KINO, FILM,

PSYCHOLOGIA

KINO, FILM,

PSYCHOLOGIA

redakcja naukowa

AGNIESZKA OGONOWSKA

Kraków

Seria Psychologia stosowana

Książka sfinansowana przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Redaktor merytoryczny serii:

prof. dr hab. Agnieszka Ogonowska

Recenzent: dr hab. prof. nadzw. UWr. Witold Jakubowski Tłumaczenie i korekta streszczeń w języku angielskim: Maciej Faron Redakcja: Iwona Dudzińska

Korekta: Kinga Ochojska

Projekt okładki: Mateusz Nizianty

Fotografia na okładce: Pixabay.com; designed by Kjpargeter - Freepik.com; Coyau - Wikimedia Commons - CC BY-SA 3.0

© Copyright by Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2021

© Copyright by Uniwersytet Pedagogiczny

im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

© Copyright by Agnieszka Ogonowska

ISBN 978-83-65669-83-4

Opracowanie typograficzne: Mateusz Nizianty Przygotowanie do druku: Dariusz Piskulak Wydawnictwo Edukacyjne

Kraków, ul. Wielkotyrnowska 35

www.we.pl | handel@we.pl | 12 638 00 50

Spis treści

Agnieszka Ogonowska

Wstęp. Psychologia w filmie – film w psychologii 7

1 Psychoanaliza i psychologizm w filmie 1.1 Grażyna Stachówna

Filmowe portrety doktora Freuda i doktora Junga 13

1.2 Małgorzata Kozubek

Projekcja-identyfikacja w procesie filmoterapeutycznym 29

1.3 Małgorzata Jakubowska

Patrz! Nie patrz! Ekshibicjonizm, voyeuryzm i kino atrakcji dziś 43

1.4 Patrycja Włodek

„Prawda jest dnem bezdennej studni”.

Fenomen psychoanalizy w amerykańskim kinie lat 50.

63

1.5 Justyna Bucknall-Hołyńska

O psychologizmie w brytyjskich serialach kryminalnych.

Przypadek

Luthera 85

1.6 Tomasz Adamski

Co mają wspólnego Szwedzi z zespołem Aspergera?

Analiza w oparciu o wybrane szwedzkie produkcje filmowe 103

2 Autor i jego dzieło

2.1 Katarzyna Citko

Wątki autobiograficzne w Post tenebras lux Carlosa Reygadasa 119

2.2 Waldemar Frąc

Żyć tylko śmiercią: Kierkegaardowskie myślenie rozpaczy jako sensotwórcza płaszczyzna Melancholii Larsa von Triera 133

2.3 Hanna Kowalska

„Dorośli w domkach dla lalek” – amerykański sen jako zarzewie traumy w twórczości Todda Solondza 147

2.4 Anastasia Nabokina

Mowa ruchów. O dezintegracji cielesnego doświadczenia widza w percepcji tańca zapośredniczonego przez medium filmu 161

3 W kręgu praktyk odbiorczych

3.1 Bogusław Skowronek

Poznawczy i emocjonalny odbiór filmu. Dzisiaj 187

3.2 Joanna Pluta

Popularność niskobudżetowego filmu Kung Fury (2015) w świetle koncepcji użytkowania i korzyści 199

3.3 Agnieszka Cieślak

Rola muzyki w konstruowaniu narracji filmowej 213

3.4 Marta Stańczyk

Dotknąć wojny. Haptyczny słuch i kino wojenne 227

4 Wykorzystanie filmu w praktyce edukacyjnej 4.1 Agnieszka Ogonowska

Rola filmu w edukacji psychologicznej. Podstawowe założenia 243

4.2 Agnieszka Skorupa i Michał Brol Idea psychologicznej pracy z filmem na przykładzie filmu animowanego Jak wytresować smoka 259

4.3 Anna Ślósarz

Studenckie motywacje doboru filmowych kontekstów lektur.

Film jako narzędzie kształcenia literackiego 277

Streszczenia 299

Abstracts 307

Autorzy 315

Agnieszka Ogonowska

Wstęp

Psychologia w filmie –

film w psychologii

Psychologia w filmie, filmy psychologiczne, metody psychologiczne do analizy i interpretacji przekazów audiowizualnych, wykorzystanie filmu w edukacji psychologicznej czy w badaniach dotyczących np. funkcjono-wania procesów poznawczych człowieka. Współczesne przykłady ukazu-jące relacje między X muzą i jedną z wiodących nauk społecznych można by mnożyć. Związki filmu i psychologii są niezwykle silne, także w ujęciu historycznym. Warto zauważyć, że rok 1895, uznawany za datę wyna-lezienia przez braci Lumière projektora filmowego, okazał się również ważnym momentem w rozwoju psychoanalizy. Właśnie wtedy Zygmunt Freud wraz z Josefem Breuerem wydali książkę pt. Studia nad histerią.

Freud i Breuer opisali w niej pięć pacjentek (w tym słynną Annę O.), których terapia w dużej mierze wyznaczyła kształt psychoanalizy oraz pośrednio stała się kanwą filmu Niebezpieczna metoda (2011) w reżyserii Davida Cronenberga. Film wprawdzie koncentruje się na relacji między Freudem a Carlem Gustavem Jungiem w odniesieniu do pacjentki Sabiny Spielrein, lecz „echa” współpracy Freuda z Breuerem są w tym dziele 7

dosyć widoczne. Gdy z końcem XIX w. rozwijały się pierwsze laboratoria psychologiczne, a Zygmunt Freud tworzył podwaliny swojej nowatorskiej metody leczenia pacjentów, a następnie teorii analitycznej, ludzie fascy-nowali się w coraz większym stopniu ruchomymi obrazami, upatrując w nich możliwość zarówno nowego typu masowej rozrywki, jak i widząc w filmie narzędzie służące do poznawania człowieka i dokumentowania otaczającego go świata. Badania nad percepcją wzrokową Wilhelma Wundta ( Przyczynki do teorii spostrzegania wzrokowego wydane naj-pierw w latach 1858–1862 jako seria artykułów), następnie doniesienia naukowe Maksa Wertheimera, prekursora późniejszej psychologii postaci (Gestalt), który prowadził studia nad sposobem, w jaki umysł człowieka integruje dane w jedną całość, czy książki Hugona Münsterberga Dramat kinowy. Studium psychologiczne (1915) oraz Rudolfa Arnheima Sztuka i percepcja wzrokowa. Psychologia twórczego oka i Myślenie wzrokowe, z pewnością były przełomowe dla współczesnych badań naukowych z zakresu psychologii odbioru. Wskazują one również na to, że film od zawsze fascynował i intrygował psychologów, zaś twórcy filmowi (np.

S. Eisenstein, L. Kuleszow, Dz. Wiertow), inspirowani psychologią pracy ludzkiego umysłu, tworzyli wybitne dzieła ekranowe i powiązane z nimi autorskie teorie montażu.

Film intrygował, ciekawił, uruchamiał w widzach emocje i przyciągał

od zawsze przedstawicieli różnych grup społecznych. To właśnie oni –

ulegając magii kina – przenosili się mentalnie w całkowicie nowy wymiar odczuwania rzeczywistości, a swoją obecnością i zainteresowaniem mo-tywowali twórców do rozwijania „języka” i innych środków technicznych, by uzyskać coraz to lepszy efekt realności.

Voyeuryzm, termin przeniesiony w obręb refleksji filmoznawczej z terenu psychoanalizy i seksuologii, stał się podstawową zasadą ustana-wiającą skopofiliczną relację między obrazem filmowym a jego odbiorcą.

Kino z kolei stało się przestrzenią praktyk kulturowych, w których za-równo wspomniane już pojęcie voyeuryzmu, jak i ekshibicjonizm zostały uwolnione od swoich pierwotnych, parafilnych denotacji i dookreślone przymiotnikiem „filmowy”. Odtąd będą opisywać istotę kina i komu-nikacji audiowizualnej opartych na relacji między widzem (voyeurem) a rzeczywistością przedstawioną na ekranie.

Z czasem wynalazki technologiczne, wzmacniające potęgę komu-8

nikacji społecznej opartej na obrazie, znalazły swój wyraz w kolejnych mediach audiowizualnych: telewizji, kasetach wideo i magnetowidach, Internecie, kinie domowym, smartfonie. To właśnie te nowe technologie widzialności stworzyły dla filmu nowe środowiska recepcyjno-odbior-cze, które przybliżyły go widzom, także w sensie materialnym, sensu-alnym – film dosłownie wszedł pod strzechy. Przestał być wyłącznie tworem wielkich firm producenckich i znanych reżyserów, a stał się jednocześnie ważną częścią praktyk nowomedialnych, charakterystycz-nych dla pokolenia Web 2.0, kultury uczestnictwa i kultury konwergencji.

Robiąc filmy, młodzi ludzie wytwarzali i wytwarzają jednocześnie swoją własną tożsamość społeczną i kulturową, opowiadają o swoich emocjach, uczuciach, postawach i indywidualnych doświadczeniach w kontakcie ze światem. Tak jak niegdyś pisanie pamiętnika czy dziennika dawało autorowi satysfakcję porządkowania własnego życia na papierze i nada-wania mu wymiernego kształtu słów i narracji, tak współcześnie ową rolę pełni przekaz audiowizualny, także gdy jest on tworzony w celach autoterapeutycznych czy edukacyjnych. Film jest więc zapisem takich doświadczeń indywidualnych i pokoleniowych, stając się dzięki temu wdzięcznym materiałem dla badań społecznych i humanistycznych: psychologicznych, pedagogicznych, antropologicznych, socjologicznych, etnograficznych czy kulturoznawczych.

Jednocześnie obserwujemy dynamiczny rozwój „języka filmu” (w tym efektów specjalnych) oraz samej instytucji kina, kojarzonej współcześ-

nie – zwłaszcza przez młode pokolenia – z multipleksami, multikinami, parkami rozrywki oraz wielopłaszczyznową, a często i symultaniczną konsumpcją (towarów, usług i wrażeń). Kina studyjne, kameralne stały się ostoją dla tzw. ambitnego kina, filmów offowych i widzów poszu-kujących specyficznego klimatu, wolnego od zapachu popcornu, od-głosu wypijanej coca-coli oraz błyskających w ciemności smartfonów.

Bywalcami kin, głównie drugiego typu, są ci, którzy chcą przeżyć efekt odrealnienia (o jakim pisał Roland Barthes w eseju Wychodząc z kina), ale także identyfikują kino z maszyną do wyzwalania emocji i pobudza-nia do refleksji zarówno nad fabułą, jak i specyficznym językiem audio-wizualnym. Multikino staje się z kolei przestrzenią realnego spotkania ludzi, dla których film jest jedynie pretekstem, zaś jego fabuła – tematem wyjściowym do rozmowy.

Pytania typu „po co właściwie ludzie chodzą do kina?”, „po co oglą-

dają filmy?” i w końcu „po co je robią?”, są domeną zwolenników koncep-9

cji użytkowania i korzyści postrzeganej jako jedna z bardziej wyrazistych propozycji dla badania odbiorców/twórców filmu ( audience studies) w perspektywie psychologicznej (przez pryzmat ich potrzeb i motywacji).

Nie jest to jednak perspektywa jedyna, zważywszy na to, że przedmiotem psychologicznego badania mogą być zarówno relacje między: 1. filmem a jego odbiorcą (np. wpływ filmu na postawy i zachowania widza; strategie rozumienia i interpretacji filmu w kontekście uru-chamianych procesów poznawczych i wyzwalanych emocji; formy oddziaływań terapeutycznych, edukacyjnych i wychowawczych z wykorzystaniem filmu);

2. samym filmem (np. analiza dzieła filmowego z wykorzystaniem teorii psychologicznej, jak choćby psychoanalizy czy teorii arche-typów C.G. Junga; badanie filmowych reprezentacji psychologów, psychoterapeutów i metod ich pracy);

3. filmem a jego autorem (np. film autobiograficzny jako zapis prze-

żyć i doświadczeń reżysera).

Artykuły zgromadzone w tej książce są przykładem takich analiz, uwzględniających trzy zarysowane wyżej perspektywy. Żywię na-dzieję, że ich lektura zainspiruje kolejnych badaczy i stanie się okazją do dalszych studiów poświęconych relacjom między kinem, filmem i psychologią.

10

Aby przeczytać dalej...

Zapraszamy do księgarni!

Document Outline

Pusta strona