boga, jaki dołączamy do naszej profesji wieczystej.

Codzienne obcowanie z ludźmi powinno się przyczyniać do rozwinięcia w nas poczucia solidarności duchowej. Więzy przyjaźni, koleżeństwo w pracy, wzajemna pomoc w potrzebie będą dla nas obrazem wzajemnej pomocy nadprzyrodzonej, a ileż głębszej i skuteczniejszej. Poprzez te widzialne przejawy solidarności nauczycie się dostrzegać oczami wiary więzy niewidzialne, łączące nas z cierpieniem, grzechem, nędzą moralną i potrzebami innych ludzi, zwłaszcza tych, którzy są nam najbliżsi. Mówiłem wam już, w jaki sposób możecie przez modlitwę i ofiarę z siebie nadać sens bezkresnemu cierpieniu świata. W zetknięciu z bezmiarem cierpienia i zła nie dopuszczajcie do siebie zgorszenia i goryczy, ale całą mocą wiary chrońcie się w tajemnicy cierpienia Jezusowego. W chwilach duchowego załamania i rozpaczy znajdziecie w niej zawsze jedyną milczącą odpowiedź Boga, która ułatwi wam ufne przyjęcie tajemnicy cierpienia. Przyjmijcie to cierpienie i znoście je tak jak Jezus, z Nim i w Nim, w pokorze, w cichości, z miłością. Łączność ze światem niewidzialnym, choć odosabnia was poniekąd, nie powinna jednak was nigdy wyobcowywać i zobojętniać na rzeczywistość widzialną. Wręcz przeciwnie, łącząc się przez wiarę i miłość z tymi, którzy was otaczają, jesteście z nimi tym mocniej związani. W tym przeżywaniu cudzego cierpienia należy unikać dwóch niebezpieczeństw. Każdy z was, zależnie od swego usposobienia, bywa narażony na jedno lub drugie. Znajdą się tacy, którym trudno będzie opuścić przybytek swego życia wewnętrznego po prostu przez wrodzone usposobienie czy nieśmiałość, lub z racji swego wychowania albo też błędnych zapatrywań na warunki potrzebne do zjednoczenia z Bogiem. Ale chodzi również o to, aby nie szukać ulgowego życia modlitwy – rodzaju kompromisu między modlitwą a stosunkami z ludźmi, co znów może grozić innym. Z punktu widzenia organizacji czasu oczywiście zawsze będzie mieć miejsce coś w rodzaju ciągłego kompromisu między czasem poświęconym modlitwie a czasem oddanym na usługi bliźnim. Inaczej być nie może, gdyż czas nie rozciąga się w nieskończoność. Ale ten podział nie powinien pociągać za sobą rozdwojenia wewnętrznego czy naruszenia równowagi waszego życia. Życie nie składa się bowiem z chwil skupienia, podczas których się modlicie, i z chwil poświęconych pracy lub obcowaniu z ludźmi, kiedy przestajecie się modlić. Zjednoczenia z Bogiem nie mierzy się ilością czasu poświęconego modlitwie ani nie na tej podstawie zaliczy się was do dusz kontemplacyjnych. Staniecie się nimi, o ile oczami wiary będziecie patrzeć na ludzi i rzeczy, jak Jezus na nie patrzył. Życie wasze upływać będzie w środowisku pogrążonym w doczesności, w środowisku, które w swym pragnieniu sprawiedliwości, dobrobytu, postępu, przeważnie ogranicza się do perspektyw czysto ziemskich. Nie dajcie się omamić, zachowajcie jasny i czysty wzrok zwrócony ku Jezusowi. Dla Niego istniejecie, dla Niego żyjecie, dla Niego gotowi jesteście oddać życie za każdego z waszych bliźnich.

Może za wielki nacisk położyłem na obowiązek dzielenia z bliźnimi cierpień i niesprawiedliwości. Nie było to chyba konieczne, gdyż towarzysze wasi zbyt gwałtownie odczuwają to cierpienie, abyście mogli pozostać na nie obojętni. Ale sama siła wpływu środowiska może wam przysłonić właściwy sposób brania na siebie ciężaru tego cierpienia na podobieństwo Jezusa, dźwigającego brzemię krzyża.

Jest jeszcze inne niebezpieczeństwo, którego istnienie i ważność możecie łatwo przeoczyć, jeśli nie zwrócicie na nie bacznej uwagi. Mam na myśli grzech i zło moralne, wszystkie grzechy, nie wyłączając jawnego odrzucania Boga. W czasach obecnych pojęcie grzechu jest jak gdyby usunięte z sumienia większości ludzi. Zło moralne mierzy się często tylko ujemnymi następstwami gospodarczymi, jakie ono za sobą pociąga. Powinniście zachować zmysł grzechu – grzechu, który jest w was i w świecie, w każdym człowieku bez wyjątku. Jeśli posiadacie zmysł Boży, a przede wszystkim, jeśli wniknęliście w tajemnicę Serca Jezusowego i żyjecie w przyjaźni z Nim, to na widok grzechów nie potraficie nie wziąć udziału w Jego Konaniu. Miłość ku Niemu i ku ludziom sprawi, że modlitwa wasza stanie się siłą rzeczy błagalna i wynagradzająca.

Wskazałem wam, w jakim kierunku powinna rozwijać się nasza solidarność duchowa. Ale pamiętajmy, że jej owocność zależy od zjednoczenia z Chrystusem Odkupicielem. I dlatego ta solidarność może być jedynie wynikiem naszego złączenia z Jezusem. Jest ona z natury swej przeznaczeniem dusz kontemplatywnych i zależy od stopnia ich zjednoczenia z Bogiem. Nie ulegajcie złudzeniom w tej dziedzinie. Jeśli zetknięcie się z ludzką nędzą fizyczną i moralną jest dla was pożyteczne, gdyż pobudza do wyrzeczenia się siebie i podsyca płomień miłości, to celem jego jest, byście tym mocniej przywarli do Jezusa. Bo najważniejszą sprawą jest zjednoczenie z Chrystusem, gdyż w Nim jest źródło wszelkiej duchowej płodności. Nie narażajcie się na odchylenie ani na zachwianie wewnętrznej równowagi. Nie możecie brać udziału w dziele Odkupienia, dopóki wpierw sami nie zostaliście odkupieni przez Niego. Nie wyobrażajcie sobie, że więcej dacie ludziom, jeśli opuścicie Jezusa. Praca nad budową doczesnej społeczności, naprawa niesprawiedliwego ustroju, niesienie ulgi ludzkości cierpiącej – należy do innych. Waszym obowiązkiem jest stać się całkowitą i wyłączną własnością Jezusa, aby Go wprowadzić w życie waszych braci. Istnieje bowiem pewne poznanie Jezusa, które dotrzeć może do ludzi jedynie poprzez życie tych, co Go miłują.

Rozumiecie już teraz, jak ważna i niczym niezastąpiona jest wiara dla tych, którzy chcą być stałymi przedstawicielami w modlitwie. Niech wiara wasza będzie prosta, ufna i niestrudzenie wytrwała, odważna wśród ciemności i mocno oparta o Jezusa. Wiara powinna poprzez Ewangelię związać was z Jezusem, ale z Jezusem żyjącym wśród was. Ćwiczcie się w wierze, niestrudzenie rozważając słowa Chrystusowe, a jeśli chcecie nauczyć się modlić, to przede wszystkim Jego samego pytajcie, jak to należy czynić. Często zapominamy, że to jest najważniejsze, wciąż wyruszamy na poszukiwania coraz to nowych i bardziej skomplikowanych metod, nie myśląc o tym, że żadna nie może obejść się bez wiary. Wszystko zawiera się w wierze. Lepiej więc jest wprost od niej zacząć. Odczytujcie Ewangelię, aby dowiedzieć się, co Pan Jezus mówił o wierze. Mówił prawie wyłącznie na ten temat, a jeśli ciągle do niego powracał, to dlatego, że był pewien, iż Go inaczej nie posłuchamy. Wiedział, że trzeba to powtarzać, bo wiedział też, że poddamy się zniechęceniu, że zabraknie nam wytrwałości. Nic nie zastąpi wymowy słów Chrystusowych. Wracajcie do nich często, zgłębiajcie je, a przede wszystkim żyjcie nimi.

Czemuż to wzywacie Mnie: „Panie, Panie”, a nie czynicie tego, co powiadam (Łk 6,46).

Nie traćcie czasu na wysilanie wyobraźni i zawiłe poszukiwania. O ile posiadacie wiarę, Jezus jest blisko. Nie ma nic bardziej konkretnego i bardziej pewnego nad wiarę, bo ona dosięga rzeczywistości zawsze obecnej. To jedno jest trwałe i mocne, jest niezniszczalne. Spójrzcie na siłę wiary ojca de Foucauld. Była ona wielka, gdyż Ojciec tak bardzo opierał się na Ewangelii.

Tutaj, a nie gdzie indziej, leży cała tajemnica waszych milczących adoracji i ustawicznego trwania w obecności Jezusa. Przez wiarę Jezus jest obecny przy was, jeśli będziecie starali się to sobie uświadomić w każdej chwili. Wasze radości i smutki, wasze zmęczenie pracą i obcowaniem z ludźmi, wasze cierpienia, bunty, niechęci, wszystko to dotyka jedynie powierzchni duszy i nie przeszkadza nigdy temu, że Jezus jest przy was, że was kocha i chce was zbliżyć do siebie właśnie przez to cierpienie złożone Ojcu Niebieskiemu w hołdzie uwielbienia i w ofierze za waszych braci. To jest rzeczywistość, rzeczywistość prawdziwa. W porównaniu z nią wszystko inne jest tylko pozorem.

Wiem, że łatwiej mówić, niż czynić. Ale przecież działa w was Duch Prawdy i Miłości. Trzeba wytrwale torować Mu drogę przez ustawiczne odnawianie w sobie wiary w Jezusa. Znużenie – to wielka pokusa towarzysząca modlitwie. Zajrzyjcie do Ewangelii, co Jezus na ten temat mówi. Zniechęceniu przeciwstawia On nie tylko wytrwałość, ale natarczywość niemal zuchwałą (Łk 9,8).

Nie zapominajcie o tym nigdy. Powiedzcie sobie, że Hostia i Ewangelia są prawdą, i całe życie wasze kształtujcie w myśl tej prawdy. W ten sposób będziecie nieustannie modlącą się strażą Jezusową.

Kto ma uszy ku słuchaniu, niechaj słucha... Co niemożliwe jest u ludzi, możliwe jest u Boga... Wszystko możliwe jest wierzącemu (Mt 11,15; Łk 18,27; Mk 9,22).

IX. Ubóstwo

Jezus żył w ubóstwie, miłował ubogich i nazwał ich błogosławionymi. Ojciec de Foucauld całą żarliwością duszy ukochał ubóstwo i pragnął go. Wszyscy święci miłowali ubóstwo. Było ono dla nich wyzwoleniem, radością, było możliwością złożenia Bogu w pokorze ofiary z siebie. Tylko ci, którzy doświadczyli tych przeżyć, potrafią je zrozumieć.

Chcemy również, na wzór ojca de Foucauld, żyć w ubóstwie, aby naśladować Jezusa i dać wyraz swej miłości do ubogich.

Lecz z chwilą, gdy zaczynamy wprowadzać ubóstwo w czyn, dostrzegamy całą złożoność zagadnienia. Istnieją różne rodzaje ubóstwa. Jest ubóstwo, które wynika z nędzy, niedostatku, z braku dóbr materialnych. Znosi się je, ale nie z miłości. Istnieje ponadto ubóstwo chrześcijańskie. Jezus błogosławił ubogim jako takim, choć niekiedy mówił także o „ubogich duchem”. Stąd wniosek, że w ubóstwie są dwa pierwiastki: duchowy i materialny. Ubóstwo ma jakby ciało i duszę.

Jeżeli się tego dobrze nie zrozumie, można zejść na manowce i narazić się w praktyce na wiele trudności, a nawet wypaczeń. Praktykowanie ubóstwa stwarza pewne problemy. Wystarczy pomyśleć o ilości zagadnień, jakie przynosi ono w chwili obecnej. Przytoczmy najpierw fakty. Otóż po pierwsze są trudności życiowe ludzi, którzy zarabiają niewiele. Ich życie jest pod każdym względem ograniczone: niewystarczające płace, niepewność jutra, której nie są w stanie zapobiec ubezpieczenia społeczne, widmo bezrobocia, trudności mieszkaniowe. Miliony rodzin żyją w tej nieustannej niepewności, która jest prawdziwym ubóstwem, jeśli nie rozpaczliwą nędzą i brakiem wszelkich środków niezbędnych do życia. Mamy tu do czynienia z całą materialną stroną ubóstwa, ale nie zawsze z jego stroną duchową. Ludzie znoszą takie ubóstwo, lecz rzadko go pragną i kochają. Często kryje się za nim chciwość i głód posiadania, niekiedy tym gwałtowniejszy, im bogactwa, pieniądze i przyjemności, jakich one dostarczają, wydają się tym, którzy ich nigdy nie zaznali, szczególnie godne pożądania. Bogacz, który aż do przesytu zakosztował wszystkich rozkoszy, jakich dostarcza posiadanie, często przekonał się, jak dalece są one czcze i marne. Pożądanie wywołuje nieraz głębsze przywiązanie do rzeczy niż ich posiadanie.

Obok tego przymusowego i tragicznie rzeczywistego ubóstwa istnieje ubóstwo zakonne, które przez swój wyraz zewnętrzny często wprowadza w błąd ludzi dzisiejszych. Leży ono bowiem na innej płaszczyźnie. Chodzi w nim przede wszystkim o to, by przez ślub wyzwolić duszę z pragnienia posiadania, samego zaś użytkowania rzeczy ślub dotyczy tylko wtórnie. Ogołoceniu więc wewnętrznemu, które przeraża wielu spośród tych, co muszą znosić ubóstwo, a pożądają bogactw, towarzyszy swoboda w używaniu rzeczy i dość wysoka stopa życiowa. One to zbyt często gorszą ludzi, gdyż nie zawsze odzwierciedlają wewnętrzne ubóstwo, w którego możliwość trudno wtedy uwierzyć. Poza tym przynależność do zgromadzenia zapewnia w wielu wypadkach zabezpieczenie doczesne: pewność jutra, całkowitą wolność od trosk materialnych, o żywność, mieszkanie, opiekę w chorobie. Niewątpliwie kłopoty te spadają na przełożonych, jednak większość zakonników jest od nich wolna. Gorliwy chrześcijanin, który walczy i trudzi się, aby wyżyć i zapewnić z dnia na dzień utrzymanie sobie i dzieciom, nie bardzo już rozumie, na czym polega wyższość stanu zakonnego. Bez wahania podpisałby się pod powiedzeniem, że zakonnicy ślubują ubóstwo, a świeccy je praktykują. Jak ludzie nie rozumieją już ubóstwa! A jednak Kościół w dalszym ciągu uznaje słuszność życia wyzwolonego z wszelkich trosk doczesnych w celu oddawania się wyłącznie kontemplacji Boga, pod warunkiem, oczywiście, aby to było prawdziwe wyrzeczenie się, umożliwiające tym pełniejsze oddanie się Bogu, nie zaś samolubna ucieczka od odpowiedzialności za pracę i od codziennych kłopotów. Taka postawa byłaby ohydna, byłaby zaprzeczeniem prawdziwego życia kontemplatywnego. Ale mimo wszystko życie to pozostanie zawsze niewidzialne i ukryte przed światem, który widzi tylko stronę zewnętrzną. Ci zaś, którzy krytykują życie kontemplacyjne, przeważnie sami nie mieliby odwagi i siły moralnej, by wejść na drogę całkowitego wyrzeczenia. Niewątpliwie zdarzają się nierzadko nadużycia, usprawiedliwiające zarzuty skierowane przeciw ubóstwu zakonnemu. Są nimi: zbyt wysoka stopa życiowa, przesadny komfort w niektórych klasztorach, nie mówiąc już o monumentalnych budowlach oraz rozległych i ozdobnych ogrodach, słowem, o rzeczach, jakie rodzinie dać może jedynie bogactwo. Jak się tu nie gorszyć? Ludzie przyznają, że zakonnik jest ubogi jako jednostka, ale sądzą, że jest to ubóstwo wyłącznie teoretyczne, gdyż zgromadzenie, do którego należy, może mu zapewnić takie warunki, jakie posiada zamożna rodzina. Jest to zbyt często prawda! Czyż ubóstwo zakonne w swej obecnej organizacji i kodyfikacji ukazuje dzisiejszemu światu to oblicze, jakie Pan Jezus chciał mu nadać w swym Kościele? Nic więc dziwnego, że podobna sytuacja wywołała reakcję sumienia w dzisiejszym chrześcijaństwie, które zapragnęło ubóstwa bardziej konkretnego pod względem materialnym, zapragnęło niepewności jutra i udziału w losie najbiedniejszych. Pod naporem tego pragnienia wielu młodych porzuciło życie zakonne.

Co sądzić o tym wszystkim? Jak powinniśmy pojmować nasze ubóstwo, mając przed sobą wzór Brata Karola od Jezusa, którego tak bardzo dręczyła ta idea całkowitego ubóstwa w celu naśladowania Jezusa i z miłości ku najbiedniejszym? Wiadomo, że to właśnie tęsknota za pełnią ubóstwa spowodowała kryzys duchowy, który go skłonił do opuszczenia zakonu trapistów[34].

Jeśli chcemy wyrobić sobie jaśniejsze pojęcie o tej sprawie, musimy najpierw odróżnić poszczególne motywy skłaniające duszę do złożenia ślubu ubóstwa. One to bowiem stwarzają różne koncepcje ubóstwa. Należy poza tym rozgraniczyć ubóstwo duchowe od materialnego, słowem, cnotę ubóstwa od rzeczywistego stanu ubóstwa.

Niedoskonałość i ograniczoność naszej natury (być), zarówno fizycznej, jak i duchowej, sprawiają, że musi się ona uzupełniać, przedłużać się niejako za pomocą dodatkowych przedmiotów, rzeczy będących poza nią, które w zasadzie powinny jej służyć i ułatwiać jej osiągnięcie celu, a więc musi je mieć. Z własnego doświadczenia wiemy, do jakiego stopnia człowiek jest skłonny przywiązywać się do rzeczy posiadanych, zamiast górować nad nimi, widząc w nich jedynie narzędzie, pomocne w osiągnięciu duchowej pełni dziecka Bożego. Często w posiadaniu upatruje się cel życia. Człowiek staje się niewolnikiem rzeczy posiadanych, dóbr znikomych, czysto materialnych.

Wystrzegajcie się wszelkiej chciwości, bowiem niczyje życie nie polega na obfitości tego, co ma (Łk 12,15).

W takich warunkach posiadanie przestaje być narzędziem udoskonalenia, zaczyna nie tylko utrudniać osiągnięcie prawdziwej doskonałości, ale niekiedy staje się wręcz przeszkodą. Cała wartość cnoty ubóstwa polega na umiejętności używania rzeczy potrzebnych lub użytecznych, bez przywiązywania się do nich. Zapewnia ona człowiekowi całkowitą obojętność duchową względem wszystkiego poza Bogiem. Wyrywa z duszy same korzenie skąpstwa, gwałtowność, twardość serca, tchórzliwość i samolubstwo. Cnota ubóstwa powinna nas utrwalić i utrzymywać w stanie oderwania i zupełnej wolności w stosunku do wszystkich bez różnicy rzeczy, czy to będą pieniądze czy najprostsze przedmioty codziennego użytku, owoce naszej pracy, dzieła naszych rąk czy też dobra duchowe, zdobycze intelektualne, twórczość literacka lub artystyczna, a nawet w pewnej mierze nasza duchowość i łaska modlitwy. Chodzi tu o ubóstwo ducha, bez którego niepodobna wejść do Królestwa Bożego i bez którego miłość Chrystusowa nigdy nie zapanuje w duszach naszych. W stosunku do konieczności tej postawy nie może być mowy o żadnych wyjątkach ani zastrzeżeniach. Śmierć stanie się jej ostatecznym uwieńczeniem, gdyż jedynie dusza całkowicie uboga może po śmierci oglądać Boga twarzą w twarz. O tym właśnie ubóstwie mówił Chrystus, kiedy błogosławił „ubogich duchem”. Tego właśnie ubóstwa żąda św. Jan od Krzyża od tych, którzy przez modlitwę chcą wyjść na spotkanie Ducha Bożego.

Bez ubóstwa duchowego, o które nam chodzi, ubóstwo materialne traci wartość chrześcijańską, staje się przytłaczającym brakiem lub niepotrzebnym ograniczeniem. Toteż mimo wielkiej doniosłości, jaką przedstawia, nie mam zamiaru dłużej się nad nim rozwodzić, gdyż w istocie nie nasuwa ono żadnych problemów. Podkreślę tylko jak najmocniej, że do nabycia tego usposobienia duszy powinniśmy dążyć z nieubłaganą stanowczością i konsekwencją. Dla wyrzeczenia i wolności wewnętrznej, jakie Mały Brat wierny swemu powołaniu powinien osiągnąć, nie ma żadnych granic. Bez ubóstwa duchowego wszelka inna forma ubóstwa staje się pusta, a co gorsza – może być wyniosłością i pychą lub faryzejską obłudą.

Największą przeszkodą w osiągnięciu ducha ubóstwa jest niewątpliwie skrzywienie naszego instynktu posiadania. W ten instynkt godzi bezpośrednio zakonny ślub ubóstwa, polegający na całkowitym i bezwzględnym wyrzeczeniu się prawa godziwego rozporządzania, jakie każdy człowiek posiada w stosunku do swej własności. Celem tego ślubu jest całkowite wyzwolenie duszy w zakresie posiadania. Ponieważ jednak chodzi tu o obietnicę składaną publicznie, na forum externum Kościoła, ślub może odnosić się jedynie do dóbr materialnych i widzialnych. Zakonnik, który złożył ślub ubóstwa, nie ma już prawa do żadnego aktu własności: nie może posiadać, kupować, sprzedawać, darować, pożyczać ani niczego otrzymywać. Wolno mu tylko używać rzeczy za pozwoleniem przełożonych, i to w granicach wyznaczonych przez Konstytucje. Ślub ma dopomóc w osiągnięciu cnoty wewnętrznej, mianowicie zapewnić sercu całkowitą wolność. Z natury swej nie określa on i nie reguluje samego używania rzeczy, to znaczy stopnia ubóstwa materialnego. Widzimy więc, że ślub nie jest bezpośrednio związany z taką czy inną formą ubóstwa zewnętrznego. Sam przez się nie wymagałby nawet rzeczywistego ubóstwa materialnego, skoro umiarkowane korzystanie z wszelkich rzeczy potrzebnych nie sprzeciwia się wyrzeczeniu, jakiego on żąda. Podobnie dzieje się z ubóstwem ducha, które jest możliwe nawet wśród największego bogactwa. Ale jakże trudno nie przywiązać się do dóbr, kiedy się je posiada i można nimi swobodnie rozporządzać!

„Jakże trudno tym, którzy mają bogactwa, wnijść do Królestwa Bożego”. Uczniowie zaś zdumiewali się słowami Jego. Lecz Jezus znowu odpowiadając, rzekł im: „Synaczkowie, jakże trudno jest tym, którzy nadzieję swą pokładają w bogactwach, wnijść do Królestwa Bożego. Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wnijść do Królestwa Bożego”. A oni się tym więcej dziwili, mówiąc między sobą: „I któż może być zbawiony?” A spojrzawszy na nich, Jezus rzekł: „U ludzi to niemożliwe, ale nie u Boga, wszystko bowiem możliwe jest u Boga” (Mk 10,23–27).

Ducha ubóstwa i wolności wewnętrznej w używaniu dóbr nie osiąga się tedy ludzkimi siłami – potrzeba na to łaski Bożej, podobnie zresztą jak i łaski potrzeba do praktykowania wyrzeczenia, właściwego chrześcijańskiemu ubóstwu. Osiągnięcie zarówno jednego, jak i drugiego z tych celów wymaga jednakowej siły wewnętrznej[35]. A jednak Jezus ogłasza wyższość ubóstwa i ogołocenia z dóbr doczesnych i zaleca je usilnie swoim przyjaciołom. I dlatego to ślub ubóstwa jest ściśle określony Konstytucjami w sensie wstrzemięźliwego używania dóbr doczesnych. Ale w praktykowaniu ubóstwa można napotkać wiele trudności. Ubóstwo jest na ogół podporządkowane celowi każdego zgromadzenia. Zgromadzenie misyjne nie może mieć tego samego rodzaju ubóstwa co zakon, który z założenia pragnie w szczególniejszy sposób dawać w Kościele świadectwo ubóstwa. Te różnice są dopuszczalne. Potępić należy jedynie nadużycia. Trzeba jednak zdawać sobie jasno sprawę z roli i istoty ślubu ubóstwa. Nie sądźmy nigdy strony wewnętrznej na podstawie faktów zewnętrznych. Nie zawsze słuszne są wnioski o czyimś ubóstwie w duchu, wyciągnięte na podstawie wielkiego ubóstwa zewnętrznego i odwrotnie, można być w błędzie, jeśli wydaje się o zakonniku surowy sąd, oparty jedynie na fakcie, że Konstytucje pozwalają mu na korzystanie w szerszym zakresie z dóbr materialnych; w oczach Bożych może on być prawdziwie ubogi w duchu. Bądźmy na tyle pokorni, aby pod tym względem surowo sądzić jedynie siebie samych, i chciejmy zrozumieć, że byłoby sprzeczne z samą nazwą Małego Brata Jezusa, gdyby czynił się sędzią i potępiał, lub choćby porównywał to, czego porównać się nie da. Same braki materialne bez ducha Chrystusowego ubóstwa nie mają żadnej wartości. To jest ciało bez ducha, ubóstwo martwe.

Powinniśmy pragnąć mieć taki sam stosunek do wszystkich rzeczy stworzonych co Pan Jezus. Chcemy być ubodzy w taki sam sposób jak On. Ubóstwa trzeba więc uczyć się z Ewangelii.

Jezus był ubogi na sposób boski. Na próżno szukałoby się w postawie Chrystusa choćby cienia pogardy dla jakiegokolwiek stworzenia. Jezus nie gardzi żadną rzeczą, z natury swej dobrą, użyteczną lub człowiekowi potrzebną. Ale posługuje się dobrami doczesnymi tylko w miarę potrzeby. W postawie Chrystusa uderza najbardziej Jego najwyższa wolność w stosunku do rzeczy materialnych, z jakich korzystał w skromnych warunkach swego życia. Jest Bogiem i nic Go krępować nie może. Mimo to chce być ubogi – tak zwyczajnie, po prostu, bez ostentacji.

Ubóstwo przybiera w pewnych chwilach Jego życia postać wyjątkowego ogołocenia, jak przy narodzeniu i śmierci, lecz w tym ubóstwie nie ma nic sztucznego – to ubóstwo pielgrzyma, który nie przywiązuje się do żadnej rzeczy. Jezus urodził się poza domem, nie mając nic własnego. W czasie trzech lat swej działalności publicznej prowadzi życie wędrowca: nie troszczy się o sprawy materialne, nie gardzi niczym, żywi się i mieszka, gdzie popadnie. Bywają dni, w których nie je nic, i dni, kiedy zasiada do bogatych i wykwintnych uczt. Noc spędza równie dobrze pod gołym niebem, jak i w pierwszym napotkanym domostwie biedaka, bogacza lub serdecznego przyjaciela. Korzysta swobodnie ze wszystkiego, zależnie od okoliczności: Pije wino i cudownie przysparza go w Kanie. Jest wrażliwy na skromne potrzeby swoich przyjaciół; apostołom, zmęczonym nocnym połowem, sam przygotowuje chleb i rybę pieczoną na węglach. Tę wolność pełną prostoty przejawił Jezus w ramach życia drobnego rzemieślnika. Nie należy zapominać o trzydziestu latach w Nazarecie – one to bowiem najwymowniej ukazują poziom życia, jaki Bóg obrał dla siebie. Jest to życie zwykłego robotnika – równie dalekie od nędzy, jak i od dobrobytu. Trzeba strzec się zbyt uproszczonych zestawień z naszą epoką i nie można twierdzić, że gdyby Jezus żył obecnie, obrałby dla siebie stan przeciętnego robotnika. Warunki są odmienne. Rzemieślnik palestyński posiadał środki niezbędne do życia, innych zbytecznych potrzeb nie odczuwał. Niezwykła prostota obyczajów tamtej epoki nie oddalała człowieka od jego celu, wręcz przeciwnie, pozwalała w całej pełni służyć Bogu. Czyż galilejski rzemieślnik nie prowadził życia bardziej ludzkiego niż dzisiejszy robotnik w naszych wielkich miastach? Czy można sobie wyobrazić, by Syn Człowieczy mógł być niewolnikiem różnych zachcianek, które bynajmniej nie przyczyniają się do podniesienia wartości człowieka? Wobec coraz liczniejszych form niewolnictwa, które krępują współczesnych ludzi, postawmy sobie przynajmniej to pytanie.

Która właściwie droga może nas najłatwiej zaprowadzić do Boga? Czyż stały wzrost i upowszechnienie wszelkiego rodzaju komfortu nie grozi wygodnictwem, ucieczką od rzeczywistości, odwróceniem się od właściwego celu, czyż nie obciąża tylko duszy i utrudnia jej wyzwolenie? Ileż najrozmaitszych więzów przykuwa dzisiaj człowieka do ziemi, która zarówno dla każdego z nas, jak i całej ludzkości jest jedynie tymczasowym przybytkiem. Nie chciałbym, aby to twierdzenie wydawało się usprawiedliwieniem pewnego antyhumanizmu lub potępieniem postępu cywilizacji i techniki. Zresztą jakaż siła potrafi go powstrzymać? Ale trzeba roztropnie przewidywać niebezpieczeństwa grożące ze strony postępu, zwłaszcza gdy mu przyświeca mistyka materialistyczna, która stwarza warunki wyjątkowo sprzyjające rozkładowi sił duchowych. Stąd wniosek, jak naglącą potrzebą jest życie w prawdziwie chrześcijańskim ubóstwie. Wyczuwa się to podświadomie. Powinniśmy w cichości dawać przykład ubóstwa naprawdę Chrystusowego. Nie mówmy: nawet przeciętny człowiek posiada lodówkę, radio, motocykl, chodzi do kina, a więc i my możemy sobie na to pozwolić. A co uczyniłby Chrystus? Co zrobiłby Biedaczyna z Asyżu, który był jednym z tych, co najdoskonalej odtworzyli w sobie uczucia Chrystusa w stosunku do rzeczy stworzonych? Nie zapoznając bynajmniej ludzkich i wewnętrznie wzbogacających wartości niektórych przejawów postępu technicznego – na przykład pewnych filmów – nie zapominajmy o tym, że naszym powołaniem i misją jest dawać świadectwo ubóstwu i że ten ideał nie może w nas zblednąć. Musimy swoim życiem donośnie głosić Ewangelię. Jedyną racją mogącą tłumaczyć udział misjonarza lub kapłana w zajęciach rozrywkowych jest dobro bliźniego lub apostolstwo. W naszym życiu zdarzać się to będzie rzadko. Jeżeli pragniemy wśród współczesnego świata zachować siłę i swobodę duszy, jeżeli chcemy być zaczynem ubóstwa chrześcijańskiego, którego świat potrzebuje dla swego uzdrowienia i zachowania zmysłu nadprzyrodzonego w warunkach, w których ogrom udogodnień technicznych sprzyja zmaterializowaniu, musimy dawać przykład wielkiej prostoty życia, bez rygoryzmu, ale i bez miękkości, musimy być gotowi zrozumieć i uznać u innych wszystko, co słuszne i dobre, a równocześnie pilnie strzec własnego stylu życia, w którym należy do minimum ograniczyć potrzeby nieistotne[36].

Powinniśmy znać i kochać naszą epokę i ludzi nam współczesnych. Ale naszym właściwym zadaniem jest żyć wśród nich tak, by stać się dla nich żywym obrazem ubogiego Chrystusa. Ubóstwo Jezusowe to coś więcej i coś innego niż zwykłe ubóstwo ludzi biednych; choć pozostanie prawdą, że w korzystaniu z rzeczy służących do codziennego użytku mamy się do nich upodobniać.

Zastanówmy się nad zasadniczymi rysami ubóstwa, jakie Jezus ukazuje nam w Ewangelii.

Ubóstwo Jezusowe powinno być radosne, ponieważ jest wyzwoleniem ducha. Błogosławieństwo, jakie Jezus obiecał ubogim, nie odnosi się jedynie do życia wiecznego. Ta radość promieniuje z życia wszystkich świętych, którzy szczególnie miłowali ubóstwo. Jeżeli gości ona i w naszych duszach, to dowód, że mamy serce wolne. Radość ta powinna nam dopomóc do opanowania pożądań i zachcianek, aby móc w całkowitej wolności należeć wyłącznie do Boga. Jest to tajemnicza radość, gdyż pochodzi od Ducha Świętego mieszkającego w nas. Ona to ukazuje, do jakiego stopnia prawdziwe ubóstwo potrzebne jest do pełnego rozkwitu człowieka. Może nie od razu i nie na zawsze zdobędziemy tę radość, ponieważ jest ona owocem walki i zwycięstwa nad sobą. Trzeba ćwiczyć się w radości wśród niedostatku, ilekroć odczujemy jakiś dotkliwy brak. Stopniowo dojdziemy do tego, że będziemy pragnęli posiadać raczej mniej niż więcej. Wyrzeczenie się, pozbawione radości, nie jest zdrowe, nie jest w duchu Chrystusowym.

Ta radość ma jeszcze inną, głębszą przyczynę. Źródło jej leży w tym, że ubóstwo ewangeliczne jest ufnym zawierzeniem Bogu i Jego Opatrzności. W tej postawie, podyktowanej przez miłość, znajduje swój pełny wyraz dziecięce zaufanie, które pozwala prawie namacalnie stwierdzić ojcowską troskliwość Boga. Radość, jaką daje osobiste doznanie Opatrzności, rozumie tylko ten, kto tego doświadczył. Taki stan wymaga oczywiście, aby ubóstwo było dobrowolnym i rzeczywistym wyrzeczeniem się wszelkich ludzkich zabezpieczeń i wszelkiego skąpstwa. Biedaczyna Jezusowy składa w ręce Opatrzności troskę o swoją przyszłość.

Przetoż wy nie pytajcie się, co będziecie jeść albo co będziecie pić, i niech nie ogarnia was niepokój przewidywań... Wszakże szukajcie najpierw Królestwa Bożego... a to wszystko będzie wam przydane (Łk 12,29.31). Wejrzyjcie na ptaki niebieskie, że nie sieją ani żną, ani zbierają do gumien, a Ojciec wasz niebieski żywi je (Mt 6,26).

W tę obietnicę Jezusa trzeba wierzyć z dziecięcą wiarą i z bezgraniczną ufnością. Radosne ubóstwo jest aktem wiary i zaufania – i tym przede wszystkim być powinno. Strzeżmy się, aby praca, ubezpieczenia społeczne czy inne nie osłabiły w nas tego ufnego oddania się w ręce Boga.

Na tej podstawie łatwo zrozumieć, jak dalece sprzeciwia się ubóstwu ewangelicznemu przesadna troska o zabezpieczenie przyszłości, ciągły niepokój, aby nie wydać za wiele, co potocznie nazywa się oszczędnością, a w istocie bywa najczęściej sknerstwem lub przejawem ukrytej chciwości. Trzeba otwarcie powiedzieć, że chociaż prawdą jest, iż przeciw ubóstwu chrześcijańskiemu można grzeszyć przez rozrzutność, to o wiele częściej wykracza się przeciw niemu przez nieuchwytne, podstępne skąpstwo, uznane za ducha ubóstwa! Ileż małostkowości, ciasnoty, podłości, po prostu braku miłości kryje się nieraz pod mianem ubóstwa zakonnego! Trzeba na to zwracać baczną uwagę. I błagam was, pamiętajcie o tym, że z wiekiem budzi się podświadoma skłonność do skąpstwa. Zaczyna się to od potrzeby pewnego zabezpieczenia zdrowia: gromadzi się drobiazgi, lekarstwa, lubi się robić zapasy, przewidywać, co może zdarzyć się w przyszłości. Jest to rodzaj starczej manii, pragnienia wypoczynku, spokoju, nieufność do zjawisk życia. Trzeba umieć energicznie przeciwstawić się temu przez bardzo świadome oddanie się Chrystusowi. Należy wyzbyć się troski o gromadzenie rzeczy i utrzymywać w sercu stałą gotowość do dawania i pożyczania każdemu, kto prosi:

Kto cię o co prosi, daj mu; a nie odwracaj się od tego, który u ciebie chce pożyczyć (Mt 5,42).

Zdaję sobie sprawę z trudności, jakie napotkacie nieraz w wielkodusznej realizacji rad ewangelicznych. Łatwiej je zachować we wspólnocie składającej się z kilku Braci, żyjącej z dnia na dzień z pracy rąk, niż w Braterstwie liczebnie większym, gdzie siłą rzeczy prowadzi się inny tryb życia i gdzie na bracie ekonomie spoczywa troska o potrzeby materialne. Ale chciałbym ze szczególnym naciskiem zwrócić uwagę na to, abyśmy nigdy pod pretekstem roztropności czy organizacji nie dopuścili do osłabienia w sobie ducha ewangelicznego ubóstwa.

Ilekroć nie będziemy mogli uczynić zadość pragnieniu serca, by bliźnim udzielić pomocy, o którą proszą, powinniśmy odczuwać cierpienie i głęboki ból wewnętrzny. Wprawdzie sam problem może czasem pozostać nierozwiązany, ale to cierpienie wewnętrzne będzie dowodem, że jesteśmy gotowi do świadczenia miłości, że jesteśmy ubodzy duchem i trwamy w prawdzie.

Ostatnim aspektem ubóstwa ewangelicznego jest jego całkowite podporządkowanie miłości, której powinno ono być jedynie wyrazem. Ubóstwo twarde dla bliźnich, obojętne na potrzeby chorych i słabych, surowe, bez uśmiechu radości, nie jest zgodne z miłością, nie jest ubóstwem Chrystusowym. Odczytajmy urywek z Ewangelii o rozrzutności Magdaleny, która wylała na głowę Zbawiciela olejek wartości trzystu denarów, i rozważmy odpowiedź Jezusa (Mt 26,10–14; Mk 14,6–10; J 12,7–8). Bywają wypadki, kiedy prawdziwe ubóstwo chrześcijańskie musi umieć nie mierzyć i nie liczyć, ponieważ wzorem Chrystusa – pragnie w służbie miłości rozporządzać w sposób całkowicie wolny rzeczami i pieniędzmi.

Oto prawdziwe oblicze ewangelicznego ubóstwa.

Nasze ubóstwo będzie więc przede wszystkim naśladowaniem Jezusa, ale może ono również mieć swe źródło w miłości do ubogich. Ten drugi motyw jest bardzo ważny w dzisiejszych czasach i można nawet powiedzieć, że u młodzieży wysuwa się on w większości wypadków na pierwsze miejsce. O ile jednak ten motyw wyłącznie opanuje naszą postawę, łatwo dojść do koncepcji ubóstwa niemal sprzecznej z tą, która wypływa przede wszystkim z pragnienia naśladowania ubóstwa Chrystusowego. Tu tkwi przyczyna różnic w pojmowaniu ubóstwa zakonnego. Po prostu staje się wówczas na dwóch odrębnych płaszczyznach. Jedni, pojmując ubóstwo wyłącznie jako cnotę wewnętrzną, będą uważać, iż dopuszczalne jest zasobne wyposażenie klasztorów, gdzie przecież tyle pokoleń zakonnych prowadziło życie świątobliwe i doszło do heroicznego ubóstwa osobistego. Nie przywiązywały one większej wagi do zewnętrznego ubóstwa, gdyż nie przypuszczały – być może z racji pochodzenia większości z nich – że może ono wytworzyć fałszywe pojęcie ubóstwa ewangelicznego u ludzi, którzy sądzą tylko z pozorów i według własnych kryteriów oceny. Drudzy, wręcz przeciwnie, pragną ubóstwa, które by we wszystkich swoich przejawach odzwierciedlało ubóstwo środowisk najbiedniejszych i pociągało za sobą niepewność jutra, niedostatek, kłopoty i wszelkiego rodzaju zależność. Natchnieniem do takiej postawy bywa często wspaniałomyślna decyzja dawania świadectwa, a może i głębsze pragnienie współcierpienia z tymi, których się kocha, przez obcowanie z nimi i dawanie im dowodów swej miłości. W ubóstwie widzi się wówczas zwłaszcza cierpienie i przykrości nieodłącznie z nim związane. Podejmuje się je w duchu odkupienia i ofiary, mniej zwracając uwagę na ogołocenie i wyzwolenie się z przywiązania do dóbr doczesnych dla samego Boga – co stanowi istotę tego ubóstwa, które Chrystus obdarzył swoim błogosławieństwem.

Odnajdujemy więc w dziedzinie ubóstwa znów tę samą przeciwstawność dwóch prądów duchowości. Pierwszy z nich zwraca się przede wszystkim ku Bogu i ma na celu osobiste udoskonalenie jednostki przez miłość. Drugi, bardziej aktualny, skierowany jest w pierwszym rzędzie ku ludziom, z którymi chce się w duchu miłości dzielić cierpienia, by dawać im świadectwo o Chrystusie. Przeciwstawienie tych dwóch kierunków może być niebezpieczne w praktyce, bowiem żaden z nich nie powinien drugiego wykluczać pod groźbą zniekształcenia ideału chrześcijańskiego. Podobnie jak zakonnikowi żyjącemu w klasztorze nie wolno być obojętnym na zgorszenie, jakie może wywołać w niewierzącym, ubogim środowisku sposób życia i postępowania dobry w minionej epoce chrześcijaństwa, lecz nieodpowiadający już obecnemu pokoleniu – tak i misjonarz, który pragnie ponieść Ewangelię masom ubogich, nie powinien zapominać o tym, że to przede wszystkim on sam musi żyć z Chrystusem i dla Chrystusa w duchu adoracji, miłości i całkowitego wyrzeczenia. Przez źle zrozumianą gorliwość można łatwo przekroczyć granice oddzielające ubóstwo zalecane przez Chrystusa od stanu bliskiego nędzy i skutkiem ukrytej pychy narazić się na utratę ducha wolności i modlitwy oraz radości wewnętrznej. Stanu takiego niedostatku i trosk, które druzgocą człowieka, nie wolno pragnąć i obierać dobrowolnie, można go jedynie znosić z miłością, kiedy się zostanie postawionym w podobnych okolicznościach. To prawda, że Bóg obdarzał wielkimi łaskami niektórych ludzi, przebywających w obozach koncentracyjnych i stalagach, ale nie upoważnia to bynajmniej do tego, by dobrowolnie, choćby nawet z miłości, obierać warunki podobnego ubóstwa i nędzy, nie ma się bowiem prawa liczyć na równie nadzwyczajną pomoc Bożą.

Ubóstwo Małego Brata powinno być wynikiem tego podwójnego pragnienia: naśladowania Jezusa i dzielenia losu ubogich, najbardziej opuszczonych. To podwójne dążenie tłumaczy jedynie jego powołanie. Lecz spełni on swe zadanie jak należy tylko wtedy, jeśli będzie miał we wszystkich okolicznościach wzrok utkwiony w Jezusa, którego chce naśladować. Mały Brat musi w swoim ubóstwie pozostać zawsze duszą kontemplatywną jak ojciec de Foucauld, którego ubóstwo wypływało z ogromnej potrzeby naśladowania Jezusa i dzielenia losu najbiedniejszych.

Oto duch, w jakim powinniśmy przeżywać ubóstwo. Czeka nas wytężony wysiłek w obu kierunkach. Musimy ugruntować w sobie ducha ewangelicznego ubóstwa, którego zasadnicze cechy spróbowaliśmy określić, a ponadto żyć w takim stanie zewnętrznego ubóstwa, które pozwoli ludziom biednym zrozumieć ubóstwo wewnętrzne. Trzeba będzie nieustannie zbliżać się do naszego ideału ubóstwa – i tu napotkamy na trudności. Nie sądźcie, że z chwilą, gdy obraliście życie biednych, staniecie się ubogimi w duchu Jezusowym. To byłoby zbyt łatwe! Nie miejcie złudzeń! Niepodobna bez walki wewnętrznej dojść do oderwania serca od dóbr stworzonych. Jest to niezbędny warunek, abyście wyzwolili się od wszelkich pożądań, skąpstwa i zazdrości, abyście zawsze byli gotowi dawać i pożyczać proszącym, nie zachowując niczego dla siebie, abyście umieli kochać pracę i oddawać się jej, nie tracąc swobody ducha, jaką rodzi zaufanie w Opatrzność, bez lęku o przyszłość, szczęśliwi, gdy czasem wypadnie doznać skutków ubóstwa. Nie pozwólcie przywiązać się do drobiazgów. Nabierzcie przekonania, że trzeba być stanowczym w małych wyrzeczeniach, jakich wymaga się w nowicjacie. Celem jest wyrobienie w was siły do wyrzeczenia się ducha posiadania. Wyrzeczenie to, uświęcone przez ślub, jest podstawą i duszą waszego ubóstwa.

W nowicjacie nie macie jeszcze – jak tego pragnęlibyście – sposobności przeżywania ubóstwa we wszystkich jego przejawach, musicie jednak posiąść jego ducha. Później przyjdą trudności bardziej konkretne. Życie w Braterstwach przewiduje wspólnotę w zjednoczeniu serc i dusz. Ale w praktyce, gdy wypadnie określić poziom ubogiego życia, jaki należy przyjąć, każdy będzie miał własną koncepcję. Istotnie bowiem granica, dzieląca dobrowolne i radosne ubóstwo od nędzy, a raczej od momentu, kiedy ubóstwo zaczyna ciążyć, przygniatać i miażdżyć – jest dla każdego różna. Zależy od sił fizycznych, od charakteru, pochodzenia społecznego i otrzymanego wychowania. Mały Brat, który przed wstąpieniem do zakonu żył prawie w nędzy, znajdzie często w naszej wspólnocie wyższą stopę życiową i dlatego odniesie wrażenie, że nie jest już ubogi. Inny, odwrotnie, będzie więcej cierpiał z powodu zimna lub niedostatecznego pożywienia. Trzeba pamiętać, że musimy dążyć do życia jak najbardziej ubogiego, ale równocześnie nie wolno nam zapominać, że ten lub ów szczegół natury materialnej nie ma żadnego znaczenia w obliczu o ileż ważniejszego przykazania miłości i jedności oraz prawdziwego ducha ubóstwa. Obowiązkiem każdego domu Małych Braci jest znaleźć właściwą stopę życiową i ustawicznie walczyć o styl życia naprawdę ubogi.

Mogą powstać inne jeszcze konflikty w związku z tymi dwoma aspektami ubóstwa, które powinniśmy w życiu naszym umieć scalić, to jest z ubóstwem pojmowanym jako cnotę wyzwalającą duszę i ubóstwem mającym na celu dawanie ubogim świadectwa miłości. I tak niektórzy mogą na przykład mieć wielkie trudności w modlitwie z powodu ciasnoty mieszkaniowej lub hałaśliwych sąsiadów, a więc ze zbyt ubogiego pomieszczenia. Trudno tu o złoty środek. Każdy musi złożyć jakąś ofiarę ze swego poglądu na ubóstwo i życie zakonne. Istota rzeczy leży w tym, aby łączyła nas głęboka i wielkoduszna jedność we wspólnym poszukiwaniu ubóstwa. Rękojmią prawdziwej gorliwości w ubóstwie i w miłowaniu jest wspólny ideał i wspólne, stałe sprawdzanie stylu życia naszych Braterstw. Ale nie zapominajmy, że miłość braterska i wypływająca z niej jedność są wartościami cenniejszymi niż ubóstwo materialne.

Jeden z najważniejszych problemów do rozwiązania ma swe źródło w pragnieniu przyjęcia jako formy życia zakonnego stanu człowieka żyjącego z pensji lub ubogiego rzemieślnika, z całą niepewnością jutra i wszystkimi trudnościami, jakie ten stan za sobą pociąga. Trzeba bowiem umieć pogodzić te nieustalone warunki życia z wymaganiami zgromadzenia, które powinno posiadać domy nowicjackie i domy studiów oraz choćby minimum administracji centralnej. Trzeba dać formację zakonną, zorganizować studia. Trzeba mieć przełożonych, którzy wizytują Braterstwa, aby utrzymać w nich ducha gorliwości i jedności. Najprawdopodobniej nie da się tego zrealizować bez jednej lub kilku nieruchomości i – przynajmniej na samym początku – pewnego kapitału niepochodzącego z pracy Braci.

Przedstawimy tu w zarysie organizację gospodarczą, jaką na podstawie doświadczenia uznaliśmy za najbardziej odpowiednią do zachowania ubóstwa właściwego Braterstwom.

Żadnemu Braterstwu nie wolno gromadzić w banku kapitałów ani korzystać z procentów.

Braterstwo, zajmujące się formacją zakonną członków oraz zarządem zgromadzenia, stanowi pierwszą grupę, wyłączoną pod względem gospodarczym z reszty Braterstw. Dom macierzysty może posiadać pewien zapas pieniędzy na pokrycie własnych wydatków oraz wydatków domów nowicjackich i domów studiów, na opłacenie kosztów podróży Braci na misje lub do innych Braterstw, a także na wydatki związane z założeniem kaplic w różnych Braterstwach.

Ten fundusz bywa zasilany przez wkłady Braci pracujących, a dopóki to nie wystarcza – przez dary i jałmużny, o jakie można się starać.

Drugą grupę stanowią wszystkie inne Braterstwa. Każde z nich powinno bezwzględnie utrzymywać się z własnej pracy i znosić wszystkie trudności, jakie pociąga za sobą bezrobocie, choroba lub strajki – bez żadnej pomocy z zewnątrz. Z jałmużny wolno im korzystać jedynie wówczas, gdy chodzi o urządzenie kaplicy i o nabożeństwa lub w wyjątkowych wypadkach, kiedy wymaga tego konieczność przyjścia z pomocą ubogim w sąsiedztwie albo towarzyszom pracy. Mali Bracia będą wtedy jedynie zwykłymi pośrednikami. Wszystkie te Braterstwa będą mieszkać w wynajętych mieszkaniach, ponosząc ciężary i niepewność z tym związaną. Muszą dokładać wszelkich starań, aby zasilać kasę domu macierzystego i dopomagać do utrzymania kształcących się Braci przez wniesienie ściśle określonej kwoty. Ponadto mogą być zobowiązane do udzielenia pomocy tym Braciom, którzy muszą wspierać materialnie swych rodziców.

Urządzenie domów Braterstwa powinno być bardzo skromne i ograniczać się do rzeczy ściśle potrzebnych w zakresie sprzętu gospodarczego i umeblowania. Aby być naprawdę ubogim i móc liczyć na Opatrzność, trzeba mieć jak najmniej pieniędzy. Po dokonaniu niezbędnych wydatków pozostałą resztę należy odsyłać do domu macierzystego, by dopomóc kształcącym się Braciom. Poszczególne Braterstwa – podobnie jak to czynią ubodzy – będą mogły się wzajemnie wspierać, gdy zajdzie jakaś nagła potrzeba. Jest to obowiązek braterskiej miłości. W razie choroby Mały Brat będzie leczony w zależności od zarobków swego Braterstwa i zasiłków ubezpieczalni społecznej. Trzeba czuwać nad tym, aby koszty leczenia nie przekraczały tego, na co może sobie pozwolić niezamożny człowiek w danym mieście. Kiedy Mały Brat będzie musiał z obowiązku miłości udać się do swej rodziny, jego Braterstwo powinno pokryć wydatki związane z podróżą.

Wszelką nadwyżkę należy zawsze oddawać uboższym, pozostawiając sobie tylko to, co konieczne. Żaden Mały Brat nie powinien posiadać nic własnego. Jednakże – opierając się na doświadczeniu i chcąc uniknąć marnotrawstwa oraz pokusy przesadnego gromadzenia bielizny, odzieży i obuwia – uważam za wskazane przydzielić każdemu Bratu wyprawkę, obejmującą minimum koniecznych rzeczy, za które będzie odpowiedzialny.

Każdy Mały Brat otrzyma zawsze pozwolenie wspomożenia biedniejszego od siebie – byleby w granicach zarobku, jakim mu wolno rozporządzać. Obowiązuje nas ubóstwo odzieży. Może ona być stara, połatana, ale musi być zawsze czysta. Mały Brat nie może nic dokupić do własnej garderoby bez otrzymania pozwolenia swego przełożonego.

Braterstwo musi być w swym ubóstwie pogodne i gościnne. Niech każdy Brat zachowa umartwienia dla siebie, a dba o to, aby Bracia nie byli przemęczeni i nie cierpieli z powodu niedostatecznego pożywienia. Najdrażliwsze problemy nasuwa ubóstwo w jedzeniu. Co pewien czas normuje się tę sprawę, gdyż z pewnością będą niedociągnięcia lub przekroczenia. Inaczej być nie może. Wybrniecie z tego, jeśli szczerze pragnąc ubóstwa i miłości, będziecie jednocześnie wzorować się na życiu ubogich pracowników i otaczać troską zdrowie swych Braci. Nie obawiajcie się przyjąć poczęstunkiem gości lub przyjaciół czy też sprawić Braciom trochę radości, podając lepsze jedzenie w dni świąteczne lub z okazji odwiedzin jakiegoś Brata. Nazajutrz można to wyrównać większą oszczędnością, jak się to zwykło czynić w ubogich rodzinach. Powinniście się w tym dostosować do zwyczajów poszczególnych krajów.

Ubóstwo Jezusowe jest tajemnicą życia. Im głębiej w nie wnikamy, tym lepiej rozumiemy, do jakiego stopnia to życie jest jednolite. Ubóstwo ma swe źródło w umiłowaniu Boga nieskończenie Prostego oraz Ubóstwa Wcielonego. Dąży ono do miłowania maluczkich i nieszczęśliwych. Jest pokorne i nie może współistnieć z pychą i twardością serca. Ubóstwo pyszne i nieczułe jest ubóstwem martwym, które oddala od Jezusa. Prawdziwe ubóstwo, o ile wynika z ogołocenia i wolności duszy od wszelkiego przywiązania do stworzeń, jest jedną z dróg prowadzących do modlitwy i milczenia wewnętrznego. Żywe ubóstwo jest pełne słodyczy, czułe dla cierpiących, radosne, wspaniałomyślne, zawsze gotowe pożyczać i dawać. Nie ma w nim bojaźni, lecz błogi pokój, gdyż polega ono przede wszystkim na dziecięcym oddaniu się w ręce Ojca, Boga Miłości.

X. Praca

Praca jest dla nas nie tylko sposobem zarobkowania i rozwiązywania trudności gospodarczych, wynikających z faktu, że Braterstwa nie chcą opierać swego utrzymania ani na dochodach, ani na jałmużnie. Praca nasza ma zupełnie inne, o wiele głębsze racje bytu, określające zresztą również sposób, w jaki chcemy pracować, oraz rodzaj podejmowanych prac. Nie idzie tu bowiem o wyrzeczenie się jałmużny z tego względu, że dzisiejsi chrześcijanie zanadto już zatracili zmysł nadprzyrodzony, by zrozumieć znaczenie społecznej służby modlitwy, pełnionej przez ludzi, których oni uwolnili od trosk materialnych, wyznaczając im wyłącznie to jedno zadanie[37]. Taki problem bowiem rozwiązałaby jakakolwiek praca zarobkowa, najlepiej w obrębie klauzury.

Nasze zadanie jest inne. Chcemy bowiem dzielić życie najbiedniejszych w tym po prostu celu, aby być ubogimi jak oni i na ich sposób. Naszym ideałem jest żyć przy nich i wśród nich życiem zakonnym, by Kościół – dla wielu z nich tak obcy! – stał się im bliższy, wydał się bardziej swojski, bardziej miłujący. Przez cichy przykład naszego życia chcemy dowieść, że ich kochamy, skoro przyszliśmy dzielić ich los. Nasza obecność wśród nich nie będzie czymś przypadkowym, skoro jako Mali Bracia obraliśmy pracę zarobkową za stałą formę naszego życia zakonnego. Każdy z nas, czy jest kapłanem czy nie, obrał ten rodzaj życia ukrytego i uświęcił go przez śluby zakonne. Nasza praca stanowi więc właśnie nasze zadanie i posłannictwo. W świecie współczesnym pewne środowiska stanowią jak gdyby zamknięte w sobie skupiska ludzkie, przeważnie najzupełniej obce Kościołowi zarówno przez swój sposób myślenia, jak i przez swoją mistykę i swoje ziemskie perspektywy. Kościół patrzy na nie jako na prawdziwe ziemie nieznane, jako na tereny misyjne. A jednak trzeba, by Kościół był wśród nich obecny. Toteż my właśnie chcemy być wśród nich modlącym się Kościołem, niejako ogniskami, z których milcząco promieniuje Ewangelia. A tylko wtedy zdołamy się wśród nich zakorzenić, tylko wtedy przestaniemy być im obcy, jeśli staniemy się ich towarzyszami w pracy.

Będę tu mówił wyłącznie o pracy fizycznej, skoro już na innym miejscu omówiliśmy pracę umysłową, niemniej wiele spośród niniejszych uwag odnosi się również do pracy umysłowej. Wydaje mi się, że powinniśmy przede wszystkim uprościć nasz sposób patrzenia na zagadnienia pracy. Przeważnie bowiem popełniamy ten błąd, że na sprawę pracy patrzymy zanadto z punktu widzenia inteligenta. Wspomniałem wam już o tym, mówiąc o stosunku nauki do świętości. Pracownik fizyczny o wiele mniej zaprząta sobie głowę sztucznymi problemami. Będzie po prostu przeżywał tę czynność, jaką jest praca, a daleko mniej o niej myślał. Czyż bowiem praca jest czymś więcej niż czynnością? Czyż istnieje zagadnienie uświęcenia pracy, odrębne od zagadnienia uświęcenia każdej czynności? A jednak jest prawdą, że praca jako taka przedstawia pewną szczególną wartość zarówno w myśl wielkich zamiarów Bożych względem ludzkości, jak i w ramach ludzkiego społeczeństwa. Praca nie jest więc taką samą czynnością jak każda inna. Toteż jest rzeczą pożądaną, aby jasno określić zasady mogące służyć za podstawę pewnej „duchowości pracy”. Nie lubię tego wyrażenia, ale bywa ono obecnie często używane – moim zdaniem stanowczo zbyt często. Praca istnieje bowiem od czasu, jak zaistniał na świecie człowiek, i jest prawem człowieka, prawem, któremu zawsze podlegał.

Wziął tedy Pan Bóg człowieka i posadził go w raju rozkoszy, aby uprawiał i strzegł go (Rdz 2,15).

Pierwszy człowiek, w pełnej harmonii dziecka Bożego, został umieszczony na ziemi przez Stwórcę, który mu zlecił posłannictwo pracy. Praca jest więc od samego początku prawem ludzkiej natury. Błędem jest widzieć w niej tylko karę, gdyż z tego wynika fałszywy pogląd na pracę. Działalność odkrywcza, wynalazcza, doskonaląca świat – to określenie wydaje mi się trafniejsze niż „działalność twórcza” – będąc przywilejem człowieka, stanowiła zarazem prawo rozwojowe jego istoty. Zwierzę nie pracuje tak jak człowiek, bo nie posiada rozumu, a jego działalność nie udoskonala go: działa ono pod wpływem instynktu. Wobec ładu i jedności scalającej władzę człowieka przed upadkiem praca utożsamiała się niejako z samym procesem jego wzrastania i doskonalenia się. Jakkolwiek Bóg obdarzył go wiedzą wlaną, by postępował, jak przystało na człowieka i dziecko Boże, to jednak człowiek miał z natury swej doskonalić się przez własną działalność. Jego zadaniem było odkrywać prawa i tajemnice wszechświata, a to odkrywanie – dokonujące się stopniowo, spokojnie i stanowiące źródło radości – pozwoliłoby mu zapanować nad światem i wykorzystywać go w celu osiągnięcia pełnego rozwoju własnej osobowości. Przez sam fakt, że Bóg stworzył istotę rozumną, zdolną do doskonalenia się, do poznawania materialnego świata i do przekształcania go, istotę, której cielesna natura uzależniała poniekąd własny postęp od stopnia opanowywania świata materialnego, w którym była umieszczona – przez sam ten fakt ujawnił Bóg konieczność, wielkość i sens pracy ludzkiej.

Ten sens i ta wielkość pracy trwają nadal. Dlatego mimo wypaczeń, jakim praca ulega wskutek upadku człowieka, plan Boży nadal przewiduje stały postęp w opanowywaniu przez człowieka wszechświata oraz w wykorzystywaniu jego praw. Byłoby błędem potępiać ten stopniowy i prawie nieograniczony rozwój, ten postęp wpisany przez Boga w sam układ świata i w naturę człowieka. Jest to bowiem istotnie prawo Boże. Wynikająca stąd zależność człowieka czy cierpienie oraz katastrofy są spowodowane tylko przez złość i zakłócenie równowagi człowieka historycznego, to jest człowieka upadłego. Chrześcijaninowi nie wolno przeto pod pozorem wynikających stąd nadużyć czy ucisku człowieka dąsać się na sprawę postępu. Kościół nigdy do tego nie zachęcał.

Przeciwnie, zawsze starał się kierować ludzi na drogę wysiłków naukowych i wynalazków. Toteż powinniśmy rzetelnie i z radością włączyć i naszą pracę w ten wspólny wysiłek ludzkości, zmierzający do coraz to pełniejszego zawładnięcia światem.

Ambicja pracy ludzkiej nie jest rzeczą złą, przeciwnie – jest rzeczą dobrą, kiedy jest nastawiona na służenie rozwojowi, między innymi ludzkiej osobowości.

Praca człowieka przed upadkiem musiała również posiadać inne jeszcze swoiste cechy, które powinniśmy sobie uświadomić, jeśli chcemy poprzez odchylenia spowodowane upadkiem odnaleźć prawdziwy sens ludzkiego trudu.

Praca wprawiała w ruch harmonijną jedność człowieka. Nie było wówczas zakłócenia pomiędzy ciałem a duszą. Praca była o wiele bardziej niż dziś czynnością całego człowieka, którego podstawowa jedność nie była jeszcze naruszona. Wszelka praca fizyczna odbywała się przy współudziale umysłu, w niczym go nie nużąc. I odwrotnie: nie istniało odchylenie w stronę intelektualizmu, bo rozum trwał w pełnej zgodzie z uczuciem i wyobraźnią, nie doznając żadnej przeszkody ze strony ciała. Praca nasza musi starać się odzyskać tę równowagę, każdy z nas musi dążyć do tej jedności swej osobowości, zarazem ludzkiej i chrześcijańskiej.

Trzeba zawsze dążyć do tego, aby swą pracę wykonywać inteligentnie. Osiągniemy to nie tylko przez równoległe dokształcenie się w dziedzinie naszej pracy czy zawodu, lecz starając się także zrozumieć celowość naszego działania i dążąc ustawicznie do coraz doskonalszego wykonywania swego zawodu. Powinniśmy w każdą naszą czynność wkładać serce, a wykonywać ją z bardzo konkretnym i prostym wysiłkiem rozumu. W ten sposób najskuteczniej osiągniemy równowagę wewnętrzną. Zakonny ideał pracy nie ma nic wspólnego z machinalną, bezduszną robotą. Nie znaczy to bynajmniej, aby niektórzy z was nie pracowali fizycznie lub taśmowo. Za chwilę zobaczymy, jak należy to rozumieć. Nie trzeba sobie wyobrażać, że zainteresowanie ludzką wartością własnej pracy, pobudzające do coraz większego jej udoskonalenia, sprzeciwia się ascezie, bo pociąga za sobą niebezpieczeństwo przywiązania nas do pracy, a odwrócenia od naszego istotnego powołania. Jeśli jest w tym pewne niebezpieczeństwo – a jest z pewnością – to trzeba je przezwyciężyć przez większą miłość ku Chrystusowi i większą czystość intencji, nie zaś przez tłumienie tego zainteresowania w imię fałszywie pojmowanej ascezy. Byłaby to dziwna metoda, gdybyśmy pod pozorem poskramiania wybujałości naszych pragnień i przywiązań pogłębiali w ten sposób rozdarcie ludzkiej natury i rozbrat pomiędzy duchem a ciałem. Ascezą winien być sam wysiłek zmierzający do należytego wykonania zadania, a wkrótce przekonamy się, że praca wykonywana ze zrozumieniem ma wartość umoralniającą i wprowadza ład w życie. Po pewnym okresie praca fizyczna powinna, jeśli jest trafnie dobrana, stać się czynnikiem równowagi. Skoro poczujemy, że zapał do pracy do tego stopnia wysuwa się na czoło naszych zainteresowań, iż zaczyna odciągać nas od modlitwy i pokornej służby bliźniemu, słowem, jeśli zaczyna krępować swobodę i gotowość umysłu i serca, trzeba postarać się rozluźnić te więzy przez bardziej intensywne życie miłością.

Nie wystarczy swój zawód kochać, dobrze go opanować i szanować rzetelnie wykonaną pracę. Trzeba do tego dodać jeszcze właściwy nam czynnik kultury, ustalający równowagę.

Człowiek kształci się, gdy zdobywa rzemiosło lub zawód, a nabiera kultury, kiedy rozszerza horyzonty swego myślenia, to znaczy, gdy uczy się nie tylko na życia zarabiać, ale je przeżywać, nie tylko robić cośkolwiek, ale stawać się kimś[38].

Wysiłek ten polega nie tylko na zdobywaniu takiej czy innej wiedzy umysłowej lub duchowej, ale na zastanawianiu się nad życiem, nad własnym życiem, nad życiem innych ludzi, i to nie w sferze teorii, ale na podstawie konkretnych zdarzeń i zagadnień wysuwanych przez samo życie. Takie zastanawianie się powinno odbywać się w świetle Ewangelii oraz przeświadczeń, do których nas doprowadziła głęboko przeżywana wiara. W ten sposób zdobywa się mądrość, wyrażającą się w pewnym przyzwyczajeniu, pewnej sprawności do osądzania ludzi i zjawisk z punktu widzenia chrześcijańskiego. Zyskuje się wtedy głębokie wyczucie hierarchii wartości, zarówno przyrodzonych, jak i nadprzyrodzonych. W miarę nadarzających się sposobności powoli, lecz niezawodnie dochodzimy do tego, że potrafimy z prawdziwym zrozumieniem rzeczywistości rozwiązywać różne ludzkie zagadnienia, zagadnienia związane z zawodem, z pracą, z życiem. Uczymy się w ten sposób być panem siebie, stawać się kimś. Wymaga to przyrodzonej spostrzegawczości, a zarazem przenikliwego spojrzenia na świat niewidzialny, wymaga stałego kontaktu z Ewangelią i z Bogiem oraz kilku książek gruntownie przeczytanych i przyswojonych. Kultura ze swej istoty sprzeciwia się wszystkiemu, co sztuczne. Musi ona być przystosowana do rodzaju pracy oraz do charakteru i umysłowości każdego z nas. Nasza kultura nie będzie ani kulturą technologa, ani kulturą apostoła. Powinna ona być mądrością, spokojnym i światłym sądem człowieka, który trzyma wzrok utkwiony w rzeczywistościach wiary.

Przeklęta będzie ziemia w dziele twoim; w pracach jeść z niej będziesz po wszystkie dni żywota twego. Ciernie i osty rodzić ci będzie [...] W pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba, aż się wrócisz do ziemi... (Rdz 3,17–19).

Jakże nie wspomnieć na to przekleństwo, ciążące nad ziemią i pracą ludzką, na widok warunków pracy, i to nie tylko na pewnych szczególnie uciążliwych odcinkach, jak kopalnie, ale także w przemyśle i rolnictwie; nie tylko w posępnych, zadymionych miastach, ale zawsze i wszędzie, od niewolnictwa początkowych stuleci historii poprzez poddaństwo i pańszczyznę, poprzez opłakane położenie rzemieślników, pasterzy i rolników w krajach o mniej rozwiniętej cywilizacji aż do dni dzisiejszych. Niepodobna zrozumieć w pełni sensu pracy ludzkiej, jeśli się nie uwzględni, że praca jest również dla chrześcijanina prawem pokuty i zadośćuczynienia.

Od tego prawa nie możemy się uchylać. Uciążliwość pracy wynika niekiedy po części z samego jej rodzaju. Tak właśnie uciążliwy sam przez się jest trud rybaka, koczowniczego pasterza lub górnika. Czy człowiek zdoła uwolnić się kiedyś od tego? Być może. Ale w miarę jak będzie się z tego trudu wyzwalał, spotka się z innym znojem pracy mającym swe źródło w samej organizacji postępu technicznego. Przychodzi wtedy kolej na niewolę pracy taśmowej i obsługi maszyn. Gdziekolwiek człowiek się obróci, wszędzie osacza go i uciska konieczność pracy. Dla chrześcijanina uciążliwość pracy jest obowiązkiem pokuty i wynagrodzenia. W tym tkwi cały jej sens i zbawcza skuteczność.

Przypominam sobie, jak pewnego razu opowiedziałem młodemu Arabowi dzieje upadku pierwszego człowieka. Przeczytałem mu wyjątek z Księgi Rodzaju, w którym jest mowa o tym, że Bóg narzucił człowiekowi trud pracy jako karę za grzech. Kilka dni później spotkałem go, promieniującego radością. Powiedział mi, że słowa Boże: „W pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba” – przychodzą mu wciąż na myśl, gdy praca – a było to w porze letniej – oblewa go potem. Czuł się szczęśliwy, bo wiedział już teraz, jakie znaczenie ma uciążliwość pracy, wiedział, po co się męczy, i z tej pewności czerpał odwagę. Tak jest istotnie. Świadomość, że podlegamy prawu ustanowionemu przez Boga, a dotyczącemu osobiście każdego z nas, dodaje odwagi w dźwiganiu brzemienia pracy, odwagi wobec zmęczenia, cierpienia, przykrości z nią związanych, wobec buntu ciała i pokusy lenistwa. Człowiek czuje się wtedy zrównany z innymi ludźmi we wspólnym przeznaczeniu. W samym wykonywaniu pracy wyraża się jakby szczególna uległość nakazowi Bożemu. Można pracować z przymusu, pod naciskiem konieczności życiowej. Ale można także pracować z miłości, aby być w zgodzie z ładem wyraźnie zamierzonym przez Boga. Praca staje się wówczas jakby łącznikiem między Bogiem a człowiekiem, jakby spotkaniem się w posłuszeństwie.

Do pracy należy ponadto zabierać się z pokorą, ponieważ mozół pracy jest następstwem grzechu. Praca przyjęta otwartym sercem, z miłością powinna nas leczyć, taki cel bowiem wyznaczył Bóg prawu pracy. Brzemię pracy dźwigane odważnie i ofiarowane Chrystusowi nabiera wartości odkupieńczej. Oto chrześcijański sens pracy. Wobec tego staje się zrozumiałe, że można ukochać trud pracy, a niektórzy mogą czuć się powołani do podjęcia pracy szczególnie ciężkiej.

Świat na ogół nie zna tej odkupieńczej wartości pracy, a tylko biernie poddaje się codziennemu jej jarzmu. Niektórzy jednak potrafią znaleźć pewnego rodzaju namiastkę tej wartości w swoim całkowitym poświęceniu się – nieraz aż do ofiary z życia – pracy mającej następnym pokoleniom zapewnić lepszą przyszłość. Według nich, praca jest wartością wyzwalającą ludzkość uciemiężoną. Niektórzy wierzą w to z całą szczerością wewnętrzną, z całą ofiarnością. Takie nastawienie przedstawia rzeczywistą wartość. Toteż u materialistów i robotników niewierzących stwierdzamy często nie tylko troskę o rzetelne wykonanie roboty, ale i wiarę w zbawczą wartość pracy, wiarę, która istotnie – choć na innej płaszczyźnie – zbiega się z postawą chrześcijanina.

Jednak zarówno przewrotność, jak i bezmyślność skażonej naszej natury przyczyniły się do spotęgowania uciążliwości pracy do tego stopnia, że staje się ona czasami wręcz nieludzka. Czyż nie traci ona już wtedy wszelkiej wartości oczyszczającej, stając się złem, którego trzeba za wszelką cenę unikać? Praca, która niszczy człowieka, czyli taka, która go nie tylko wycieńcza lub zabija, ale go upadla – jest niewątpliwie złem.

Mały Brat ma przyjmować uciążliwość pracy w duchu wiary, jako wypełnienie nałożonego nań przez Boga obowiązku pokuty i jako cichą ofiarę złączoną w duchu miłości z Krzyżem Zbawiciela.

Jezus bowiem nas zbawia i odkupuje. Ludzki czyn, cierpienie, nawet ofiarna praca, nie przedstawiają wartości odkupieńczej, jeśli nie pochodzą od samego Chrystusa, żyjącego w swych członkach. Mały Brat umożliwi Jezusowi dokonywanie poprzez niego dzieła zbawienia w tej mierze, w jakiej czystym sercem potrafi wyrzec się siebie. Trzeba bowiem, aby to już nie on, lecz sam Jezus we własnej Osobie jego rękami trudził się, wysilał i ofiarowywał w gronie towarzyszy pracy i za nich. Niewątpliwie każda czynność odniesiona do Chrystusa staje się płodna poprzez duszę i ciało Kościoła. Jednak wśród wszystkich czynności ludzkich szczególne miejsce przypada ciężkiej pracy zarobkowej na utrzymanie życia, gdyż została ona przez Boga ustanowiona i niejako obdarzona wartością wynagradzającą. Powinniśmy tedy nieść w duchu pokory i posłuszeństwa ten krzyż, wyróżniony szczególnym błogosławieństwem i miłością Boga.

Świat robotniczy ma wyjątkowo silne poczucie swej solidarności, wynikającej ze wspólnego losu i wspólnego trudu wszystkich pracujących. Jest to niewątpliwie jedna z autentycznych wartości świata pracy, wartości, która stanowi źródło wielu poświęceń i bezimiennych ofiar. Powinniśmy więc w czasie pracy chwytać wszystkie nadarzające się sposobności ulżenia drugim, okazania im braterskiej pomocy i współpracy, aby w ten sposób wyrazić im naszą miłość. W wielu wypadkach stwierdzimy, że jesteśmy bardziej samolubni, niż się nam zdawało.

Istnieje jeszcze inna perspektywa, w której praca może stać się aktem miłości wobec naszych braci. Wszelka praca ma na celu korzyść wspólną, społeczną. W taki czy inny sposób służymy nią ludziom i społeczeństwu. Zawsze powinniśmy patrzeć na pracę pod tym kątem, poświęcając się jej ciałem i duszą, aby służyć bliźnim. Mały Brat może więc celowo obrać zawód czy zajęcie bardziej bezpośrednio nastawione na służbę bliźnim. Może tu również wchodzić w grę pewne szczególne powołanie. Taki rodzaj pracy wykonywany w duchu służby powinien okazać się bardzo owocny, gdyż praca może stać się wtedy najczystszym aktem miłości.

To właśnie poczucie służby społecznej posiadają ludzie pracy, niektórzy nawet w wysokim stopniu. Ono to dyktuje im w tylu wypadkach troskę o rzetelne wykonanie pracy oraz stanowi podłoże wielu aktów poświęcenia. Występuje ono zwłaszcza u niektórych kategorii pracowników, na przykład u kolejarzy czy transportowców. To poczucie służby społecznej stanowi niewątpliwie jedną z wielkich zalet klasy robotniczej.

Ostatnią pobudką, która powinna skłonić nas do umiłowania pracy, jest fakt, że Syn Boży, który zamieszkał między nami, przeżył ją i umiłował. Skoro Jezus był Człowiekiem par excellence, było niewątpliwie rzeczą zupełnie słuszną, że przyjął na siebie to, co jest powszechnym losem ludzkości. Jednakże jako Syn Boży nie był bynajmniej do tego zmuszony. Wielu ludziom bowiem udaje się uchylić od trudu pracy, jakkolwiek taka ucieczka rzadko kiedy świadczy o wysokim poziomie moralnym. Czyż jednak Jezus nie miał co innego do roboty, czyż Jego posłannictwo nie usprawiedliwiałoby takiego wyjątku? Czyż nie mógł co najmniej poświęcić się jakiejś pracy bardziej podniosłej, umysłowej? Z pewnością mógł to uczynić, a jednak dobrowolnie postanowił urodzić się w skromnym środowisku pracowników fizycznych i wykonywać ten pogardzany[39] w miasteczkach palestyńskich i dość nieokreślony zawód stolarza-kowala, który określamy w przybliżeniu słowem „cieśla”. Stał się naprawdę z własnego wyboru skromnym pracownikiem fizycznym. Nie wybrał nawet zawodu pasterza czy rolnika, które w ówczesnym Izraelu były bardziej rozpowszechnione, wolniejsze, a także cieszyły się większym poważaniem.

Zresztą rozumiemy doskonale, dlaczego Jezus tak postąpił. Czyż nie miał wziąć na siebie wszystkich naszych niemocy i boleści, z wyjątkiem grzechu? A zatem nie mógł uchylić się od tego poddania swego ciała powinności zadośćuczynienia przez ciężką pracę, będącą następstwem Adamowego nieposłuszeństwa. Jezus zbawia nas przez posłuszeństwo, toteż z posłuszeństwa pracuje własnymi rękami. W ten sposób uświęcił każdą pracę ludzką i nadał wartość odkupieńczą temu, co dotychczas miało jedynie wartość ekspiacyjną.

Jezus pracował z pełną świadomością tego, co czynił, w pełnym świetle zamysłu Bożego względem nas. Musiał zawsze mieć przed oczami biblijne ujęcie zagadnienia pracy. Bardziej niż ktokolwiek inny na świecie przeżył On prawo pracy we wszystkich jego postaciach, w całym jego boskim i ludzkim bogactwie. Pierwotne prawo wszechstronnego rozwoju i doskonalenia się człowieka, zamienione później na uciążliwe prawo pokuty, ale również na uprzywilejowaną sposobność do służenia ludziom z miłości, do zacieśnienia więzów ludzkiej solidarności. To, że Jezus przeżył i umiłował robotniczą dolę, powinno bardziej jeszcze niż wszystkie inne względy pobudzać nas do pragnienia jej i umiłowania.

Z chwilą, kiedy zrozumiemy wartość pracy, to właściwie rozwiązaliśmy już poniekąd zagadnienie jej uświęcenia. Jak wszelka inna czynność, tak i praca nasza stanie się święta, o ile będzie spełniona z miłością i odniesiona do Boga. Będzie się ona wówczas składała niejako z dwu pierwiastków. Jednym – który nazwałbym materialnym – będzie sama robota wykonana rzetelnie z obowiązku zawodowego i z posłuszeństwa wobec Boga. Drugim – będącym duszą pierwszego – będzie miłość, z jaką każdą pracę wykonamy i odniesiemy do Boga przez czystość intencji. Na pracę naszą musimy zawsze patrzeć oczami wiary, uwzględniając raz jeden, to znów drugi z tych pierwiastków, opatrznościowo zamierzonych przez Boga. Stąd konieczność zjednoczenia z Bogiem, dzięki któremu wzrokiem duszy wpatrujemy się w świat niewidzialny. W praktyce jednak unikajmy odróżniania strony materialnej i duchowej naszych czynności. Jeżeli będziemy rozumieli należycie znaczenie pracy, to bez trudu spełnimy ją z miłością. W tym miejscu wypada przypomnieć, że stałość pamięci na obecność Bożą nie polega na ciągłym, wyraźnym uświadamianiu sobie tej obecności przy pomocy myśli lub wyobrażeń, lecz wyraża się w czujnej miłości. W tej miłości i przez nią dokonuje się zjednoczenie z Chrystusem. Natężenie umysłu czy wyobraźni jest tylko pewnym sposobem pobudzenia tej czujności. Serce powinno czuwać i może czuwać także wówczas, gdy troska o rzetelne wykonanie pracy – nawet umysłowej, całkowicie pochłaniającej uwagę – absorbuje wszystkie władze człowieka.

XI. Teologia, życie umysłowe a doskonałość ewangeliczna

Mam wrażenie, że sprawa, którą chciałbym omówić, jest równie delikatna jak ważna, szczególnie dla nas. Ilekroć zaczyna się mówić o wiedzy teologicznej, o studiach, o życiu duchowym czy wewnętrznym, okazuje się, że w wielu umysłach zachodzi pomieszanie tych pojęć. W istocie jednak są to pojęcia należące do różnych zakresów, toteż mieszanie ich ze sobą odbija się ujemnie na sposobie pojmowania życia w zjednoczeniu z Chrystusem.

Chodzi mi tu zasadniczo o dokładne określenie roli, jaką w naszym życiu duchowym powinno odgrywać to poznanie, którego przedmiotem jest Bóg – niezależnie od tego, czy będzie to zwykłe zgłębienie treści wiary, czy też studium teologii w ścisłym znaczeniu – a co za tym idzie, jakie miejsce należy wyznaczyć studium w naszym dążeniu do życia w zjednoczeniu z Jezusem, jak mamy zapatrywać się na pracę umysłową, a wreszcie, jakie związki mogą zachodzić między życiem umysłowym a duchowym.

Jeśli ośmielam się przystąpić do rozpatrywania tak trudnego zagadnienia, to jedynie dlatego, że jestem głęboko przeświadczony o jego ważności dla nas. Nie zamierzam bynajmniej omawiać go w sposób wyczerpujący, spróbuję jednak ustawić je prawidłowo, a potem wyciągnąć pewne praktyczne wnioski. Wielu spośród was przedstawiło mi już nieraz trudności, jakie sprawia im pogodzenie życia wewnętrznego ze studiami teologicznymi, inni natomiast skarżą się, że zbytnia intelektualizacja życia wewnętrznego zawadza im poniekąd w ich codziennym życiu i pracy. Są to fakty zbyt poważne, aby można je zostawić bez wyjaśnienia.

Byłoby naiwnością sądzić, że problem ten pojawił się dopiero w obecnych czasach. Jest on tak stary jak Kościół. Niemniej można powiedzieć, że w naszej epoce występuje on ze szczególniejszą ostrością, a to z wielu różnych przyczyn. Daleko posunięta naukowość wiedzy teologicznej, podawanej nieraz w formie zbyt szkolarskiej i przestarzałej, razi dziś w zestawieniu z życiem przeciętnych chrześcijan, którym brak pogłębionego i świadomego życia religijnego, oraz z wtórnym pogaństwem, pełnym uprzedzeń wobec dogmatów Kościoła. W pierwszych wiekach opierano się powszechnie na głęboko życiowej mądrości ojców Kościoła; w średniowieczu, wśród społeczeństwa na wskroś chrześcijańskiego, żyjącego na co dzień tajemnicami wiary, teologia stała się nauką. Dlatego właśnie mamy obecnie wrażenie, że między teologią a życiem powstał jak gdyby rozłam. To poczucie rozłamu może spowodować w duszach dotkliwe zachwianie równowagi, którego skutkiem będzie nie tylko zniekształcenie prawdziwego oblicza świętości chrześcijańskiej, ale może również opóźnienie szerzenia się Ewangelii w dzisiejszym świecie –spoganiałym, a równocześnie łaknącym Boga i głębokiego życia wewnętrznego.

Niejedni księża, zakonnicy, a nawet ludzie świeccy, spragnieni osobistej zażyłości z Chrystusem, znużeni rozpraszaniem się w życiu czysto powierzchownym, a równocześnie zrażeni do przeróżnych kierunków duchowych, niedostatecznie nastawionych na sprawy istotne, zwracają się ku teologii w nadziei, że znajdą w niej upragnione źródło życia, prawdy i jedności. Większość jednak odchodzi rozczarowana. Niejednokrotnie bowiem poczęstowano ich teologią elementarną, rozczłonkowaną albo taką, w której fachowe metody wzięły górę nad zasadniczą jednością przedmiotu i światła właściwego prawdziwej teologii. Wobec tego niejedni są skłonni odpowiedzialność za tę porażkę i za zniechęcenie ogarniające wielu ludzi zrzucić na samą teologię. Twierdzą, że nauka teologii w tej formie, w jakiej bywa obecnie wykładana w Kościele, nie potrafi już kształtować i ożywiać życia chrześcijańskiego, naprawdę pełnego i ofiarnego. A zatem przestała już być prawdziwą teologią. Trzeba ją na nowo przemyśleć i przystosować do potrzeb dzisiejszych. Trzeba zastanawiać się nad życiem w powiązaniu z życiem, za pomocą filozofii zaczerpniętej z życia i przystosowanej do życia. Zdarza się to o wiele rzadziej, niż przypuszczamy, a byłyby o wiele pożyteczniejsze, niż sądzimy... Zażądało tego od nas samo życie[40]. Stale podkreśla się więc bankructwo teologii.

Nie mam bynajmniej zamiaru bronić nauki teologii w tej postaci, w jakiej bywa dość często wykładana. Ale założywszy nawet, że dzięki jasnemu, mądremu nauczaniu jej w sposób unowocześniony odzyska ona całą swą jednorodność i skuteczność, nasuwa się pytanie, czy nawet w takim ujęciu potrafi sprostać temu, czego oczekuje się od niej dzisiaj. Wydaje mi się bowiem, że przyczyną tego niezadowolenia z teologii, którego jesteśmy dziś świadkami, jest nie tylko fakt, że sposób, w jaki się ją uprawia, jest przestarzały, ale również to, iż wymaga się od niej czegoś, co nie należy do jej zakresu. Ludzie nie wiedzą już dokładnie, czym jest teologia. Chcieliby, aby wytryskała z życia, aby była „zaczerpnięta z życia i przystosowana do życia”, spodziewają się, że problemy życiowe nurtujące duszę ludzkości staną się źródłem odrodzenia teologii, gotowi są uznać ją za prawdziwą tylko wtedy, jeśli natychmiast obdarzy duszę pełnym i zrozumiałym poznaniem Chrystusa. Tak daleko posuwają się w swym pragnieniu jedności, iż chcieliby, aby teologia jako taka otwierała dostęp do tego poznania Chrystusa, które może być jedynie owocem działania Ducha Świętego w duszy uciszonej i miłującej. Żąda się również od teologii, aby potrafiła dać bezpośrednią, praktyczną odpowiedź na wszystkie konkretne problemy, nasuwające się w osobistym życiu duchowym.

Czy wobec tego nie należałoby ściśle określić roli teologii w życiu duchowym?

Wszystko to wskazuje na niezaspokojoną potrzebę jedności, która została zniszczona przez grzech pierworodny. Dwoma zasadniczymi elementami życia ludzkiego są poznanie i miłość. Toteż chrześcijanin, dziecko Boże, wtedy dopiero osiągnie doskonałość, gdy między tymi dwoma pierwiastkami jego życia i rozwoju na nowo zapanuje w całej pełni pierwotna harmonia. Od czasu grzechu pierworodnego nastąpił rzeczywiście rozdział między poznaniem a miłością, między myślą a czynem. Ów rozbrat między władzami poznania i działania jest przyczyną zachwiania równowagi i rozdarcia, które odczuwamy tak boleśnie. Z chwilą bowiem, kiedy człowiek którejkolwiek z tych władz przyznaje niewłaściwe pierwszeństwo, zaczyna się skrzywienie. Władze poznawcze, w swych różnych przejawach, mogą zasklepić się w sobie, odgrodzić się, działając jakby w zamkniętym obwodzie. Wówczas powstaje rozłam między poznaniem a działaniem. Kwietyzm i intelektualizm są tylko jaskrawymi wyrazami tej tendencji do zapominania, że u człowieka owocem poznania powinna być czynna miłość. Jest to tendencja nie zawsze świadoma i celowa. Niektóre usposobienia mogą być bardziej od innych skłonne do oddzielania teorii od praktyki. Rozwój poznania pociąga więc za sobą pewne niebezpieczeństwo, wynikające po części z tego, że wszelkie poznanie jest z istoty swej czynnością umysłową, a po części z tego, że każda intensywna czynność zawsze pochłania. Człowiek może wówczas w porządku działania ograniczyć się wyłącznie do myślenia i na tym poprzestać. Wyniknie z tego życie połowiczne i chybione. To prawo psychologiczne jest powszechne. Dotyczy rozmyślań zarówno konkretnych, jak i marzycielskich. Może służyć i dobru, i złu. Znana jest ta forma grzechu, która w teologii nosi nazwę delectatio morosa. Jest to zazwyczaj grzech ludzi słabych, nieśmiałych i chwiejnych. Proces psychiczny zatrzymał się u nich na czysto wewnętrznym upodobaniu – czyn po nim nie nastąpi. Podobnie dzieje się również w porządku dobra. Czym w dziedzinie zła jest delectatio morosa, tym w dziedzinie dobra są marzenia, dobre chęci, bezpłodna uczuciowość. Z nich to składa się „świętość” ludzi bezwolnych, bojaźliwych i przesadnie rozsądnych, którzy bojąc się o siebie, nie chcą podejmować żadnego życiowego ryzyka. Otóż poznawanie utwierdza ich w takiej postawie. A gdy to poznawanie zaczyna ich absorbować, łatwo zadowalają się działalnością czysto poznawczą. Żyją życiem duchowym „wyobrażonym”, nie zaś realizowanym. To niebezpieczeństwo kryje się w każdym wysiłku poznawczym, czy będzie to nauka, medytacja czy modlitwa uczuć[41].

Ale dzieje się też i odwrotnie. Człowiek może także utracić równowagę, kiedy jego działanie nie jest oparte na rozumie, nie jest kierowane przez rozum. Może to nieraz być reakcją przeciw jałowemu intelektualizmowi. Toteż we współczesnych tendencjach do podkreślenia pierwszeństwa – jeśli nie wyłącznej wartości – działania można upatrywać jak gdyby odruch samoobrony człowieka spragnionego życiowego konkretu, przeciw nadmiernie „przemyślanemu” życiu wewnętrznemu, tej konsekwencji kartezjańskiego racjonalizmu i schyłkowej scholastyki.

Również jako reakcja przeciw kwietyzmowi i niebezpieczeństwu kontemplacji czysto „zachciankowej” zaznaczył się w życiu duchowym przesadny woluntaryzm i nadmierne stosowanie pobożnych ćwiczeń. Chciano z życia duchowego uczynić nieustanne, rygorystyczne ćwiczenie woli z uszczerbkiem dla pewnej giętkości i swobody miłości, płynącej z zapatrzenia się w Chrystusa.

Reakcją przeciw pewnemu racjonalizmowi, zbyt oderwanemu i wyrozumowanemu, był również – zapoczątkowany w ubiegłym stuleciu – prąd duchowości zwanej „uczuciową”. Ten kierunek, niedostatecznie oświecony rzetelną znajomością teologii, obfitował w całe mnóstwo praktyk mniej lub bardziej drugorzędnych i zawadzających.

Całe zagadnienie zaś polega na tym, aby każdy z nas dążył do Boga, starając się odzyskać zasadniczą jedność swej istoty w harmonijnym, prostym współdziałaniu swych władz poznawczych i zdolności miłowania zwróconych ku Bogu. W tym właśnie kierunku powinno iść studium teologii.

Wszelkie życie duchowe musi być oparte na poznaniu Boga i Chrystusa, a zarazem podlegać kierownictwu tego poznania, jakie nam daje wiara nadprzyrodzona. Otóż wiara nie jest sprawą czysto umysłową, gdyż musi ją poprzedzić jakaś miłość i jakiś wolny wybór, wymagające już pewnego konkretnego zaangażowania się całej osoby człowieka. A więc już pierwszy krok ku poznaniu Boga nie może się dokonać bez harmonijnego zjednoczenia całej naszej istoty i bez złożenia z siebie daru Boga, płynącego z miłości. Właśnie od stopnia czystości i natężenia tej miłości będzie zależała przenikliwość pierwszego spojrzenia naszej wiary na Boga i Jego tajemnice. Angażuje się więc cały człowiek. To poznanie wiary nie jest wiedzą w jakimkolwiek bądź znaczeniu, gdyż przekracza wszelką wiedzę. Przedstawia ono jednak pewien zespół prawd, które rozum ludzki jest zdolny pojąć i coraz bardziej zgłębiać. Ten postęp w poznaniu celu naszej miłości może odbywać się na podwójnej płaszczyźnie, a mianowicie: czynnego szukania prawdy przez rozum oświecony wiarą oraz biernego poznania pod wpływem działania Ducha Miłości. Pierwszy sposób poznawania zmierza do nabycia mądrości teologicznej. Ta zaś może, jak każda nauka, w miarę swego rozwoju przechodzić różne fazy, od pierwotnej, niejasnej intuicji wiary w stadium początkowym ku poznaniu coraz bardziej wyrazistemu i zrozumiałemu dla ludzkiego umysłu. Polega ona na rozważaniu prawd wiary, aby móc uchwycić i wyjaśnić ich treść. Z tego właśnie dążenia, by od mglistych pojęć dotrzeć do ścisłych określeń, zrodziła się w końcu teologia we właściwym znaczeniu, czyli teologia jako nauka. Wszelkie rozumowe wysiłki teologii nie tylko nie przewyższą nigdy potęgą i bogactwem pierwotnej intuicji wiary, ale nie zdołają jej nawet dorównać. Zmierzają one jedynie do bliższego wyjaśnienia tej intuicji, do uczynienia jej bardziej zrozumiałą, tak aby móc ją w sposób bardziej bezpośredni wyrazić i przekazać w postaci pojęć wypracowanych za pomocą metod naukowych, dzięki którym to poznanie staje się rzeczywiście wiedzą.

Zupełnie inne pole pogłębiania wiary otwiera się przed człowiekiem pod wpływem działania Ducha Świętego. To nowe światło odznacza się tym, iż potęguje wiarę i jej niepojęte bogactwo w sposób czysto Boży, niedający się ani wyrazić, ani przekazać. Ta wiedza pochodząca od Boga płynie z miłości i dąży do jej spotęgowania. Jednak dla rozumu pozostaje ona zawsze niejasna. Celem wysiłku teologicznego jest wykrycie w intuicji wiary jak najwięcej pierwiastków rozumowo poznawalnych. Natomiast boski dar kontemplacji, udzielony duszy przez Ducha Świętego, wzmaga bezpośrednio tę intuicję, nie czyniąc jej jednak przez to bardziej jasną. Dostrzegamy bez trudu, jakie związki mogą zachodzić między tymi dwoma rodzajami poznania. Spróbujemy je porównać, podając charakterystykę każdego z nich.

Siła i głębia intuicji wiary jest w każdej duszy proporcjonalna do stopnia jej miłości. Żaden ludzki wysiłek umysłowy nie zdoła zwiększyć jej natężenia. Wiara rośnie wraz z miłością, a następstwem owego wzrostu wiary w duszy łaknącej Boga bywa słodki dar bezpośredniego poznania, udzielany darmo przez Ducha Świętego.

Badawcza praca teologiczna obraca się w zakresie samej wiary. Niewykraczanie poza obręb tego zakresu stanowi warunek jej prawdziwości. Nie może ona ani przez chwilę usuwać się spod zasięgu światła, lecz musi się w nim czynnie ćwiczyć. Dociekania teologiczne powinny więc zasadniczo wzmacniać cnotę wiary w tej mierze, w jakiej cnota wzmacnia się przez ćwiczenie. Czynią to jednak tylko wtedy, gdy pozostają w ścisłej łączności z miłością – skoro ich przedmiot właściwy jest również przedmiotem miłości. Teologia, uprzystępniając zrozumienie tajemnic Bożych, powinna zatem rozniecać w nas coraz to żywsze pragnienie przeżywania ich w miłości.

Teologia ma ponadto za zadanie nie tylko przyczyniać się, poprzez coraz dokładniejsze wyjaśnienie treści wiary, do rozwoju dogmatów i depozytu wiary, ale spełniać zarazem funkcję czynnika regulującego działalność i pobożność chrześcijan. Daje ona rozumowemu przyjęciu wiary więcej siły i światła, usuwa wiele fałszywych problemów i niepotrzebnych wątpliwości, kieruje i oświeca pobożność nie tylko przez rozróżnienie tego, co należy do dziedziny wiary, od tego, co do niej nie należy, ale i przez ustalanie właściwej hierarchii pobożnych praktyk, przez co buduje pobożność prawdziwą, mocną, szczerą, chroniąc ją przed wypaczeniami i fałszywą uczuciowością.

W swym dążeniu do poznania teologia może nawet dojść do pewnego rodzaju kontemplacji, zupełnie jednak odmiennej od kontemplacji wlanej. Kontemplacja teologiczna jest właściwa duszy oświeconej wiarą. Nie jest ona nadprzyrodzona ze względu na swój sposób poznawania (co jest wyłączną właściwością kontemplacji wlanej, wypływającej z miłości), ale ze względu na swój przedmiot i przyświecające jej światło wiary. Nie nazywa się jej jednak kontemplacją mistyczną dla odróżnienia jej od rzeczywistej kontemplacji wlanej. Kontemplacja teologiczna nie zdoła przewyższyć samej intuicji wiary, jaką posiada teolog, jest bowiem innej natury. Polega ona na prostym, ogólnym i niejako syntetycznym spojrzeniu rozumu, który powraca do swego przedmiotu po uprzednim przeprowadzeniu badań dyskursywnych, które mu umożliwiły sprowadzenie tego przedmiotu do bogatej i ogólniejszej syntezy kilku pierwszych zasad. Postępuje więc pod względem metody w sposób podobny jak kontemplacja filozoficzna.

Jakkolwiek poznanie wlane i poznanie teologiczne leżą na innych płaszczyznach, mogą jednak zachodzić między nimi pewne związki.

Poznanie wlane – mimo iż jego bogactwo pozostaje niewyraźne i niewyrażalne – może jednak zapłodnić wysiłek myślowy teologa i w sposób pośredni przyczynić się do postępu w dziedzinie poznania dogmatów. Natomiast wysiłek teologa nie zdoła nigdy sam przez się doprowadzić do kontemplacji wlanej. Ta bowiem jest darem darmo danym i bywa raczej owocem żywej wiary i miłości niż badań nad treścią wiary; jest ona poznaniem wypływającym z miłości. A jednak wiedza teologiczna jest prawie niezbędna mistykowi, aby mógł poprawnie i zrozumiale wyrazić słowami ludzkiej mowy całe bogactwo swego osobistego doświadczenia wewnętrznego. Rzadko kiedy zdarza się bowiem, aby bez pomocy wiedzy teologicznej mistyk potrafił w sposób zadowalający zdać sprawę z jakiegoś autentycznego przeżycia Bożych tajemnic.

Powiedziałbym nawet, że mądrość teologiczna może pośrednio, i to w sposób czynny, przyczynić się do wzmożenia mądrości wlanej, którą Bóg w miłosierdziu swoim obdarza duszę miłującą. Wzmagając bowiem przez właściwe sobie światło rozumową pewność wiary, tym samym zwalnia umysł od wysiłku poznawczego, który naruszałby stan bierności, konieczny dla duszy pozostającej pod działaniem darów mądrości, rozumu i umiejętności. Nie chodzi tu oczywiście o pomoc w samym działaniu tych darów, ale o usunięcie z duszy pewnych przeszkód, mogących hamować wpływ Ducha Świętego. Rozwijając dalej tę myśl, trzeba stwierdzić jeszcze, że poznanie teologiczne, jeśli jest prawdziwe i w świetle wiary odpowiada swemu przedmiotowi, przyczynia się do oczyszczenia duszy z pewnych niedoskonałych sposobów wyobrażenia sobie rzeczywistości Bożej, ułatwia jej wzniesienie się ponad wyobrażenia, umożliwia jej dążenie do bardziej duchowego, a zatem bardziej prawdziwego poznania rzeczy Bożych. To dążenie do bardziej duchowego poznania odgrywa zasadniczą rolę w życiu wiary i modlitwy. Nie poznaliśmy Chrystusa, skoro poznaliśmy Go tylko wedle ciała. Prawdziwa teologia może więc stać się dla niektórych dusz rzeczywistą drogą do oczyszczenia wiary przez to, iż uławia im stopniowe przejście od zbyt uczuciowego czy obrazowego ujmowania tajemnic Chrystusowych do bardziej duchowej, bardziej oczyszczonej, a tym samym głębszej intuicji tych rzeczywistości. Mówię tu o intuicji duchowej, nie zaś o intuicji umysłowej. Gdyż w samym użytku, jaki można zrobić z teologii, tkwi pewne niebezpieczeństwo, przed którym należy ostrzec.

Spośród trzech omówionych sposobów poznania Chrystusa, a więc: prostej intuicji wiary, poznania teologicznego i kontemplacji wlanej, jedynie ostatni potrafi w sposób doskonały zjednoczyć harmonijnie wszystkie władze naszego jestestwa w miłości, nie zaś wyłącznie w mocniej utwierdzonym posiadaniu prawdy. Jest on zarazem niezawodnym regulatorem naszego działania i naszej przemiany w Chrystusa. Gdy nie posiadamy tego boskiego sposobu poznawania, musimy go zastąpić przez ćwiczenie się w żywej wierze, tak aby wzrost w tej cnocie przysposobił nas na przyjęcie mądrości wlanej, jeśli Bóg w zamiarach swoich raczy nam jej udzielić. Każdy powinien znaleźć najbardziej odpowiedni dla siebie sposób ćwiczenia się w wierze Chrystusowej, rozwijania jej, zgłębiania jej tajemnic i wcielania jej w życie.

Nikomu nie wolno zatrzymać się na poziomie wiary nieoświeconej. Taka postawa jest zresztą niemożliwa dla duszy miłującej. Ale tym wysiłkiem poznawczym trzeba umieć pokierować, aby zachował swą prawdziwość i nie przestał być miłosnym poszukiwaniem Osoby Pana Jezusa.

Wszelki wysiłek umysłowy w dziedzinie wiary jest teologią w szerokim znaczeniu. Toteż można powiedzieć, że w tym właśnie znaczeniu wszyscy jesteśmy obowiązani posiadać pewien stopień wiedzy teologicznej. Wysiłek myślowy, na jaki musieli zdobyć się apostołowie, aby móc lepiej zrozumieć tajemnice Boże, które ich miłość wyczuwała w Osobie Mistrza, był już zaczątkiem teologii. Podobnie rozważania Matki Bożej nad Osobą Jej syna – którego postępowania często nie rozumiała – otwierały przed Jej macierzyńskim wzrokiem niezgłębione otchłanie Bóstwa. Rozumowa intuicja dziewiczej miłości św. Jana lub płomienne, namiętne dociekania św. Pawła były teologią, teologią najbardziej autentyczną, jakkolwiek nieujętą jeszcze w system naukowy. Były nasieniem, z którego wyrosła teologia, i pozostaną zawsze wzorem najlepszej teologii zarówno dla zwykłego chrześcijanina, rozważającego tajemnice Jezusowe, jak i dla najbardziej wyspecjalizowanego teologa. Naśladując sposób, w jaki Matka Boża, apostołowie, św. Jan i św. Paweł zgłębiali treść swej wiary w Chrystusa, odnajdziemy i my naszą osobistą drogę, wiodącą do zrozumienia prawd wiary, unikając zarazem niebezpieczeństw fałszywej teologii.

Na niebezpieczeństwa, które dalej omówimy, narażony bywa wszelki wysiłek poznawczy w zakresie teologii, ale zwłaszcza wysiłek o charakterze wybitnie naukowym. To, co powiedzieliśmy o znaczeniu i roli teologii, dotyczy wyłącznie teologii autentycznej. Otóż w praktyce rzadko kiedy bywa ona taka w całej pełni. W rzeczywistości bowiem nawet najlepszy teolog dąży jedynie – niekiedy bardzo wiernie – do doskonałej teologii. Ale większości teologów trudno jest uniknąć niebezpieczeństw, na jakie naraża niedoskonałość i ułomność natury ludzkiej.

Wspomnieliśmy już wyżej o niebezpieczeństwie poprzestawania na poznaniu bez wprowadzenia go w czyn – niebezpieczeństwie zagrażającym każdemu zakresowi poznawczemu. W teologii jednak ta jednostronność jest bardziej niebezpieczna niż w innych naukach, ponieważ żadna inna nauka nie dotyczy przedmiotu tak bardzo wymagającego zaangażowania całej osobowości człowieka. U teologów każda nowo zdobyta wiedza powinna zasadniczo potęgować miłość i nadawać ich postępowaniu charakter coraz bardziej ewangeliczny. W dodatku musiałaby ta wiedza, zanim jeszcze rozkwitnie miłością, być – jak wymaga tego jej natura – prawdziwym ćwiczeniem się w wierze. Niestety, nie zawsze tak bywa.

Wszelkie dociekania teologiczne powinny w zasadzie dokonywać się w świetle wiary. Czyż można jednak powiedzieć, aby w praktyce światło to przyświecało zawsze duszy teologa – zwłaszcza gdy chodzi o teologię ujętą w system ściśle naukowy i posługującą się licznymi metodami? Praca badawcza teologa może usunąć się spod działania światła wiary, stanowiącej jej rację bytu, i ograniczyć się do metody czysto ludzkiej, jaką się w danym wypadku posługuje – czy to będzie krytyka historyczna w egzegezie lub w historii dogmatu, czysta dialektyka w teologii spekulatywnej, psychologia czysto przyrodzona w kazusach moralnych itd.

Doskonała jedność przedmiotu teologii i właściwego jej światła wiary jest dla wielu umysłów rzeczą trudną do osiągnięcia. Przyczyną tej trudności jest niedostateczna żywotność ludzkiego rozumu. Gruntowne opanowanie zasadniczych kierunków metafizyki i wrodzony zmysł filozoficzny stanowią mimo wszystko nieodzowne warunki prawdziwej teologii na poziomie naukowym. Kto nie potrafił na płaszczyźnie metafizyki poznać rzeczywistości, będzie całkowicie niezdolny do syntezy teologicznej. Czyż w takim wypadku można twierdzić, że nabyte w ten sposób poznanie rozumowe – jakkolwiek dotyczy danych objawionych – stanie się dla duszy pogłębieniem treści wiary? Skoro poprzez źle pojmowane abstrakcje umysł nie potrafi właściwie dosięgnąć samego przedmiotu wiary, to poznanie, jakie na ich podstawie zdobył, nie może być przepojone jej światłem. Czyż wysiłek umysłowy wielu studentów teologii nie poprzestaje na filozoficznej, historycznej lub egzegetycznej metodzie badań, nie dochodząc do prawdziwej teologii?

Tym, którzy mają już pewną wiedzę teologiczną, grozi inne niebezpieczeństwo, to mianowicie, że zadowolą się czysto naturalną przyjemnością kontemplowania prawdy. Nawet jeśli to będzie prawdziwa kontemplacja teologiczna, może się w niej czaić złudzenie, a w każdym razie może ona oznaczać przerwę w dążeniu do całkowitego ogołocenia. Istotnie bowiem w człowieku skażonym przez grzech każda działalność – a zwłaszcza działalność umysłowa – dąży zawsze do wydania swego przyrodzonego owocu, jakim jest zwrot ku sobie, przepojony subtelną pychą. A ponieważ intelektualne posiadanie prawdy darzy umysł spokojem i zadowoleniem, zachodzi niebezpieczeństwo poprzestania na tym intelektualnym posiadaniu i poczytania go za wierność w miłości.

Nie ulega wątpliwości, że to niebezpieczeństwo towarzyszy nie tylko wiedzy teologicznej, spekulatywnej i naukowej. Analogiczny zwrot ku sobie występuje również w postaci przywiązania do pociech uczuciowych i wyobrażeń w okresie, gdy wiara nasza opiera się jeszcze na wyobraźni. To niebezpieczeństwo jest jednak bardziej widoczne, mniej subtelne, mniej podstępne i uporczywe niż niebezpieczeństwo zadowolenia się poznaniem czysto umysłowym.

Teologia powinna nie tylko pozostawać w świetle wiary, ale wydawać ponadto owoce miłości, i to miłości czynnej:

A przez to wiemy, żeśmy Go poznali, jeśli przykazania Jego zachowujemy. Kto twierdzi, że Go zna, a przykazań Jego nie zachowuje, kłamcą jest i nie masz w nim prawdy (1 J 2,3–4).

Jeżeli wzrost poznania nie staje się dla teologa czynnikiem pobudzającym go do coraz większej miłości, jest to anomalia. Jeśli stan ten utrzymuje się stale – może być oznaką oziębłości. Nie ma nic bardziej bolesnego – i wielu ludzi się tym gorszy – jak stwierdzenie chłodu serca i braku głębokiej miłości, miłości przepojonej bezgraniczną czcią dla tajemnic Bożych i pokorną gotowością służenia bliźnim – u niektórych specjalistów nauki, której przedmiotem jest Bóg, będący samą Miłością. W takiej postawie jest coś przerażającego.

Przyczyną tego stanu rzeczy może być fałszywa teologia i tak najczęściej bywa. Ale jest również faktem, że poznanie z jednej strony, a prawdziwa miłość i czynna cnota z drugiej – nie rozwijają się równolegle, jak gdyby drogą logicznej współzależności. Można bardzo kochać bez wielkich wiadomości i można bardzo dobrze poznać, a jednak słabo kochać. Jest niestety prawdą, że nie każde poznanie podsyca miłość i pobudza do czynu. Powszechnie przyjęło się przeciwstawienie konkretnego poznania poznaniu abstrakcyjnemu. Choć w tym przeciwstawieniu tkwi wiele nieporozumień, jest ono jednak wyrazem trafnego wyczucia zasadniczej rozbieżności, zachodzącej między rozwojem poznania o charakterze naukowym (którego przedmiot leży na płaszczyźnie ogólnej, oderwanej od tych warunków realizacji, które do przedmiotu wprowadzają przypadkowość), a rozwojem miłości skierowanej ku bytowi jednostkowemu, konkretnie istniejącemu. Najtrafniej wyraża tę prawdę stare scholastyczne przysłowie „universalia non movent”. Miłość odnosi się nie do czystych form, odartych z cech indywidualnych, ale do bytów realnie istniejących[42].

Większe jeszcze niebezpieczeństwa zagrażają teologii, gdy staje się ona głównym zajęciem człowieka, jego specjalnością. Taka praca wymaga bowiem całego zespołu warunków jak: regularny tryb życia, spokój, odosobnienie i samotność, które mogą jeszcze bardziej pogłębić rozbieżność między systematycznym rozwojem poznania a brakiem sposobności do czynnego ćwiczenia się w miłości i cnotach. Wprawdzie autentyczne życie umysłowe, będące już samo przez się pewnym zaangażowaniem, stawia surowe wymagania i pociąga za sobą konieczność wyrzeczeń, stanowiących w pewnej mierze przeciwwagę tych niebezpieczeństw, mimo to możliwość wypaczeń, o których wspomnieliśmy, zawsze mu zagraża. Nie są one dzięki Bogu nieodłączne od teologii i można ich uniknąć. Po prostu tylko zagrażają teologii, tak jak działaniu zagraża aktywizm, skłonności do skupienia – kwietyzm, a modlitwie efektywnej – czułostkowa dewocja.

Zobaczymy teraz, jakie praktyczne wnioski należy z tego wszystkiego wyciągnąć zarówno odnośnie do studiów teologicznych, jak i utrzymania w naszym życiu jedności pomiędzy wysiłkiem poznawczym a wysiłkiem miłości.

Trzeba przede wszystkim, aby nasze szukanie wiedzy było szukaniem Chrystusa w wierze.

Chodzi tu o określenie stopnia wykształcenia teologicznego, potrzebnego każdemu do harmonijnego rozwoju jego osobistego życia. W pierwszym rzędzie należy wziąć pod uwagę zdolności umysłowe danej jednostki. Nie powinno się nigdy kierować na studia teologiczne umysłów niezdolnych do przyswojenia sobie w dostatecznym stopniu dyscyplin naukowych, które są potrzebne do spekulatywnych dociekań teologicznych. Wynikłaby z tego tylko fałszywa teologia z wszystkimi jej zgubnymi następstwami. Taki rodzaj wykształcenia, zamiast scalić życie wewnętrzne w świetle wiary, prowadzi prawie nieuchronnie do jego przeintelektualizowania. Przykładów tego spotyka się aż nazbyt wiele[43].

Czysto naukowe studia teologiczne nie dla wszystkich stanowią normalny sposób zgłębiania treści wiary. Dla niektórych jednak studia mogą – czy to z racji już posiadanego wykształcenia, czy też ze względu na ich usposobienie lub tryb życia – stanowić nieodzowny warunek należytego rozwoju ich życia kontemplatywnego. Wtedy studia mogą, a nawet powinny, być prowadzone w inny sposób niż te, które mają na celu zyskanie pewnego ogólnego pojęcia o teologii. Jednak staje się chyba rzeczą coraz rzadszą, aby pewien stopień wykształcenia religijnego był potrzebny jedynie ze względu na osobiste życie wewnętrzne. We wszystkich środowiskach, z jakimi stykają się dziś ludzie mający kontakt ze światem, napotyka się takie mrowie przeróżnych idei i systemów, nasuwających cały szereg zagadnień, iż staje się obowiązkiem zareagować na to przez utwierdzenie się samemu w prawdzie, dla dobra własnego życia religijnego. Jeśli w dodatku ktoś jest powołany do nauczania innych, to konieczność dokształcania się tym bardziej go obowiązuje. To samo obowiązuje również – choć może w innej postaci – gdy idzie o dawanie świadectwa. Chrześcijanin bowiem świadczy przede wszystkim o swojej wierze i powinien, jak mówi św. Piotr, umieć pouczyć o niej każdego, kto o to prosi.

Trzeba zatem ustalić, jaki rodzaj i stopień wiedzy teologicznej w szerokim znaczeniu jest każdemu potrzebny. Na tym polega zagadnienie nauczania teologii w sposób nowy i przystosowany do aktualnych potrzeb; teologii prostej i żywej, nie zaś suchego, schematycznego streszczenia teologii rozbudowanej naukowo[44]. Trafnie dobrana i dobrze przyswojona lektura może ją doskonale zastąpić, a zawsze i dla wszystkich będzie środkiem pomocnym w zachowaniu jasności i siły spojrzenia wiary.

Przede wszystkim jednak trzeba wystrzegać się zbędnych dociekań, płynących jedynie z ciekawości, nie zaś z potrzeby wiary i miłości. Pod tym względem trzeba umieć zachować trzeźwy sąd i trzymać siebie w karbach. Nasze rozważania powinny zawsze obracać się w kręgu światła wiary, aby ją stale pogłębiać. Niekiedy ogarnia człowieka pokusa ucieczki od naglących wymagań miłości i wyrzeczenia i zamknięcia się w życiu wewnętrznym, czysto intelektualnym. Samo nadużywanie określenia „życie wewnętrzne” nasuwa myśl o jakimś poszufladkowaniu tego, co jest po prostu życiem całego człowieka. Czyż nie miewa się czasami skłonności do stwarzania sobie pewnego rodzaju życia, częściowo intelektualnego, opartego na rozważaniach – ześrodkowanych oczywiście na Osobie Chrystusa Pana, ale często dość sztucznych – karmionych różnorodną lekturą, podsycanych przez pobożne wzruszenia i pragnienia, być może nawet szczere, lecz nie zawsze skuteczne? I taki rodzaj życia nazywa człowiek swoim życiem wewnętrznym, swoją duchowością. Nie wywiera ono jednak wielkiego wpływu na zewnętrzne postępowanie. Takie życie wewnętrzne można zbudować bardzo szybko. W sprzyjających warunkach może to być sprawa kilku tygodni. Nie wolno wtedy jednak uczynić niczego, co by mogło naruszyć ustalony porządek i zakłócić jego bieg. Nigdy nie będzie dość książek dostarczających takim rozważaniom schematów myślowych, jakimi się żywią; Ewangelia wyda się pod tym względem niejednemu zbyt uboga w treść. Tacy ludzie wciąż tylko czyhają na nowości w dziedzinie życia duchowego. Wydaje się im, że doskonałość i zjednoczenie z Bogiem polegają na wytworzeniu sobie, w sposób mniej lub bardziej sztuczny, obrazu Chrystusa, budzącego religijne wzruszenia. Jeżeli do tej zasadniczej skłonności, tkwiącej w każdym z nas, dołączą się jeszcze – w tych najważniejszych latach życia, kiedy kształtuje się osobowość człowieka – regularne ramy, w jakich upływa życie poświęcone studiom, życie niedostarczające wielu sposobności wypróbowania osobiście i dogłębnie szczerości pragnienia pójścia w ślady Chrystusa, wówczas zagraża nam poważniejsze niebezpieczeństwo. Całe nasze życie wewnętrzne może być wtedy wyłącznie karmione ideami i dociekaniami, może być bardziej intelektualne niż realne. Niezależnie więc od tego, czy będzie chodziło o zwykłą lekturę, czy o studia teologiczne w ścisłym znaczeniu, trzeba zawsze czuwać, by utrzymać w sobie łączność i jakby pewną proporcję między poznaniem a miłością.

Chodzi zasadniczo o to, by nigdy nie tracić z oczu prymatu miłości i pamiętać, że miłość sięga dalej niż poznanie. Dręczący nas niedosyt, poczucie własnej nędzy i odległości dzielącej nas od Chrystusa i Boga, staramy się zbyt często zaspokajać raczej przez wysiłek umysłowy i lekturę niż przez akt miłości dokonany w konkretnej chwili. A jednak to on wyłącznie pobudza nas i oddaje Bogu, gdy natomiast czytanie bywa niekiedy tylko ucieczką od rzeczywistości, która okazała się może zbyt ciężka lub zbyt upokarzająca. Nie znaczy to, abym odradzał czytanie, chcę tylko zwrócić uwagę na pewien niewłaściwy sposób czytania. Na tę pokusę są zwłaszcza narażeni ci spośród Braci, którzy z prawdziwego powołania, z miłości do ubóstwa i Chrystusa obrali stan robotniczy, nie będąc jednak do niego przygotowani ani przez środowisko rodzinne, ani przez wychowanie, ani przez swe wykształcenie religijne, zdobywane nieraz w ciągu lat pobytu w intelektualnej atmosferze zakładów wychowawczych. Będzie to wymagało przystosowania się, które jakkolwiek osiągalne, będzie nieraz długotrwałe i trudne, ale zawsze zbawienne, gdyż zmusza do pewnego rodzaju rewizji naszego życia w zjednoczeniu z Chrystusem. Czyż ten sam problem nie narzuca się zresztą wielu kapłanom, gdy po wyjściu z seminarium muszą swe życie duchowe, oparte dotąd na zbyt intelektualnych podstawach, z dnia na dzień przystosowywać do konkretnych wymagań pracy duszpasterskiej? Można sobie wyobrazić, w jakiej bywają rozterce. Oto jedna z przyczyn, dla których uważamy za konieczne wdrażać Małych Braci do tego, by swój ideał doskonałości ewangelicznej wprowadzali w czyn, wśród konkretnych trudności życia, i nie chcemy chronić ich zbytnio pod pozorem należytej formacji zakonnej. Praca umysłowa bowiem dopiero wtedy nie będzie zagrażała ich równowadze wewnętrznej, gdy ich życie duchowe będzie mocno osadzone w rzeczywistości.

Ale i wtedy powinni zawsze czuwać, aby uniknąć niebezpieczeństwa przeintelektualizowania swego stosunku do Pana Jezusa.

Trudno w dziedzinie czytania duchowego podać wskazówki odpowiadające jednakowo wszystkim. Dla niektórych Braci o usposobieniu bardziej intelektualnym, wychowanych w atmosferze naukowej, rozleglejsza lektura będzie niejako naturalną potrzebą, warunkiem ich równowagi wewnętrznej. Czy jednak będzie im chodziło rzeczywiście o zasilanie swego życia wiary? Czyż nasze życie w zjednoczeniu z Chrystusem jest naprawdę aż tak zależne od ciągłego dostarczania mu pożywki intelektualnej? Czy nie jest to czasami dowód, że nasze zjednoczenie z Chrystusem nie jest w dostatecznym stopniu po prostu życiem? Czyż nie wskazuje to, że staramy się wciąż jeszcze – mniej lub bardziej świadomie – raczej rozmyślać o Chrystusie, aniżeli Nim żyć? Zanadto ulegamy potrzebie zdawania sobie sprawy, że żyjemy Chrystusem, toteż chcąc to sobie uświadomić, nadajemy naszemu życiu wewnętrznemu charakter intelektualny. Czyż nie przejawia się tu rodzaj dążenia do „posiadania” własnego życia duchowego, by spocząć z nim z pewnym zadowoleniem, stwierdziwszy, że osiągnęliśmy naprawdę to, co zwykło się określać mianem duchowości. Trafne rozpoznanie jest tu sprawą niełatwą. Bywają natury, którym studium jest bardziej potrzebne. I dlatego przystosowanie się do życia pracy może niejednym sprawiać wiele trudności. W każdym razie nie zaszkodzi nigdy od czasu do czasu zastępować długie i częste lektury bardziej osobistym przemyśleniem sobie krótkich tekstów, zwłaszcza ewangelicznych, by potem starać się żyć ich treścią w ciągu dnia. Studium – jeśli nawet jest komuś potrzebne dla zachowania wewnętrznej równowagi ze względu na jego usposobienie – nie rozwiązuje jednak samo przez się problemu życia wiarą. Należy więc stosować je roztropnie w zależności od potrzeb danej jednostki, ale dobrze jest być przekonanym, że zwiększanie zasobu wiadomości nie ułatwi nam aktu miłości Boga, który powinien być ich kresem. Nie usprawiedliwiajmy zbyt pochopnie tego stanu rzeczy brakiem czasu na czytanie, który wynika z braku odwagi, jakiej wymaga przejście do praktyki. Powracajmy często do Ewangelii, do kilku podstawowych dzieł, starajmy się przyswoić sobie ich treść i nią żyć.

Powinniśmy żyć w świetle Ducha Jezusowego, starając się wcielać w życie Kazanie na Górze, mowę pożegnalną po Ostatniej Wieczerzy, dźwiganie krzyża, przypowieści o modlitwie i wierze, a zwłaszcza przykazanie miłości. Zdobędziemy w ten sposób prawdziwą wiedzę o Jezusie, jaką posiadali apostołowie. Dopiero wtedy – wiedzeni nadprzyrodzonym zmysłem wyrobionym przez dary Ducha Świętego – będziemy wiedzieli, co trzeba w każdej chwili uczynić, jaką zająć postawę i co powiedzieć, aby okazać się prawdziwymi uczniami Zbawiciela. Sprawy właściwego postępowania w konkretnych sytuacjach i towarzyszących im zmiennych okolicznościach nie rozstrzygniemy za pomocą bezpośredniego stosowania zasad teologii moralnej lub ascetycznej. Nie ma bowiem wiedzy, która by potrafiła przewidzieć wszystkie poszczególne wypadki. A każda chwila życia jest czymś w swoim rodzaju jedynym. Dlatego ludzie, którzy nie potrafią dostatecznie zawierzyć kierownictwu Ducha Świętego, trzymając się kurczowo jakiegoś wyrozumowanego ideału moralnego, nie potrafią osiągnąć świętości doskonałej, żywej, zawsze zgodnej z wymaganiami życia. Ich świętość jest sztywna, skostniała, pozbawiona porywu i spontaniczności. Są niezdolni do samorzutnych odruchów miłości, do szaleństw w ubóstwie czy miłosierdziu. Nie żyją Ewangelią Zbawiciela. Wszyscy święci uniknęli tej niezręcznej, często formalistycznej sztywności, znamionującej duchową postawę niektórych teologów i zakonników, którzy nie potrafili w całkowitym oddaniu się Chrystusowi osiągnąć ducha dziecięctwa, poddającego ich kierownictwu Ducha Miłości. Wynika to często z pewnego przywiązania do pięknego gmachu własnej duchowości, która stanowi ostatnią przeszkodę. Konkretne życie bowiem nie zawsze da się nagiąć do wymagań naszego systemu duchowego. I dlatego dobrze jest – poza kształceniem się na Ewangelii – trwać także w ścisłej łączności z duszami świętych. Nie sądzę, aby kiedykolwiek zrodził się w Kościele zakon naprawdę żywotny i płodny, który by nie zawdzięczał swego istnienia duszy, sercu i przykładowi jakiegoś świętego. Żadna formuła życiowa, żadne określenie zasad, choćby nie wiem jak ścisłe i mocne, nie zdołają tchnąć życia i świętości w liczne rzesze zakonników. Potrzebne jest tu promieniowanie i świadectwo człowieka świętego, za którego pośrednictwem udziela się sam Bóg. Powracajmy wciąż na nowo do pism i przykładów ojca de Foucauld i św. Teresy. Czytanie życiorysów świętych i ich pism skuteczniej nieraz podsyca życie duchowe niż czytanie tak zwanych dzieł doktrynalnych.

Starajcie się ustawicznie zachowywać równowagę, sprowadzając całe życie do chwili bieżącej i do praktykowania zasad Ewangelii. Starajcie się żyć sprawami bardzo prostymi, jak modlitwa, poświęcenie, służba bliźniemu, poniżenie, oddanie się bez reszty. Nie martwcie się tym zbytnio, gdy zabraknie wam nieraz czasu na czytanie[45]. Wykorzystujcie tę sposobność, by żyć w ściślejszym zjednoczeniu z Chrystusem. Czyż to możliwe, aby branie na siebie z miłości brzemienia niedoli i cierpień swych braci, aż do uginania się pod jego ciężarem, stanie się sługą wszystkich, bytowanie wśród dotkliwych niewygód ubóstwa i pogodzenia się z wynikającą stąd trudnością oddawania się pracy umysłowej, czyż to możliwe, aby takie życie – jeśli stanowi zamierzony i umiłowany wyraz wprowadzania w czyn wskazań samego Jezusa – mogło być uważane za mniej sprzyjające zjednoczeniu z Nim niż życie swobodniejsze, bardziej zabezpieczone, a tym samym stwarzające dogodniejsze warunki do czytania i pracy umysłowej? Czy nie ulegamy niekiedy skłonności do wyznaczania życiu duchowemu warunków, które w istocie są warunkami potrzebnymi do życia intelektualnego? Czy nie zanadto boimy się ryzyka, trudności, zmęczenia, wszystkiego, co krępuje i jest niewygodne? Niektóre z tych warunków są rzeczywiście niezbędne w życiu karmelitanki czy kartuza, ale też chodzi tu o szczególną postać życia zakonnego i błędem byłoby stawiać takie wymagania życiu wszystkich chrześcijan i zakonników. Groziłoby nam wówczas pomieszanie pojęć, uważanie życia chrześcijańskiego lub zakonnego za rodzaj niższej formy życia klauzurowego mnicha, stanowiącego jakoby ideał doskonałości chrześcijańskiej. Nie zawsze potrafiono ustrzec się błędu stawiania duchowości monastycznej za wzór ogółowi chrześcijan. Takie postawienie sprawy nie jest zgodne z Ewangelią.

Nie obawiajcie się więc krzyża, ogołocenia i stracenia z oczu samych siebie, by żyć z Chrystusem.

Kto by bowiem chciał życie swe ocalić, straci je; a kto by stracił życie swe dla Mnie i dla Ewangelii, ocali je (Mk 8,35).

Nauczcie się żyć Jezusem w codziennym życiu. Powtarzam: żyć Jezusem. I zapamiętajcie sobie, co wam mówiłem o modlitwie, gdyż tylko pod tym warunkiem wasze „stracone życie” będzie naprawdę „stracone” z miłości do Jezusa i w ścisłej z Nim łączności. W przeciwnym razie będzie zmarnowane. Zdarza się bowiem, że pod pozorami poświęcenia, odwagi i życia ubogiego kryje się coś w rodzaju ucieczki przed dogłębnym, ostatecznym wyzuciem się z siebie. Tak nieraz bywa. Potrzebna jest więc wielka szczerość, czystość spojrzenia, jakim patrzymy na samych siebie, prawość intencji, głęboki duch modlitwy.

Powiecie mi, że to wszystko jest trudne. I ja również jestem tego zdania. Chrystus Pan także nigdy nie twierdził, by iść za Nim było rzeczą łatwą.

Jeśli kto chce iść za Mną, niech się zaprze samego siebie i weźmie krzyż na każdy dzień, i naśladuje Mnie (Łk 9,23).

Życie według Ewangelii wymaga heroizmu, i to heroizmu czysto wewnętrznego, polegającego na całkowitym zaparciu się siebie, w czystości, posłuszeństwie, zupełnym wyrzeczeniu się własnych zapatrywań, prawdziwym duchu ubóstwa, wytrwałości w modlitwie, umiłowaniu krzyża i pokory.

Ostatecznym wnioskiem wynikającym z naszych rozważań jest przekonanie, że trzeba wciąż powracać do miłości, aż do czasu, kiedy widzenie uszczęśliwiające, ogarnąwszy całą naszą istotę, zjednoczy nas na zawsze z Najwyższą Prawdą. Dopóki ta chwila nie nastąpi, spojrzeniem naszej wiary i naszymi dociekaniami nad jej treścią powinna kierować miłość, prosta, pokorna, dziecięca miłość. Celem naszym jest dotarcie do Osoby Chrystusa, ale każdy z nas powinien obrać drogę, która mu najlepiej odpowiada, nie zapominając jednak o tym, iż żadna droga ludzka nie prowadzi niezawodnie do spotkania z Jezusem. To On sam przychodzi ku nam o swojej godzinie. Mimo to trzeba wyruszyć na Jego spotkanie. Rzetelna teologia nie powinna nas odwracać od prostoty Chrystusa z Ewangelii, ale nas do niej sprowadzać, pomagając nam ją lepiej rozumieć. Do tego życia, którego źródłem jest dla nas Jezus, nie dociera się drogą wysiłku umysłowego, lecz drogą żywej wiary i miłości, która całą naszą istotę pociąga w ślady Chrystusa, przez wykonywanie bez zastrzeżeń wszystkiego, czego Jezus żąda w Ewangelii. Życie wewnętrzne jest życiem pełnym, bez podziałów, jest życiem, którym kieruje spojrzenie wewnętrzne, ustawicznie – w świetle darów Ducha Świętego – wypatrujące Jezusa, aby Go naśladować. Jedynie na tej drodze spotkamy Jezusa i dojdziemy do niemal doświadczalnego poznania Go i niewysłowionego z Nim zjednoczenia, które nam Duch Święty zgotuje, kiedy zechce, ale zawsze wedle miary naszej miłości. Do prawdziwego poznania Jezusa można dotrzeć dopiero wtedy, kiedy się wprowadza w życie to wszystko, czego On wymaga od nas w Ewangelii. Trzeba żyć w ubóstwie, ogołoceniu, miłować aż do śmierci, być gotowym wyłupić sobie oko, jeśli nas gorszy, być gotowym głodnego nakarmić i nagiego przyodziać, czuwać na modlitwie, trudzić się przy pracy, nie bać się niczego, zwłaszcza przyszłości, lecz zawierzyć Opatrzności Bożej, kochać krzyż codzienny, pragnąć poniżenia i ostatniego miejsca. Czytajcie i odczytujcie Ewangelię – nie znajdziecie w niej nic innego. Jeśli tego wszystkiego nie czynicie – nie szukacie Chrystusa, nie możecie więc Go znaleźć i nie możecie Go poznać w świetle tej wiedzy, której źródłem jest Duch Święty.

Dopiero gdy wprowadzamy Ewangelię w czyn, zaczynamy ją rozumieć. „Czemuż to wzywacie Mnie: «Panie, Panie», a nie czynicie tego, co powiadam?”. Te słowa Jezusowe powinny stale brzmieć w uszach, i to z tym akcentem skargi, z jakim je musiał wypowiedzieć. Są zwrócone do nas. Patrzcie, jak ojciec de Foucauld po prostu i bez reszty wprowadził je w czyn:

Każdy, kto miłuje, z Boga jest narodzony i zna Boga (1 J 4,7).

XII. Miłość w czystości

Chciałbym pomówić z wami o miłości, prawdziwej miłości, dla której Jezus umarł, którą rozpalił w sercu ojca de Foucauld, a teraz pragnie wzniecić również i w waszych duszach, Mali Bracia. Za kilka dni rozpocznie się okres Męki Pańskiej. Ufam więc, że to, co ja ujmę w słowa, Jezus wyjaśni wam bezpośrednio w głębi serca. Bo przecież umarł po to przede wszystkim, żeby nauczyć nas, jak mamy kochać.

Od pewnego czasu Pan Jezus działa w naszych Braterstwach właśnie w kierunku uczenia nas prawdziwej miłości, która odrywa nas od naszych planów, przyzwyczajeń, ludzkich przewidywań, aby pokonanych, zmiażdżonych, wciąż niedorastających do naszych zadań zdać na wolę Bożą, objawiającą się w wymaganiach nieprzewidzianych okoliczności, w pracy, w zmęczeniu, a zwłaszcza w ludzkim cierpieniu, wobec którego stajemy bezradni, któremu nie jesteśmy w stanie skutecznie ulżyć, bo nie jest w naszej mocy uśmierzać każdy ból. Wszystko to jakoś nie zgadza się z pojęciami o sposobie, w jaki myśleliście okazywać swą miłość.

Umieć miłować jak Jezus – takie jest nasze powołanie. Taki jest również nakaz Chrystusa.

Nie potrzebujecie w gruncie rzeczy niczego innego się uczyć, bo w tym zawiera się cała doskonałość.

Jakiż sens może mieć życie uregulowane, spokój i ściśle przestrzegany rozkład dnia, jeśli to wszystko nie przyczynia się do wyrwania nas z egoizmu, by wydać nas z ciałem i duszą na pastwę miłości, która powinna zagarnąć nas całych, nie pozostawiając nam ani jednego zakątka, gdzie moglibyśmy spocząć? Miłość, do której Jezus chce nas przywieść, jego samego doprowadziła do agonii, do całkowitego wyniszczenia Jego ludzkich sił, do śmierci na drzewie krzyża. Wasze życie będzie ciężkie, trudne, najeżone przeszkodami; ale coraz bardziej, coraz mocniej utwierdzam się w przekonaniu, że Bóg nie chce nas od tego uchronić. Naszym powołaniem jest iść taką właśnie drogą ku miłości.

Obumieranie sobie samemu, którego kartuz szuka w wierności swojej Regule, znajdzie Mały Brat przede wszystkim w całym tym jarzmie niedoli, jakie na siebie bierze, w zajmowaniu się ludzkim cierpieniem, w modlitwie nabrzmiałej bólem, w ucisku i zmęczeniu pracą. Każdego dnia Chrystus będzie przychodził, by za pośrednictwem takich rzeczy zażądać od was nowego zrywu ku miłości coraz bardziej ogołoconej. To On, Chrystus Odkupiciel, Zbawca świata, umieścił was wśród ludzi, abyście mieli możność choć trochę dźwigać wraz z Nim to brzemię grzechu i śmierci, które przytłacza świat. Wiem doskonale, że to On sam urabia w ten sposób wasze dusze i serca. Bądźcie więc na tyle wspaniałomyślni, umiejcie tak czujnie nasłuchiwać głosu Bożych spraw, abyście poprzez to wszystko, co do was przychodzi jako niedola, cierpienia, skargi serc udręczonych – umieli odnaleźć Boży sposób miłowania ludzi i oddawania się opiekuńczej modlitwie z jednoczesnym wzięciem na siebie choć cząstki tego ciężaru, jaki przygniata waszych braci.

Wszystko to o wiele skuteczniej wyrobi w was miłość niż regularne życie, które się aż nazbyt często – pod zwodniczym pretekstem osiągnięcia doskonałości na własną miarę – usiłuje wszelkimi sposobami odgrodzić od natarczywości cierpiących. Wiem dobrze, że krzyż zawadza. Mówiłem już wam o tym w związku ze sposobem przyjmowania gości, ubogich, każdego, kto przychodzi o coś prosić. Ale czyż można naprawdę kochać bez zadawania sobie trudu?

Wierzę coraz mocniej, Mali Bracia, że wasze życie, choć na pozór wydaje się tak rozproszone i pożerane przez ludzi, stanie się właśnie dzięki temu narzędziem, jakim Bóg się posłuży, by wydobyć z najczystszych głębin waszych dusz całkowitą zgodę na krzyż i na miłość, jakie z wami dzielić pragnie. Jedynym waszym zadaniem jest stać się towarzyszami Jezusa, przyjaciółmi, którzy godzą się na to, by kochać taką samą miłością, jaką On miłował, i wraz z Nim wypatrywać krzyża, który jest jedyną rzeczą mogącą zbawić świat. Nie obawiam się, abyście mieli zejść na drogę aktywizmu, skoro wasze ubóstwo, wasze ukryte życie Małych Braci pozbawia was możności posługiwania się ludzkimi środkami, które by was mogły narazić na pokusę ucieczki od cichej ofiary, od modlitwy żywej i zbawczej.

Apostolstwo jest Bożym dziełem, wy zaś nie będziecie zdolni sprawować go za pomocą ludzkich dzieł, choćby najbardziej stosownych i należycie zorganizowanych. Skazani na bezsilność, będziecie musieli po prostu dawać się „pożerać” nie tylko przez braci z najbliższego otoczenia, którzy może nieraz dają się wam dotkliwie we znaki, a którym musicie pomagać, ale i przez całą tę ludzką mękę, która dociera do was w postaci cudzych zwierzeń. Musicie umieć przejąć się do głębi tą niedolą, która poprzez was powinna przywoływać Boga i Jego Odkupienie.

Wydaje mi się, że w ten właśnie sposób Jezus nauczy was miłować tak, jak on miłuje. Zrozumiecie, że wolą Ojca jest, abyście podobnie jak On pracowali nad zbawieniem waszych braci nie przez dzieła zorganizowane, nie przez kaznodziejstwo, ale całym ofiarnym życiem, przez odrzucenie egoizmu, przez przyjaźń szczerą i całkowitą, okazywaną każdej istocie ludzkiej. Jakże moglibyście stać się Małymi Braćmi Jezusa, gdybyście nie umieli kochać każdego człowieka choć trochę tak, jak Jezus go kocha?

Miłość bowiem musi objawiać się na zewnątrz. Jeśli nie wyraża się czynem i słowem – jest złudzeniem lub obłudą. Tyle rzeczy jednak przeszkadza nam kochać każdego człowieka jak brata, jak przyjaciela! Toteż nie od razu potrafimy to osiągnąć. Ale czy jesteśmy chociaż przekonani, że dopóki nie umiemy jeszcze kochać w ten sposób, nie możemy sobie rościć prawa do przyjaźni z Jezusem? Jest w nas pycha i miłość własna. Nie chcemy przyznać się do tego, że nie umiemy kochać. Sądzimy innych, potępiamy ich, chętnie widzimy ich w złym świetle, dobrze jeszcze, jak nie odczuwamy skrytej, złośliwej radości, ilekroć stwierdzamy, że brat nasz błądzi i jest gorszy od nas. Przyznajmy, że tak jest, że to w nas tkwi, czyli że jesteśmy straszliwymi egoistami. Nie lubimy, by nam przeszkadzano, nie lubimy trudzić się dla innych, nie umiemy dostrzec ich cierpień, bo nasze własne pochłaniają nas i zaślepiają. Obchodzi nas właściwie tylko to, co nas osobiście dotyczy i co nam schlebia. Nie lubimy okazywać się w całej prawdzie. Jakże wobec tego możemy być podatni na miłość Chrystusową? Tak chętnie naśmiewamy się z innych, słuchamy obmowy i sami obmawiamy, wydajemy apodyktyczne sądy o każdej sprawie, w dyskusji upieramy się przy swoim bez należytej znajomości rzeczy i bynajmniej nie dla miłości prawdy jako takiej. Nie mówiąc o innych przeszkodach, może już nie tak jawnie grzesznych, mniej widocznych, często może nawet podświadomych, ale które tym skuteczniej potrafią zniekształcić prawdziwe oblicze miłości i stłumić ją w naszym sercu. Są nimi przesądy klasowe, utarte zwyczaje, obawa, by nie postąpić inaczej niż wszyscy, aby nas źle nie sądzono, błędna interpretacja „złotego środka” i zasad roztropności, albo też ślady zbyt indywidualistycznego wychowania, przejawiające się w naszych odruchowych reakcjach. Dochodzi do tego jeszcze – co jest sprawą bardziej subtelną, ale nie mniej szkodliwą – fałszywe pojęcie o tym, jak należy strzec własnego serca i jak pokierować miłością, aby wzrastając, pozostała naprawdę czysta. O tym właśnie chciałbym z wami dziś pomówić, gdyż czystość, miłość bratnia, przyjaźń i miłość Boża są w nas bardziej ze sobą powiązane, niż się na ogół sądzi.

Jesteście jeszcze młodzi, macie dwadzieścia, trzydzieści lat. Jesteście pewni, że usłyszeliście wołanie Jezusa wzywające was do pójścia za Nim. Doszliście tym samym do przekonania, że jedynym prawdziwym zadaniem każdego z was jest poświęcić swe życie wielkiej miłości obejmującej równocześnie Boga, Chrystusa i waszych braci. Całe życie jest jeszcze przed wami. Jesteście pełni ofiarności i czujecie w sobie gotowość do sprostania wszystkim wymaganiom miłości. A teraz myślę o tym, co stanie się za kilkadziesiąt lat z tym zapałem miłości. Czy za dwadzieścia lat, i później jeszcze, i u kresu waszego życia miłość ta pozostanie czysta? Czy wzrośnie, czy też przeciwnie – w latach męskich dojrzałość zostanie zahamowana w rozwoju przez zatwardziały egoizm? Czy nauczycie się dogadzać sobie, czy też burze namiętności i uczuć znajdą uspokojenie w wielkiej, pięknej miłości, całkowicie oczyszczonej przez Chrystusa? Czy potraficie nie zboczyć ze szlaku ofiarności wśród kryzysów rozwojowych waszego życia i wśród – niekiedy tak bolesnych – prób oczyszczających waszą uczuciowość i wasze serca?

O waszym wytrwaniu zadecydują trzy czynniki: bezkompromisowa wielkoduszność woli, a jest to czynnik leżący w waszej mocy i całkowicie od was zależny; pomoc łaski, której nie zabraknie wam nigdy, gdyż otrzymacie ją zawsze wedle miary waszej ofiarności i waszej modlitwy; wreszcie właściwe pojęcia, na czym polega miłość w czystości, gdyż stopień, w jakim to pojęcie będzie bliskie prawdy, nie pozostanie bez wpływu na sam charakter waszej czystości. Nawet przy dobrej woli można łatwo obrać mylną drogę, można się wykoleić czy wypaczyć. Dlatego chciałbym dać wam kilka wskazówek, które umożliwią wam rozeznanie się w tej delikatnej sprawie, jaką jest wzrastanie w sercu człowieka miłości czystej a mocnej.

Wiem dobrze, iż żadnej z tych wskazówek nie możecie od razu zrozumieć w całej pełni. Istnieją bowiem pewne sprawy, których niepodobna zrozumieć należycie, dopóki się ich samemu nie doświadczyło. Mimo to jednak warto od początku wyruszyć we właściwym kierunku z radosną ufnością, jaką daje jasne poznanie drogi, którą wypadnie kroczyć, oraz grożących na niej niebezpieczeństw, a także jej przystępności i jej piękna.

Bóg chce, abyśmy miłowali. To jest nakaz, i to nakaz bez ograniczeń. Chrystus umiłował aż do śmierci. Ale jakże tu mówić człowiekowi o miłości bez rozbudzenia w nim serca, uczuć niekiedy bardzo szlachetnych, słowem tego wszystkiego, co sprawia, że miłość jest rzeczywistością niewymagającą określeń. Nie potrzeba pouczać żony czy matki, czym jest miłość do męża i dzieci. A jednak bywają miłości samolubne i nie wszyscy ojcowie, nie wszystkie matki umieją zawsze kochać w sposób czysty i prawdziwy. Doświadczyliśmy, czym jest przyjaźń, i wiemy dobrze, że nie każda przyjaźń nas doskonali, nie każda dorasta do ideału miłości. Żadna ludzka miłość nie może być naprawdę wielka, dopóki nie została oczyszczona przez cierpienie. A cóż dopiero mówić o miłości, jakiej Jezus żąda od nas dla siebie i – w swoim imieniu – dla każdego człowieka, którego mamy ukochać na nowo, już nie tylko jako brata w człowieczeństwie, ale jako brata, który wraz z nami narodził się z Boga.

Na czym polega taka miłość, jak ma ona wzrastać i w jaki sposób powinna się wyrażać? A zwłaszcza czym powinna się stać, gdy wezwanie Boże do życia tą miłością stanie się tak naglące, iż zażąda poświęcenia, opuszczenia wszelkiej innej miłości: rodziców, żony, braci, sióstr, przyjaciół: „Opuść wszystko i pójdź za Mną”?

Czymże jest ta miłość tak dziewicza i tak czysta, że jak dotąd jeden tylko Chrystus potrafił męskim sercem przeżyć całą jej pełnię? Matka Boża także ją przeżyła.

Jest to miłość nieskalana, czysta, a jednak ludzka, prawdziwa miłość, nieznosząca jednak najmniejszego skrzywienia, najmniejszej skazy, gdyż ostatecznym jej celem jest zawsze Chrystus, Jezus Chrystus, Człowiek nieskończenie czysty. Nauczyć się w ten sposób miłować Boga, naszego Ojca, którego obecność przenika głębię naszej istoty, miłować wszystkich ludzi i każdego z osobna jak przyjaciela, jak prawdziwego brata, nauczyć się w taki właśnie sposób miłować – oto na czym polega całe nasze chrześcijańskie życie. I jeżeli tego nie potrafimy dokonać, nie jesteśmy prawdziwymi synami Bożymi ani prawdziwymi Małymi Braćmi Jezusa Chrystusa. Ośmielam się twierdzić, że jedynym zadaniem naszego życia jest nauczyć się kochać. A to się nigdy nie skończy, gdyż Bóg nie chce, abyśmy tej miłości wyznaczali jakikolwiek kres. Musi ona rosnąć w nieskończoność na miarę miłości Boga w sercu Chrystusa.

Skoro mowa o miłości, stajemy w obliczu własnego serca i własnych uczuć. Nie ma innej drogi. Człowiek nie jest aniołem. Jak można mówić o miłości, nie mówiąc o sercu, o przyjaźni, o czułości, o uczuciach? Istnieje w nas pewne złożone i bardzo subtelne prawo miłości, ustanowione w naszej ludzkiej naturze przez samego Boga. Czyż nie powinna się nim posługiwać także i ta miłość, największa i najpiękniejsza ze wszystkich, jaką Jezus pragnie widzieć w sercach swoich braci?

I tu natrafiamy na różne zastrzeżenia. A więc po pierwsze mówi się, że miłość Chrystusa nie jest miłością jak wszystkie inne, bo nie jest miłością przyrodzoną, a nadprzyrodzoną. Pochodzi od Boga, a zatem może istnieć tylko na szczytach duszy. Jest czysto duchowa. Natomiast serce skłania nas do miłowania stworzeń i przywiązywania się do nich. Przy tym, skoro miłość płynąca z naturalnej potrzeby kochania często darzy radością i przyczynia się do rozkwitu osobowości człowieka, nie pozostawia ona już tym samym miejsca na zasługę, gdyż nie kochamy już wtedy „dla miłości Boga”; toteż taka miłość nie może już być nadprzyrodzona. Mówi się również, że naszemu sercu zagraża zbyt wiele niebezpieczeństw, aby się można było nim posługiwać dla kochania miłością czystą, gdyż zawsze jest w nim jakiś osad nieczystości, skłaniający do miłości skażonej, miłości zmysłowej. A równocześnie z natury, choćby podświadomie, zawsze szukamy siebie i to szukanie stale utrudnia rozwój przyjaźni szczerej i czystej. Cóż począć wobec tego? Czyż nie będzie najbezpieczniej nie posługiwać się tym przyrodzonym prawem miłości, narzucić swemu sercu ścisłą dyscyplinę i zakazać mu, jako rzeczy niedoskonałej, wszelkiego samorzutnego odruchu życzliwości lub serdeczności wobec kogokolwiek? W takim ujęciu wszelki objaw serca będzie uważany za niebezpieczeństwo, za coś „ludzkiego” i „naturalnego”, a więc niedoskonałego... Doszło do tego, że w literaturze duchowej używa się często przymiotników „ludzki” i „przyrodzony” jako synonimów niedoskonałości, w przeciwstawieniu do wszystkiego, co nadprzyrodzone. Znaczyłoby to, że wszelka radość pochodząca z serca podważa zasługę miłości nadprzyrodzonej. Bo gdzie jest radość – tam nie może być rzeczywistej zasługi, która zawsze domaga się cierpienia i ofiary. W myśl takiego założenia dąży się więc do pomijania uczuciowości, do przytępienia jej, aby nie narażała nas już na zejście z właściwej drogi. Za ideał uważa się stan obojętności i chłodu, który by zabezpieczał człowieka od wszelkich samorzutnych odruchów przyjaźni, serdeczności lub miłości do jakiegokolwiek bądź stworzenia. Myśli się, że dopiero wtedy będzie miała wolne pole miłość nadprzyrodzona, której wyłącznym siedliskiem powinna być wola człowieka, miłość, która powinna z najwyższą obojętnością serca odnosić się jednakowo do wszystkich stworzeń, i to wyłącznie „z miłości do Boga”. Wszelka więc przyjaźń osobista, zakładająca jakieś wyróżnienie i radująca serce, będzie niedoskonałością. To tylko metoda. Ale wiadomo, jakie są jej niebezpieczeństwa i jakie bywają jej skutki. Takie postępowanie wymaga niewątpliwie wielkodusznej sprawności w zaparciu się siebie, posuniętej często aż do heroizmu, i niektóre dusze doszły tą drogą do autentycznej świętości. Być może doszły do niej jednak tylko dlatego, że poprzez to unicestwienie siebie z wielkiej miłości do Boga potrafiły u kresu swego rozwoju odnaleźć w oczyszczonym sercu prawdziwą swobodę miłości. Ale poza kilkoma szczęśliwymi wyjątkami, ileż to dusz chrześcijańskich i zakonnych uległo spaczeniu, tracąc już na zawsze zdolność kochania prawdziwą miłością. Znane są także różne katastrofy, brutalne odwety serc wadliwie pokierowanych i gwałtowne nawroty zdławionej uczuciowości, do jakich doprowadza niekiedy to bezlitosne tępienie wszelkich uczuć. Lecz nawet gdy uda się uniknąć podobnych wypadków, to jakże smutne jednak jest oblicze nadprzyrodzonej miłości, której jedynym siedliskiem jest wola, odarta z radości i uśmiechu, nierozporządzająca już żadnym bezpośrednim, serdecznym środkiem wyrazu. Wszyscy prawdziwi święci umieli kochać sercem przepełnionym czułością, kochać w sposób radosny i bezpośredni. Wystarczy wymienić choćby kilku spośród największych, jak św. Katarzyna Sieneńska, św. Franciszek z Asyżu, św. Jan od Krzyża, św. Franciszek Salezy.

Ewangelia także nie ukazuje nam nic podobnego w postawie Jezusa, w prostocie Maryi, w czystej przyjaźni św. Jana, w szczerości św. Piotra, w płomiennej miłości św. Magdaleny.

Czyż u podstaw tej metody nie leży mylny sposób pojmowania nadprzyrodzoności i pesymistyczny pogląd na naszą naturę? Miłość nadprzyrodzona jest tu pojmowana jako rzecz z gruntu odrębna od miłości przyrodzonej, wobec czego normalne środki wyrazu tej ostatniej są jej zgoła niepotrzebne. Istotną różnicę zachodzącą pomiędzy porządkiem przyrodzonym a nadprzyrodzonym przenosi się tu na życiową, psychologiczną płaszczyznę naszych czynów, zapominając o tym, że nadprzyrodzoność nie może istnieć poza naturą, która ma przeobrażać i dźwigać wzwyż.

Piszę do was te słowa w atmosferze promiennej nadziei wielkanocnego tygodnia. Chrystus zmartwychwstał! Jeśli mamy z Nim umierać, to czyż nie powinniśmy także już tu, na ziemi, wraz z Nim zacząć żyć Jego życiem? Śmierć istnieje tylko dla życia. Miłość nadprzyrodzona w swej postaci doskonałej powinna rozkwitnąć uczuciem nie tylko oczyszczonym, ale pogłębionym i wysubtelnionym, które pozwoli jej wyrażać się w stosunku do Boga i ludzi z całym bogactwem tkliwości, przyjaźni, słodyczy i mocy, na jakie może się zdobyć ludzkie serce. Doskonałość człowieka, który stał się dzieckiem Bożym, nie może polegać na okaleczaniu tego, co jest w nim najpiękniejsze.

Nie należy więc ścieśniać serca ani powściągać go brutalnie, ale trzeba nim kierować. Nie należy niszczyć wrażliwości, lecz trzeba ją oczyszczać i opanowywać. To jest coś zgoła innego, bo nie idzie tu już o pomniejszanie i tłumienie, lecz o poszerzanie serca, o wysubtelnienie uczucia tak, aby móc jedno i drugie wprząc w służbę miłości nadprzyrodzonej.

Bynajmniej nie zaprzeczam istnieniu niebezpieczeństw, jakie przed chwilą wyliczyłem. Znam wszystkie złe skłonności, które was od prawdziwej miłości odciągać będą ku rzeczom przyziemnym, ku samolubnemu zapatrzeniu się w siebie. Nie wskazuję wam drogi ułatwionej, wręcz przeciwnie. Zmysł całkowitego wyrzeczenia się siebie będzie tu równie, a może jeszcze bardziej potrzebny – tyle że w inny sposób. Będzie tu i krzyż, i śmierć, i grób – ale nie jako kres, lecz na życie i zmartwychwstanie. Musimy w to wierzyć całą siłą naszej miłości.

Chciałbym wytyczyć wam drogę, stawiając na niej kilka drogowskazów, tak aby wydała się wam prostsza, może nie łatwiejsza, ale bardziej skuteczna.

Musicie wyrobić i wychować w sobie pełnię bratniej miłości w stosunku do wszystkich ludzi. Pragniecie tego całym sercem, ale rzeczywistość okaże się inna, niż sądzicie, a to dlatego, że pierwszym etapem waszej drogi ku miłości będzie odkrycie samego siebie. To odkrycie staje się dla niejednych zaporą, o którą rozbija się ich pragnienie, gdyż brak im pokory, potrzebnej do tego, aby ją przekroczyć.

Jeśli będziecie szczerzy ze sobą, to stwierdzicie przede wszystkim, że jesteście skłonni do szukania miłości dla własnego zadowolenia, dla radości, jaką ona was darzy w głębi serca. Łudzimy się co do istoty prawdziwej miłości, która polega na zapomnieniu o sobie, by utożsamić się całkowicie z człowiekiem, którego kochamy. Przecież i miłość przyrodzona skłania nas do poświęcenia się. Co prawda często jedynie po to, byśmy mogli w tym znów odnaleźć siebie, gdyż istnieje pewien natrętny, przesadny i samolubny sposób poświęcania się drugim. Zauważa się to szczególnie u kobiet, których cała istota jest z natury przeznaczona do oddania się, aby dopełnić się przez to oddanie się drugiemu człowiekowi.

Dokonacie również innego jeszcze odkrycia. Stwierdzicie, że to nie wy przeważnie rozkazujecie waszym uczuciom, ale one was opanowują i kierują wami. A z chwilą, gdy górują nad wszystkim innym, nie mogą już one tym samym spełniać swej właściwej roli. Uczuciowość staje się prawdziwym bogactwem i siłą tylko wtedy, kiedy jest kierowana przez rozum i wiarę. Ta skłonność uczucia do chadzania własnymi drogami zaznacza się mniej lub bardziej wyraźnie w zależności od temperamentu. Skutki tego braku harmonii bywają rozmaite. Znacie je dobrze: przygnębienie lub entuzjazm, przewrażliwienie, odruchy zazdrości, zawiści. W tym wszystkim bierze udział serce, toteż uczuciowość pozbawiona kontroli wprawia nieraz w ruch cały zespół uczuć. Wówczas to powoli i skrycie, albo też nagle, jak grom z jasnego nieba, pojawia się miłość wyłącznie uczuciowa, miłość irracjonalna, skoro rozum nie miał żadnego udziału w jej powstaniu. Będzie to albo miłość do kobiety, której wam w ten sposób kochać nie wolno, albo do brata lub przyjaciela. Będziecie zresztą zdawać sobie z tego sprawę, ale uczucie będzie silniejsze od was. Trzeba umieć orientować się w tych sprawach i znać prawa rządzące waszym życiem uczuciowym. Musicie zachować głowę na tyle trzeźwą i serce na tyle prawe, aby umieć rozpoznać w sobie pierwsze poruszenie miłości do kobiety lub niewłaściwej przyjaźni dla któregoś z braci. W zależności od temperamentu lub nabytych przyzwyczajeń uczuciowość wasza skłaniać się będzie w jednym lub drugim kierunku. Powinniście nosić w sobie takie pragnienie czystości, by nie dać się nigdy oszukać uczuciowości lub sercu.

W tym samym stopniu, w jakim będziecie skłonni do nagłych miłości lub przyjaźni, przejawiać się będzie również przeciwna skłonność do antypatii i niczym nieuzasadnionych, instynktownych niechęci do różnych osób. W takiej odrazie, która was paraliżuje i odpycha od braci, jest coś niemal fizycznego. Oto co stwierdzicie w sobie, gdy światło Chrystusowe rozjaśni spojrzenie, jakim patrzycie na samych siebie. Niech was to jednak nie zniechęca, bo to są rzeczy zupełnie normalne. Jesteście ludźmi, posiadacie serce i uczuciowość. Jedno i drugie jest dobre, jest bogactwem, jest darem Bożym. Zło wynika stąd, że władze te nie są już samorzutnie podległe rozumowi, ale nad nim górują. Środowisko, otoczenie, dziedziczność, wyczerpanie nerwowe wpływają też często na brak równowagi lub spotęgowanie wrażliwości. Trzeba więc wciąż na nowo starać się zaprowadzać w niej ład i jedność. Bo jak widzicie, nie idzie o to, aby niszczyć i okaleczać, lecz wręcz przeciwnie – o to, by przebudowywać. I już domyślacie się zapewne, że nie sposób tego dokonać bez cierpienia.

Aby wyczerpać zagadnienie, powinienem może jeszcze poruszyć sprawę trudności, jakich przyczyni wam skłonność do przyjemności zmysłowych. Wielki i piękny gmach miłości, jaki Jezus pragnie wznieść w waszych sercach, oddanych czystości, może bowiem zostać rozwalony w sposób jeszcze bardziej brutalny, by nie powiedzieć: bardziej zwierzęcy. Jeśli serce nie jest podległe rozumowi, zdarza się często, że przyjemność zmysłowa, zamiast być podporządkowana miłości, która ją przezwycięża, dźwigając ją wzwyż, staje się przedmiotem poniżającej, cielesnej żądzy. Pozostaje wtedy tylko brutalne pożądanie, bez miłości w sercu, jest to pokusa bardzo pospolita i zresztą zupełnie normalna, bo wynika z tego rozbicia jedności naszej istoty, które jest następstwem grzechu pierworodnego. Wspominam więc o tym – choć pobieżnie – dlatego, że sprawy związane z tym popędem wchodzą jednak pośrednio w skład czynników kształtujących w nas miłość. Jest to wprawdzie czynnik najbardziej materialny, irracjonalny, najtrudniejszy do ujęcia w karby, gdyż posiada niezależność fizjologicznej siły, na którą oddziałują podniety zewnętrzne, fizyczne, leżące poza zasięgiem naszej woli. Przy tym może być on również podatny na zboczenia i na różne nawyki, które stają się jakby drugą naturą. Trzeba nauczyć się spokojnie rozpoznawać prawa rządzące własnym temperamentem, a także podniety, na które jest on najbardziej uczulony. W tej dziedzinie fizjologicznej chodzi przede wszystkim o umiejętność stosowania rzetelnej higieny zapobiegawczej – odmiennej dla każdego. Nie będę się rozwodził nad sposobami panowania nad sobą na tym odcinku, gdyż nie mam tu nic szczególnego do powiedzenia. Wiecie sami, co należy robić. Potrzeba tu męstwa, ciągłej, prostej otwartości bez fałszywego wstydu w stosunku do tych spraw, tak naturalnych u każdego człowieka. Nie trzeba jednak zaniedbywać umartwienia, a nawet higieny i zewnętrznej czystości. W razie słabości nie poddawajcie się przygnębieniu. Jeśli wola nie miała w nich udziału – albo tylko częściowy – to o wiele mniej ostudzają one żarliwość naszej przyjaźni z Chrystusem, niż nam się wydaje pod wrażeniem wstrząsu wywołanego przez upadek.

Po tym jasnym uświadomieniu sobie, z prostotą i ufnością, dziecięcej pokory, wszystkich trudności i przeszkód musicie zabrać się do pracy pozytywnej: do uczenia się miłości.

Punktem wyjściowym powinno się stać to, co jest w was najlepsze: szczere i wielkoduszne pragnienie miłowania Jezusa ponad wszystko. Całe wasze życie miłości musi być niejako wkorzenione w przyjaźń z Jezusem, której będzie ono tylko wykwitem. Wezwanie Boże zrodziło w duszach waszych pragnienie miłowania Jezusa. Potęgujcie w sobie to pragnienie, miejcie bezgraniczną wprost ambicję kochania Jezusa, waszego „najmilszego Brata i Pana”, bardziej niż ktokolwiek na świecie Go kocha. Podstawę wszystkiego musi stanowić takie nastawienie, gdyż ono pociągnie was ku modlitwie, ku adoracji i kontemplacji Tego, który jest przedmiotem tak żarliwego pragnienia. I tu właśnie, w głębinach duszy, gdzie zacieśniają się więzy tej wyłącznej przyjaźni z Jezusem, wytryśnie źródło miłości, spływającej z serc waszych na każdego człowieka. Chodzi o to – bo taka przecież jest definicja miłości Bożej i nadprzyrodzonej – aby każdego człowieka kochać nie tylko tak, jak Jezus go kocha, z tą samą mocą, tą samą czułością, tym samym pragnieniem poświęcenia się dla braci, ale by kochać go sercem samego Jezusa. Kiedy tak zaczniecie kochać, będziecie wiedzieli, że Jezus zaczął w was żyć. Oto dlaczego potrzebna jest wam ufność, oparta na wierze, zdolnej góry przenosić; ufność bezwzględna, że osiągniecie miłość upragnioną. Nie bójcie się, zawierzcie Chrystusowi. On umiał kochać aż do śmierci z miłości, On zwyciężył świat, ciało i śmierć. A to przecież właśnie Jego życie ma stać się w was nieustannie tryskającym źródłem miłości dla każdego stworzenia. Pożądajcie tej miłości całą duszą, niech to pragnienie żyje w was nieprzerwaną modlitwą, nieustannym oczekiwaniem w obliczu Jezusa, który stopniowo nauczy was podzielać swoje własne uczucia. Trzeba tylko z całą ofiarnością współpracować z Nim nad utrwaleniem tego usposobienia duszy.

Miłość Jezusowa była przede wszystkim miłością mocną, mocną jak śmierć. Poprzez wszystkie godziny Jego życia miłość ta wiodła Go z całą świadomością aż do ofiary z życia na Krzyżu. Wy także nauczcie się być mężni. Niech wasze pragnienia i uczucia wyrywają się ku rzeczom wielkim. Miejcie ambicję poświęcania się, cierpienia dla Chrystusa i dla braci. Umiejcie żywić pokorne, ale gorące pragnienie oddania za Niego życia w męczeństwie. Ojciec de Foucauld pragnął tego tak usilnie! Starajcie się być zawsze mężni w swych uczuciach. Nie pozwalajcie sobie nigdy na miękkość, lenistwo i niedbalstwo w zewnętrznym ułożeniu. Wszystkie te sprawy wiążą się z dziedziną czystości, a pośrednio również i miłości. Nie dawajcie się opanowywać przewrażliwieniu, urazom i zazdrościom. Niech wasze serca będą na tyle wielkoduszne, by takie rzeczy mieć w pogardzie, a na tyle mężne w swej pokorze, by umieć trzeźwo rozejrzeć się w tej półmrocznej dziedzinie małostkowych namiętności. Bądźcie odważni, nie ulegajcie nigdy odrazie, jaką budzi w was umartwienie, zwłaszcza tam, gdzie wchodzi w grę jakieś pożądanie ciała, na przykład łakomstwo, przyzwyczajenie do tytoniu, lenistwo. Nie mówcie nigdy, że to są drobiazgi, gdyż nie jest drobiazgiem żadna rzecz stanowiąca przeszkodę na drodze miłości. Utrzymujcie wasze ciało w zdrowiu i równowadze.

Miłość Jezusowa była miłością powszechną. Wasze serca będą musiały stopniowo rozszerzać się aż do rozmiarów Serca Chrystusa. Nieraz wam to mówiłem. Skłonność do odgradzania się czy też takie zaprzątnięcie myśli i serca, które odbierają wszelką swobodę w obcowaniu z Bogiem i z ludźmi – są zawsze znakami niezdrowej miłości lub przyjaźni. Miłość uczuciowa zaślepia. Odrzucajcie bez wahania każdy zaczątek antypatii, starajcie się zwalczyć jej podświadomą przyczynę przez wysiłek zmierzający do zrozumienia, przez wnikliwość i nawiązanie kontaktu. Nauczcie się wczuwać w położenie ludzi, aby móc ich zrozumieć. Dla kogoś, kto pragnie osiągnąć szerokość serca i szczerą przyjaźń dla każdego człowieka, nie może być lepszej metody jak inteligentna ciekawość tego wszystkiego, co pozwala go bliżej poznać. Dlatego właśnie studiowanie zarówno różnych filozofii, jak i różnych religii, obcych kultur i języków może i powinno przyczyniać się do poszerzenia i pogłębienia naszej miłości do ludzi. Nikt nie był nigdy tak prosty i tak szczery w miłości jak Chrystus. Bądźcie i wy równie prości, szczerzy w swym dążeniu do przyjaźni z każdym człowiekiem. Jeszcze raz podkreślam ów charakter powszechności, który powinien znamionować naszą miłość. To jest szczególnie ważne dla nas, których ojciec de Foucauld tak lubił określać mianem Małych Braci powszechnych. Nie ma nic bardziej przeciwnego naszemu powołaniu jak ciasnota umysłu, surowość sądów, małostkowość i bezmyślne uprzedzenia. Bądźcie więc prości w okazywaniu uczucia braciom i przyjaciołom. Oczywiście musicie być także czujni, ale nie bójcie się wyrażać serdecznie i po prostu tego, co czujecie w głębi duszy. Nie powinniście zresztą w tej głębi duszy tolerować uczuć, które wstydzilibyście się okazywać na zewnątrz. Nie mówię tu oczywiście o przemijających pokusach, choćby nawet bardzo dotkliwych, ale o uczuciach, które dobrowolnie w sobie żywicie.

Miejcie zawsze głęboki szacunek dla każdej istoty, którą obdarzacie uczuciem. Czysta miłość jest zawsze nacechowana subtelnym szacunkiem. Jezus kocha nas z tak wielkim poszanowaniem tego, czym jesteśmy! A przecież wie, jak bardzo jesteśmy ułomni.

Oto są, jak sądzę, zasadnicze cechy miłości, którą Jezus będzie stopniowo rozniecał w waszych sercach.

Miłość, która powoli zrodzi się w sercach, powinniście objawiać na zewnątrz. Ale niebawem spostrzeżecie, że to nasuwa różne trudności, które trzeba umieć pokonać. Nie mówię tu o trudnościach nieodłącznych od faktu, że dla porozumienia się z drugim człowiekiem musimy uciekać się do słów, gestów, intonacji głosu, ale o tych trudnościach dodatkowych, które płyną z nieśmiałości, zahamowań czy różnych egoistycznych lub indywidualistycznych przyzwyczajeń. Często zadajemy sobie nawzajem tyle bólu przez to tylko, że uczuć, niewątpliwie szczerych, nie potrafimy należycie okazać. Nie wolno z takim stanem rzeczy godzić się beztrosko pod pretekstem, że nie ma w tym naszej winy. Chodzi bowiem o to, by kochać nie jakąś miłością platoniczną i ukrytą, ale taką, która przejawia się w uczynkach, spieszy z pomocą, podziela troski, podtrzymuje na duchu, rozsiewa dookoła prawdziwą radość.

I tu właśnie wypadnie nieustępliwie walczyć z tymi skłonnościami naszego charakteru, które – jeśli nie są ustawicznie prostowane – doprowadzają w końcu do tego, że mamy wszystkie wady swego temperamentu bez żadnej z jego zalet. A powinniśmy postępować wręcz przeciwnie: rozwijać najlepsze cechy, jakie posiadamy, aby uczynić z nich środki wyrazu miłości.

Musimy również dobrze poznać swoją wadę główną, gdyż będzie ona niewątpliwie stanowić najpoważniejszą przeszkodę w rozwoju miłości prostej, przyjacielskiej i braterskiej. Tą wadą będzie może nieśmiałość, której źródłem bywa nieraz pycha. Ta nieśmiałość będzie was stale paraliżować, zamykać wam usta i utrudniać osiągnięcie prawdziwej prostoty. A może jesteście nadwrażliwi, niezrównoważeni, wskutek czego będziecie odczuwali gwałtowne pokusy zazdrości, odrazy, niechęci. Jednemu pycha stanie na przeszkodzie w okazywaniu miłości, drugiego nadmierna wrażliwość popchnie do przyjaźni czy miłości nieroztropnych i zbyt uczuciowych. Inni znów będą skłonni do zbędnego zastanawiania się nad sobą. Znajdą się i tacy, u których miłość będzie hamowana przez samolubstwo, wyrachowany egoizm ducha, który odważa wszystko, co daje, albo przez ociężały egoizm ciała pochodzący z lenistwa i zmysłowości. Wobec wszystkich tych wad bądźcie stanowczy i mężni, powracając wciąż na nowo do ćwiczenia się w prawdziwej prostocie.

Niech wasza ofiarność, wyrażająca się w czynnej miłości, wybiega poza sferę uczuć. Postępujcie tak, jak gdybyście kochali wszystkich braci miłością przyjaźni. Uczucie najczęściej przychodzi w ślad za czynem. Bo jakkolwiek jest prawdą, że normalnym sposobem okazywania miłości powinno być uczucie, to pozostaje prawdą i to, że siedliskiem miłości jest rozum i wola. Kochajcie więc, nie czekając na uczucie miłości. Wyrabiajcie w sobie ducha służby, zwłaszcza jeśli jesteście z natury skłonni do opieszałości i samolubstwa. Gdybyście nawet wciąż przeoczali nadarzające się sposobności poświęcania się dla drugich, nie upadajcie na duchu. Można się z tego poprawić, tylko trzeba nad tym popracować. Starajcie się oddawać siebie bliźnim, służyć im pomocą, zapominać o sobie dla dobra innych, myśleć o ich potrzebach, zanim pomyślicie o własnych. Miejcie choć trochę wyobraźni, abyście potrafili uprzedzać ich życzenia, odgadywać ich troski, dostrzegać ich zmęczenie, brać udział w ich radościach. To trzeba umieć w sobie wypracować. Nie spodziewajcie się, że to przyjdzie samo.

Prostota duszy powinna was doprowadzić do prawdziwej przejrzystości wobec samych siebie oraz wobec Pana Boga i waszych braci. Nie ukrywajcie przed własnym wzrokiem tego, co dzieje się w sercu. Pokusy, choćby najbardziej gwałtowne, niespodziewane i dotkliwe, niekoniecznie naruszają czystość waszej miłości do Jezusa.

Umiejcie natomiast przyznać się przed sobą do budzącej się przyjaźni czy czułości w stosunku do jakiejś kobiety. Nie bawcie się w chowanego z własnymi uczuciami. Niech w duszy waszej nie będzie ani jednego ciemnego zakamarka, do którego balibyście się wpuścić promień Chrystusowego światła. Niech na modlitwie dusza wasza otwiera się przed Bogiem aż do dna. Nie przypisujcie sobie uczuć, których nie żywicie naprawdę, i nie mówcie do Boga słowami przeczącymi temu, co On w was dostrzega. Bądźcie synami światłości i niczego nie pozostawiajcie w cieniu. Wiem, że nic nie potrafi tak zręcznie przystrajać się w najpiękniejsze pozory i przysłonić swej prawdziwej natury, jak miłość uczuciowa. Umiejcie także zdemaskować przebiegłość złego instynktu szukającego okazji. Starajcie się przywyknąć do szczerości bez zastrzeżeń, do przejrzystej otwartości wobec waszych braci. Nie przestanę wam nigdy powtarzać, że w sprawach tyczących się miłości i czystości szczerość bez fałszywego wstydu, szczerość zupełnie prosta jest pewniejszą rękojmią niż klauzura i odcięcie się od zewnętrznych okazji do pokus, które potrafią dosięgnąć zakonnika aż w murach jego celi i bywają nieraz tym gwałtowniejsze, im bardziej jego klasztor jest odgrodzony od świata. A zresztą, czyż waszym przeznaczeniem nie jest żyć w pełnym świetle, w szerokim nurcie ludzkości, w ciągłym zetknięciu z ludźmi, mężczyznami i kobietami, które powinniście traktować jak siostry? Jeśli otwartą szczerość potraficie połączyć z czujnością serca, nie będziecie bardziej narażeni niż zakonnik klauzurowy. Bądźcie naprawdę prawi, naprawdę prości. Nie obawiajcie się omawiać tych spraw ze spowiednikiem, z bratem, do którego macie zaufanie, albo z waszym odpowiedzialnym. Mówiłem wam kiedyś o atmosferze szczerości, która powinna cechować wasze wieczorne zebrania. Wyłączam z nich jednak wszelkie zwierzenia, dotyczące walki o czystość. Bo przeważnie dadzą one Braciom tylko powód do niepotrzebnych rozmyślań, bez istotnej korzyści dla was samych. Jest to sprawa zbyt osobista i zbyt delikatna, aby być przedmiotem ogólnych rozmów. Zresztą nawet gdy mówicie o niej w cztery oczy, w braterskiej, poufnej rozmowie, bądźcie na tyle powściągliwi, aby – zachowując zupełną szczerość – nie przedłużać niepotrzebnie takich rozmów. Byłoby to co najmniej zbyteczne.

Do tych ogólnych wskazań trzeba dodać jeszcze kilka uwag odnoszących się do poszczególnych okresów rozwoju życia uczuciowego. Reakcje w obliczu miłości nie będą bowiem takie same w wieku lat osiemnastu, trzydziestu czy czterdziestu. Zarówno mężczyzna, jak i kobieta są stworzeni do małżeństwa. Nasza uczuciowość jest przedziwnie dostosowana do tego życia miłości we dwoje, w którym rozwija się ona najpierw przez dar z siebie złożony żonie, a potem w tej nowej rzeczywistości, jaką jest ojcostwo. Serce mężczyzny, ojca, otwierające się dla istot, które obdarzył życiem, osiąga w poczuciu swej płodności i przedłużenia własnego istnienia jakąś pełnię ofiarności. Właśnie poczucie ojcostwa wyjawia człowiekowi tajemnicę największych poświęceń, niewyczerpanej cierpliwości i całkowitego wyrzeczenia się siebie. Już poprzednio współżycie z żoną dało mu możność wyzbycia się swego beztroskiego egoizmu i szorstkości, możność wysubtelnienia swych uczuć i wyjścia z siebie przez troskliwe poświęcenie się drugiemu człowiekowi.

Jezus wezwał nas do wyrzeczenia się wszelkiej miłości ludzkiej, do wyrzeczenia się żony, ogniska domowego i ojcostwa, gdyż przyjaźń, jaką wam ofiarowuje, jest takiego rodzaju i przedstawia taką wartość, że nie może ona w waszych sercach współistnieć z żadną inną miłością, która nie byłaby bezwzględnie czysta i niejako zharmonizowana z tą przyjaźnią Bożą, stanowiąc właściwe tylko jej przedłużenie.

Bóg nie może jednak powoływać do stanu, który by pomniejszał naszą wartość. Toteż wyrzeczenie się rodziny i ojcostwa nie może w żadnym razie mieć innego celu jak wzbogacenie życia i pełniejszy rozkwit miłości. Powinniście być o tym przekonani i to przekonanie, oparte na wierze, powinno być niewzruszone. Miłość w czystości, do której Chrystus was wzywa, jest nieskończenie wyższa od płodnej miłości małżeńskiej. Nie twierdzę bynajmniej, że to nie wymaga ofiary. Będzie ona niekiedy nawet bardzo ciężka. Musicie zdawać sobie sprawę, że wyrzekacie się słodyczy, jaką daje tkliwość i miłość kobiety, i rozpierającej radości, jaką daje posiadanie dzieci. Tak. Wyrzekacie się tego wszystkiego, ale po to, by należeć wyłącznie do Chrystusa.

Jeśli kto przychodzi do Mnie, a nie ma w nienawiści ojca swego i matki, żony, dzieci, braci i sióstr, a nadto i życia swego, nie może być uczniem moim (Łk 14,26).

Powinniście sobie jasno uprzytomnić, jak wielkie jest wyrzeczenie, na które się decydujecie. Podkreślam, że powinniście to sobie uprzytomnić, bo ogrom tej ofiary składać będziecie dopiero stopniowo, etapami, w miarę jak dojrzewać w was będzie cały potencjał uczuciowy najpierw męża, potem ojca. Poczujecie, jak będą się kolejno odzywały w was potrzeby serca dotąd nieznane. W dwudziestym roku życia będzie to proste wołanie miłości serdecznej i czułej, które nieco później zamieni się w potrzebę bardziej wszechstronnej wspólnoty z towarzyszką życia, w której wasza męska osobowość mogłaby znaleźć swe uzupełnienie. Około czterdziestki – poza gwałtownym nieraz pożądaniem rozkoszy zmysłowych, do których ciało czuje, że już wkrótce nie będzie zdolne – zbudzi się w was pragnienie dawania czegoś z siebie innym istotom. I tak będziecie musieli wyrzekać się kolejno słodyczy obcowania z kobietą, posiadania ogniska domowego i ojcostwa. Jest rzeczą zupełnie normalną, że w miarę rozwoju waszej istoty będziecie stopniowo odczuwać – mniej lub bardziej gwałtownie, w zależności od temperamentu – te różnorodne potrzeby serca. I tu zwłaszcza nie wolno zapominać, że wszystkie te dążności są same w sobie dobre, lecz że obiecaliście Panu Jezusowi nie tłumić ich czy łamać w imię jakiegoś samounicestwienia, lecz złożyć Mu je w ofierze czystej miłości, którą każde z tych wyrzeczeń uczyni bogatszą i płodniejszą.

To znaczy, że każdemu okresowi rozwojowemu waszej męskiej uczuciowości powinno odpowiadać jak gdyby odkrycie nowego aspektu przyjaźni z Chrystusem. Bo za każdym razem będziecie musieli na nowo sprawdzić przed Bogiem wartość waszej miłości do Jezusa i braci. Za każdym razem będziecie musieli poniekąd na nowo wybierać Jezusa, ze spotęgowaną wielkodusznością, sercem coraz mężniejszym i bardziej doświadczonym. Nie zacieśniajcie waszych dusz, lecz rozszerzajcie je w przyjaźni z Chrystusem. Potrzebie bliskiego współżycia we dwoje, skoro je odczujecie, niech odpowie natychmiast, w połączeniu z rzeczywistym wyrzeczeniem się miłości ludzkiej, wzmożone pragnienie współżycia z Jezusem w modlitwie i pragnienie okazania całej czułości serca każdemu człowiekowi, braciom waszym, ubogim, opuszczonym, tym wszystkim, których Jezus, posyłając was do nich w swoim Imieniu, każe wam kochać z taką czułością, jaką darzylibyście żonę. Z tego pierwszego okresu rozwojowego powinny wasze serca wyjść mocniejsze i bardziej męskie w swej miłości. Potrzebie ojcostwa – gdy przyjdzie na nią kolej – powinna odpowiedzieć bardziej wyostrzona świadomość płodności tej miłości, która darzy życiem przez krzyż, z jakim Jezus ją złączył. Mówiąc konkretnie, trzeba, aby miłość do wszystkich ludzi, którzy na mocy waszego powołania zostali wam powierzeni, znalazła w waszym sercu, poszerzonym przez uczucie rzeczywistego ojcostwa duchowego, tajemnicę wielkoduszności i prawdziwego zapomnienia o sobie. Dlatego to wasza ofiarność, zamiast wiotczeć, powinna ustawicznie wzrastać, a wasza miłość do Jezusa – wzbogacać się w miarę dojrzewania waszych zdolności kochania. Nie chodzi tu o szukanie jakiejś namiastki ojcostwa, ale o wydźwignięcie potrzeby ojcostwa na płaszczyznę życia Bożego w Ciele Mistycznym. Trzeba jednak uważać, aby nie wpaść wtedy w pewnego rodzaju „paternalizm”, nie ulec dążeniu do zachłannego rządzenia duszami, do zazdrośnie strzeżonego uzależniania ich od siebie. I tu znów oznaką, że nie popadliście w błąd, będzie powszechność waszych uczuć, wolność od wszelkiej zazdrości. Zresztą nie ma tu rozwiązania pośredniego. Albo miłość wasza wyjdzie z tych prób większa, mocniejsza, bardziej radosna, dzięki odkryciu nieskończenie piękniejszej, rozleglejszej i głębszej płodności życia, albo wasza zanikająca ofiarność z trudem znosić będzie czystość, która wyda się wam już tylko jakimś upośledzeniem waszej osobowości. I być może pożałujecie, chociażby podświadomie, że ślubowaliście Jezusowi tę czystość, którą odczuwać będziecie już tylko jako ciężar, skoro wyda się wam ona czymś mniej pięknym i mniej płodnym niż małżeństwo. Wówczas nietrudno już o upadek. A w każdym razie życie zakonne, zasklepiające się w egoizmie, usiłujące czymś powetować sobie złożoną niegdyś ofiarę – ześlizguje się w przeciętność. Znamy smutek tego bezpłodnego życia starych kawalerów, w których sercach nie ma już dostatecznie mocnej i czystej miłości Chrystusowej. Nie możecie więc żyć bez ogromnej miłości w sercu.

Za każdą pokusą, a więc gdy po raz pierwszy zrozumiecie całą słodycz miłości do kobiety, a potem, gdy po raz pierwszy uświadomicie sobie, jaką radość sprawiłby wam głos dziecka wołającego „tata” – wiedzcie, że to są rzeczy normalne. Nauczcie się w takich chwilach na nowo rozpatrywać w obliczu Boga sprawę waszego powołania i bądźcie przekonani, że to po prostu sam Jezus prosi was, abyście Go na nowo obrali za jedyny przedmiot swej miłości.

Wymaga to jasnego zdania sobie sprawy, że miłość, jaką ofiarowuje wam Jezus, przewyższa bogactwem wszystkie inne, co właśnie usiłowałem wam wytłumaczyć, oraz że wymaga zawsze ofiarności bez zastrzeżeń.

Jeśli za każdym razem z prawdziwą wielkodusznością wybierzecie Chrystusa, to z każdej próby miłość wasza dla Boga wyjdzie czystsza i bardziej owocna. Miłość łącząca nas z Chrystusem z natury swej nie znosi miernoty, gdyż miernota niszczy same jej podwaliny. Miłować Jezusa w czystości można tylko w sposób bezkompromisowy, z nieustannie wzrastającą ofiarnością. Bogu nie można oddać się połowicznie: trzeba dać wszystko albo nic.

Nad waszym życiem miłości powinien unosić się i górować Krzyż Chrystusowy. Inaczej być nie może.

Całe to wzrastanie dokonywać się będzie w codziennej, krwawej walce, w miarę bowiem jak zacieśniać się będzie wasza zażyłość z Bogiem, będziecie potrzebowali coraz większego oczyszczenia waszych zdolności kochania.

Jeśli dusze wasze szczerze i ofiarnie trwać będą w świetle Bożym i w wierności Chrystusowemu Krzyżowi, wszystko to okaże się w praktyce życiowej o wiele prostsze, niżby się mogło wydawać na podstawie powyższych rozważań.

Nie mogę zakończyć bez powiedzenia paru słów o przyjaźniach, które w naszym życiu powinny znaleźć swe miejsce. Wszak i Jezus wybrał sobie przyjaciół. Czyż przyjaźń nie jest zresztą najpiękniejszym i najwznioślejszym wyrazem miłości czystej, ofiarnej, zapominającej o sobie? Jest ona jak gdyby wykwitem miłości boskiej pomiędzy dwiema duszami. Na to jednak, aby nasze serca potrafiły w ten sposób kochać, muszą one być należycie oczyszczone. Dlatego to przyjaźń idealna, polegająca na prawdziwym zespoleniu dwu dusz, w jednakowym pragnieniu miłowania Boga i wspierania się nawzajem na drodze ku Niemu, może powstać jedynie w sercach, którymi całkowicie zawładnęła miłość Jezusowa.

Co nie znaczy jednak, abyście, zanim to się jeszcze stanie, nie mieli już przyjaciół, prawdziwych przyjaciół. Przeciwnie, tak najczęściej będzie. Przyjaźń nie rodzi się na zawołanie, wymaga ona wzajemnego wyboru i pewnej zgodności usposobień. Przyjaźń jako taka opiera się zawsze na podstawach naturalnych, toteż zdarza się niezmiernie rzadko, aby – co najmniej na początku – nie wchodziła tu w grę uczuciowość. W tym tkwi niebezpieczeństwo początków przyjaźni. Z czasem będzie się ona oczyszczać w miarę oczyszczania się naszej miłości do Chrystusa. Jest rzeczą zupełnie normalną, że wasze przyjaźnie będą polegały częściowo na pewnym czysto uczuciowym pociągu wzajemnym, nad którym będziecie musieli czujnie panować, jeśli nie chcecie, aby one uległy wypaczeniu. Wspomniałem już poprzednio o znakach, po których rozpoznacie, że jakaś przyjaźń nie jest całkiem czysta, że nie da się pogodzić z miłością Bożą. Taka przyjaźń pochłania was całkowicie, na modlitwie staje między wami a Bogiem, wszystko do niej sprowadzacie, wasze serce jest tak nią zaprzątnięte, że nie ma już w nim miejsca dla Boga i dla ludzi.

Przyjaźń domaga się zawsze wzajemnej wymiany. Czyż taka wymiana między dwoma Małymi Braćmi mogłaby mieć na celu co innego niż wzajemną pomoc we wspólnym dążeniu do coraz większej miłości Jezusa? Obydwaj będą się więc nawzajem pobudzać do ofiarności, wspierać się w trudnościach, by móc je łatwiej pokonać, będą współzawodniczyć w miłości Boga, w służbie bliźniego, w ubóstwie i w coraz lepszym poznawaniu Chrystusa.

W miarę jak dusza dochodzi do coraz większej zażyłości z Bogiem, jej przyjaźnie – mimo że zyskują wtedy na głębi i wierności – wznoszą się na płaszczyznę wymiany bardziej duchowej. Całe zagadnienie przyjaźni sprowadza się właściwie do umiejętnego opanowania uczuciowości, tak aby pozostawała zawsze na usługach miłości Jezusowej. Zagadnienie to przybiera inną postać dla każdego człowieka, zależnie od jego temperamentu i wieku.

Bywają usposobienia, które bardziej niż inne powinny czuwać nad swymi przyjaźniami. Niektórym warto nawet doradzić, aby wstrzymały się nieco przed nawiązywaniem bliższych przyjaźni.

Nie wiem, czy będziecie mieli dużo, czy mało przyjaciół. Zawierzcie kierownictwu Opatrzności. Sądzę jednak, że wasze powołanie do roli świadków miłości bratniej w świecie domaga się tego, abyście mieli jak najwięcej przyjaciół. Rozumiem to w tym znaczeniu, że powinniście starać się nadawać waszej miłości do wszystkich ludzi, którzy się z wami stykają, charakter głębokiej przyjaźni.

Waszą postawę wewnętrzną wobec ludzi powinno wyrażać ustosunkowanie się do nich jak do przyjaciół. Dlatego to przyjaźń spragniona wyłączności i całkowicie pochłaniająca wasze serca byłaby niedoskonała nie tylko ze względu na to, że stanowiłaby przeszkodę w swobodnym miłowaniu Jezusa, ale i przez to, że byłaby wprost sprzeczna z waszym powołaniem Małych Braci powszechnych.

Bożego sposobu miłowania ludzi niepodobna nauczyć się bez cierpienia. Zresztą mamy nauczyć się go nie tylko o własnych siłach. Będzie on w nas zarówno dziełem całkowicie Bożym, jak i owocem naszej wielkoduszności i współpracy.

Powtarzam raz jeszcze to, co mówiłem na początku. Dopiero za cenę ciągłych doświadczeń i coraz bardziej subtelnych oczyszczeń Bóg pogłębi, poszerzy i oczyści nasze serca, tak aby były zdolne kochać czystą i gorącą miłością wszystkich ludzi i przyjaciół naszych w Imię Jezusa.

Dajcie się kształtować wszystkiemu, co żąda od was wyrzeczenia się samolubstwa i spokoju. Krzyż, który ma was przeobrazić, będzie czasem pochodzić ze stosunków z ludźmi, z braćmi, czasem znów przyjdzie pod postacią cierpienia i niedoli świata, które przenikną was aż do głębi. Przyjdzie jednak ku wam zwłaszcza jako oczyszczenie dokonywane przez samego Ducha Świętego w waszym osobistym obcowaniu z Bogiem.

XIII. Posłuszeństwo

Znów jestem w Rzymie, ale tym razem jeszcze głębiej przejęty poczuciem odpowiedzialności, jaką nakłada na mnie moja obecność w imieniu was wszystkich przed obliczem Tego, który dzierży władzę Piotrową. Doszliśmy do takiego punktu rozwoju, w którym nasza przynależność do Kościoła musi stać się jeszcze ściślejsza, jeszcze bardziej świadoma, jeśli chcemy, aby nasze Braterstwa były bez zastrzeżeń własnością Bożą.

Wspomniałem wam przed kilku dniami o zamiarze włączenia do naszych Braterstw księży świeckich, pragnących wziąć bliższy udział w naszym życiu zakonnym. Projekt ten wchodzi w szerszy zakres tego wielkiego Braterstwa świeckiego, którego żywotność zaznacza się z każdym dniem coraz wyraźniej. Wydaje mi się obecnie, że już od samego początku ten kierunek rozwojowy tkwił w nas niejako w zalążku i że prędzej czy później musiało to nastąpić. Rok bieżący postawi nas wszystkich w obliczu wzmożonych odpowiedzialności, z których główną będzie – jak sądzę – odpowiedzialność za prawdziwe, bezwzględne posłuszeństwo Kościołowi. Jakże moglibyśmy, w przededniu wyjazdu niektórych z was do Kanady, Chile lub Kamerunu, nie odczuwać konieczności tego jednoczącego czynnika, jakim jest posłuszeństwo? Łączy nas ono między sobą przez to, iż wszystkich zespala ściśle z wolą Chrystusa, który dzięki temu staje się rzeczywiście naszą Głową. W żaden inny sposób nie może się On nią stać w pełnym znaczeniu. Dlatego zanim opuszczę Rzym, muszę pomówić z wami o posłuszeństwie.

Nie rozminę się chyba z prawdą, twierdząc, że w ostatnich latach Braterstwa nasze idą w kierunku niejako ponownego odkrycia bardziej rzetelnej praktyki posłuszeństwa. Zbyt długo może zwlekałem z poruszeniem tej sprawy, choć niejeden z was się o to dopominał. Znam bowiem rozterkę niektórych Braci usiłujących wytworzyć sobie właściwe pojęcie o posłuszeństwie zakonnym, wiem, jakie uprzedzenia żywią inni w stosunku do karności, której racji bytu nie potrafią zrozumieć, albo z powodu której nacierpieli się swego czasu w ramach wadliwie pojmowanego wychowania zbiorowego. Wydaje mi się, że w tym znaczeniu można istotnie powiedzieć, iż wielu z nas powinno na nowo odkryć posłuszeństwo w codziennym życiu. Posłuszeństwo należy do podstawowych wartości Kościoła, jest wymaganiem, z którego Kościół nie może zrezygnować. Mimo to okazała się potrzebna rewizja pewnych praktyk, a nawet pewnych, częściowo błędnych, koncepcji posłuszeństwa, które wkradły się być może do życia zakonnego.

Zdaje mi się, że obecnie nadeszła chwila, gdy powinniśmy z niewzruszoną wiarą spojrzeć w oblicze wymagań, jakie stawia nam całkowite posłuszeństwo Chrystusowi, i wspólnym wysiłkiem podjąć stanowczą próbę praktykowania posłuszeństwa w życiu Braterstw.

Słuchać – znaczy zupełnie dobrowolnie poddać swoją wolę woli kogoś innego, aby działać w myśl jego sądu, co najmniej w praktyce, jeśli nie ma się w danym wypadku do czynienia z rozkazodawcą z istoty swej nieomylnym, a więc mającym pełne prawo żądania czynnej uległości woli. Takim rozkazodawcą może być właściwie tylko Bóg, gdyż On jeden ma prawo żądać posłuchu od woli wprawdzie wolnej, ale przez siebie stworzonej. A zatem o posłuszeństwie może być mowa jedynie w stosunku do Boga lub do człowieka, któremu sam Bóg rzeczywiście zlecił cząstkę swojej Boskiej władzy. Otóż to zlecenie władzy przez Boga za pośrednictwem Chrystusa otrzymał w najwyższym stopniu Kościół. Nie możemy więc mówić o posłuszeństwie, nie rozważywszy wpierw tajemnicy Chrystusa i jego Kościoła. Mówię o posłuszeństwie w duchu wiary i chciałbym móc was przekonać, że jeśli nie będziemy stale utrzymywali się na tej płaszczyźnie, to nie będziemy w stanie w ogóle zrozumieć posłuszeństwa. Poza obrębem tego światła, jakim wiara w Pana Jezusa oświetla każdą rzecz, nie zdołamy pojąć ani chrześcijańskiego posłuszeństwa, ani zwłaszcza tego posłuszeństwa, które uroczyście ślubowaliśmy Bogu w dniu naszej profesji. Toteż trzeba powiedzieć od razu, że dla tych, którzy nie wierzą w tajemnicę Chrystusa, a także i dla nas, ilekroć pozwalamy sobie osądzać cokolwiek z innego punktu widzenia niż z punktu widzenia wiary – posłuszeństwo może być tylko czymś zagadkowym, niezrozumiałym, a nawet szokującym.

Nadprzyrodzone przeznaczenie człowieka i jego synostwo Boże zobowiązują go do takiego postępowania, które go zmusza do przerastania samego siebie, do wyjścia poza swe naturalne skłonności i potrzeby. Wkroczenie Boga w dzieje ludzkości przez Wcielenie ciągle i dogłębnie oddziałuje na każdego człowieka. Nie wystarczy nam już teraz działać zgodnie z naszymi naturalnymi skłonnościami, choćby były najlepsze i stale oczyszczane. Narodziny Słowa Wcielonego na naszej ziemi, Jego życie i śmierć na szubienicy krzyża, wewnętrzna tajemnica Jego posłannictwa i cierpienia, założenia Kościoła i wprowadzenie przez chrzest każdego z nas osobiście w obręb tej rzeczywistości – zobowiązują nas do dążenia ku nowemu życiu, którego wymagania przekraczają naszą przyrodzoną zdolność pojmowania i działania.

Niektóre aspekty tego nowego porządku ustanowionego przez Chrystusa wykraczają poza granice naszych przyrodzonych możliwości[46]. Potrzeba nam światła Bożego, aby je pojąć, i Bożej mocy, aby je wprowadzić w życie. W centrum tej nowej rzeczywistości, do którego należymy, znajduje się dobrowolna, odkupieńcza męka krzyżowa i tajemnicze posłuszeństwo, które do niej przywiodło Chrystusa. Podczas gdy miłość bliźniego, poczucie sprawiedliwości i pragnienie dzielenia w ubóstwie losu najbliższych znajdują niejako naturalnego sprzymierzeńca w najszlachetniejszej i rdzennie ludzkiej cząstce naszej istoty i niewątpliwie rozwijają one to, do czego ona byłaby zdolna bez wskazań Ewangelii – to posłuszeństwo, umiłowanie krzyża i pokory, ubóstwo w sensie wewnętrznego wyzucia się z siebie natrafiają w nas wyłącznie na spory i sprzeciwy. Nie należy liczyć, że na takie nastawienie duchowe zdobędziemy się uniesieni jakimś samorzutnym porywem. Tylko za cenę bolesnych wyrzeczeń i ustawicznie nawiązywanej czynnej współpracy potrafimy odtworzyć w sobie wszystkie aspekty tajemnicy Chrystusowej.

Chciałbym, abyście najpierw zdobyli się wszyscy na ten wysiłek i postarali się zrozumieć, czym było posłuszeństwo Jezusa. On sam udzieli wam potrzebnego światła. Jeśli Chrystus Pan jest dla nas ośrodkiem świata, wielką rzeczywistością górującą nad wszystkim, jedyną racją bytu, to musimy nauczyć się Nim żyć. Nie wolno nam jednak niczego ujmować z tajemnicy Jego istoty, a posłuszeństwo jawi się nam jako najistotniejsza treść Jego posłannictwa, Jego codziennego życia, jako nieprzerwane bolesne zadanie, streszczające w sobie to, co uważał za najwyższy akt swego dzieła Odkupienia.

Jak przez nieposłuszeństwo jednego człowieka grzesznikami stało się wielu, tak przez posłuszeństwo jednego – wielu stanie się sprawiedliwymi (Rz 5,19).

Jakże bardzo pragnę, abyście się nauczyli śledzić w Ewangelii rozwój wewnętrznego dramatu, jakim było dla Chrystusa wykonanie tego, co mu nakazywało posłuszeństwo! Było to posłuszeństwo cierpliwe, skoro trwało przez całe życie, posłuszeństwo bolesne, godzące się na wolę Ojca, która dzień po dniu domagała się wolnego, ludzkiego przyzwolenia na przerażający plan Odkupienia ludzkości przez Mękę i Krzyż. Nie szło tu jedynie o zgodę na sam fakt odkupienia przez cierpienie, ale o przyjęcie Męki ze wszystkimi jej szczegółami, od skazania na śmierć aż po ostatni okrzyk na szubienicy krzyża. Trzeba to sobie dobrze uprzytomnić! Trzeba umieć z całą wnikliwością miłości wczuć się głęboko w duszę Pana naszego, aby choć trochę pojąć, jak wyglądała straszliwa rzeczywistość. To nie było łatwe – wbrew temu, co niekiedy jesteśmy skłonni mniemać – lecz dokonało się w smutku i trwodze.

Odczytajcie sobie trzy przepowiednie Męki (Mk 8,31; Mk 9,30; Mt 17,12), zwróćcie uwagę na ten trwożny lęk, jaki Go ogarnia, gdy zbliża się chwila ostatecznego przyzwolenia (J 12,27), i na ostatnią, rozpaczliwą walkę konania w Ogrójcu (Mk 14,36; Mt 26,39). Powinniście zrozumieć, że Jezus powiedział „tak” z czystego posłuszeństwa, że dla jego ludzkiego rozumu to posłuszeństwo było o wiele cięższe niż jakikolwiek akt waszego posłuszeństwa i że ono leży u samego źródła osobistego odkupienia każdego z was. Bez tego posłuszeństwa, które świat wybawiło z grzechu, Jezus nie byłby dla nas tym, kim jest. Toteż odtąd żaden współudział w dziele odkupienia braci nie jest komukolwiek dostępny bez posłuszeństwa. Jezus stał się posłuszny aż do śmierci i dlatego my żyjemy prawdziwym życiem. Jest to fakt historyczny; trzeba w duchu wiary ujrzeć go takim, jaki jest.

Jeżeli kochamy Jezusa, jeżeli chcemy iść za Nim i wraz z Nim pracować nad zbawieniem naszych braci, pozostaje nam tylko zapytać Go, jak mamy być posłuszni i komu, gdyż samo istnienie tajemnicy posłuszeństwa zarówno w naszym własnym życiu, jak i w sercu chrystianizmu nie może nam już nasuwać żadnych wątpliwości. Wszystko albo nic. Jezus dał się ukrzyżować z posłuszeństwa. Jeśli odrzucimy posłuszeństwo, tym samym odłączamy się od Jezusa. Niech wiara utwierdzi was mocno w tym przekonaniu. Żadne ludzkie rozumowanie nie może ostać się wobec wymowy tego faktu. Wszystkie sprzeciwy i bunty, jakie może powstają w was na myśl o posłuszeństwie, muszą ucichnąć w obliczu Krzyża Chrystusowego. Nie potrafią one już odtąd podważyć samej zasady. Jednak niektóre z tych waszych zastrzeżeń są może słuszne w stosunku do pewnych sposobów praktykowania posłuszeństwa.

Toteż głębokie wniknięcie w tajemnicę posłuszeństwa Chrystusowego jest dla nas niezmiernie ważne, by nie mieć najmniejszej wątpliwości co do sposobu, w jaki należy być posłusznym. Pod tym względem niedopuszczalne są jakiekolwiek odchylenia czy niedopowiedzenia.

Nie mam zamiaru wypracowywać tu jakiejś teologii posłuszeństwa. Inni to już uczynili. Idzie mi raczej o dowiedzenie się, czego by Pan Jezus od nas zażądał w dziedzinie praktyki posłuszeństwa i co by nam powiedział na ten temat, gdyby raz jeszcze do nas obecnie przemówił. Możemy się tego dowiedzieć, jeśli traktując naszą wiarę z rzetelnym realizmem, wsłuchamy się w Ewangelię i w to wszystko, co Duch Święty mówi nam za pośrednictwem Kościoła.

Gdyby sam Bóg do nas przemówił, nie ośmielilibyśmy się nigdy powiedzieć, że nie jesteśmy gotowi Go słuchać. Uznajemy bez wahania tę pewność, co nie znaczy jeszcze, że mielibyśmy zawsze dostateczną odwagę i zdolność zaparcia się siebie potrzebne do tego, by jej za każdym razem sprostać. Przyznajemy więc bez zastrzeżeń, że Bóg ma prawo żądać od nas uległości.

W tej właśnie postaci jawi się nam posłuszeństwo Abrahama i Mojżesza, posłuszeństwo św. Jana Chrzciciela, św. Józefa, a zwłaszcza posłuszeństwo Maryi, które wydają się nam czymś zgoła odrębnym od posłuszeństwa, jakiego żąda się od nas. Boć przecie oni wszyscy z całą pewnością usłyszeli bezpośrednio słowa Boże, Pan Bóg sam do nich przemówił. Toteż ich natychmiastowe posłuszeństwo wydaje się nam czymś naturalnym, czyli – zupełnie zresztą mylnie – czymś łatwiejszym. Czyż nie zdarza się często, że nie jesteśmy wprost w stanie zrozumieć, jak Adam mógł zdobyć się na nieposłuszeństwo? Jesteśmy przekonani, że na jego miejscu nie postąpilibyśmy nigdy w sposób aż tak nielogiczny. Usłuchanie rozkazu Bożego, wiernie i bez zniekształceń przekazanego przez proroka, wydaje się nam też rzeczą zupełnie oczywistą. Właściwy problem zaczyna się – jak sądzimy – dopiero wtedy, gdy idzie o podporządkowanie się człowiekowi działającemu wprawdzie w imieniu Boga, ale według własnej woli, pozostającej pod wpływem jego osobistych przywar, oraz na podstawie własnego sądu, którego słuszności nie poręcza nam żadne nieomylne działanie Ducha Bożego. Takie posłuszeństwo wydaje się nam czymś nieporównanie trudniejszym, a nawet – powiedzmy otwarcie – czymś niebezpiecznym i nieroztropnym. Taką jednak władzę chciał Chrystus ustanowić w swym Kościele.

Kto was słucha, Mnie słucha, a kto wami gardzi, Mną gardzi, a kto Mną gardzi, gardzi Tym, który Mnie posłał (Łk 10,16).

Z wyjątkiem św. Piotra i zespołu apostolskiego, któremu został nadany przywilej nieomylności w nauczaniu prawd wiary, wszyscy inni zwierzchnicy Kościoła, jakkolwiek wspomagani przez Boga, nie są zabezpieczeni przed błędami w rządzeniu społecznością chrześcijańską. Mimo to jednak są jej zwierzchnikami i mogą nas „związać” w Imieniu Chrystusa. Możliwość błędów, zgubnych zaniedbań, sądów spaczonych przez ludzką ułomność zdaje się nawet wzrastać w miarę podziału tej władzy między większą liczbę osób, których jurysdykcja rozciąga się na teren bardziej ograniczony. Dlaczego Chrystus wybrał taki właśnie sposób zjednoczenia nas ze swoją wolą i jakie korzyści mogą płynąć z takiej organizacji Kościoła? Czyż nie byłoby nam łatwiej dostosować się do woli Jezusa, gdyby nam po prostu, jako jedyną regułę postępowania, pozostawił swoją Ewangelię, bez ustanawiania między swą nauką a nami tego pośrednictwa ludzi, siłą rzeczy niedoskonałych? Stoimy tu wobec instytucji, która mogłaby nie istnieć wcale albo mogłaby istnieć w innej postaci. A jednak jest faktem, że w takiej właśnie postaci została ona przez samego Boga postanowiona i ustanowiona. Z czasem począł Kościół, na mocy swego posłannictwa, udzielać mianowanym przez siebie przełożonym zakonnym niejako części przysługującej mu władzy rządzenia. Osoby, które z miłości do Boga składają na ręce Kościoła ślub posłuszeństwa, spodziewają się więc znaleźć w swym codziennym życiu autentyczny wyraz władzy Chrystusa, obecnego w Kościele[47]. Nie potrzebuję wam wyjaśniać organizacji Kościoła i życia zakonnego, gdyż zakładam, że są wam znane. Wystarczy przypomnieć, że słowa Pana Jezusa: „Kto was słucha, Mnie słucha...” odnoszą się rzeczywiście do przełożonych zakonnych prawomocnie ustanowionych przez Kościół i w granicach udzielonej im władzy.

Sądzę, iż przed taką instytucją nie wystarczy skłonić głowę. Trzeba postarać się ją należycie zrozumieć. Zresztą jak można obrać dobrowolnie drogę posłuszeństwa i świadomie nią kroczyć bez uprzedniego wniknięcia w jej sens i celowość?

Różne sposoby, jakimi nas Bóg prowadzi, mają jedynie na celu przysposobić nas do połączenia się z Nim w dniu, kiedy objawi nam swe Oblicze. Trudność, jaką sprawia współdziałanie z tym Bożym zamysłem, pochodzi stąd, że w obecnym naszym stanie nie potrafimy nawet przeczuwać, czego wymaga podobne spotkanie. Czyż nie trzeba więc, abyśmy już teraz nabyli pokorę, przejrzystość duszy, doskonałą uległość i posłuszeństwo najmniejszym życzeniom Bożym, tak aby te cnoty mogły ujawnić się niezwłocznie w tej najdonioślejszej chwili, która jedynie nadaje sens całemu życiu? Te duchowe sprawności bowiem warunkują siłę i czystość miłości koniecznej do zjednoczenia naszej istoty z Bogiem. Nie dojdziemy do tego, jeśli nie będziemy mieli duszy wdrożonej do posłuszeństwa.

To przysposobienie musi dokonać się w ciągu ziemskiego życia człowieka, człowieka zmysłowego, podległego tyranii ciała i żyjącego wśród ludzkiej społeczności. Dlatego to nawyk posłuszeństwa może zawładnąć nami dogłębnie tylko za pomocą środków dostępnych zmysłom i w pełni ludzkich. Nigdy nie będziemy dość mocno przekonani, że zarówno tu, jak i w każdej innej dziedzinie życia duchowego nie wolno nam nigdy naruszać jedności naszej istoty. Nie jest ona zestawieniem ciała i duszy, krępujących się wzajemnie i połączonych na mocy jakiegoś kompromisu, polegającego na obopólnych ustępstwach. Ludźmi jesteśmy już na wieki wieków, toteż każdy wysiłek zmierzający do tego, byśmy się stali bardziej ludźmi i lepszymi synami Bożymi, powinien również odcisnąć swój ślad na naszym ciele, przeznaczonym do zmartwychwstania. Posłusznym Bogu w sposób duchowy potrafi być tylko człowiek posłuszny całkowicie i po ludzku. A jakże moglibyśmy to osiągnąć inaczej, niż poddając się ludziom, istotom widzialnym.

Jeżeli nie słuchają Mojżesza i Proroków, nawet choćby kto z martwych powstał, nie uwierzą (Łk 16,31).

Łudzimy się poważnie, jeśli chcemy nauczyć się posłuszeństwa w innych warunkach niż te, jakie stawia nam codzienne życie. Do posłuszeństwa można by zastosować słowa św. Jana o miłości:

Kto bowiem nie miłuje brata swego, którego widzi, Boga, którego nie widzi, jakże miłować może? (1 J 4,20).

Poddać swoją wolę znaczy miłować, a także – być posłusznym. Jak możesz sądzić, że jesteś zdolny do posłuszeństwa Bogu, którego nie widzisz, skoro nie potrafisz słuchać brata, który jest tuż przy tobie?

Pan Jezus, chcąc nas stopniowo wdrożyć do posłuszeństwa swej woli, nie mógł uczynić nic innego, jak umieścić nas w szkole posłuszeństwa człowiekowi, i dlatego powiedział o niektórych ludziach:

Kto was słucha, Mnie słucha, kto wami gardzi, Mną gardzi.

Do nauczenia się posłuszeństwa można dojść także drogą krótszą, bardziej stromą i wymagającą większego wysiłku. Podobnie jak w zakresie oderwania się od znikomych dóbr stworzonych mamy – poza nakazami – zachętę Chrystusa do całkowitego ubóstwa, tak i w zakresie posłuszeństwa mamy nie tylko Jego wezwanie do poddania się prawowitej władzy w sprawach zasadniczych, stanowiących o naszej przynależności do Kościoła, ale zachętę do podporządkowania jej całego życia.

Szkołę posłuszeństwa skłonni jesteśmy uważać wyłącznie za pewną ascezę, dyscyplinę, zmierzającą do poskromienia w nas odruchów pychy, abyśmy mogli stać się ulegli i podatni jak trup w rękach tego, który go obmywa. Tę nabytą uległość uważa się zbyt często za narzędzie kształtujące zespoły sprawne w zewnętrznej działalności apostolskiej, jak dobrze zmontowany mechanizm, w którym każdy tryb przyczynia się do funkcjonowania całości. Z tego punktu widzenia zdawać się może, iż wady przełożonych, ich wymagania, a nawet ich słabostki sprzyjają szybszemu urabianiu uległych narzędzi, ludzi wyzutych z siebie, gotowych na wszystko. Stąd już tylko krok do wyciągnięcia wniosku, że jest rzeczą wskazaną, aby przełożony posługiwał się świadomie takimi środkami w interesie powierzonych Jego pieczy podwładnych.

Ujmowanie posłuszeństwa z punktu widzenia ascezy nie jest z pewnością błędne; niemniej asceza jest tylko drugorzędnym aspektem posłuszeństwa w stosunku do jego wartości istotnej, o wiele wyższej, a zbyt często zapoznawanej. Przełożony, który by hołdował wyłącznie tej negatywnej koncepcji celu swojej władzy, zbyt łatwo rozgrzeszy się z błędów w rządzeniu i z własnych wad, a przede wszystkim nie zdoła prowadzić swych zakonników ku doskonałości prawdziwego posłuszeństwa. Nie potrafi nawet wytworzyć klimatu niezbędnego do wyrobienia sobie należytego pojęcia o posłuszeństwie.

Wprawdzie my, którzy jesteśmy zobowiązani do posłuszeństwa, wiemy dobrze, jak nam nieraz twarda ręka jest potrzebna i korzystna. Niektórych korzeni pychy, instynktu władzy, zarozumiałej dufności w słuszność własnego sądu niepodobna wykarczować bez dotkliwych doświadczeń, sięgających boleśnie aż do najskrytszych głębin naszej osobowości. Potrzebujemy tego. Jestem przekonany, że to jest jeden z zamierzonych skutków posłuszeństwa ustanowionego przez Boga, a prawdopodobnie także środek dopuszczony przez Niego w tym celu, aby słabości i błędy nieodłączne od wszelkiej ludzkiej władzy obróciły się ostatecznie na nasze dobro.

W tym znaczeniu wolno twierdzić, że kto słucha, ten nie może błądzić, gdyż zawsze istnieje dla niego wyjście, które – mimo niekiedy przeciwnych pozorów – doprowadzi go w końcu do tym ściślejszego zjednoczenia z Bogiem.

Pan Jezus chciał przede wszystkim przez posłuszeństwo umożliwić nam ciągłe uzgadnianie naszej woli z Jego wolą. „Kto was słucha, Mnie słucha”. Wymaga to od przełożonego, prawomocnie obdarzonego władzą, aby we wszystkich okolicznościach i w zależności od potrzeb ludzi powierzonych jego kierownictwu starał się zawsze dociec, jaka może być w danym wypadku wola Boża. Jakkolwiek żadna obietnica nieomylności nie zabezpiecza tego odcinka rządów w Kościele przed błędami, trzeba jednak wierzyć, że ci, którzy sprawują tę władzę, otrzymują – w miarę swej podatności – siłę i światło potrzebne do należytego Jej wykonywania.

A oto Ja jestem z wami po wszystkie dni, aż do skończenia świata (Mt 28,20). Gdzie bowiem dwaj albo trzej są zgromadzeni w imię moje, tam Ja jestem pośród nich (Mt 18,20).

Chrystus jest z nami. Jest On na pewno z przełożonymi, by udzielać im pomocy, której skuteczność będzie zależała od ich ogólnej gotowości do przyjmowania natchnień Ducha Świętego. Nie można porównywać wykonywanej w Kościele władzy udzielonej przez Boga ze sprawowaniem władzy czysto ludzkiej. Mówiliśmy już, że idzie tu o tajemnicę wiary. Jedynym celem, jaki powinien przyświecać przełożonemu przy wydawaniu rozkazów, powinno być pragnienie doprowadzenia swych braci poprzez własną wolę do ściślejszego zespolenia się z wolą Chrystusową. Taka postawa domaga się możliwie jasnego rozeznania, jaka jest wola Chrystusowa w stosunku do dobra zarówno poszczególnych zakonników, jak i całego zgromadzenia. Przełożony musi starać się poznać, czego miłość Boża żąda w każdej chwili zarówno od jednostek, jak i od całego zespołu. W tym celu powinien z pokorą i nieufnością wobec błędów, w jakie zazwyczaj popada, wykorzystywać wszelkie dostępne mu ludzkie środki. Dopiero poza tą granicą, czyli wówczas, gdy przełożony z całą sumiennością wyczerpał wszystkie przyrodzone środki, jakimi rozporządza, przychodzi kolej na nadprzyrodzoną pomoc Ducha Bożego. Wśród tych zwyczajnych środków jednym z zasadniczych jest współpraca podwładnych, współpraca ufna, szczera, bez zastrzeżeń. Bo jakże bez niej mógłby przełożony odgadnąć, w jakim kierunku ma prowadzić swych braci? Ufna, szczera otwartość wobec przełożonego wymaga nieraz więcej wysiłku i odwagi niż bierne poddanie się nierozważnemu rozkazowi, wydanemu na skutek nieznajomości istotnego stanu rzeczy. Nic nie jest tak niebezpieczne jak osamotnienie przełożonego. Odpowiedzialność za tę fałszywą sytuację spada – przyznajmy się szczerze – częściowo na tych, którzy biernie wyczekują wszystkiego od swych przełożonych. Bo – powtarzam raz jeszcze – przełożeni nie są w stanie odgadnąć tego, czego się im nie mówi.

Jest więc rzeczą ważną, aby posłuszeństwo rozwijało się w klimacie braterskiego zaufania. Otaczanie władzy zakonnej przesadnymi oznakami czci i uniżoności prawie uniemożliwia należyte jej sprawowanie, gdyż utrudnia samorzutne, nieskrępowane zwierzenia i wypowiedzi podwładnych, którym natomiast sprzyjałaby atmosfera prostoty. Posłuszeństwo zwierzchności kościelnej powinno opierać się nie na bojaźni, lecz na pragnieniu uzgodnienia własnej woli z wolą Bożą, co stanowi jedyny wspólny cel zarówno tego, kto słucha, jak i tego, kto rozkazuje. Obydwu łączy więc jednakowa troska, obydwaj zdążają w tym samym kierunku, dlatego też mogą i powinni po bratersku współdziałać w poszukiwaniu woli Jezusa. Taka współpraca nabiera sensu dopiero w świetle żywej wiary, że poprzez wolę przełożonego objawia się wola Chrystusa. Gdy przełożony po wszechstronnym rozpatrzeniu sprawy poweźmie decyzję, podwładny obowiązany jest usłuchać go bez wahania, nie pod wpływem bojaźni czy podziwu dla osoby zwierzchnika ani nawet z miłości ku niemu – jakkolwiek te pobudki mogą dopomagać – lecz przede wszystkim dlatego, że żywa wiara mówi mu, iż spełnia się na nim wówczas obietnica Pana Jezusa:

Kto was słucha, Mnie słucha (Łk 10,16).

Łatwo zrozumieć, jak wielkiego wyrobienia wiary wymaga osiągnięcie stałej sprawności w takiej postawie. Tylko wielka miłość Boga i żywe pragnienie, aby być zawsze złączonym z Nim i z Jego wolą, może uczynić taką postawę zrozumiałą i upragnioną.

Musimy, Mali Bracia, do tego dojść. Powinniśmy w każdym razie usilnie do tego dążyć, mając to ambitne pragnienie, by móc w końcu ofiarować Bogu serce doskonale posłuszne. Tajemnicę posłuszeństwa chrześcijańskiego nie wystarczy pojąć w duchu wiary, nie wystarczy przygotować serce do posłuszeństwa, trzeba ponadto przyzwyczaić się do praktyki posłuszeństwa w konkretnych okolicznościach, trzeba stać się naprawdę posłusznym.

Czemuż to wzywacie Mnie: „Panie, Panie”, a nie czynicie tego, co powiadam? (Łk 6,46).

Nie dojdziemy do tego inaczej jak drogą ciągle powtarzanych aktów posłuszeństwa. Powinniśmy wszyscy współdziałać w tym kierunku; zarówno ci, którzy was kształtują w nowicjacie, jak i wasi odpowiedzialni oraz wasi bracia powinni wam w tym dopomóc. Przekonacie się kiedyś, że zarówno tu, jak i w wielu innych sprawach źródłem siły jest zawsze wzajemna otwartość i braterskie upomnienie, szczerze i chętnie przyjmowane.

Jak z tego widać, istnieją dwie metody wdrażania do posłuszeństwa. Pierwsza – może najczęściej stosowana – polega na stawianiu nowicjusza w obliczu rozlicznych wymagań regulaminu, do którego dołączają się częste, szczegółowe, nieraz upokarzające rozkazy przełożonych. Ten sposób ujmowania posłuszeństwa od strony wybitnie ascetycznej szybciej może prowadzi do zdyscyplinowania woli, do przyzwyczajania się do uległości, a zarazem ujawnia odruchy pychy i miłości własnej. Czy nie grozi on jednak usunięciem w cień obowiązku wyrabiania ducha wiary, wymagającego z konieczności więcej czasu? Czy nie należałoby przede wszystkim tak rozwinąć ducha wiary, aby umożliwiał on dostrzeganie we wszystkich nakazach władzy i reguły spotkania z wolą Chrystusa ? Czyż przełożony, kładąc zbyt wielki nacisk na stronę dyscyplinarną i ascetyczną posłuszeństwa, nie naraża się na zapomnienie o tym, że swej odpowiedzialnej władzy rozkazywania w Imieniu Chrystusa wolno mu używać wyłącznie w celu prowadzenia powierzonych sobie serc i woli ku coraz ofiarniejszej miłości? Nigdy nie podkreśli się zbyt mocno tego powiązania z wolą Chrystusa, stanowiącego istotę posłuszeństwa zakonnego.

To zjednoczenie woli z wolą Bożą stanowi bowiem jedyny cel uzasadniający cały heroizm i wszystkie poświęcenia, jakich wymaga nieraz wierność w posłuszeństwie. Gdyby posłuszeństwo było tylko ascezą lub dyscypliną, jakże byłoby to zniechęcające! Nigdy więc nie podkreśli się dość mocno, jak dalece przełożeni są w sumieniu swym obowiązani do dążenia w sprawowaniu swej władzy do jak najpełniejszej prawdy i jak najdoskonalszej miłości.

Obok tej metody istnieje druga, obierająca sobie za punkt wyjściowy wyrobienie mocnej wiary w obecność Chrystusa w hierarchii Kościoła. Taka metoda wymaga, aby zakonnika dopiero wtedy stawiać wobec licznych i ścisłych nakazów, gdy stopień jego wiary i miłości pozwala mu zrozumieć ich znaczenie i pragnąć ich. Nie chcę przez to twierdzić, że nie należy od samego początku wymagać zewnętrznego podporządkowania się posłuszeństwu. To jest zupełnie oczywiste. Żądania bywają często źródłem odkryć. Uważam tylko, że trzeba być ostrożnym w narzucaniu przepisów i rozkazów wiążących pod posłuszeństwem. W drobiazgach nie należy zbyt pochopnie odwoływać się do zakonnego posłuszeństwa ślubowanego Chrystusowi. Byłby w tym – moim zdaniem – jakiś brak szacunku dla tego świętego depozytu, jakim jest władza rozkazywania w Imieniu Chrystusa, władza ustanowiona przede wszystkim po to, by doprowadzić ludzi do miłości doskonałej. Toteż w tym wyłącznie celu powinniśmy się nią posługiwać. Wymaga to od przełożonego umiejętności śledzenia wzrostu miłości w duszach podwładnych, gdyż jedna tylko miłość może rozbudzić pragnienie złączenia swej woli z wolą Bożą w posłuszeństwie. Nie wymagajmy od podwładnych posłuszeństwa, do którego jeszcze nie dorośli. Wprawdzie przy stosowaniu tej metody postępy w zakresie wdrażania do karności i uległości będą może mniej szybkie, ale czyż jest to cel najważniejszy? Kształtowanie dla Boga dusz całkowicie posłusznych jest dziełem sięgającym głębiej i wymagającym dłuższego czasu. Rok nowicjatu nie zdoła dokonać tego, co powinno być wynikiem i owocem całego życia. Posłuszeństwo, będąc właściwie wyrazem miłości, jest zbyt od niej zależne, by nie miało z nią razem wzrastać. Nie można słuchać, nie kochając, i niepodobna kochać, nie będąc posłusznym temu, kogo się kocha. Posłuszeństwo jest dowodem miłości. Może ono więc i powinno, podobnie jak miłość, rosnąć bez ograniczeń. Od nowicjusza nie należy wymagać takich aktów posłuszeństwa, które – jeśli mają być szczere i autentyczne – wymagają żywszej wiary i serca bardziej uległego. Bo normalnie rzecz biorąc, posłuszeństwo młodego zakonnika nie może jeszcze posiadać tej głębi co posłuszeństwo zakonnika mającego za sobą wieloletnie doświadczenie wymagań miłości. Jednakże w praktyce zauważa się często zjawisko wręcz przeciwne. Przyznaję wprawdzie, że jest również rzeczą normalną, aby młody człowiek był bardziej uległy, podatny i pokorny, gdyż musi więcej nauczyć się od innych i od samego życia niż człowiek dojrzały. Jednak ten fakt, mimo że stanowi nieodzowne, ludzkie podłoże posłuszeństwa Bogu, nie zdoła go jednak zastąpić. Posłuszeństwo ślubowane Chrystusowi na ręce Kościoła wypływa z wiary i miłości nadprzyrodzonej; jako takie powinno ono więc wzrastać z wiekiem i dojrzewaniem wewnętrznym. Nie ulega wątpliwości, że wyrazi się ono w inny sposób u młodzieńca niż u człowieka dojrzałego i doświadczonego.

Chcąc kogoś wdrożyć do prawdziwego posłuszeństwa, powinno się więc uwzględnić to prawo wzrastania i prowadzić zakonnika poprzez różne okresy jego współżycia z Bogiem, ku stałemu postępowi w posłuszeństwie. W naszych Wspólnotach powinno być rzeczą normalną, aby Mały Brat, który od kilku już lat służy Bogu, był bardziej posłuszny niż nowicjusz.

Nie uczynicie postępów w posłuszeństwie, Mali Bracia, jeśli nie będziecie go często praktykować. Prosiliście mnie o wskazówki właśnie w tej dziedzinie. Niektórzy z was bywali niekiedy zaskoczeni tym, że w Braterstwach przełożeni są mało wymagający pod względem posłuszeństwa, że często nie mają śmiałości powzięcia wyraźnej decyzji, pozostawiając każdemu inicjatywę i odpowiedzialność za własne czyny. Takie postępowanie, gdyby było zbyt daleko posunięte lub uznane za obowiązującą zasadę, istotnie uniemożliwiałoby wszelkie praktykowanie ślubu posłuszeństwa.

Jednakże było ono może konieczne w okresie początkowym, kiedy odpowiedzialni – jeszcze młodzi i niedoświadczeni – mogli się obawiać, że przez niewłaściwe decyzje ograniczą może działanie Ducha Bożego w duszach swych braci. To dobrze, że zdajecie sobie sprawę z szacunku należnego działaniu Bożemu w duszach braci, którymi macie kierować, oraz z tego, że władza, jaką sprawujecie, wymaga od was rzetelnej współpracy z Duchem Świętym, bez którego nie może powstać żadne dzieło prawdziwej miłości. Wiem także, iż w zaraniu każdej fundacji, kiedy to Bóg w sposób bardziej bezpośredni i osobisty kładzie swą pieczęć na zespołach i na każdym z braci z osobna, swobodne działanie Ducha Świętego musiało mieć pierwszeństwo przed zbyt rygorystycznym kierownictwem, narażonym zawsze na niebezpieczeństwo wtłoczenia w zbyt ciasne ramy ideału, któremu jeden tylko Bóg może nadać pełne jego znaczenie i pełnię życia. Niemniej odpowiedzialni powinni obecnie coraz bardziej uświadamiać sobie swoją rolę i odgrywać ją zarówno bez onieśmielenia, jak i bez zarozumiałości, będąc zawsze gotowi korzystać z doświadczeń, z rad swoich Braci i z natchnień Ducha Świętego. Proszę was, Mali Bracia odpowiedzialni, nie bądźcie zbyt nieśmiali, ale pozostańcie zawsze pokorni. Dopóki wasi Bracia będą mogli wam wszystko powiedzieć, będą trwali w ścisłej łączności z wami, nie obawiam się poważniejszych odchyleń. Umiejcie stawiać sprawę jasno i śmiało. Nie obawiajcie się zanadto sprawić Bratu przykrości, żądając od niego bardziej ofiarnego wysiłku, którego by może nie miał odwagi podjąć bez wyraźnego nakazu. Nie zapominajcie również, że istnieje pewna dziedzina decyzji codziennych, które z natury swej nie dotyczą żadnych wartości moralnych i nie wiążą się z ideałem Braterstw. Nastrój ciągłego niezdecydowania jest bardziej szkodliwy niż wytyczne, może nawet nie bezbłędne, ale jasno określone. Mają one przynajmniej tę zaletę, że w ogóle istnieją, że są wyraźne i umożliwiają Braciom złączenie się przez posłuszeństwo z wolą Jezusa. Wszyscy odpowiedzialni powinni w bieżącym roku zwrócić na to szczególną uwagę.

Nie obawiajcie się wymagać, żądać tego, na co niejeden Brat nie potrafi może jeszcze zdobyć się o własnych siłach. Wskazujcie im drogę i napominajcie ich. Jakże moglibyście pozwolić, by nieład, oziębłość, lenistwo, opieszałość w modlitwie czy egoizm wkradły się w nasze zgromadzenie, i nie uczynić wszystkiego, co w waszej mocy, aby temu zapobiec, zwracając Bratu uwagę i wskazując mu właściwą drogę? Czyż macie czekać, aż sam zda sobie z tego sprawę? A jeżeli nie potrafi? Jeżeli inni cierpią z tego powodu? Jeżeli psuje to nastrój panujący w Braterstwie? Mali Bracia odpowiedzialni, nie wolno wam tego czynić! Zabierzcie się odważnie do dzieła, ufni w wielkoduszność waszych Braci, których chwiejna wola może czeka tylko na waszą pomoc, aby się dźwignąć. To właśnie wzięcie na siebie przez wszystkich, a zwłaszcza przez przełożonego, pełnej odpowiedzialności za każdego Brata stanie się siłą, która uodporni nasze Wspólnoty na szkodliwe działanie czasu.

Żądając od odpowiedzialnych, by uczynili wysiłek i nauczyli się sprawować władzę w imieniu Chrystusa i dla Niego, żądam zarazem wysiłku od was wszystkich, abyście się przyzwyczaili wychodzić naprzeciw posłuszeństwu.

Nasze małe Braterstwa o bardzo giętkim regulaminie, gdzie każdy Brat idzie do pracy w inną stronę i o innej porze, bywają narażone na to, że nastręczają rzadkie tylko sposobności do praktykowania posłuszeństwa. To wielka szkoda, którą widzi się, gdy się zrozumie znaczenie posłuszeństwa w prowadzeniu nas do miłości pozbawionej złudzeń. Temu niebezpieczeństwu można jednak nie tylko zapobiec, ale można ponadto dostrzec w nim sposobność do bardziej osobistego posłuszeństwa. Istnieją pewne formy życia zakonnego, w których zakonnicy są niejako zmuszeni do posłuszeństwa, gdyż po prostu trudno im się od niego uchylić. Głos klasztornego dzwonka, rozkład zajęć, modlitwy w chórze, przepisy regulaminu – wszystko to jest ściśle ustalone. Zakonnik jest ciągle stawiany wobec konieczności bezzwłocznego posłuszeństwa, nie może mu się wymknąć. Przy takim trybie życia grozi zawsze niebezpieczeństwo biernego posłuszeństwa. U nas natomiast ten rodzaj posłuszeństwa jest prawie niemożliwy. W naszych Braterstwach posłuszeństwo będzie czynne albo nie będzie go wcale. Chcę przez to powiedzieć, że każdy Brat powinien wychodzić naprzeciw posłuszeństwu, powinien o nim myśleć, pragnąć go, chętnie poddawać swoją działalność temu błogosławieństwu Chrystusa, jakim jest posłuszeństwo. Potrzeba na to czujnego ducha wiary i umiejętności nabycia przyzwyczajenia, które niełatwo przychodzi usposobieniom roztargnionym lub samowolnym. Jeśli nie będziecie sami zwracali się do odpowiedzialnego, by zasięgnąć jego rady i wasze czynności – choćby zupełnie błahe – poddać jego decyzji, nie będziecie posłuszni. Mały Brat zaś nie powinien dopuszczać takiej możliwości. Macie zwracać się do odpowiedzialnego nie dlatego, że się z nim dobrze rozumiecie lub macie zaufanie do jego zdania, lecz jedynie w celu okazania Chrystusowi swej miłości nie słowami, lecz przez dbałość o uzgadnianie z Nim wszystkich waszych uczynków. Zaznaczam, że poprzez zgodę waszego odpowiedzialnego spływa na wasze czyny błogosławieństwo Chrystusa. Jeżeli kochacie Jezusa, będziecie stale zwracali się do tej Jego woli, obecnej w waszym codziennym życiu.

Nie każdy, który mówi: „Panie, Panie” – wejdzie do Królestwa Niebieskiego. Ale kto wypełnia wolę Ojca mego, który jest w niebiesiech, ten wejdzie do Królestwa Niebieskiego (Mt 7,21).

To jest znacznie trudniejsze niż spieszyć na głos dzwonka lub przestrzegać regulaminu. Ale dopiero to jest posłuszeństwem prawdziwym, dobrowolnym, tym posłuszeństwem, które zbliża do Chrystusa. Co zaś się tyczy sposobu postępowania i rodzaju spraw, jakie należy poddawać decyzji przełożonego, to będą one zawsze trochę zależne od charakteru poszczególnych Braci. Częste i drobiazgowe zasięganie zdania odpowiedzialnego nie stanowi jeszcze sprawdzianu wewnętrznego posłuszeństwa. Ktoś z natury drobiazgowy może w tym nawet przesadzić, a nie będzie przez to doskonalej posłuszny niż drugi, który pod wpływem wrodzonego roztargnienia lub dlatego, że ujmuje zagadnienia bardziej całościowo, będzie poddawał decyzji przełożonego tylko sprawy większej wagi. Obowiązkiem każdego jest starać się prostować te swoje indywidualne skłonności, a w czasie godzin szczerości odpowiedzialni i współbracia powinni zwracać wam uwagę na niedociągnięcia w posłuszeństwie.

Ilekroć odwołujecie się do sądu przełożonego, starajcie się przede wszystkim o zupełną szczerość z samym sobą. Skoro waszą rzeczą jest powziąć samodzielnie jakiś zamiar, zanim go przedłożycie odpowiedzialnemu, nie polegajcie wyłącznie na jego ocenie celowości i wartości tego zamiaru. Zanim poprosicie o pozwolenie, zadajcie sobie trud rozważenia wszystkich za i przeciw. Zapytajcie siebie szczerze, co sami doradzilibyście w danym wypadku Bratu, chcąc, aby pozostał wierny swemu powołaniu. Nie starajcie się uzyskać zgody odpowiedzialnego na to, co sami uważacie za zwykłą zachciankę czy objaw małoduszności. Nie wykorzystujcie jego nieśmiałości lub chwilowego zmęczenia, by wymóc na nim zgodę na coś, o czym sami wiecie, że jest w gruncie rzeczy zwykłym tchórzostwem. To nie jest ani szczere, ani uczciwe. Tak pojęte posłuszeństwo przestałoby być współpracą w prawdzie w celu zjednoczenia się z wolą Bożą.

W praktyce posłuszeństwo bywa często trudne. Nie potrzebuję tu wyliczać przeszkód i cierpień, jakie można napotkać na drodze posłuszeństwa. Posłuszeństwo rozwija się na płaszczyźnie niewidzialnej, Bożej rzeczywistości, stanowiącej jego jedyne uzasadnienie. Toteż podobnie jak miłość, nie może ono osiągnąć doskonałości bez heroizmu. Z chwilą, kiedy opuścicie płaszczyznę wiary, nie potraficie już być posłuszni. Potkniecie się o lada trudność, a wszystkie zastrzeżenia, jakie można wysunąć przeciwko posłuszeństwu, opadną was ze zdwojoną siłą.

Niektóre z tych zastrzeżeń odnoszą się wyłącznie do pewnej fałszywej koncepcji posłuszeństwa; to więc, co powiedzieliśmy wyżej, powinno usunąć większość waszych trudności. Tak na przykład zarzut, że posłuszeństwo krępuje samodzielność i niweczy poczucie odpowiedzialności, upada wobec czynnego posłuszeństwa, które jest – przeciwnie – świadomą i dobrowolną współpracą z wolą Bożą, zwłaszcza jeśli będziecie wiernie przestrzegali obowiązku informowania tych, którym przypada powzięcie decyzji, dostarczając im wszystkich danych potrzebnych do właściwej oceny.

Powinniście również nauczyć się rozstrzygać samodzielnie jedyną rzeczywistą trudność, jaką sprawia posłuszeństwo, mianowicie trudność w wykonaniu rozkazu, który wydaje się jawnie niesłuszny lub sprzeczny z prawdą. Jeśli odpowiedzialny, mimo zwróconej mu uwagi, nie cofa swego postanowienia, wiedzcie, że powinniście go usłuchać, że pozostaje wam tylko szczerze i mężnie podporządkować mu swój osąd. Przez „swój osąd” rozumiem to, że w danym wypadku uznajemy wobec Boga za rzecz dobrą i dla nas właściwą postąpić zgodnie z otrzymanym rozkazem, a to ze względu na autorytet Boga. Powinniście to uczynić rzetelnie i według życzenia przełożonego. W sprawach ważnych wolno wam oczywiście, jeśli uznacie to za wskazane, odwołać się do wyższej władzy. Rozum wasz buntuje się może na myśl, że posłuszeństwo może was zmusić do postępowania w sposób mniej właściwy czy mniej doskonały, niż gdybyście sami powzięli decyzję. Może wam się wydawać, że jest w tym jakieś uchybienie prawdzie. Nie podzielam tego zdania. Pełna prawda obejmuje nie tylko świat widzialny, porządek doczesny, ale i świat niewidzialny, którego dosięgamy przez wiarę. Powtarzam, że poza dziedziną wiary posłuszeństwo zakonne pozostanie zawsze niezrozumiałe. Czyż w tej dziedzinie jednak istnieje jakaś wartość większa nad jedność i spoistość tej instytucji ustanowionej przez Chrystusa, jaką jest Kościół? Jeżeli niektórzy ludzie są rzeczywiście wyrazicielami woli Chrystusowej, to są nimi w sposób bezwzględny. Chrystus wiedział, że niebezpieczeństwo ludzkiej pomyłki zawsze grozi, i zgodził się na nie. Lepiej, żeby Kościół istniał z tym niebezpieczeństwem błędu, niż żeby nie istniał wcale. Ze sprawą władzy w Kościele ma się rzecz podobnie jak z nierozerwalnością małżeństwa: zgoda na jeden wyjątek poderwałaby ją raz na zawsze. Trzeba przyznać, że prawo czy instytucja mające na celu doskonalenie ogółu mogą w poszczególnych wypadkach wydawać się niesprawiedliwe i godzić w dobro niektórych jednostek. W takim właśnie położeniu znajdziecie się, ilekroć otrzymany rozkaz wyda się wam bezpodstawny, a mimo to – jako wydany przez prawowitą władzę – będzie autentycznym wyrazem woli Chrystusowej. To powszechne i trwałe dobrodziejstwo, jakim jest dla nas i dla wszystkich wiernych istnienie hierarchii obdarzonej przywilejem Boskiej władzy, wyrównuje z nawiązką częściowe i sporadyczne niedociągnięcia w sprawowaniu tej władzy przez zwierzchników niepozbawionych ludzkiej ułomności. Niemniej powinniśmy dokładać wszelkich starań, aby tacy przełożeni zdarzali się jak najrzadziej. Nie będę powtarzał tego, co już powiedziałem o poważnej odpowiedzialności ludzi sprawujących władzę.

Należy być bardzo ostrożnym w powątpiewaniu o słuszności zdania naszych przełożonych. Wiek i znajomość ludzi przekonają was, jak łatwo o jednostronny pogląd na jakąś sprawę, jak często przypisujemy znaczenie temu wszystkiemu, co nas osobiście obchodzi, upierając się przy jakimś pomyśle jedynie dlatego, że wyszedł on od nas. Gdybyście sprawiedliwie sądzili samych siebie, doszlibyście do wniosku, że w sprawach nieistotnych wasz odpowiedzialny ma co najmniej tyle samo danych do wyrobienia sobie o nich trafnego sądu co i wy. Zresztą jedną z korzyści posłuszeństwa jest właśnie to, że zmusza was ono niekiedy do rewizji jakiegoś poglądu i do ponownego przemyślenia powziętej decyzji. Poza wypadkami oczywistego błędu powinniśmy zawsze z góry zakładać, że przełożeni mają słuszność. Bywają zaś umysły krytyczne, które wręcz przeciwnie, bez dostatecznego powodu zawsze z góry uprzedzają się do ich postanowień. Nie będę tego przedmiotu szerzej omawiał, gdyż sądzę, że dałem już wam pod tym względem wystarczające wskazówki.

Nie wiemy wszystkiego, a to, co wiemy, nie jest wolne od błędu. Świadomość tej prawdy połączona z pragnieniem coraz lepszego poznania przez przyjmowanie wiedzy od tych, którzy nam jej mogą udzielić, sprawi, że będziemy mieli umysł zawsze otwarty, gotowy wykorzystywać każde pouczenie. Wtedy dopiero będziemy naprawdę pouczeni zarówno przez Boga, jak i przez ludzi czy rzeczy. Usposobienie, które nazywamy podatnością, w szczególny sposób ułatwia nam przyjmowanie pouczeń od Boga i Kościoła. A zatem podatność jest podstawą umysłu właściwą układowi rzeczywistości doczesnej, posłuszeństwo zaś – nastawieniem woli odpowiadającym porządkowi ustanowionemu przez Boga.

Nie chciałbym skończyć bez powiedzenia choć paru słów o posłuszeństwie Kościołowi w sprawach większej wagi, związanych z jego posłannictwem nauczycielskim. Chodzi zarówno o poglądy teologiczne i przepisy liturgiczne, jak i o pewne zapatrywania na działalność doczesną, społeczną oraz praktyczną postawę obowiązującą chrześcijan wciągniętych do współpracy z ludźmi lub stronnictwami wyznającymi doktryny o zasadach sprzecznych z nauką Chrystusa.

Właśnie w tej dziedzinie posłuszeństwo sprawia niektórym największe trudności, kiedy to doktrynalne lub praktyczne wskazania Kościoła wydają się im jawnie sprzeczne ze zdrowym przystosowaniem się do zagadnień narzucających się świadomości współczesnej lub też niezgodnej z postępem w dziedzinie organizacji społeczności doczesnej.

Sądzę, iż warto wam przypomnieć, w jakich granicach doktrynalne pouczenia Kościoła żądają od was podporządkowania sposobu myślenia, czyli samego rozumu. Zakres ten bowiem nie pokrywa się jedynie z zakresem nieomylności Kościoła, lecz obejmuje także i tę dziedzinę, w jakiej Kościół, przy Boskiej pomocy, stale spełnia swoją misję nauczania ludzi. Kościół bowiem, jako strażnik prawdy – co należy do przywilejów jemu tylko właściwych – uczestniczy przez swą jurysdykcję w królewskiej władzy Chrystusa, który jest Królem umysłów. Ilekroć wchodzi w grę przywilej udzielony przez Chrystusa św. Piotrowi i jego następcom, ilekroć Kościół poucza nas w imieniu Boga, tylekroć powinniśmy z uczuciem ufnej, synowskiej wiary poddać mu swój rozum jak samemu Bogu. Uważam jednak, że nie tylko orzeczenia o charakterze dogmatycznym, lecz wszelkie ogólne wytyczne, wyrażone uroczyście w encyklikach papieskich, domagają się od nas takiegoż podporządkowania rozumu. Doniosłość encyklik papieskich bywa różna w zależności od przedmiotu, jakiemu każda z nich jest poświęcona, i od stopnia powszechności zawartej w niej nauki. Lecz jakkolwiek nie każda łączy w sobie wszystkie warunki poręczające nieomylność, to jednak są one tak dobitnym wyrazem poglądów Kościoła w jego roli strażnika prawdy, że wydaje mi się niemożliwe, aby wierny syn Kościoła mógł nie poddać im swego rozumu z całym zaufaniem, jako nauce samego Chrystusa. Co zaś tyczy się was, Mali Bracia, to proszę jak najusilniej, abyście zawsze, bez najmniejszego wahania przyjmowali uroczyste wypowiedzi Najwyższego Pasterza, nauczającego Kościół, abyście za wszelką cenę i bez względu na następstwa przyjmowali je zawsze w duchu żywej wiary. Nie ma rzeczy, którą by nam wolno było stawiać ponad wierność Kościołowi Chrystusowemu. Bo cóż nam wtedy pozostanie? Do kogo zwrócimy się na tej ziemi po wiedzę o nadprzyrodzonych tajemnicach Boga, Kościoła i odkupionej ludzkości?

Również do wszystkich innych orzeczeń Rzymu, jego przestróg i nakazów powinniśmy się odnosić z najgłębszym szacunkiem i uległością. Powinniśmy z całej duszy wierzyć, że Kościół ma prawo rządzić nami w imieniu Chrystusa, a rzetelna uległość nie wyjdzie ostatecznie nigdy na szkodę szerzenia się na ziemi dobra, a przede wszystkim Królestwa Ewangelii. Kościół jest przeważnie o wiele bardziej dalekowzroczny niż my, a skutki odchyleń od jego nauki mogą nieraz ujawnić się dopiero po upływie kilku pokoleń. Dzieje Kościoła mogą nam – w razie potrzeby – dostarczyć na to wiele przykładów. Wmieszani między ludzi, którzy cierpią i nie ogarniają szerszych widnokręgów, bywamy w swym porywie ofiarnej miłości narażeni na jednostronność sądu. Nie potrafimy zrozumieć, że właśnie w interesie ludzi, których może ze zbyt wielką skwapliwością pragniemy pozyskać, powinniśmy nawet w działalności apostolskiej uwzględniać wymagania, jakie stawia nam konieczność pełnej zgodności ze wszystkimi aspektami prawdy. Nieustępliwa zgodność z wyznawaną prawdą może być poczytana za brak realizmu i daremny wysiłek duchowy, zwłaszcza gdy ogranicza ona choćby chwilowo wydajność pracy apostolskiej. Wynikająca stąd rozterka może człowieka oddanego pracy apostolskiej doprowadzić do zupełnego załamania się i wewnętrznego buntu, zwłaszcza jeśli znajduje się w otoczeniu chrześcijan oziębłych i duchowieństwa nieświadomego współczesnych potrzeb, gdy natomiast obok niego inni ludzie walczą skutecznie dzięki temu, że ich działalność jest ożywiona trzeźwym, systematycznym realizmem, nieskrępowana przez żadne względy natury duchowej, a krzepiona tą siłą, jaką daje człowiekowi świadomość polegania wyłącznie na sobie.

Raz jeszcze powtarzam, że nigdy nie potraficie z tego wybrnąć inaczej, jak w oparciu o wiarę w całą rzeczywistość świata nie tylko widzialnego, przyrodzonego, ale i niewidzialnego, nadprzyrodzonego. Mali Bracia, nie ma innego wyjścia poza szczerym, wielkodusznym, jawnym posłuszeństwem Kościołowi Piotrowemu. Musimy wierzyć, że jedynie z nim możemy dokonać dzieła naprawdę trwałego, dzieła, które się ostoi w skali całej ludzkości zmierzającej ku Chrystusowi, choćby nawet Kościół wydawał się nam chwilowo jak gdyby pokonany i wyprzedzony przez „synów tego świata”. Jako synowie Kościoła bowiem walczymy o Królestwo, które nie jest z tego świata.

Oto na pozór daleko odbiegłem od Braterstw. A jednak mówiąc wam o posłuszeństwie, nie mogłem nie dotrzeć w końcu aż do Następcy św. Piotra. Istnieje jedno tylko posłuszeństwo, na mocy bowiem jednej i tej samej zasady i z jednakową gotowością będziecie posłuszni zarówno waszemu młodemu odpowiedzialnemu, jak i Ojcu Świętemu. Ślub posłuszeństwa zobowiązuje was tyleż samo w stosunku do jednego, co i do drugiego. Można tu zastosować słowa Pana Jezusa: Kto wierny jest w małym, i w większym wierny będzie (Łk 19,7).

Niech was nie przeraża ani słowo „posłuszeństwo”, ani życie w posłuszeństwie. Niektórzy synowie Kościoła nie mają już odwagi wymawiać tego wyrazu i jakby wstydzą się, że Chrystus postawił im takie wymaganie. A jednak On to pierwszy dał nam przykład prawdziwego posłuszeństwa. Bądźcie dumni, że możecie słuchać Chrystusa, Kościoła i jego przedstawicieli. Umiejcie okazać należny szacunek osobom sprawującym władzę. Nie obawiajcie się mówić o posłuszeństwie i żądać posłuszeństwa. Jest ono najsilniejszym czynnikiem zjednoczenia w miłości. Mówiłem wam już, że posłuszeństwa domaga się sama logika miłości. Co więcej, posłuszeństwo jest nieodłącznym objawem miłości. Ono to stanowi podstawę hierarchicznej jedności wszelkiej wspólnoty chrześcijańskiej. Bez niego nie może być prawdziwej jedności. Za mało podkreśla się, że miłość bez posłuszeństwa nie zdoła stworzyć zhierarchizowanej jedności stanowiącej o prawdziwym zespoleniu każdej społeczności. A zatem i między Braterstwami nie będzie jedności, jeśli Mali Bracia nie będą naprawdę posłuszni.

XIV. List z Saint Gildas

Saint Gildas, 17 marca 1957

Kochani Mali Bracia!

Korzystam z kilku dni wytchnienia w Saint Gildas, by napisać do was nieco dłuższy list przed świętami Wielkiejnocy i podzielić się z wami pewnymi myślami, które mi się nasunęły w ciągu ostatnich miesięcy. Idzie mi o naszą wierność Chrystusowi Panu i Jego wezwaniu, wierność w rzeczach zarówno małych, jak i wielkich, zarówno w połowie drogi naszego życia zakonnego, jak i na jej początku.

Bieg czasu grozi nam – jak zresztą każdemu ludzkiemu przedsięwzięciu – niebezpieczeństwem zatarcia ideału, który nam przyświecał, oraz zmniejszeniem wysiłku w dążeniu do jego urzeczywistnienia, co może w końcu doprowadzić do pogodzenia się z przeciętnością w świętości. Wraz z upływem czasu i nastaniem wieku dojrzałego zjawia się pokusa pewnego kompromisu pomiędzy nadprzyrodzonymi wymaganiami miłości Bożej a wymaganiami naszej dojrzałej osobowości. Z każdym rokiem coraz większa liczba Małych Braci dochodzi do przełomowego okresu w życiu duchowym, kiedy to trzeba dokonać ostatecznego wyboru pomiędzy Jezusem a światem, pomiędzy heroizmem miłości a przeciętnością, pomiędzy krzyżem a pewnym wygodnictwem, pomiędzy świętością a rzetelnym przestrzeganiem zobowiązań zakonnych. Do tegoż wieku dojrzałego dochodzi również całe nasze zgromadzenie. Czyżbym sam tylko odczuwał to niebezpieczeństwo spowszednienia oraz trwogę przed ogromem dzieła, jakiego Jezus pragnąłby dokonać przez swych Małych Braci, kiedy stwierdzam, jak w rzeczywistości wygląda nasze dorastanie do wymagań Jezusa, wzywającego nas do towarzyszenia Mu w Jego wędrówkach po świecie? Zwracam się dziś raczej do starszych Braci, znających życie zakonne, niż do nowicjuszy, jakkolwiek i tym ostatnim na pewno bardzo się przyda przyjrzenie się trzeźwo i z całą odwagą tej postaci, jaką w niedalekiej przyszłości przybiorą dla nich wymagania życia zakonnego. Nauczyć się przeżywać wielkodusznie wszystkie kolejne etapy wzrastania Chrystusa w nas jest rzeczą równie ważną jak dobry początek, którym było opuszczenie wszystkiego, by pójść za Jezusem, wówczas kiedy to Jego pierwsze wołanie doprowadziło nas do nowicjatu. Wytrwałość jest tu sprawą zasadniczą, bo na nic się nie zda rozpoczynać, jeśli się nie idzie do końca. Brat Karol od Jezusa pozostał do końca życia wierny temu hasłu swej rodziny, które mu było tak drogie: „Kiedy się wyruszyło, aby czegoś dokonać, nie wolno wracać, nie dokonawszy tego”. Nie wystarczy porzucić łodzi i sieci, by przez czas jakiś towarzyszyć Jezusowi. Trzeba dojść aż na Golgotę, by przyjąć jej naukę i owoce, trzeba przy pomocy Ducha Świętego dotrzeć aż do kresu życia, które powinno zakończyć się w doskonałej miłości Bożej.

Daleko ważniejsze, niż się na ogół sądzi, jest należyte zrozumienie znaczenia odpowiedzi danej przez Chrystusa Pana apostołom, gdy tamci zdumieli się na myśl o trudnościach, nieodłącznych od drogi rad ewangelicznych:

U ludzi to niemożliwe, ale nie u Boga, wszystko bowiem możliwe jest u Boga (Mk 10,27).

To twierdzenie Chrystusa Pana i ta obietnica przepełniająca nadzieją nie dotyczą wyłącznie podniebienia, bogactw i trwania w czystości, ale wszystkich w ogóle wymagań życia zakonnego, takich jak posłuszeństwo, modlitwa, miłość. Jak dotąd wierzyliśmy oczywiście w to, co Pan Jezus powiedział, nie mieliśmy jednak pojęcia, jak daleko taka niemożliwość może sięgnąć w naszym osobistym życiu, ani w jaki sposób może się ona przejawiać.

Wydaje mi się, że z tego punktu widzenia można rozróżnić jak gdyby trzy etapy w normalnym rozwoju życia zakonnego.

Na pierwszym etapie nie stwierdzamy jeszcze doświadczalnie ludzkiej, przyrodzonej niemożliwości życia w zgodzie z nadprzyrodzonym porządkiem rad ewangelicznych. W młodości bowiem zachodzi jak gdyby pewna współzależność pomiędzy wielkodusznymi wymaganiami przyrodzonego usposobienia a wezwaniem Jezusa do opuszczenia wszystkiego, by iść za Nim. Nie wydaje się nam, aby ubóstwo, czystość, posłuszeństwo, modlitwa, miłość przedstawiały jakieś niepokonalne trudności. Zresztą boska pedagogika Mistrza także przyczynia się poniekąd do utrzymania nas w złudzeniu, bez którego nikt nie zdobyłby się na odwagę, by wszystko rzucić, pójść za Jezusem i dźwigać Jego Krzyż. Zresztą, dopóki jesteśmy młodzi, wymagania świętości jawią się nam pod postacią swych najbardziej widocznych, powiedziałbym, niemal przyrodzonych możliwości urzeczywistnienia. Ubóstwo na przykład będzie się nam przedstawiało przede wszystkim jako wyzbycie się dóbr materialnych. Będziemy nawet dość wymagający pod tym względem, a dla niejednych stanie się to nawet czymś w rodzaju wyczuwalnej potrzeby, której zaspokojenie będzie ich darzyło prawdziwą radością. Dzieje się tak dlatego, że Jezus rozszerza nam serca i takiego właśnie nastawienia żąda od początkującego. Mamy zresztą wówczas bardzo osobiste poglądy na tę sprawę, gdyż trudno ich nie mieć, kiedy się jest młodym i różne naturalne, samorzutne pragnienia przynaglają nas do tego, aby być ubogim w taki czy inny sposób. Nie, ubóstwo materialne nas nie przeraża.

Tak samo ma się rzecz z posłuszeństwem, które nie wyjawiło nam jeszcze swych prawdziwych wymagań. Życie zakonne jest dla nas jeszcze nowością, jest jeszcze całe przed nami. Toteż dopóki czujemy, że możemy się czegoś nauczyć od starszych Braci, jesteśmy odruchowo ulegli i darzymy naszych odpowiedzialnych pełnym zaufaniem. Nie twierdzę, że nie przedstawia to w ogóle żadnych trudności, lecz po prostu że nie mamy jeszcze pojęcia o wszystkim, co zawiera w sobie tajemnica posłuszeństwa.

Co się tyczy czystości, to sprawia ona nam wprawdzie pewne trudności wspólne wszystkim młodym, mimo to jednak patrzymy ufnie w przyszłość, bo serca nasze bywają przepełnione miłością do Jezusa, miłością jak dotąd niemal zawsze mniej lub bardziej wyczuwalną. Na ostrzeżenie, z jakim Jezus zwrócił się do Piotra, gotowi jesteśmy jak on odpowiedzieć bez najmniejszego wahania:

Panie, z Tobą gotów jestem do więzienia iść i na śmierć! (Łk 22,33).

Nie stanowi to dla nas jeszcze żadnego problemu. Oczywiście przychodzą czasem chwile ciężkie, ale mijają niebawem i oto Pan jest znów tuż przy nas. W Ewangelii dostrzegamy jeszcze nieprzebrane bogactwa i codziennie odkrywamy w niej coś nowego. Nauka teologii olśniewa nas wspaniałością tajemnic Bożych. Jesteśmy uszczęśliwieni, że Jezus nas powołał i ani przez chwilę nie wątpimy, że potrafimy pozostać Mu wierni.

Miłość wydaje się nam łatwa, jakkolwiek niejedni wśród naszego otoczenia wytykają nam może poważne uchybienia; ufamy jednak, że po kilku szczerych, wspólnych godzinach szczerości i przy pomocy Braci damy sobie z tym radę. I rzeczywiście już w nowicjacie oraz w pierwszych latach naszego życia zakonnego stwierdzamy wyraźne postępy w tej dziedzinie. Istnieje jednak pewien wymiar miłości, którego nie zdążyliśmy jeszcze poznać, toteż często swą niezręcznością i brakiem subtelności sprawiamy innym dotkliwą przykrość. Nasza miłość jest jeszcze bardzo ludzka, jej samorzutne odruchy są jeszcze bardzo przyrodzone i często odczuwamy jakąś powszechną życzliwość dla wszystkich ludzi. Stać się bratem tych ludzi, którzy są nam dalecy i tak od nas różni, wydaje się nam rzeczą zupełnie prostą. Pilno nam już znaleźć się wśród nich, stać się jednym z nich. Wszystko w nich wydaje się nam dobre, sympatyczne i jesteśmy najzupełniej gotowi darzyć ich przyjaźnią. Nie dopuszczamy, by ich krytykowano, i surowo potępiamy każdego, kto nie wykazuje takiego samego entuzjazmu. Co nie przeszkadza, że bywamy często nieznośni dla innych i zniechęcamy się przy pierwszej trudności. Przeważnie jednak nie zastanawiamy się nad tym, a nawet często tego nie dostrzegamy.

Długotrwała modlitwa myślna jest z pewnością tym, co najczęściej wydaje się nam z początku najtrudniejsze. Jednak łaski nowicjatu oraz pragnienie okazania Jezusowi naszej miłości ułatwiają nam wierność modlitwie. Zresztą bywamy niekiedy oświecani na modlitwie, toteż zdaje się nam, że przy dobrej woli potrafimy bez trudu wytrwać w tym składaniu Jezusowi dowodów miłości. Łatwo wzruszamy się na widok ludzkiego cierpienia czy otaczającego nas zła i te wszystkie wrażenia pragniemy przedstawić Panu Jezusowi w modlitwie. Stanowi to dla nas pewną pomoc, toteż obawiamy się czasem, aby brak łączności z ludźmi nie pozbawił nas jednej z głównych pobudek do ofiarności w modlitwie.

Tak! Wydaje się nam, że tym wszystkim wymaganiom życia Małego Brata, z którymi spotkaliśmy się w nowicjacie i w ciągu pierwszych lat spędzonych w zgromadzeniu, potrafimy przy odpowiedniej stanowczości pozostać wierni. W każdym razie nawet w chwilach przygnębienia – gdyż i one się zdarzają – wszystko to wydaje się nam, jak zapowiadał Pan Jezus, całkowicie możliwe. Trudne – tak. Niemożliwe – doprawdy nie dla tego, kto ma choć trochę odwagi.

Z biegiem lat jednak i pod działaniem łaski Bożej powoli, niepostrzeżenie wszystko to zaczyna się zmieniać. Ludzki entuzjazm ustępuje miejsca jakiemuś zobojętnieniu na sprawy nadprzyrodzone. Chrystus Pan wydaje się nam coraz bardziej daleki. Przychodzą dni, gdy ogarnia nas znużenie i nawiedza pokusa pogodzenia się z tym, że się mniej modlimy lub modlimy tylko z obowiązku. Czystość zaczyna nam sprawiać coraz większe trudności, których istnienia nie domyślaliśmy się nawet. Pojawiają się zupełnie nowe pokusy. Czujemy w sobie jakąś ociężałość, jesteśmy coraz bardziej skłonni do szukania przyjemności zmysłowych. Skądinąd znów, niemal bezwiednie, nie dostrzegając tego nawet, a w każdym razie nie widząc w tym nic złego, zaczynamy dążyć do coraz większej samodzielności z pominięciem przełożonych. Szczerość wydaje się nam mniej potrzebna, a miłość – znacznie trudniejsza. Konieczność przystosowania się do ludzi innej narodowości budzi w nas zniechęcenie. Tam, gdzie na początku dostrzegaliśmy same zalety, widzimy już teraz tylko wady, które nas drażnią. Zaczynamy chętnie krytykować. Nie potrafimy biegle opanować miejscowego języka ani nawet rozumieć go należycie. Ubóstwo poczyna nam ciążyć. Bardziej niż dawniej upieramy się przy swoim zdaniu. Niekiedy żałujemy, że nie możemy lepiej jadać i w ogóle mieć trochę więcej swobody. Wolelibyśmy móc raz nareszcie robić w życiu coś ciekawszego. A Chrystus milczy. Nie odzywa się już, nie darzy nas wyczuwalną radością swej obecności, która nam niegdyś tak bardzo ułatwiała optymistyczne spojrzenie na wszystko.

Sam fakt, że zaczynamy doznawać podobnych uczuć, jest zjawiskiem zupełnie normalnym, nawet wówczas gdy nie dopuściliśmy się żadnej poważniejszej niewierności. Bóg nas bynajmniej nie opuścił. Choć pozostalibyśmy bezwzględnie wierni wszystkim wymaganiom naszego życia zakonnego, musi prędzej czy później nadejść pora, kiedy doznamy tych wszystkich wrażeń i pokus.

Krótko mówiąc, wchodzimy stopniowo w pewien nowy okres życia, w którym na sobie stwierdzamy doświadczalnie, że wymagania życia zakonnego są „niemożliwe”. Stwierdzamy, że ubóstwo nie może ograniczać się tylko do dóbr materialnych, lecz musi nas doprowadzić do wyzucia się z samych siebie i do wyrzeczenia się wszelkiej interesującej działalności. Dochodzimy powoli do przekonania, że zarówno czystość sięgająca aż do dna duszy, jak i posłuszeństwo ze wszystkimi następstwami, które za sobą pociąga, zarówno miłość aż do całkowitego poświęcenia się dla innych, jak i nastawienie całego życia na kontemplatywną wartość modlitwy uwielbienia – wszystko to jest po prostu „niemożliwe”, ponad ludzkie siły, sprzeczne z naturalnym, ludzkim rozwojem naszych popędów i naszej osobowości. Tak, to jest niemożliwe, Jezus nam to wprawdzie zapowiedział, ale teraz patrzymy na to w innym świetle, i to w chwili, gdy Jezus jest od nas daleko, gdy wydaje się nam, że jest wprost wyczuwalnie nieobecny w naszym życiu. Po ludzku mówiąc, wydaje się nam, że po prostu Go już nie ma. Nie możemy już liczyć na młodzieńczy entuzjazm, który się z biegiem lat w nas wypalił.

Ta „niemożliwość” nie zawsze i nie pod każdym względem objawia się nam tak znienacka i tak brutalnie, jednak – mniej lub bardziej świadomie – stanie się ona dla nas oczywista. Może nawet nie bardzo mamy ochotę to sobie uświadamiać, gdyż bylibyśmy wówczas zmuszeni do zajęcia jakiegoś wyraźnego stanowiska. I co wtedy? Jak z tego wybrnąć? Jeśli na tym etapie nie spojrzymy szczerze w oczy prawdzie, jeśli nie zdamy sobie jasno sprawy z tego, że życie nadprzyrodzonym życiem zakonnym oraz służenie Chrystusowi i Chrystusowemu krzyżowi jest dla ludzkich sił rzeczą całkowicie „niemożliwą” – to mocno zagraża nam niebezpieczeństwo popadnięcia w utajone zniechęcenie albo w złudzenie wynikłe z obniżenia naszego ideału do jakiegoś znośnego, osiągalnego, słowem „możliwego” poziomu. Tak dzieje się przeważnie na tym przełomowym etapie życia zakonnego. Następuje zniechęcenie albo półświadome pogodzenie się z przeciętnością, gdyż dla ułatwienia sobie życia zakonnego przystaliśmy na wprowadzenie doń czegoś, co nas od niego odwodzi. Wynajdujemy sobie jakieś przedmioty czysto ludzkich zainteresowań, jakieś cele życiowe, dające się jako tako pogodzić z pozorami życia zakonnego i mniej lub bardziej ścisłym przestrzeganiem podjętych zobowiązań; jeśli zaś będziemy na tyle czujni i trzeźwo myślący, by chcąc w pełni dochować Chrystusowi wierności, nie pójść na kompromis, to czyha na nas zniechęcenie. Doprawdy Jezus chce, abyśmy bez reszty, i to w sposób, wobec którego jesteśmy zupełnie bezradni, doświadczyli na sobie całej „niemożliwości” kroczenia drogą, na którą przecie On sam nas wezwał.

A co najdziwniejsze – im bardziej byliśmy wielkoduszni i wierni łasce, tym ta droga wyda się nam bardziej „niemożliwa”. Wymagania ubóstwa, wewnętrznego ogołocenia, czystości, posłuszeństwa i miłości przedstawiają się nam bowiem teraz w zupełnie nowym świetle i okazują się o wiele większe, niż przypuszczaliśmy. Otóż to otwieranie się przed nami widnokręgów coraz bardziej bezkresnych jest nieocenioną łaską, gdyż jest dowodem, że Jezus ze swoim światłem jest tuż przy nas. Jakże tu nie ulec zniechęceniu na tej drodze teraz tak surowej, na widok olbrzymiej odległości dzielącej nas od celu? Skoro ten cel się tak oddalił, niepodobna wprost uwierzyć, że to nie my się cofnęliśmy, zamiast posunąć się naprzód. Bo wszystko wygląda tak, jak gdybyśmy się cofnęli. Osacza nas poczucie daremności wysiłku. Stwierdzamy przy tym, że zakonnicy i księża, którzy nas otaczają, też mają swoje wady, swoje ułomności, i czujemy, że niejeden z nich znajduje się w takim samym położeniu. Co za sens porywać się na rzeczy niemożliwe? Skoro osiągnięcie doskonałości jest niemożliwe, to czyż nie lepiej poprzestać na uczciwym życiu? Uczciwe życie w służbie Jezusa Ukrzyżowanego? Jakież to żałosne i co za złudzenie! A jednak gdybyśmy wiedzieli, czego Jezus od nas oczekuje w tej krytycznej chwili naszego życia zakonnego, gdybyśmy wiedzieli, czego On oczekuje od tego etapu, który nie jest bynajmniej – jak to sobie wyobrażamy – cofnięciem się, lecz jest momentem rozejrzenia się w warunkach przed nowym wymarszem na odkrycie życia wedle ducha i wiary w przeświadczeniu, które musimy w sobie dopiero wyrobić – zrozumielibyśmy, że takie życie jest możliwe... z Jezusem!

Zupełnie nagle uświadomiłem sobie w ostatnich dniach, że cała moja trwoga pochodzi stąd, iż coraz liczniejsi spośród was dochodzą teraz do tego przełomowego etapu. Jest to chwila, kiedy stojąc na falującej powierzchni wód, czujemy, że zaczynamy się pogrążać, bo ogarnął nas strach... Strach przed czym? Czyż to nie na rozkaz Jezusa wyruszyliśmy w takich warunkach? Nie zdawaliśmy sobie sprawy... Jednakże dotychczas wszystko jakoś szło, jak powinno było iść. A teraz po prostu młodość naszego życia duchowego dobiega kresu. Jaki będzie okres, który po niej nastąpi? Będzie życiem wedle ducha, w ogołoceniu ducha, będzie dążeniem do wielkości wyzutej z siebie, dążeniem zakrojonym na miarę dążeń Serca Jezusowego – w pokorze i nieufności do samego siebie, w pogodzeniu się z tym, że będziemy niczym dla siebie, a wszystkim dla Niego i bliźnich, w gotowości do wierzenia wbrew wszelkiej nadziei, do wytrwania w modlitwie, w nieustannym kołataniu do wrót, które może przez całe lata pozostaną zamknięte. Będzie życiem gotowym wyruszyć nowym szlakiem ku nowej postaci ubóstwa, posłuszeństwa, czystości, miłości, modlitwy. Nie znajdujemy jednak już w sobie żadnych źródeł otuchy. Toteż chcąc uniknąć zniechęcenia, musimy przestać patrzeć w siebie, musimy na nowo dostrzec Jezusa, który ani przez chwilę nie przestał być przy nas obecny, ale którego obecność jest teraz zupełnie inna. Całe nasze życie wyda się nam jak gdyby zawieszone na włosku, którego nie potrafimy dostrzec na tyle, by móc przekonać się o jego mocy. Jest on bowiem tak cienki i przezroczysty, że poczucie bezpieczeństwa, jakie mieliśmy na początku naszego życia zakonnego, opuszcza nas całkowicie. Jak alpiniście, któremu grozi zawrót głowy, nie wolno nam spojrzeć w dół lub przyglądać się skalnej ścianie, której się kurczowo czepiamy, bo wtedy runiemy w przepaść lub nie potrafimy już iść naprzód. Jesteśmy skazani na to, by patrzeć w górę albo nigdy nie dotrzeć do celu.

Jedyną rzeczą, która potrafi uczynić ten drugi etap możliwym do przebycia, jest wiara, że Jezus powiedział prawdę, twierdząc, iż jest to „możliwe u Boga”. I tę właśnie jedyną rzecz musimy jeszcze zdobyć i przeżyć.

Wielu z nas dotarło już do tej krytycznej chwili. Czując grożące niebezpieczeństwo, pragnąłbym, aby żarliwa modlitwa nas wszystkich zażegnała drugą możliwość, o której wspomniałem, a mianowicie zafałszowanie życia zakonnego pod pokrywką nienagannych pozorów. Ilu z nas w ten właśnie sposób „jakoś się urządzi”? Jest to tajemnica wiadoma jednemu tylko Jezusowi, ja sam zaś przyznaję, iż wolę się nad nią nie zastanawiać, gdyż nie mogę pogodzić się z myślą, aby choć jeden z was miał należeć do tych wlokących się w tyle. Czyż jednak nie powinno tu dojść do głosu „prawo wielkich liczb”? Kiedy tak myślę kolejno o każdym z was z osobna, nie chcę dopuszczać tej możliwości, gdyż przecież każdy z was został wezwany i ostatecznie każdy jest nadal wolny przed Panem, każdemu przysługuje nadal prawo powtórzenia raz jeszcze „tak” u progu tego nowego etapu. Czyż wolność nie zdoła przezwyciężyć „prawa wielkich liczb”? Pragnąłbym zwłaszcza, abyście byli przekonani, że zniechęcenie i ociężałość waszego życia duchowego, pokusa, która was osacza lub której już wewnętrznie ulegacie, nie dowodzą wygaśnięcia ofiarności, przeciwnie, oznaczają, iż Pan woła was po raz wtóry. Jeden etap został przekroczony, pozostaje drugi, tym razem rozstrzygający. Nie wolno nam nigdy twierdzić, żeśmy się rozczarowali do życia zakonnego. Powinniśmy natomiast zdobyć się na pokorne przyznanie, że zostaliśmy pokonani przez Chrystusa, upokorzeni, ukrzyżowani – i przystać na wybór nowego szlaku ducha wiary, miłości mężnej i bez złudzeń. Przeniesienie na inną płaszczyznę, zmiana warunków polega przede wszystkim na tym, iż nareszcie zrozumieliśmy, że – po ludzku rzecz biorąc – życie zakonne Małego Brata jest po prostu „niemożliwe”, że Bóg musiał posłużyć się wszelkimi środkami, by przywieść nas do tego wniosku, ale że mimo to jest ono jednak „możliwe u Boga” przez wiarę w Boga i miłość Bożą. Słowem, musimy umrzeć z Jezusem, aby wraz z Nim ożyć. Całe życie zakonne polega właśnie na tej śmierci i tym powrocie do życia. To tylko nam zdawało się, iż wszystko odbędzie się jakoś inaczej.

Gdy już wkroczymy na tę drogę, nowe światło wyjawi nam inne wymagania Jezusowych rad, które powinniśmy wprowadzać w życie z ofiarnością również odnowioną, gdyż niesyconą już przez żaden ludzki lub odczuwany entuzjazm.

W każdym razie, jeśli chcemy dalej iść naprzód, musimy całą duszą oddać się ubóstwu, czystości, posłuszeństwu i modlitwie, by miłość mogła pomnażać się w nas nieustannie. Trzeba niejako ponownie oddać swoją wolę, ponowić raz jeszcze wysiłek uczyniony w zaraniu życia zakonnego, gdyż siedliskiem miłości jest wolna wola. A ta wolna wola całkowicie należy do nas i ona to powinna być do cna przepojona życiem, jakim nas darzy chwalebne człowieczeństwo Jezusa. Jednak w tym okresie powtórnego rozpoczęcia wysiłek wewnętrzny dosięgnie zapewne głębszych, ważniejszych pokładów duszy. Nie da się on porównać z wysiłkiem uczynionym na początku, gdyż inne będą już teraz przedmioty naszych pożądań, najistotniejszych dążności i potrzeb. Poznanie samych siebie wyjawiło nam także różne utajone korzenie i głęboko tkwiące opory. Toteż wielkoduszny wysiłek nie przybierze tej samej postaci u nowicjusza i u profesa po ślubach wieczystych. Nie powinniśmy więc jeden drugiego sądzić, ale starać się nawzajem zrozumieć. Nie byłoby rzeczą właściwą, aby nowicjusz chciał żyć jak zakonnik w wieku już dojrzałym ani żeby profes chciał na nowo zacząć żyć jak nowicjusz. I tak jest dobrze, byleby każdy był bez reszty oddany, wystrzegał się złudzeń właściwych jego duchowemu wiekowi i starał się sprostać temu całkowitemu zaparciu się siebie, do którego Chrystus nas nieustannie wzywa.

Mam wrażenie, że okres stopniowego odkrywania tych różnych rodzajów życia, jakie Pan Jezus chce, aby nasze wspólnoty wiodły jeszcze przez jakiś czas, zanim wszystkie konsekwencje wynikające z ideału zgromadzenia wystąpią na jaw, umożliwiając nam tym samym ściślejsze określenie jego wymagań kontemplacyjnych. W miarę jak powstawały coraz to nowe wspólnoty, instytuty świeckie i Mali Bracia Ewangelii, wiele rysów naszego ideału zaznaczyło się dobitniej i bardziej wyraziście. Dopiero gdy osiągnęliśmy pewien etap rozwoju, zarysowały się jasno potrzeby, jakim należy podołać, oraz nowe problemy, które – w zależności od środowiska – nasuwała sama obecność zgromadzenia.

Swoisty ideał każdej z tych postaci życia wspólnoty został dzięki temu ściślej określony i dokładnie wyodrębniony. Pień Małych Braci – dotychczas jeden – rozszczepił się teraz na kilka gałęzi, różniących się wyraźnie od pozostałych jakimś istotnym rysem swego powołania. Mali Bracia Jezusa, Mali Bracia Ewangelii oraz Braterstwo Przyjaźni i Powszechnej Pomocy pozostają jednak ściśle ze sobą złączone dzięki istotnym pierwiastkom wspólnym. Jestem przekonany, że na przykład Mali Bracia Ewangelii powinni pozostać szczególnie blisko związani z Małymi Braćmi Jezusa. Toteż nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby wobec tych odrębnych odmian wspólnego powołania niektórzy z was poczuli, iż pociąga ich któraś z tych nowych postaci życia, nieistniejących jeszcze wówczas, gdy wstępowali w szeregi Małych Braci.

Tak więc również samo zgromadzenie dotarło do ważnego etapu swej dojrzałości i musimy wszyscy wspólnie spojrzeć na nowo w oblicze naszego podstawowego, kontemplacyjnego ideału, aby odważnie zdać sobie sprawę z jego wymagań.

Wśród Małych Sióstr Jezusa dokonał się również ten sam proces rozwojowy od czasu powstania Małych Sióstr Ewangelii, tego apostolskiego odgałęzienia o wyraźnie zarysowanym kierunku.

Nie chciałbym, aby na widok tego rozwoju zgromadzenia niektórzy z was mieli ulec pewnej pokusie, a mianowicie obrać dla siebie życie ewangeliczne, samotne i niezależne, zamiast poddać się ograniczeniom nieodłącznym od każdej zorganizowanej, ludzkiej instytucji. Posłannictwo miłości i wyrzeczenia, ubóstwa ewangelicznego i modlitwy może dotrzeć do wielu dusz poprzez instytucję kościelną. Otóż Bóg widać chciał, aby nasze wspólnoty stały się instytucją kościelną, szerzącą w imieniu Kościoła życie i ducha ewangelicznego, tak aby wiele dusz mogło poprzez tę instytucję dotrzeć do świętości. Ten organiczny rozrost nie jest wolny od różnych niebezpieczeństw, które dobrze znamy: opracowywanie reguły, rozprzestrzenienie pociągające za sobą znaczne koszty, ustanowienie administracji centralnej, choćby ograniczonej do minimum, domy nowicjackie i domy studiów. Ale jakże odrzucić to wszystko bez odrzucenia zarazem czegoś, co jest zamysłem, postanowieniem i wolą Chrystusa? Rozwijające się zgromadzenia zakonne spotykają się zawsze z tymi samymi zarzutami, jakie się wysuwa przeciwko samemu Kościołowi z powodu jego organizacji. A jednak Kościół, mimo swych ludzkich usterek, jest taki, jaki Go Chrystus w swej Boskiej mądrości ustanowił.

Błagam Pana naszego, abyśmy pamiętając o tym, okazali się wszyscy wierni łasce powtórnych narodzin, która przy zbliżających się świętach Wielkiejnocy zostanie dana całemu Braterstwu i każdemu z nas z osobna.

XV. List z Dijon

Dijon, dworzec, 24 marca 1957

Kochani Mali Bracia!

Dnia 17 bm. wysłałem do was z Saint Gildas list, w którym omówiłem to, co można by nazwać „powtórnym wezwaniem Jezusowym”, tym wezwaniem, które każe nam ponownie wyruszyć ku Niemu w okresie pełnej dojrzałości życia, zarówno ludzkiego, jak i duchowego. Sądzę, iż dopiero od tej chwili stajemy się rzeczywiście i całkowicie Bożą własnością. Mam jednak wrażenie, że nie powiedziałem wam jeszcze wszystkiego. Często trapi mnie myśl o dwojakim zadaniu naszego życia, o tym, że musimy się oderwać od wszystkiego, a równocześnie poświęcać się ludziom. Bo przecież tak się właśnie sprawa przedstawia.

Nie sposób uchylić się od któregokolwiek z tych sprzecznych wymagań naszego powołania. Tak, musimy istotnie oderwać się od wszystkiego, nie być przywiązani do niczego, do jakiejkolwiek bądź rzeczy, jak gdybyśmy mieli wstąpić do nowicjatu kartuzów. Musi to być naprawdę owo „nie” św. Jana od Krzyża, które ojciec de Foucauld tak bezwzględnie zastosował do siebie w rozdziale swej reguły zatytułowanej „Oderwanie się od wszystkiego, co nie jest Bogiem”. Tak, od wszystkiego, co nie jest Bogiem... a więc od ludzkich spraw, a także od ludzi. Oderwać się od naszych braci? Czyż to możliwe? Znam wielu chrześcijan, którzy by się oburzyli na mnie za te słowa. A jednak to jest prawda. Być oderwanym od tego, co nasze samolubstwo znajduje w stosunkach z ludźmi, w ludzkiej miłości, a nawet przyjaźni – nie znaczy bowiem wcale, że nie powinno się kochać ludzi według Serca Bożego, ale znaczy po prostu, że kochać ich w ten sposób nie jest bynajmniej rzeczą łatwą, że zanim się tego potrafi dokonać, trzeba przejść przez pewien okres oczyszczenia, który nas od nich odłączy. Czyż na to, aby stać się prawdziwym Małym Bratem, nie trzeba by wpierw całe lata spędzić na pustyni? Być może. W każdym razie tak właśnie postąpił ojciec de Foucauld. To niewątpliwie jest prawdą w jakimś bardzo głębokim znaczeniu. Tak czy inaczej, musimy wkroczyć na tę drogę oderwania się od wszystkiego, co nie jest Bogiem, bo jeśli w czymkolwiek złagodzimy ten warunek, nie potrafimy stać się, prawdziwymi Małymi Braćmi Jezusa.

Równocześnie jednak myślę o konieczności naszej obecności wśród ludzi, o tym wzięciu na siebie odpowiedzialności za ludzi przed Chrystusem, o tym dzieleniu ich warunków życiowych, które nas na nowo wprowadzają w najbardziej przyziemne materialne troski i kłopoty codziennego życia ludzi świeckich. Przecież to też jest nasza droga i sądzę, że właśnie poprzez zależność od tego konkretnego poświęcenia się zdołamy naszą słabość przyuczyć do wierności. Właśnie dzięki tej obecności naszej wśród ludzi i poprzez jej wymagania będziemy mogli dojść do wewnętrznego ogołocenia. „Pustynia” jest nam niewątpliwie potrzebna, ale nie zawsze. Nie jesteśmy pustelnikami ani mnichami, jakkolwiek powinniśmy odznaczać się ich zasadniczym nastawieniem na całkowite oderwanie się od świata stworzonego. Nie, nie jesteśmy pustelnikami i wydaje mi się, że nie potrafimy osiągnąć pełnej ofiarności ani jej w sobie podtrzymać – zwłaszcza w okresie powtórnego wezwania Jezusowego – jeśli swego życia nie poświęcimy jakimś ludziom, których trzeba zbawić. Tak, naszym przeznaczeniem jest wziąć na swe barki brzemię innych ludzi z całym jego ciężarem, niekiedy wręcz przygniatającym. Święta Teresa od Dzieciątka Jezus ofiarowała swoje życie za niektórych ludzi. Nie zawahała się określić konkretnie, za kogo bierze na siebie odpowiedzialność. Ale ci ludzie byli daleko. Musiała dopiero w gazetach szukać opisu ostatnich chwil skazańca, którego wzięła pod swą duchową opiekę. Dla nas natomiast ci, za których bierzemy odpowiedzialność, będą tak bliscy, będą nas tak często przytłaczać całym swym ludzkim ciężarem, że na to, abyśmy mogli nie stracić z oczu nadprzyrodzonego sensu naszej odpowiedzialności za dusze, będzie może potrzebny wielki wysiłek wiary.

Jednak to wzięcie na siebie odpowiedzialności za dusze jest dla nas nieodzowne, nie możemy się od niego uchylić pod groźbą zniweczenia naszego powołania, gdyż stanowi to jego nieodłączny składnik. O tym właśnie chciałbym z wami dziś pomówić. Wydaje mi się, iż wynika to również z naprawdę kapłańskiego charakteru naszej misji oraz z charakteru łaski chrześcijańskiej, będącej owocem Krzyżowej Ofiary.

Nie, nie jest naszym przeznaczeniem przejść przez świat samotnie bez tego wewnętrznego rozmachu, jakim darzy wielka miłość. Miłość jest jedyną siłą zdolną wyrwać nas z kręgu własnego „ja” – niekiedy jak gdyby wbrew nam samym – i związać nas z innymi ludźmi. Istnieje pewna głębia wyrzeczenia, którą osiągamy dopiero wtedy, gdy żywimy inne istoty własną treścią. Kontemplacja Boga nie oddziela nas od ludzi, jednak powinna ona dokonać swego dzieła ogołocenia i oświecenia nie tylko z uwzględnieniem wymagań naszego ziemskiego przeznaczenia, ale wręcz posługując się nimi. Zwłaszcza gdy przyjdzie chwila powtórnego wezwania, jakie Jezus kieruje do nas w okresie wieku dojrzałego, nasze życie musi ogniskować się wokół jakiejś ściśle określonej, bardzo realnej postaci daru z siebie na rzecz innych ludzi. Właśnie poprzez to oddanie się oczyści się nasze życie kontemplatywne. Nie jesteśmy w stanie żyć jakimś życiem samotnym i anielskim, które byłoby dla nas tym bardziej niebezpieczne, iż mamy bardzo niedokładne wyobrażenie o życiu aniołów i o tym, na czym polega oglądanie tajemnicy miłości, ożywiającej to życie, którym żyją również święci. Tkwi w nas organiczna potrzeba kochania i na to, aby móc przełamać ciasny krąg własnego „ja”, podlegamy niejako konieczności określonego czynnego oddania się, będącego owocem wielkiej miłości. Łaska kontemplacji, choćby najbardziej autentyczna, nie przeciwstawia się podstawowym potrzebom naszego ludzkiego życia, a jedynie oczyszcza i przeobraża ich przejawy, a w naszym wypadku nawet posłuży się władzą, jaką mają nad nami ludzie, których kochamy, do których należymy w służebnej zależności i zaparcia się siebie, jakie to za sobą pociąga. Tą potrzebą kochania, która pozostawiona swemu naturalnemu biegowi tylu ludzi odciąga daleko od Boga, posłuży się łaska, aby nas wydźwignąć ponad samych siebie. Dzięki światłu i mocy Bożej ta potrzeba stanie się bowiem narzędziem Bożej nadprzyrodzonej miłości. Tak więc kontemplacja tajemnicy miłości zawartej w Bogu i oddanie się ludziom, którzy nigdy nie dadzą nam spokoju, nie wyłączają się wzajemnie, lecz stapiają się ze sobą w tej jedynej miłości, jaką tętni Serce Chrystusowe. Chrześcijanin trawiony ogniem miłości nadprzyrodzonej staje się wtedy wraz z Jezusem duchowym pasterzem ludzi, których wiedzie na pastwiska życia.

Pierwsze wołanie Jezusowe oderwało nas od rzeczy posiadanych, od jakiegoś zawodu, jakiejś ziemskiej przyszłości, od rodziny i domu, słowem, od świata, podobnie jak ongiś Jezus znienacka oderwał Piotra, Jana i Jakuba od ich łodzi i rybackiego sprzętu, od ich rodzin i towarzyszy, jak oderwał Mateusza od kantoru i od przyjaciół ucztujących z nim po raz ostatni. A potem przyszła porywająca nowość pierwszego zapoznania się z Jezusem i – zrodzone z samorzutnego odruchu uczucia – szczere pragnienie miłowania Go, a dalej stopniowe kształtowanie przez Jego naukę i odkrycie innego Królestwa Bożego niż to, którego się spodziewali, a wreszcie wielka próba Męki i jej następstwa: małoduszność, strach, ucieczka przed krzyżem okrwawionym i nagim, a nawet może – jak u Piotra – trzykrotny upadek.

A kiedy uczniowie wrócili do dawnych zajęć, wówczas to rozległo się powtórne wezwanie Chrystusa, który teraz już nie był całkowicie z tej ziemi i tym razem odrywał swych apostołów już nie tylko od rzeczy i zajęć, ale od nich samych, by oddać ich ludziom w imię miłości, by mogli złożyć świadectwo miłości dniem i nocą. „Szymonie, synu Jony, miłujesz mnie? Paś baranki moje”.

Tak samo dzieje się z każdym z nas. Powtórne wołanie Jezusowe odrywa nas od nas samych, tym razem na dobre i bez złudzeń, by oddać nas ludzkim duszom, gdyż nasze powołanie włącza nas mocą łaski kontemplacji i w sposób ukryty w kapłańskie i pasterskie posłannictwo Kościoła. Jeśli nie będziemy mieli w swoim życiu jakiegoś celu skupiającego nasze poświęcenie i miłość, celu o ludzkim kształcie – zależnym od tego, co Jezus nam wskaże – to wątpię, czy potrafimy wytrwać w wielkoduszności. Cel ten będzie całkowicie utwierdzony w Bogu, ale będzie zarazem promieniował za pośrednictwem ludzi, którym było sądzone otrzymać dar Boży poprzez naszą wierność miłości.

Czy zadzierzgnęliśmy ten węzeł, dzięki któremu zostaniemy opasani i przywiązani do Pasterza i Najwyższego Kapłana? Czy przyjęliśmy warunki oczyszczenia? Nie idzie tu o jakiś młodzieńczy entuzjazm, przysłaniający nam rzeczywisty obraz wyrzeczenia, ani o wybieg upozorowany pragnieniem należenia wyłącznie do Chrystusa. Nie, wręcz przeciwnie. Będzie to ostateczny sposób, jakim posłuży się Jezus, by nas przywiązać do Krzyża przez związanie nas z ludźmi, by odrzeć nas ze złudzeń i wyrwać nas z czynnej nudy zasklepienia się w sobie przez napełnienie nam serca i zamącenie nam spokoju nieustanną troską o nasze przybrane dzieci, które mają do nas prawo, jak dziecko ma prawo do ojca i matki.

Nasze życie nie może zawisnąć w próżni. Jak św. Teresa od Dzieciątka Jezus i jak Brat Karol powinniśmy mieć duszę pasterską, kapłańską, ojcowską, macierzyńską, łaknącą posłannictwa w modlitwie, w cierpieniu, przez obdarzanie tych, których kochamy miłością i wiarą. Już na zawsze, do kresu starości pozostaniemy – w radości czy w strapieniu – związani z tymi braćmi, być może nieznanymi. Bez tego oddania się nasze powołanie Małych Braci nie zdoła osiągnąć pełni rozwoju. Ci spośród was, którzy nie złożyli jeszcze tego daru z siebie, nigdy nie potrafią przekroczyć drugiego progu życia, chyba że nie usłyszeli dotąd powtórnego wołania Jezusa, czekającego na wybrzeżu. Czy jesteście gotowi już na zawsze żyć, modlić się, cierpieć i umierać dla Jezusa za tych, których wam dał, abyście ich kochali? Czyście już ich znaleźli? Trudno, już tacy jesteśmy, że nie zdołamy przejąć się czyjąś troską czy dzielić się miłością w sposób ogólny i nieokreślony. To nie jest w naszej mocy. Brat Karol żył, ofiarowując swą pracę, całą treść swego życia i swą śmierć za Tuaregów. To właśnie wypełniło jego życie i stanowiło jego odpowiedź na powtórne wołanie usłyszane zapewne w Béni-Abbès. Od chwili nawrócenia aż do pobytu w Béni-Abbès Brat Karol starał się sprostać wymaganiom pierwszego Jezusowego wezwania. Nie wiem, czy jest rzeczą możliwą, aby Bracia – chyba w jakichś wyjątkowych wypadkach lub w razie szczególnego powołania – mogli poświęcać się naprawdę bez wyraźnego określenia, dla kogo chcą to uczynić, bez wiązania tego daru z siebie z jakąś grupą ludzi, których chcą kochać razem z Jezusem, tak jak Jezus ukochał wszystkich ludzi.

Powtórne wołanie odzywa się w tym wieku, gdy człowiek bywa zazwyczaj obarczony troską o innych, odpowiedzialnością zawodową, kłopotami związanymi z wychowaniem dzieci. Wiem, że ograniczanie daru miłości do pewnego konkretnego kręgu nie jest wolne od niebezpieczeństw. Są one jednak mniej groźne niż te, jakie przedstawia życie pozbawione konkretnych powodów do poświęcania się. Oczywiście nie ma tutaj mowy o najmniejszym bodaj obniżeniu wymagań naszego ideału kontemplatywnego. Powinniśmy go jednak przeżywać w nowy sposób, odpowiadający naszemu powołaniu.

Tę owczarnię, jaką nam Pan powierza, będą stanowiły – w zależności od Jego wezwania – bądź ludy żyjące z dala od Chrystusa, bądź masy robotnicze, bądź inni jeszcze ludzie: koczownicy, więźniowie, rybacy, Pigmeje... I ona to, ta owczarnia zagarnie was, weźmie w swoje posiadanie. Dla tych spośród was, którym przypada odpowiedzialność za Wspólnoty, tą owczarnią będą może sami Mali Bracia. Ci właśnie ludzie, których trzeba kochać i szukać, umożliwią wam to spalanie się do cna, to zatracenie siebie bez reszty, które Tuaregowie umożliwili ojcu de Foucauld. Podobnie ludzie, których trzeba było zbawić, stanowili dla Jezusa najszczytniejszy powód wytrwania aż do śmierci, poprzez wszystkie godziny konania.

W chwilach zwątpienia, zniechęcenia, znudzenia – uklęknijcie raz jeszcze i zapytajcie sami siebie, coście uczynili dla swojej owczarni i czy wolno wam być złym pasterzem. A może trzeba będzie zapytać, czy macie w ogóle jakąś owczarnię, czy zależy wam na tym, czy chcecie ciałem i duszą należeć do innych, czy czujecie się za nich odpowiedzialni – jak Jezus i wespół z Nim – do tego stopnia, by umieć dla nich żyć i umrzeć?

XVI. List z Rzymu

Rzym, Wielki Czwartek, 18 kwietnia 1957

Musimy znów wyruszyć za Jezusem, gdyż w przeciwnym razie siłą bezwładu zboczymy z drogi, jaką On szedł w ten wieczór czwartkowy drogą wiodącą z Wieczernika na Golgotę. Bez wierności Eucharystii, bez ponawianego co dzień wysiłku wiary w tajemnicę obecności Jezusa, bez tego odnowienia nadprzyrodzonego życia i sposobu patrzenia, jakie się w nas dokonuje po długotrwałym obcowaniu z Nim w modlitwie – nie potrafimy zajść zbyt daleko, ani może nawet wkroczyć na drogę, jaką Jezus obrał, by dojść do miejsca, gdzie przez śmierć w ciemnościach dziewiątej godziny miało dokonać się zbawienie ludzi.

Nie będziemy umieli, nie będziemy mogli. Kiedy czujemy się tak bardzo bezradni, pójdźmy powierzyć Jezusowi naszą niemoc i naszą – aż nazbyt bezskuteczną – dobrą wolę. Pozostańmy tak u Jego Stóp długo, długo, w głębokim pragnieniu, aby On sam zachował nas w swej miłości.

Te święte dni przeżyję w łączności z wami, żarliwie błagając dla każdego z was z osobna o łaskę wytrwania aż do końca, w całkowitym oddaniu się Jezusowi w Eucharystii.

Przypisy

[1] W obecnym wydaniu polskim pominięte zostały niektóre rozdziały. Por. R. Voillaume, Au coeur des masses, Ed. du Cerf, 1954.

[2] Mali Bracia i Siostry na określenie poszczególnych domów i zespołów swego zgromadzenia używają terminu „Fraternité”. W tłumaczeniu polskim został on oddany poprzez słowo „Braterstwo” lub „wspólnota”.

[3] „Jezus przyszedł, by zbawiać. I dla nas również, zadaniem życia jest zbawiać dusze, pracować nad ich zbawieniem, służyć i oddać życie dla ich zbawienia na wzór jedynego Oblubieńca” (15 sierpnia 1910). Dlatego to Ojciec żywi w duszy „pragnienie cierpienia... by włączyć się w pracę Jezusa, ofiarować się wraz z Nim – jakkolwiek jestem nicością – jako ofiara dla uświęcenia ludzi”.

[4] „Oddaję Ci całkowicie nawrócenie się Tuaregów. Ofiarowuję Ci za nich moje życie” (notatka z Dziennika, 17 maja 1904).

[5] 29 sierpnia 1902.

[6] Reguła Małych Braci Jezusa, napisana w 1894 roku w klasztorze Trapistów w Akbès i Reguła Małych Braci Najświętszego Serca Jezusowego napisana w 1899 roku w Nazarecie.

[7] Termin „odpowiedzialny” jest tłumaczeniem francuskiego „le responsable” i oznacza tego, na którym ciąży odpowiedzialność za życie poszczególnego zespołu Małych Braci lub Małych Sióstr.

[8] Obecnie niedostateczna liczba Braci robotników w stosunku do liczby Braci studiujących nie pozwala jeszcze obywać się bez jałmużny na utrzymanie domów formacji; wszystko jednak wskazuje na to, że gdy minie ten okres początkowy, wszystkie Braterstwa będą mogły żyć z własnej pracy.

[9] Mali Bracia zachowali podobną białą tunikę (lub szarą, w zależności od kraju) jako strój chórowy i wkładają ją, udając się do kaplicy.

[10] Powyżej podany stan zgromadzenia odnosi się do lat 1955–1960.

[11] List do biskupa Guérina z 27 lutego 1903, Ecrits spirituels, 229.

[12] Ecrits spirituels, 171.

[13] Tamże, 106.

[14] Tamże, 57.

[15] Tamże, 105.

[16] Ecrits spirituels, 161.

[17] Tamże, 218.

[18] Tamże.

[19] Tamże, 106.

[20] „A gdy przyszedł i siedział pod jednym jałowcem, żądał dla duszy swej śmierci i rzekł: «Dosyć mam, Panie, weź duszę moją, bom nie jest lepszy niż ojcowie moi»” (1 Krl 19,4). Proszę przeczytać również pozostałą część rozdziału, zwłaszcza scenę spotkania Eliasza z Panem Bogiem w grocie (w. 11–13).

[21] Przytaczamy te stronice na końcu rozdziału.

[22] Ecrits spirituels, 88.

[23] Tamże, 91.

[24] Tamże, 91.

[25] „Callampa” (po hiszpańsku „grzyb”) – nazwa nadawana w Chile ruderom, które tworzą ubogie, robotnicze dzielnice przedmieścia Santiago.

[26] Zaznaczmy od razu, że ta forma naśladowania Jezusa nie jest czymś zasadniczym w dziele doskonałej przemiany duszy w Jezusa. Nie jest ona elementem koniecznym zupełnego zjednoczenia z Jezusem. Może jednak stać się nim dla duszy, która otrzymała pewne swoiste, całkiem osobiste powołanie. Każdy chrześcijanin powinien stać się drugim Chrystusem przez naśladowanie duchowe. Niektórzy zostali powołani do naśladowania życia nazaretańskiego, a jednak nie wszyscy z nich są zobowiązani do tak dokładnego naśladowania tego życia pod względem zewnętrznym jak ojciec de Foucauld, którego powołanie jest zupełnie wyjątkowe.

[27] W tym ujawnia się związek zachodzący między rozwojem miłości a doskonałym ubóstwem.

[28] Por. Modlitwa o „zbawienie wszystkich ludzi” – Reguła z 1896 roku.

[29] Méditation 261; Łk 2,51.

[30] Nie chciałbym, żeby mnie źle zrozumiano. Kwestionuję tu jedynie wartość względną tradycyjnych przepisów w odniesieniu do pewnej formy życia zakonnego, nie zaś samą wartość tych przepisów jako takich. Jednak gdybyśmy gruntownie rozpatrzyli tę sprawę, przekonalibyśmy się, że ten brak zrozumienia dla klasztorów i zgromadzeń zakonnych, z jakim się obecnie często spotykamy, pochodzi stąd, że przepisy, których się one trzymają, ich zwyczaje i styl życia są nie tyle wyrazem ducha chrześcijańskiego i zakonnego, ile kultury i obyczajów tej epoki, w której powstały. I tak weźmy dla przykładu rodzaj i krój habitów zakonnych (zwłaszcza w zakonach żeńskich: sztywne, krochmalone kornety, suknie zbyt fałdziste itp.), wspaniałe gmachy niektórych klasztorów, ich wewnętrzne urządzenie, zwyczaje dotyczące czystości i higieny, formy grzecznościowe, a nawet pewien sposób zapatrywania się na wzajemne stosunki zakonników. Stałość cechująca życie zakonne przyczyniła się do zachowania najdrobniejszych nawet szczegółów, które skądinąd nabierają wartości jakby w pewnym sensie duchowych. Zaznaczamy, że wszystkie te przepisy i zwyczaje mogą być same w sobie znakomitymi narzędziami udoskonalenia. Są one bowiem owocem wiekowego doświadczenia i wytrzymały próbę czasu. Jednakże ich skuteczność być może znacznie osłabła wobec przemian, jakie zaszły w społeczeństwie (np. odnośnie do ubioru czy form grzecznościowych). Obyczaje klasztorne zachowują wprawdzie całą swą powagę i skuteczność, ale coraz bardziej wyłącznie dla ludzi wtajemniczonych w tę specyficzną społeczność, jaką stanowi klasztor. W czasach obecnych zakony są nieporównanie bardziej odgrodzone od środowiska niż w epoce ich powstania. Jest pewne, że gdyby św. Benedykt i św. Franciszek zakładali swoje zakony w XX wieku, to nadaliby im odmienne przepisy i zwyczaje, co nie umniejszałoby w niczym ich skuteczności i duchowej siły oddziaływania. Trapista czy kartuz mogą nawet w obecnych czasach nie odczuwać potrzeby przystosowywania zwyczajów zakonnych, o ile ich umysłowość została ukształtowana przez kulturę odpowiadającą takiemu stylowi życia. Znajdą w nim rozkwit głębokiego życia zakonnego, równie autentycznego jak za czasów założyciela. Niemniej sam zakonnik będzie musiał się do tego przystosować. To przystosowanie się bywa dla nowych powołań coraz trudniejsze. W każdym razie te różnice między

kulturą społeczności zakonnej a ogólną kulturą społeczeństwa utrudniają często ewangeliczne promieniowanie życia zakonnego.

Stanowi to poważną przyczynę niezrozumienia życia zakonnego przez szerokie masy chrześcijańskie. Powrócimy jeszcze do tej sprawy, gdy wypadnie nam mówić o przystosowywaniu się. Należało jednak podkreślić po prostu fakt, który bynajmniej nie dotyczy istotnej gorliwości zakonów ani też znaczenia obserwy dla zakonników, którzy ją wiernie zachowują i do niej przywykli. Byłoby niedorzecznością zaprzeczać wartości reguły, która całe pokolenia zakonników doprowadziła do świętości, jednakże jej skuteczność zależy niejako od pewnego środowiska. Całe zagadnienie sprowadza się do tego, czy nie jest rzeczą wskazaną odnaleźć nową zewnętrzną formę życia zakonnego, bardziej zgodną z kulturą współczesnego społeczeństwa. Następnie należałoby rozróżnić zwyczaje czysto zewnętrzne od przepisów mających głęboki związek z wartościami naprawdę duchowymi.

[31] Acta Apostolicae Sedis, vol. XIV, 1947, p. 118 i vol. XL, 1948, p. 283.

[32] Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia.

[33] Motu proprio Primo feliciter.

[34] Projekty reguły napisane w tym czasie przez Brata Karola, a przede wszystkim Regulamin Małych Braci Jezusa z 1896 roku, noszą piętno skrajnego ubóstwa. Wskazaliśmy na to w artykule Ermitages et Fraternités du Pére de Foucauld, opublikowanym w Cahiers Charles de Foucauld.

[35] „Posiadanie dóbr w duchu chrześcijańskim wymaga tej samej pomocy Bożej co praktykowanie ubóstwa chrześcijańskiego. Posiadanie bowiem powinno także stać się wolnością. Święty Paweł wyrażał ten cel w słowach często cytowanych: «Którzy używają tego świata, jakoby nie używali» (1 Kor 7,31). Jest to, bądźmy szczerzy, rzecz trudna i wielka. Być wolnym od więzów przywiązania do dóbr doczesnych, być naprawdę wolnym od pożądania, od wygodnictwa, tchórzostwa, zazdrości, skąpstwa, traktować posiadane rzeczy jako dar pochodzący z ręki Bożej i posługiwać się nimi według Jego świętej woli jest – powiedzmy otwarcie – niemożliwe. Jedynie Bóg mocen jest to umożliwić. Nie sądźmy, że słowa św. Pawła wyrażają tylko jakiś wyższy stopień moralności. Ideał przez niego wskazany jest równie niedostępny słabym siłom ludzkim jak i ubóstwo chrześcijańskie oraz wszystko, co wychwalają błogosławieństwa.

Trzeba pytanie postawić odwrotnie: czy z punktu widzenia chrześcijańskiego samo posiadanie jest czymś niebezpiecznym? Z pewnością nie! Niedostatek jest również niebezpieczny dla ubóstwa chrześcijańskiego praktykowanego dobrowolnie dla Królestwa Bożego. Same braki, ograniczenia jako takie, gwałtowne odrzucenie wszelkich potrzeb mogą sparaliżować życie wewnętrzne. Mogą też zrodzić pychę, nowy i swoisty faryzeizm, któremu należałoby życzyć, aby raczej oparł się na majątku i pracy i w ten sposób spełniał uczciwie swoje zadanie” (Romano Guardini, Le Seigneur, tom I, 322–323).

[36] „Życie według rad ewangelicznych działa w społeczności ludzkiej jak ferment czynny i twórczy. Wykazuje możliwość wyzbycia się wszelkiej własności. Jednocześnie przypomina posiadającym, że od własności można się również uwolnić. Człowiek, który wyrzekł się wszystkiego, dopomaga posiadającym dobra doczesne do użytkowania ich w sposób właściwy...” (Romano Guardini, Le Seigneur, tom 1, 324).

[37] Chociaż św. Paweł uznawał, że apostoł i misjonarz mają prawo do utrzymania przez wiernych, jednak wyrzekł się tego w celu uniknięcia zgorszenia: „Srebra ani złota, ani szaty niczyjej nie pożądałem, jako sami wiecie, bo na to, co potrzeba było mnie i tym, którzy ze mną są, służyły te ręce. We wszystkim okazałem wam, że tak pracując, należy wspierać słabych” (Dz 20,33–35). „...mozolimy się, pracując swymi rękoma” (1 Kor 4,12).

[38] P.H. Simon, Destin de la personne.

[39] Jeszcze brzmi w uszach nuta wzgardy, zawarta w słowach: „Czyż nie jest to syn cieśli?” (Mt 13,55).

[40] Kanonik Hiberghein w posłowiu do książki ks. Michonneum, Pariosse, communauté missionnaire.

[41] Św. Teresa śmieje się z dusz, które podczas rozmyślania marzą o cnotach heroicznych, nawet o męczeństwie, a nie potrafią opanować zwykłego zniecierpliwienia lub znieść jakiejkolwiek niewygody. Niezliczone dusze żyją – lub mniemają, że żyją – cnotami czysto wyobrażonymi, wskutek czego zawsze bywają zaskoczone przez wypadki. Jeśli zostaną wyrwane ze środowiska, czy to wywierającego na nie wpływ wychowawczy, czy jakiegokolwiek innego, odznaczającego się jednorodnym charakterem – są zupełnie zagubione.

[42] W tym miejscu wypada podkreślić, że konkretnie istniejący Chrystus to nie tylko Chrystus z krwi i kości, którego współcześni Mu ludzie znali i kochali lub nienawidzili i zapoznawali, ale również Chrystus zmartwychwstały, chwalebny, siedzący po prawicy Ojca, Chrystus, którego apostołowie poznali przez wiarę w dniu Zesłania Ducha Świętego, Chrystus-Słowo Wcielone z soborów nicejskiego i chalcedońskiego, słowem Chrystus, którego przedstawia nam wiara Kościoła. Czyż nie w tym celu Jezus zda się odrywać stopniowo apostołów od zbyt uczuciowego przywiązania do swojej Osoby, by poprzez ciemności Ogrójca i Kalwarii doprowadzić ich do poznawania poprzez wiarę, mimo Jego nieobecności zrazu dorywczej, po Zmartwychwstaniu, a wreszcie ostatecznej po Wniebowstąpieniu? „Dobrze jest dla was, abym odszedł...”. W tej dalekowzrocznej pedagogice, zastosowanej przez Chrystusa w celu wychowania apostołów do życia wiarą, można upatrywać jak gdyby wspaniały skrót tych wielkich etapów oczyszczenia duchowego, które nakreśli później św. Jan od Krzyża.

[43] Trzeba przyznać, że odpowiedzialny za tę porażkę bywa przeważnie system nauczania. Wiele umysłów mogłoby osiągnąć zadowalający stopień wiedzy filozoficznej i teologicznej, gdyby im to umożliwiono przez należyte wykładanie prawdziwej filozofii.

[44] Konieczność posiadania żywej i oświeconej wiary stała się dziś zagadnieniem palącym w środowiskach zarówno duchownych, jak i zakonnych czy świeckich. Takie jest ono również dla Braterstw, zwłaszcza dla tych spośród Braci, którzy nie mogą przejść przez pełny cykl klasycznych studiów teologicznych.

[45] Pod warunkiem oczywiście, by tak nie zdarzało się stale.

[46] Nie chcę przez to twierdzić, że w porządku przyrodzonym nie istnieją podstawy prawdziwego posłuszeństwa, bez którego żadne życie społeczne nie byłoby możliwe, na przykład posłuszeństwo w stosunku do rodziców czy do prawowitej władzy. To jest najzupełniej oczywiste, mam więc tu na myśli wyłącznie posłuszeństwo, które odpowiada nowej formie władzy ustanowionej przez Chrystusa i stanowi jakoby kościec tej widzialnej społeczności nadprzyrodzonej, jaką jest Kościół. Właściwości i wymagania tej władzy różnią się bowiem znacznie od właściwości i wymagań władzy w porządku przyrodzonym.

[47] Teologiczne zagadnienie dotyczące charakteru władzy udzielonej przez Kościół przełożonym zakonnym, których Kościół mianuje lub zatwierdza, uważamy za rozstrzygnięte. Władza ta różni się niewątpliwie od hierarchicznej władzy biskupów i przysługującej im jurysdykcji. Niepodobna jednak zaprzeczyć, że władza rządzenia zatwierdzonym przez Kościół zgromadzeniem zakonnym jest udziałem w Boskiej władzy, jaką Kościół w imieniu Chrystusa sprawuje, właśnie w celu prowadzenia chrześcijan ku doskonałości. Fakt, że podobne przekazywanie władzy nie miało miejsca w zaraniu monachizmu, nie dowodzi bynajmniej, iż nie musiało ono z czasem nastąpić. Jest rzeczą pewną, że pierwszym pustelnikom nie przysługiwała żadna szczególna władza poza autorytetem, jaki nadawało im ich doświadczenie i świętość osobista. Uległość uczniów, poddających się dobrowolnie ich kierownictwu, opierała się więc na roztropności i charyzmatach ich mistrzów. Zupełnie inny charakter ma posłuszeństwo zakonnika, który złożył profesję w zgromadzeniu zatwierdzonym przez Kościół. Gdyby władza przełożonego zakonnego nie miała innego uzasadnienia poza ślubem posłuszeństwa złożonym przez podwładnego, nie byłoby żadnej różnicy pomiędzy istotą ślubu prywatnego a profesją zakonną. Posłuszeństwo zakonne w Kościele byłoby wtedy tylko pewną postacią ascezy, pozbawioną głębszego znaczenia. Takiemu ujęciu jednak przeczą zarówno poglądy świętych, jak i tradycja Kościoła.